Julia van Bohemen (1963, Noordwijk) schetst in Zussenboek de bijzondere band tussen zussen. De chemie, maar ook de crises. De nauwe, maar soms ook moeizame relatie. Wat maakt die band uniek, en vooral kwetsbaar? En wat maakt dat in sommige gevallen familieliefde overgaat in familieleed. Het speelt allemaal een rol in de relatie tussen oudere zussen en jongere zussen, tweelingzussen, halfzussen, bijna-zussen, zussen van bekende Nederlanders. Allen vertellen openhartig over hedendaagse en lastige thema's, zoals verwantschap, vriendschap, afscheid, ziekte, jaloezie en onafscheidelijkheid. Verhalen uit het leven gegrepen. Bijzonder. En bijzonder mooi.

Zussen, band of ballast?

Pit: 'We hebben lange tijd geprobeerd alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. We zijn vaak bij elkaar gekomen, maar steeds werd er niets besloten." Anke: "Uiteindelijk was er nog niets rond toen vader overleed." Om hierover meer helderheid te krijgen, nam Anke het initiatief tot een familieopstelling; een manier om onder professionele begeleiding naar ieders plaats en binding binnen de familie te kijken en eventueel verborgen trauma's en problemen aan het licht te brengen en te 'herstellen'. "Het was soms triest om te zien wat er aan de hand was, maar ook verhelderend. Zo zat het dus!'

Een fragment uit het interview met twee zussen, Pit en Anke Gooskens. Ze legden in de 'familieopstelling' een groot deel van hun verleden, en daarmee hun emoties bloot, en deden het voor dit boek nog eens uit de doeken. Tijdens het interview is er gelachen en gehuild, want Pit en Anke stelden zich kwetsbaar op. De grote lijnen uit hun verhaal waren duidelijk, de emoties eerlijk en al eerder doorleefd.

'Mijn broer was de eerstgeborene en door zijn overlijden voelde ik me gedwongen de rol van oudste over te nemen. Een rol die me eigenlijk nooit heeft gepast. Mijn zussen benaderen mij nu nog vaak als oudste, maar eigenlijk voel ik me daar niet prettig bij. Onderhuids voel ik dat ik in die rol tekortschiet.'

Een fragment uit een zussenverhaal dat op verzoek vele malen is herschreven en waaruit de zus die hier wordt geciteerd, zich uiteindelijk toch heeft teruggetrokken. Er kwamen (onderhuidse) ongenoegens aan het licht waarmee de zussen zich niet zonder meer konden verenigen. Kwam de een met een nieuwe tekst, dan ging de ander daar weer op reageren. Soms zat de nuance in een klein woord, een extra zinnetje. Uiteindelijk had één zus grote problemen met het definitieve verhaal, versie zes. Zelfs nadat ze 'eruit geschreven' was, kon ze zich nog niet verzoenen met de zin "dat ze uit het verhaal was gestapt omdat ze zich niet met de visie van haar zussen kon verenigen". Het zat volgens haar heel anders: de opzet van het boek was niet naar haar zin, mailde ze me. Volgens haar hebben zussenrelaties vele lagen en is die relatie gecompliceerd. Dat was voor haar gevoel in het verhaal niet naar voren gekomen...

Wat maakt dat het ene verhaal zonder bedenkingen van de geïnterviewden gepubliceerd mag worden, ook al betreft het emotionele kost of duidelijke conflicten, terwijl een ander verhaal weerstand oproept, en bij nader inzien niet gepubliceerd mag worden. 
Counselor en relatietherapeut Maurits Stakenburg (56): 'Door op te schrijven, worden problemen uitvergroot, ook al hebben ze in een ver verleden gespeeld. Conflicten worden geactualiseerd. Een rolverdeling wordt zichtbaar. Onaffe 'dingen' in relaties worden zichtbaar. Vaak gaat het om conflicten of onenigheid, meningsverschillen of verschillende emoties en ervaringen die mensen laten liggen. Ze gaan het liever niet aan, of nog niet aan. Het is als met voedsel dat je voor een groot billboard wilt fotograferen en dus flink moet uitvergroten. Als je dat met echt voedsel doet, word je bijna misselijk van de foto. Het ziet er dan niet smakelijk uit en je zou het voor geen goud willen consumeren. Daarom worden voor billboards kunstmatige voedingsmiddelen gefotografeerd, zodat het er mooi en smakelijk uitziet. Nepvoedsel dus.'
De geschiedenis actualiseren, levert soms dus felle reacties op. Je ziet ineens op papier staan wat je tijdens het interview vertelde, en waarvan je dacht dat het niet zo'n vaart zou lopen. Het wordt aangekaart, in het licht gezet. Hebben de geïnterviewde zussen zich gerealiseerd dat dit in de etalage komt te liggen? Sommigen stonden er pas achteraf bij stil wat ik met de informatie deed, met bijbehorende emoties. Daarbij is het vaak ook nog maar een hoofdstuk uit een groter geheel, een deel uit iemands verleden, waardoor het ook (nog) niet afgehecht kan worden. Daar is meer voor nodig.

'De zussen Gooskens hebben een en ander verwerkt en durven het nu te laten zien, zonder zich ervoor te schamen. Ze kunnen er om lachen en om huilen. Zij zijn de schaamte voorbij', aldus Maurits.

Het zal duidelijk zijn dat ik met het interviewen van zussen, in sommige families wel het een en ander heb veroorzaakt. Ik ben gaan peuteren in het verleden, in hun verhoudingen. Ik heb ze gevraagd om erover te praten en daarmee ging de deksel eraf. Sommigen konden dat, anderen niet. Sommigen deden dat, anderen niet. En sommigen deden het zonder de consequenties ervan in te schatten. Hebben zij zich gerealiseerd wat er op tafel kwam? En dat wat er op tafel kwam wel eens emoties los kon maken? Je krijgt immers ineens informatie te lezen die jarenlang onderhuids was gebleven. Kan het confronterender?
Sommigen wilden dat dus niet en trokken zich alsnog terug of vroegen mij een passage uit een verhaal te schrappen.

Had ik dit vooraf kunnen bedenken? Nee, net zo min als sommige zussen zich een voorstelling konden maken van de impact van hun verhaal, of zich vooraf konden realiseren dat ze dingen zouden gaan vertellen die ze eigenlijk niet willen laten zien.
Maurits Stakenburg en ik dachten vooraf wel dat de band tussen zussen hecht zou zijn; een band die sterk verschilt van de band die een broer en zus kunnen hebben. Dat was in sommige gevallen waar. De sterke band die zussen hebben als zich een gezinstrauma voordeed, bijvoorbeeld het overlijden van een van de ouders of een dierbare zus, bleek een belangrijk onderwerp in interviews.

'We waren 'dik' met elkaar na de dood van ons zusje, ondanks dat we onze eigen gevoelens niet echt met elkaar deelden. Wel deelden we samen een verleden. We hadden samen op een internaat gezeten, gingen samen uit, leerden elkaar hoe je met jongens moest zoenen, spraken over vriendjes, seksualiteit en later klaagden we bij elkaar over onze relaties. Toen het niet goed ging met mijn zus, nam ze mij als enige in vertrouwen.'

Wij vroegen ons af of onderlinge concurrentie ook een rol kon spelen. Zijn zussen jaloers op elkaar, op elkaars vriendinnen of vriendjes? Op de aandacht en liefde die ze elk van vader of moeder krijgen? Maurits: 'Als je het Freudiaanse idee erop loslaat, is er per definitie een concurrentiestrijd om de liefde van de vader. Een slechte band tussen zussen is in sommige gevallen inderdaad terug te voeren op het gevecht om de gunst van vader. Wie is het lievelingetje?'
Deze intieme vraag is in interviews een enkele keer gesteld. Vooral als er meerdere zussen aan tafel zaten die vrij open over hun onderlinge relatie spraken, waagde ik het erop. Maar hoe openhartig ze ook leken, deze vraag werd vaak niet duidelijk beantwoord. Wel maakte het iets los: zussen keken elkaar aan en lachten een beetje schamper. Klaarblijkelijk was er wel iets in de richting van een lievelingetje van vader, of misschien ook wel moeder, maar ieder vulde dat op haar manier in. Tijdens mijn laatste interview voor dit boek gaf zus Janke voorzichtig aan dat zij het lievelingetje van haar vader was geweest.

"Vader was boerenarbeider en werkte op het land. Met hem had ik een goeie band. Misschien ben ik een beetje door hem verwend. Was ik het lievelingetje van mijn vader. Als ik hem op het land hielp, riep hij tegen voorbijgangers: "mijn dochter helpt me. Dat is mijn dochter!". Hij was trots op mij en dat liet hij de wereld weten." Was dit gegeven medebepalend voor de zwakke emotionele band met haar zus? "We hebben niet zo heel veel met elkaar. Onze relatie is redelijk vlak. Echte emoties delen we niet."

Soms draaien rollen ook om en leidt dat tot verwarring. Organisator van familieopstellingen Hetty Broeders vertelt in een interview:

De rolverdeling in het gezin leek ons ook een punt van aandacht. In gesprek met zussen uit de wat grotere gezinnen werd vaak al snel duidelijk wie de oudste was en wie de jongste, ook was dat uiterlijk niet zonder meer te beoordelen. De oudste nam het voortouw en dirigeerde het gesprek; niet expres en niet vervelend, maar het gebeurde gewoon. Soms was iemand ongewild in deze rol terechtgekomen, zoals de zus die door het overlijden van haar broertje, als de eerstgeborene in het gezin en daarmee de oudste, in de rol van oudste terecht was gekomen. Deze verantwoordelijke rol kan een zware druk leggen, zoals in een ander interview als volgt werd verwoord:

'Ik voelde een enorm zware verantwoordelijkheid om beslissingen ten aanzien van de erfenis te nemen. Juist omdat mijn vader altijd had gezegd dat we daar vooral geen ruzie over mochten maken.'

Er zijn natuurlijk ook oudste zussen die graag de verantwoordelijkheid op zich nemen en zelfs een beetje gaan mee-moederen. Maurits: "Vooral in grotere gezinnen ontstaan vaak meerdere moeders, waar in ieder geval de oudste zus voor een deel de rol van de moeder overneemt." Soms bleek dat niet storend te zijn, een andere keer stond het de jongere zus of zussen in de weg. "De haat-liefdeverhouding tussen de oudere en de jongere zus is hiermee een feit", meent Maurits. "Het kan knap irritant zijn als er constant over je wordt gemoederd, en dan maar liefst door twee moeders." Voor Adelheid Roosen voelde het als een dubbele controle. In het interview zegt ze het als volgt:

'Marie-Colette kreeg de last op haar schouders van 'altijd de oudste en meest verantwoordelijke' zijn. Ik was wild. Was constant op zoek naar mijn grenzen. Het was en is de stand waarop ik in dit leven terecht ben gekomen; ik zoek naar onbegrensdheid. Zij was degene die dat beheersbaar moest maken, voor mijn moeder.'

'Binnen een familie heeft ieder een eigen plek, is er een natuurlijke ordening en een evenwicht van geven en nemen. Tenminste, als er niets ingrijpends gebeurt. Een sterfgeval, echtscheiding, adoptie, ontslag, ernstige ziekte, vergeten familieleden; het komt allemaal voor. In veel gevallen wordt zo'n verstoring of trauma niet volledig door iedereen verwerkt en raakt iemand buitengesloten. De ordening van personen binnen de familie raakt dan uit balans, waarmee de onderlinge binding wordt verstoord en vaak ook beschadigd.'

Sommige geïnterviewden kregen hiermee te maken en deden er jaren over om hun eigen rol weer terug te nemen en in te vullen. Josine van Dalsum zag lange tijd op tegen haar twee oudste zussen, die in haar kinderjaren de regie over haar leven in handen hadden. "Mijn oudste zus gaf me altijd opdrachten, die ik braaf deed", zegt ze in het interview. Als volwassene heeft ze zich hier aan ontworsteld en stond ze krachtig in het leven. Josine overleed enige tijd na ons interview, in 2009.

Kortom: je plaats als zus in het ouderlijk gezin en de omgang met je zussen is medebepalend voor de manier waarop je in het leven staat. We mogen de rol en de onderlinge band van zussen daarom niet onderschatten. En vooral niet de impact van het actualiseren van een gevoel, emotie, gebeurtenis of overtuiging, in dit geval door een interview voor een boek, die onder andere omstandigheden toegedekt zou voortbestaan.

Julia van Bohemen

Anke en Pit Gooskens

Het werd onze overleving om dingen weg te lachen en te verzwijgen

Als Anke en Pit zich voorstellen, maken ze meteen duidelijk dat er meer zussen zijn, ook al zijn deze niet bij het gesprek aanwezig.
Anke: 'Ik heb heel lang gezegd dat 'wij' met zijn vieren zijn. Dat was mijn waarheid. Maar de realiteit is anders. We zijn met z'n vijven: Pit (49), ik (48), Carla (die nu 46 zou zijn), Jacqueline (45) en Jet (44). Carla is op haar zevende overleden. Ik was toen negen, Pit tien.' Hoewel we daarna op een ander facet van het zussen-zijn in gesprek raken, is merkbaar dat de dood van hun zusje de grondtoon onder veel van hun ervaringen is, die in het latere leven herhaaldelijk zijn weerslag krijgt.
Anke: "Als zussen waren we allemaal nauw met elkaar verbonden. Niet zozeer op het emotionele vlak, maar de laatste tien jaar ook zakelijk. Een à twee keer per jaar kwamen wij als zussen bij elkaar in verband met het zakelijke deel van de onderneming van onze vader, onze toekomstige erfenis. Toen vader begon af te takelen werden Pit en ik verantwoordelijk voor de financiën van de familie. We leerden hoe de onderneming in elkaar stak en waaruit deze bestond. De jongste twee zussen lieten zich dat graag aanleunen. Dat is tien jaar lang zo geweest. Toen vader in 2002 overleed hadden we twee jaar de tijd om zijn nalatenschap te verdelen. Die twee jaar hadden we ook echt nodig, omdat deze erfenis nogal complex in elkaar stak." Uiteindelijk ging het om meer dan alleen een erfenis; die twee jaar bleken ook nodig om allerlei besluiten te nemen en vooral om oud zeer op te ruimen.
Pit: 'Ik voelde een enorm zware verantwoordelijkheid om beslissingen ten aanzien van de erfenis te nemen. Juist omdat mijn vader altijd had gezegd dat we daarover vooral geen ruzie mochten maken. Hij had dat zelf te vaak meegemaakt, toen hij een bedrijf runde met zijn drie broers. Op een gegeven moment is hij daar na onenigheid uitgestapt en is hij voor zichzelf begonnen. Wij moesten het zonder ruzie klaren, vond hij. En dat drukte enorm zwaar op mijn schouders.'
Anke: 'Anderen voelden dat niet zo. Wij moesten met die verschillen om proberen te gaan.'
Pit: 'We hebben lange tijd geprobeerd alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. We zijn vaak bij elkaar gekomen, maar steeds werd er niets besloten. Zelfs niet toen vader nog leefde. Het samenzijn werd steeds emotioneler.'
Anke: 'Uiteindelijk was er nog niets rond, toen hij overleed.'

In de opstelling zag je Pit bijna door haar knieën zakken

Om hierover meer helderheid te krijgen, besloot Anke het initiatief te nemen tot een familieopstelling: een manier om onder professionele begeleiding naar ieders plaats en binding binnen de familie te kijken en eventueel verborgen trauma's en problemen aan het licht te brengen en te 'herstellen'. Anke kon haar zussen en ook haar moeder ervan overtuigen dat dit hen verder kon helpen in het proces. Met z'n allen bleven ze twee dagen bij elkaar om de opstelling te doen. Dit werd later nog een keer herhaald om nog verder te kunnen kijken in het 'familiesysteem'.
Dit komt tijdens een familieopstelling, die Anke en Pit organiseerden, ook duidelijk naar voren, hoewel de aanleiding daartoe een andere was. Pit: 'De opstelling was speciaal voor ons gearrangeerd. Een grote groep mensen deed mee om ons vooral naar onszelf te laten kijken. Na enige voorbereiding werden onze ouders opgesteld en wij als kinderen. Al snel bleek er aan vaders kant van alles aan de hand te zijn. In verschillende generaties waren er conflicten geweest over het familiebedrijf; vooral over het vermogen en de erfenis. Dat was heel heftig om te zien en bevestigde voor ons de zwaarte die we bij die nalatenschap voelden.' Anke: 'Het werd meteen duidelijk dat Pit, als oudste, de zwaarte ervan op haar schouders droeg. In de opstelling zag je degene die Pit voorstelde bijna door haar knieën zakken. Ze kon niet meer. Dat was triest om te zien, maar ook verhelderend. Zo zat het dus!'

Op een gegeven moment werden we allemaal om de tafel geroepen en werd ons verteld dat Carla mogelijk vandaag of morgen dood zou gaan

Pit: 'Zelfs het bedrijf werd opgesteld. En ook het vermogen, dat ziek en verdrietig bleek. Bovendien bleken alle zussen moeite te hebben het vermogen te ontvangen, omdat het zo beladen was. Heel dat ruziënde verleden zat in dat vermogen, en dat kwam zomaar op ons af. Het leek erop dat de onenigheid uit het verleden niet was uitgewerkt en generatie op generatie met dat vermogen was doorgegeven. Het verstikte ons. Tijdens deze opstelling sprak 'het vermogen' de woorden: "ik wil door jullie ontvangen worden. Het is niet jullie schuld!" Deze woorden maakten het ontvangen ervan draaglijker. En het proces toegankelijker.'
Tijdens de opstelling van de zussen werd Carla, het overleden zusje, ook opgesteld. Ze lag tussen haar zussen op de grond, en wilde daar niet weg. Ze klampte zich letterlijk aan zus Jacqueline vast. Op een gegeven moment werd haar gezegd weg te gaan en Jacqueline los te laten; zij had haar vrijheid nodig.

Pit was tien en Anke acht toen Carla overleed, nadat ze een jaar ziek was geweest. Pit: 'Haar overlijden had een grote impact op mij. Er is een leven voor en een leven na de dood van Carla, zo voel ik dat.
We woonden in een klein dorp vlakbij Eindhoven, tegenover het familiebedrijf. Naast ons woonde het gezin van de broer van mijn vader; die had negen kinderen, dus het was een komen en gaan van spelende kinderen. We hadden er een leuke jeugd. Er was altijd familie in de buurt, mensen waarop je terug kon vallen. En er was de veiligheid en de vertrouwdheid van het dorp. We waren als zussen ook echt een vijftal. Altijd met elkaar.
Op een gegeven moment zijn we vanuit het dorp verhuisd naar het buitengebied, naar een grote villa met een zwembad. Ineens werd voor de buitenwereld, en ook voor ons als kinderen, zichtbaar hoe goed we het hadden. Onze vriendjes gingen daarop reageren. Ineens waren we anders dan zij. Natuurlijk vonden we het fijn dat we nu allemaal een eigen kamer kregen, maar het effect was wel dat we niet meer tussen iedereen in woonden, maar meer op onszelf. We waren meer op elkaar aangewezen. We waren los van de "rest".

We waren echt een vijftal

Toen werd Carla ziek. Ze lag de helft van het jaar in het ziekenhuis. Vader bezocht haar alleen in het weekend, verder was hij altijd aan het werk. Hij kon het niet aan om er vaker naar toe te gaan. Onze moeder ging twee keer per dag naar Carla toe. Met als gevolg dat onze hulp in de huishouding een groot deel van de opvoeding en het huishouden overnam.'

Ik droeg als enige kind het geheim met me mee

Anke: 'Al die tijd werd er niet over Carla's ziekte gesproken. Ik was er niet van op de hoogte dat ze kanker had en dat ze dood zou gaan. Ik was alleen maar jaloers op de aandacht en de cadeautjes die ze kreeg.'
Pit: 'Ik kende die jaloersheid helemaal niet. Ik had een keer de huisarts met mijn moeder horen praten, en mijn moeder daarna zien huilen. Ik had een stukje van het gesprek kunnen opvangen. Ik wist niet wat Carla had, maar ik wist vanaf toen wel dat ze niet lang meer te leven had; dat ze dood zou gaan. Ik had meteen in de gaten dat ik dat eigenlijk niet behoorde te weten. Vanaf dat moment droeg ik als enige kind dat geheim met me mee. Zelfs aan Anke vertelde ik het niet, terwijl we toen al erg naar elkaar toe trokken. Nu ik wist dat Carla niet lang meer te leven had, vond ik dat ze gewoon recht had op al die cadeautjes. Ik heb veel gebeden in die tijd. Om een nieuwe fiets voor Carla, bijvoorbeeld. Ik gunde haar alles.
Daarnaast had ik grote zorgen om mijn moeder. Uiteindelijk voelde het voor mij dat ik hierdoor dichter bij mijn ouders dan bij mijn zussen stond. Alsof ik wist dat Sinterklaas niet bestaat en dat ik dat voor mijn zussen geheim moest houden, en dat is nog zwak uitgedrukt. Ik droeg een immens groot geheim met me mee.'
Anke: 'Het zorgde er voor dat we allemaal emotioneel op een eilandje terecht kwamen. We lieten elkaar niks zien van het verdriet en de angst die er waren. Er was geen openheid. Op een gegeven moment werden Pit en ik bij onze ouders geroepen en werd ons verteld dat Carla mogelijk vandaag of morgen dood zou gaan. Vanaf dat moment zat ik volledig op slot. Ik was boos en wist niet waarom. Pas later begreep ik, dat ik zo boos was omdat ik het zo oneerlijk vond dat mijn ouders daar een jaar aan hadden kunnen wennen en wij als kinderen dat in een avond moesten doen. Dat was natuurlijk onmogelijk. Ik sloot me af en dat heeft zich de jaren daarna verder doorgezet. Ook bij de anderen. Vanaf het moment dat Carla overleed, veranderde ons gezin. Ineens waren daar Pit en ik, en Jacqueline en Jet, de twee jongste meisjes. Er vormden zich echt twee groepjes. De oudsten en de jongsten. Vervolgens voelde ik me weer de jongste van het eerste groepje. Er werd niet meer over Carla gepraat. Uit een soort bescherming naar onze vader toe, waarvan we wisten dat die het niet aan zou kunnen als we erover zouden beginnen.'
Pit: 'We voelden dat hij heel kwetsbaar was. Hij deed zich wel stoer voor, maar wij hadden direct de code opgepakt dat hij niet mocht breken.'
Anke: 'En onze moeder trok zich terug. We werden steeds meer aan de hulp overgelaten. Ze had een jaar lang nauwelijks het huishouden kunnen draaien en voor ons kunnen zorgen, in verband met de ziekte van Carla. Nu Carla er niet meer was, nam ze die taken niet terug. Ze liet ze bij onze hulp. Ze ging bijvoorbeeld steeds vaker met vader eten en niet met ons. Ze werd steeds onzichtbaarder.' Anke: 'Ook onderling, als zussen, deelden we onze gevoelens niet. Het werd onze overleving om dingen weg te lachen en te verzwijgen. We leefden er als het ware "overheen".'

Een opname bleek de enige mogelijkheid 

Het is jaren later als Anke, inmiddels moeder, overspannen raakt. Anke: 'In 1993 raakte ik overspannen en werd psychotisch. Ik zag het niet meer zitten. Ook kwam er een einde aan de relatie met de vader van mijn dochter. Ik ben in therapie gegaan en veel gaan lezen. Ik kreeg in de gaten dat een van de oorzaken van mijn instorten het onder de tafel schuiven van gevoelens was, zoals het niet rouwen om de dood van Carla, en daarnaast het verlies van ons gezinsleven.'
Pit: 'De tijd van Ankes psychose was heel heftig. We waren toch wel "dik" met elkaar na Carla's dood, ondanks dat we onze eigen gevoelens niet echt met elkaar deelden. We deelden wel samen een verleden. We hadden samen op een internaat gezeten, gingen samen uit, leerden elkaar hoe je met jongens moest zoenen, spraken over vriendjes, seksualiteit, en later klaagden we bij elkaar over onze relaties. Toen het niet goed ging met Anke nam ze mij als enige in vertrouwen. "Jij moet zorgen dat ik niet opgenomen wordt en dat ze me mijn kind niet afnemen", zei ze me. Uiteindelijk bleek opname de enige mogelijkheid om Anke uit de psychose te krijgen, maar dat vond ik zo'n zware beslissing; alsof ik haar verraden had. Anke is drie maanden opgenomen geweest.'

Anke: 'Toen ik uit de psychose raakte, wilde ik echt weten wat er met me aan de hand was. Ik ging in therapie en las veel; boeken van Jung, bijvoorbeeld. Ik kreeg al snel in de gaten in welk proces ik beland was. Daar kon ik iets mee, en ik werd steeds sterker. Op een gegeven moment waren onze rollen omgedraaid en was Pit niet meer de sterke, oudste zus. Ik was ook sterker geworden. Er volgde toen een periode dat we minder bij elkaar waren. Elkaar minder steunden.'
Pit: 'Nog geen twee jaar later raakte ik zelf in een relatiecrisis en ging ik scheiden. Toen zagen we elkaar nog minder. Het was duidelijk dat we ieder ons eigen proces moesten aangaan en klaarblijkelijk van elkaar los moesten komen. Ik vond het heel moeilijk om bij Anke om steun te vragen. Ik was immers altijd de sterke geweest. Nu was ik de zwakkere. Ik wist het echt even niet meer.'
Anke kwam sterk uit haar crisis en startte een opleiding tot natuurgeneeskundig therapeut. Pit besloot na sessies gestalttherapie ook zelf voor gestalttherapeut te willen studeren. Beiden hebben er nu hun vak van gemaakt.
Pit: 'Tijdens de familieopstelling is er veel blootgelegd, maar ook nog veel niet. Anke en Jacqueline en mama en ik hebben ook nog eens een rouwverwerkingbijeenkomst gedaan, en daarbij alsnog afscheid van Carla genomen. Jet vroeg toen expliciet om respect voor het feit dat ze dit niet wilde - en dat hebben we haar gegeven. Wat Anke en mij nu vooral met elkaar verbindt, is de openheid naar elkaar toe, en die is er eigenlijk steeds meer'.
Anke: 'Dat geeft een veilig gevoel. Bovendien staan we nu ook elk financieel op eigen benen. Pit en ik hoeven voor niemand meer te zorgen. En dat voelt vrij. Ook naar onze andere zussen. Het voelt volwassen en stevig. We voelen ons nu ook gelijkwaardiger.'

Hetty Broeders over familieopstellingen

'In iedere familie bestaat een sterke onderlinge binding, ook al wordt dat door familieleden niet altijd zo ervaren. Binnen een familie heeft ieder een eigen plek, is er een natuurlijke ordening en een evenwicht van geven en nemen. Tenminste, als er niets ingrijpends gebeurt. Een sterfgeval, echtscheiding, adoptie, ontslag, ernstige ziekte, vergeten familieleden; het komt allemaal voor. In veel gevallen wordt zo'n verstoring of trauma niet volledig door iedereen verwerkt en raakt iemand buitengesloten. De ordening van personen binnen de familie raakt dan uit balans, waarmee de onderlinge binding wordt verstoord en vaak ook beschadigd. Bij een zogenaamde familieopstelling wordt zo'n situatie zichtbaar en vooral ook voelbaar gemaakt', vertelt Hetty Broeders. Hetty Broeders (47) heeft een praktijk voor familieopstellingen, psychomotorische therapie en cranio-sacraaltherapie. Ze geeft workshops en trainingen familie- en organisatieopstellingen, alleen of in samenwerking met haar man Wieger Janse, bedrijfsadviseur en coach.

Aan een workshop familieopstelling, die een of meerdere dagen in beslag kan nemen, nemen meestal twaalf tot achttien mensen deel. Als begeleider nodigt Hetty iemand uit die een vraag heeft. Diegene komt naast haar zitten, de vraag wordt verder onderzocht en zonodig aangescherpt, en samen wordt nagegaan of er ingrijpende gebeurtenissen in de familie hebben plaatsgevonden. Met deze informatie stelt Hetty voor om een aantal mensen in de ruimte op te stellen, en die mensen vertegenwoordigen ieder een familielid. De vraagsteller nodigt ook iemand in de groep uit als representant voor zichzelf. Vervolgens zal deze vraagsteller iedere persoon bij de schouders pakken en, geconcentreerd blijvend op zichzelf, in de ruimte neerzetten volgens het innerlijke beeld wat de betrokkene van hen heeft. Daarna gaat de vraagsteller zitten en zal het opgestelde familiesysteem voor hem of haar duidelijk te zien en ook te voelen zijn.

De representanten acteren niet. 'Bij familieopstellingen doet zich het bijzondere fenomeen voor, dat de representanten als vanzelf de juiste gevoelens en gedachten doormaken. Zonder het familielid te kennen, krijgen ze onder andere door de plaats die ze innemen bepaalde gevoelens die bij die personen horen. Hierdoor komt de kwaliteit en hoedanigheid van de onderlinge binding tussen familieleden op zowel een fysieke als emotionele manier aan het licht. De persoon die de familievraag heeft ingebracht, komt op deze manier vaak tot inzichten die hem of haar verder kunnen helpen in het omgaan met de emoties ten opzichte van andere familieleden en de vraag die is ingebracht. Onderlinge bindingen in families hebben een krachtige uitwerking op ons, al zijn we ons er vaak maar ten dele van bewust. Als begeleider ga ik aan de hand van al deze informatie - wat ik hoor, zie, zelf voel en weet van de ordeningen van de liefde binnen het opstellingenwerk - op zoek naar de verstrikkingen en datgene wat, of degene die buitengesloten is. Door wat of wie buitengesloten is toe te voegen, bijbehorende plaatsveranderingen en passende uitspraken naar elkaar toe, proberen we dan de verstrikking te ontknopen. Daardoor kan iedereen weer een passende plek krijgen, in de juiste orde, zodat de liefde weer kan stromen en de bindingen weer geheeld kunnen worden. Er is dus van tevoren geen vastomlijnd plan. Tot slot laat ik op een bepaald moment de vraagsteller de eigen plek in de opstelling innemen, zodat deze het nieuwe beeld kan ervaren, kan voelen en in zich op kan nemen.'

Ordening der liefde

Hetty Broeders leerde familieopstellingen begeleiden bij de grondlegger van deze werkwijze: Bert Hellinger. Hellinger gaat uit van drie wetmatigheden in de 'ordening der liefde':
-Het is belangrijk dat iedereen binnen een familie een eigen plaats heeft. Niemand mag buitengesloten worden.
-Er is een natuurlijke ordening. Niet zozeer naar belangrijkheid, maar bijvoorbeeld naar de volgorde waarin de kinderen geboren zijn.
-Er moet een balans zijn tussen geven en nemen, zodat de liefde kan stromen.

Hetty: 'Ik heb twee zussen. Zowel mijn jongste zus als ik hebben eens, onafhankelijk van elkaar, zelf aan een familieopstelling deelgenomen. Het mooie is dat we het idee hebben dat onze oudste zus daar het meeste profijt van heeft gehad, ook al heeft zij nooit iets met een familieopstelling gedaan. Mijn oudste zus is onze halfzus. Ze heeft een andere vader, die ze zelf nooit heeft gekend. In beide familieopstellingen kwamen zowel mijn jongste zus als ik al heel snel terecht bij dat familietrauma. Het bleek dat die onbekende vader in de hele opstelling werd gemist; hij was buitengesloten. Mijn oudste zus heeft nooit een binding met hem mogen ervaren, wat ervoor heeft gezorgd dat ze zich zodanig in het leven opstelt dat ze eigenlijk nooit echt de positie van oudste zus inneemt, zich erbuiten plaatst. Mij irriteerde dat soms, omdat ik haar eigenlijk miste. Onlangs zag ik echter in een opstelling dat zij ingebed is in een krachtige familiedynamiek, waarin zowel haar vader als andere zaken buitengesloten waren, waardoor zij niet de plek heeft kunnen krijgen waar ze recht op had. Nu ik weet waarin zij verstrikt heeft gezeten, voel ik me veel zachter naar haar en is mijn irritatie verdwenen.
Mijn positie in het geheel was voorheen niet duidelijk. Ik ben in ons gezin de tweede zus, maar voor mijn eigen vader ben ik de eerste.'
In de familieopstelling kwam direct deze verwarrende positie naar voren en bleek de vader van haar oudste zus een ontbrekende schakel.
'Op zo'n moment wordt er een man in het systeem ingebracht, en dan zie je ineens dat hele systeem, de hele opstelling veranderen. De representanten in die opstelling werd gevraagd hoe ze zich nu voelden. Toen de vader aan de representant van mijn oudste zus werd gepresenteerd, raakte zij geëmotioneerd. Ze was verdrietig en blij tegelijk. Er ontstond een contact en haar gevoelens werden ineens heel helder. Toen ik dat zag, raakte ik ontroerd en voelde ik dat het met haar eigen vader erbij wèl klopte. In deze opstelling kon mijn oudste zus toen naast me komen staan; er was ineens een verbinding. Ze was niet meer buitengesloten in het zussencontact en mijn positie werd duidelijk.'
Na deze familieopstelling kwam er ook daadwerkelijk meer contact tussen beide zussen.
'Door het inzicht in de situatie ga je anders op elkaar reageren, zelfs als de een geen weet heeft van de sessie die iemand heeft gedaan. Relaties kunnen zich dan gaan herstellen. Ook ik ging anders naar mijn zus kijken en anders contact maken. Ik begreep haar beter, en zij voelde dat; misschien niet bewust, maar ze ging anders reageren. Het is zelfs opvallend dat ze tijdens deze periode haar leven ook drastisch wijzigde en andere keuzes ging maken.'

Het overleden kind krijgt niet de plek waar het recht op heeft

'Er zijn veel voorbeelden te geven van verstoorde situaties tussen zussen. Je kunt je voorstellen dat een dochter bijvoorbeeld voor een deel het verdriet of een ander onverwerkt gevoel van haar moeder of vader op zich neemt. Die moeder leunt dan enorm op die dochter. Het evenwicht tussen geven en ontvangen is in zo'n geval flink verstoord. De ouder is als een kind en het kind draagt te veel verantwoordelijkheid. De natuurlijke ordening is verstoord: het kind geeft meer aan de moeder, dan ze als kind van de moeder krijgt. Dit noemen we parentificatie. De dochter is dan als zus niet meer beschikbaar. Ze is vooral de 'helper' van de ouder en heeft daardoor een andere plek gekregen. In een familieopstelling zie je dat direct aan de positie die zij inneemt. Ze staat te dicht bij de moeder in plaats van bij haar zussen en broers. Het is dan van belang dat de ouder haar verantwoordelijkheid weer neemt voor haar eigen lot, want pas dan kan het kind loskomen van die belasting en weer in de positie als kind en zus functioneren.
Als een kind overlijdt, voor of na de geboorte, zie je zo veel pijn en verdriet bij de ouders, dat het eigenlijk te groot is om ten volle te dragen. De ouder kan een zodanig overlevingsmechanisme ontwikkelen, dat de pijn niet volledig gevoeld hoeft te worden. Het verdriet wordt niet volledig erkend, er wordt niet echt gerouwd, en soms wordt het kind ook echt doodgezwegen. Een zus die later geboren is, voelt die pijn van de ouders en probeert papa of mama te sparen en hen niet nog meer pijn te doen. Het voelt alsof iets of iemand is buitengesloten, in dit geval het overleden zusje waar niet echt naar gekeken wordt, en de betrokkene probeert dat "gat" op te vullen, wat zich kan uiten in bepaald gedrag of symptomen. Op die manier kan een ander kind ervoor zorgen dat het overleden zusje weer in het gezin gehaald wordt. Het wordt als het ware de representant van het overleden zusje; allemaal onbewust, om het gehele systeem in stand te houden en niemand buiten te sluiten. Daarmee krijgt niet alleen het overleden kind niet de plek waar het recht op heeft, maar ook de zus niet.
In de gezinnen waar een kind overleden is, zie je tijdens een familieopstelling ook vaak dat een van de kinderen naar het overleden kind toetrekt. Zo iemand kijkt tijdens een familieopstelling bijvoorbeeld naar de grond. De begeleider zorgt er dan voor dat een representant van het overleden kind daar daadwerkelijk gaat liggen. Beide personen krijgen zo de mogelijkheid naar elkaar te kijken. Gaat het bijvoorbeeld om twee zussen, dan kunnen ze op dat moment afscheid van elkaar nemen. Maar ook de vader of de moeder zien hun dochtertje liggen; ze zullen hun verdriet gaan voelen en het kind krijgt op dat moment volledig de erkenning en de plaats binnen de familie, ook al is het overleden. Het kan even later voor de vader en de moeder op de grond gaan zitten of plaats nemen in de kinderrij.'

Op deze manier houdt het verleden iedereen gevangen

'Zo dient ieder zijn eigen lot te dragen. Zodra dat door een ander wordt overgenomen, verschuift er iets in het systeem. De kracht van een opstelling is vaak zo groot, dat het veelal zijn uitwerking heeft. Tussen zussen onderling is het van belang dat ieder haar eigen positie heeft: de oudste is de meest verantwoordelijke, de tweede is ook echt de tweede, en ga zo maar door. Dat lijkt logisch, maar vaak gebeurt het anders.
Zodra iemand van haar plek af gaat, treedt er een verstoring op in de drie eerdergenoemde principes. Als een man en een vrouw een relatie aangaan en kinderen uit een vorig huwelijk meebrengen, heeft de binding met hun eigen kinderen doorgaans voorrang op hun nieuwe liefde. Dat wordt problematisch wanneer een partner dit niet respecteert. Wanneer bijvoorbeeld de nieuwe partner op de vader- of moederplek gaat staan van het kind van de andere partner. Ook voor adoptieouders is het van belang met respect naar de biologische ouders te kijken. Zij waren er immers het eerst, en hun kinderen zullen daar altijd een binding en loyaliteit bij voelen. Gebeurt dit niet en eigenen de adoptieouders zich het kind uit eigen behoefte toe, dan kan de loyaliteit naar de biologische ouders zo'n krachtige werking krijgen, dat dit het adoptiegezin schaadt. Het verleden speelt op deze wijze binnen families vaak een grote rol. Families houden soms krampachtig vast aan negatieve en positieve herinneringen. Het laatste speelt vaak bij ingrijpende oorlogssituaties, en het gezin leeft dan in bepaald opzicht alsof de oorlog nog niet voorbij is.
Dit kan een belemmering zijn voor nieuwe ervaringen. Op deze manier houdt het verleden iedereen gevangen. Gebeurtenissen moeten soms echt losgelaten worden om de toekomst een kans te kunnen geven.'

Petra Hogervorst

Op haar sterfbed vroeg ze of wij voor haar kinderen wilden zorgen

Ze kende haar schoonzus Andrea nog maar een maand, toen Petra werd gevraagd om samen met haar vriend Dirk de twee kinderen van Andrea op te voeden. 'Ik zie me nog staan in de parkeergarage van het ziekenhuis, nadat we bij Dirks zus op bezoek waren geweest. Ik heb gezegd dat ik erover na wilde denken. Maar veel tijd had ik niet. Een paar weken eerder was er huidkanker bij Andrea geconstateerd. Ze kreeg pijnbestrijding, verder was er geen redden meer aan. Drie maanden daarvoor, in juni 1995, was haar man aan een gescheurde aorta overleden. Een ondenkbaar scenario.
'In die periode leerde ik Dirk kennen. Onze relatie kreeg waarschijnlijk sneller diepgang, omdat we enorm met de beperktheid van het leven werden geconfronteerd. Ik trof zijn zus voor het eerst in het ziekenhuis. Niet veel later is ze bij haar ouders thuis overleden. Het was een dramatische periode. Andrea was nog maar 23 jaar. Ze had er nooit bij stilgestaan dat ze iets voor haar twee kinderen moest regelen, voor het geval zij en haar man vroegtijdig zouden overlijden. Ze heeft op haar sterfbed snel gehandeld en gevraagd of Dirk en ik voor de beide kinderen wilden gaan zorgen. Dirk heeft nog een zus, maar zij woonde toen nog thuis en was alleen. Ze zal mogelijk emotionele overwegingen hebben gehad om voor haar broer Dirk te kiezen.

In mijn herinnering hebben we heel snel 'ja' gezegd

Niels was amper een jaar en Maaike net vier. In mijn herinnering hebben we heel snel 'ja' gezegd, maar waarop weet je op dat moment niet. Ik kende in die tijd niemand met kinderen en ik had geen idee wat me te wachten stond. Mijn ouders vroegen zich wel af waar ik in terecht was gekomen, maar ze weerhielden me er niet van. De ouders van Dirk vonden het een goede oplossing. Het lag natuurlijk allemaal wel wat gevoelig, maar er is nooit ruzie over geweest. Wij zeiden 'ja' en lieten het op ons afkomen. Het was september 1995.
Dirk was in een shock. Wat er in die periode gebeurde, was voor hem heel onwerkelijk. Begrijpen kun je zoiets niet. Nu nog niet. Waarom overkwam zijn zus dit? Waarom overkwam dit ons? We zijn beiden nuchter van aard, dus konden ons er snel overheen zetten. We vonden het voor de ouders het meest triest, want je kind verliezen is een van de ergste dingen die je kan overkomen. Ik moet er niet aan denken een van mijn kinderen te verliezen. Zo voelt dat echt. Niels en Maaike zijn nu twaalf en vijftien jaar. Ze horen bij ons. Niels weet vrijwel niets meer van zijn eigen ouders, hij kent ze niet. Maaike heeft er wel iets van meegekregen, maar ook dat zijn vage herinneringen.
De eerste twee jaar na het overlijden van hun ouders hebben Niels en Maaike bij mijn schoonouders gewoond; dat was de meest praktische oplossing. In die periode kon de relatie tussen Dirk en mij zich verdiepen. We trouwden, verbouwden een huis, werkten fulltime. De kinderen zag ik af en toe. Ik was er niet zo mee bezig. Ik stond er niet zo bij stil dat ik niet veel later twee kinderen zou hebben. Toen Maaike bijna zes en Niels bijna drie jaar was, zijn ze bij ons komen wonen. Ik heb mijn werkdagen aangepast en oppas geregeld. Ik was 26 en zwanger van ons eerste eigen kind, Floris.
Niels was een makkelijk jongetje: hij zat op de grond te spelen en sprak nog niet veel. Met Maaike moest ik echt communiceren. Ze was heel druk en vroeg constant wat ik ging doen, waar ik naartoe ging. Ze wilde veel aandacht en liep de hele dag achter me aan. Dat is langzaam overgegaan. Ik denk dat ze echt de tijd nodig heeft gehad om vertrouwen in de situatie te krijgen.

We zijn langzaam een leven gaan opbouwen met de kinderen. We leerden ze fietsen en ze kregen zwemles, iets wat bij opa en oma niet was gebeurd; daar hadden zij gewoon de energie niet voor gehad. Wij hebben dat allemaal opgepakt. Ik had geen idee of hun ontwikkeling goed verliep. Als ik twijfelde, ging ik gewoon vergelijken en vroeg ik het aan andere ouders.
In februari 1998 ben ik bevallen van Floris. Toen wist ik in één klap wat echte moedergevoelens zijn. Ik dacht: dit heeft mijn schoonzus dus bij Niels en Maaike gevoeld. Daarvoor kende ik dat gevoel niet. In het begin leek het toch alsof ik een neefje en een nichtje op bezoek had; het voelde niet meteen als eigen kinderen. Je hoort wel van die verhalen van adoptieouders, dan zeggen ze: 'het was meteen mijn eigen kind'. Ik heb daar mijn vraagtekens bij. Volgens mij is het een taboe om te zeggen dat het in het begin helemaal niet zo voelt. Ik voelde het in ieder geval niet zo. Het moest echt groeien.

Hoe zat het ook alweer? 

Inmiddels is de thuissituatie voor alledrie de kinderen gelijk, behalve dat Niels en Maaike af en toe op bezoek gaan bij familie van hun vader. Dat is wel vreemd, want het is totaal geen familie van ons. In het begin gingen ze daar vaak naartoe. Er was best eens sprake van touwtrekken om de kinderen; iedereen wilde een stukje van dat verleden vasthouden, van de kinderen en hun ouders. Ik moest toen echt mijn eigen grenzen en die van ons bewaken. Nu is dat minder. Ik sta ook niet constant stil bij hoe het zo gekomen is. We zijn een normaal gezin. Ook de kinderen praten er niet veel over. Het komt hoogstens een keer naar voren als ze bijvoorbeeld op school iets mogen vertellen over hun moeder. Maaike vraagt dan: wat moet ik vertellen? Niels vraagt: hoe zat het ook alweer?

Er wordt nog wel eens gevraagd waarom beide kinderen een andere achternaam hebben. Soms heb ik geen zin een en ander uit te leggen en gebruik ik gewoon Hogervorst als hun achternaam. Dat vinden ze wel goed; er wordt niet moeilijk over gedaan. Mensen willen ook nog wel eens hun wenkbrauwen fronzen als ze de leeftijd van Maaike en die van mij horen. Aan Dirk wordt dat echter nooit gevraagd. Hij is acht jaar ouder dan ik en het feit dat hij een dochter van vijftien heeft, lijkt prima te kunnen. Of het verder nog wel eens ter sprake komt? Tja, Niels heeft knalrood haar, wij geen van beiden. In een eigen kind herken je dingen van jezelf. Dat heb ik bij Niels en Maaike niet. Ik vraag wel eens aan Dirk of hij karaktertrekken van zijn zus in de kinderen herkent. Maar ach, de kinderen zijn zoals ze zijn. Kinderen nemen ook dingen over van het gezin waarin ze opgroeien. Met Maaike praten we wel eens over het verschil in leven dat ze gehad zou hebben als ze in het kleine Drentse dorpje had gewoond waar ze geboren is.

Het is nu meer dan tien jaar geleden dat de kinderen bij ons zijn komen wonen. Het hele gebeuren is al wat aan het vervagen. Bij mijn schoonouders hangen foto's van hun dochter en haar man, de ouders van Niels en Maaike. Daar wordt er nog wel over gesproken, maar niet op een dramatisch toon. Je hoort af en toe anekdotes en dat is goed. Het is in ieder geval geen taboe.
Aan sterfdagen en verjaardagen doen we niet. Wie naar de begraafplaats wil, kan dat aangeven. We gaan er niet uit onszelf naartoe. Ik kende hun moeder ook nog maar heel kort en hun vader heb ik helemaal niet gekend; er was dan ook geen sprake van een band. Het is best absurd dat hun moeder mij gevraagd heeft. Ik herinner me nog dat ze zei: ik ga ervan uit dat jullie bij elkaar blijven; dan krijgen jullie mijn kinderen. Een heel vreemde situatie eigenlijk. Voor mij is het geen drama geweest, zoals voor de andere familieleden. Er was wel verdriet, maar dat had bij Dirk een andere lading dan bij mij. Het heeft me wel degelijk aangegrepen, maar ik was jong en flexibel en heb het nuchter opgepakt. Ik wist in die tijd niets van kinderen opvoeden, en dacht: dat doen we gewoon. Ik wilde zo min mogelijk opvallen. Nu nog niet. Ik ken ook niemand die iets soortgelijks heeft meegemaakt. Dat maakt er wederkerig over praten eigenlijk onmogelijk. Wie kan zich hier nu iets bij voorstellen?'

Joke, Petra en Lida Burger

Een vriendin kan verdwijnen, een zus is er altijd

Optreden zat er al vroeg in bij Petra Burger (41), bij het publiek beter bekend als Petra Berger. Samen met haar oudste zus Lida (46) stond ze op jonge leeftijd al op een grasveldje bij het ouderlijk huis liedjes te zingen. 'En te playbacken', becommentarieert Joka, de jongste zus (39). 'Petra had de playbackshow al uitgevonden voordat Hennie Huisman deze ontdekte.' Petra: 'Op jonge leeftijd maakte ik al muziekbanden, studeerde de liedjes in en verzon een bijpassende choreografie. Ik draaide een hele show in elkaar.'
Haar publiek bestond uit haar twee zussen, haar ouders en haar vriendinnen.
'Die vriendinnen mochten dan per nummer punten geven. Gewoon voor de lol. Later ben ik ook teksten op muziek gaan schrijven. In de jaren zeventig zocht ik tussen de platencollectie van mijn ouders naar instrumentale nummers en trof de muziek van het orkest van James Last.'
Lida: 'Daar deed ik van harte aan mee. Ik ken de nummers nog altijd uit mijn hoofd.' Zingen voor de lol is één, maar dan ook nog zo verdienstelijk kunnen zingen dat je er prijzen mee in de wacht sleept, is iets anders. In 1987 traden Petra en Lida samen op in de toen welbekende Soundmixshow.

Het gedoe eromheen vond ik niks

Vanaf dat moment wist Petra zeker dat ze een professionele zangcarrière wilde opbouwen. 'Zingen is echt mijn passie. Van jongs af aan al.' 

Des te opvallender is het verschil tussen Lida en Petra als het gaat om jezelf 'in het licht zetten'. Petra: 'Als kind was ik vrij teruggetrokken en verlegen, leefde ik in een eigen droomwereld. Ik wilde vooral niet opvallen. Mijn zus Lida was als kind veel populairder dan ik en trad meer op de voorgrond. Des te opvallender is het dat toen we op een gegeven moment samen in de Soundmixshow stonden, zij zich terugtrok en ik veel prominenter op de voorgrond trad.'
Toen beide zussen een paar jaar later het duo Chess vormden, herhaalde dit zich. Petra werd steeds gelukkiger van het zingen, terwijl Lida er steeds ongelukkiger van werd.

Als het duo Chess werd Petra steeds gelukkiger, Lida steeds ongelukkiger 

Lida: 'Ik vond het zingen wel fijn, maar al het gedoe eromheen vond ik niks. Ik ergerde me bijvoorbeeld aan het feit dat we steeds maar weer danspasjes moesten oefenen of alsmaar andere kleren moesten kopen. Ik hoefde niet zo nodig een zangcarrière, terwijl het Petra's grootste wens was.' Petra: 'Ik wilde het uiterste eruit halen. Optredens moesten bij mij tot in de puntjes verzorgd zijn. Lida stond daar heel anders in. Een mooi voorbeeld is een optreden waarbij ik zag dat Lida een ladder achter in haar panty had. Ik vond dat heel vervelend, maar Lida zat daar helemaal niet mee. Ze zei gewoon dat ze zich op de bühne dan niet zou omdraaien.'
Uiteindelijk kozen Petra en Lida ervoor om na drie jaar Chess niet langer als duo verder te gaan.
Petra: 'Het zou ten koste gaan van onze vriendschap en dat wilden we niet. Dat is het niet waard.' Jongste zus Joka was in die periode helemaal nog niet met zingen bezig. Dat heeft ze pas de laatste jaren ontwikkeld. Inmiddels is ze musicalzangeres. Ze heeft regelmatig optredens. 'Mensen weten vaak niet dat ik de zus van Petra ben. Dat hoeft ook niet. Ik beleef veel plezier aan het zingen en doe dat bij een musicalverenging. Gewoon als hobby.'

Je hoeft geen hoge eisen te stellen om gelukkig te zijn 

De zussen Burger mogen dan weliswaar alle drie hun eigen weg hebben gekozen als het om zingen gaat, hun onderlinge band is er niet minder hecht om geworden.
Joka: 'We zijn close met elkaar. We hebben wekelijks contact, gaan met elkaar en onze gezinnen gezamenlijk op vakantie.'
Lida: 'Joka en ik zien elkaar misschien wat vaker omdat Petra het druk heeft met haar zangcarrière, maar we spreken regelmatig iets met zijn drieën af. Het scheelt ook dat we alle drie twee kinderen hebben in dezelfde leeftijd. Niet alleen onze partners kunnen het goed met elkaar vinden, ook al onze kinderen. Misschien is de band tussen die kinderen nog wel hechter dan die tussen ons.'
Dat Petra een bekende Nederlander is, staat niet tussen de zussen in. 'Ik was even bekend toen we samen als het duo Chess optraden, maar Petra is gewoon ambitieuzer dan ik. Het scheelt natuurlijk wel dat ik door die periode 'het wereldje' ken. Ik kijk er niet tegenop. Petra is gewoon dezelfde persoon gebleven. Ze voelt zich niet meer dan wij.'
Joka: 'Eigenlijk brengt het vaak leuke dingen met zich mee dat Petra zo bekend is. We zijn regelmatig bij optredens aanwezig en een tijd terug begeleidde ik Petra tijdens optredens.'
Lida: 'Er is geen enkele vorm van jaloezie.'
Joka: 'Eigenlijk is er een soort nuchterheid. Waarschijnlijk afkomstig van onze beide ouders.'
Petra: 'Onze ouders hebben in hun jeugd de oorlog meegemaakt. Dat heeft veel met hen gedaan. Ze leven eigenlijk vrij sober, zonder enige poespas. Ze hebben er altijd naar gestreefd voor ons een veilig thuis te creëren, een stabiele omgeving; en dat is ze goed gelukt. Het is ons altijd voorgehouden dat je geen hoge eisen hoeft te stellen om gelukkig te zijn. Ik hou wel van luxe, maar als het moet, kan ik ook met minder toe. Eigenlijk ben ik heel tevreden met wat ik heb.'

Petra wist mij altijd te entertainen 

Lida: 'We zijn in Amstelveen grootgebracht. We hadden een fijne jeugd en Petra en ik heb er veel met elkaar gespeeld.'
Petra: 'Ik had het als de middelste vrij gemakkelijk. Ik speelde of met de een, of met de ander.' Joka: 'Petra wist mij altijd te entertainen. Ze speelde met volle overgave.'
Petra: 'Ik heb iets met systematiek, daar houd ik van. Als kind deed ik nummers aan jassen, deed alsof ik ze reinigde en dan mocht iedereen later zijn jas weer op komen halen, als ze maar een bonnetje hadden. Ik maakte soms ook een toonbank van het keukenbuffet in ons ouderlijk huis. Zo'n hoge kast met deurtjes en laatjes. In die laatjes had ik dan monopoliegeld liggen. Speelden we postkantoortje. Of we deden op onze flat alle deuren dicht en gingen brieven naar elkaar schrijven. Die moesten dan in de zogenaamde brievenbussen worden gedaan in de gang. En een van ons was de postbode. Ik maakte soms ook een verhaal over alle klederdrachtpoppen die in de buffetkast stonden. Elke pop kreeg een rol en dan speelde ik dat samen uit met Joka.'
Lida: 'Dat hoor ik nu voor het eerst! Ik deed in die tijd klaarblijkelijk andere dingen.' Het spel tussen de zussen werd slechts af en toe verstoord door plagerijen, echte ruzie kwam niet voor.
Lida: 'Toch kan ik me een tijd herinneren dat ik als kind vrij opvliegend was en Petra regelmatig aan het haar trok.'
Petra: 'Samen probeerden we wel eens een driftbui bij Joka uit te lokken. Als het te erg werd, kwam ons moeder daar dan tussen.'
Lida: 'Als we nu onenigheid hebben, spreken we het vrij snel uit. We schreeuwen nooit tegen elkaar.'

Er was even een soort halfbroer

Hoewel het gezin Burger alleen maar uit meisjes bestaat, is er wel enige tijd sprake geweest van een soort halfbroer.
Lida: 'Ik heb vanaf mijn zestiende elf jaar lang verkering gehad met een jongen. Hij werd op een gegeven moment als een broer voor Joka. Maar na elf jaar was het afgelopen tussen ons.'
Het bleven toch vooral meisjes die bij de familie Burger over de vloer kwamen. Lida had de grootste vriendenkring. Joka had een aantal vriendinnen. Petra had meerdere vriendinnen, maar ook een echte hartsvriendin, die ze vanaf haar vierde jaar kent en die nog altijd een van haar beste vriendinnen is. Als het echter om emotionele steun gaat, delen de zussen die het liefst met elkaar.
Petra: 'Neem nu onze vakanties. Dan kun je toch eigenlijk niet echt iets verborgen voor elkaar houden. Je ziet snel waarmee iemand emotioneel worstelt.'
De hechte band wordt nog eens versterkt doordat de partners het ook goed met elkaar kunnen vinden.
Lida: 'De man van Joka en mijn man zijn erg dik met elkaar. Ze kunnen het ook heel goed vinden met de man van Petra, maar die zien ze minder vaak, omdat hij als muzikant een ander leven leidt. Als ze echter met zijn drieën zijn, is het altijd feest.
We delen veel met elkaar en toch zijn we verschillend. Zo reageerde Petra heel emotioneel op het overlijden van onze oma, terwijl ik daar meer vrede mee had en me er sneller bij neer kon leggen. Petra ging duidelijk anders met dit verdriet om. Voor onze ouders zijn we ook verschillend maar ze zullen nooit iemand voortrekken of anders benaderen. 'Ik ben trots op jullie alle drie', zegt onze vader altijd.' Petra: 'Maar ik moet wel lachen om het feit dat papa toevallig een cd van mij opzet als er iemand bij hen op bezoek komt. Als je hem erop aanspreekt, zegt hij steevast dat al zijn dochters evenveel voor hem betekenen. 'Als ze maar lief zijn', zegt hij dan.'
Joka: 'We hebben fijne, nuchtere ouders. Maar ze zijn al op leeftijd. Juist daarom is het fijn om zussen te hebben. Je weet gewoon dat je eigenlijk nooit alleen komt te staan. Een vriendin kan verdwijnen, een zus is er altijd.'
Petra: 'Ik vind het ook prettig voor onze kinderen te weten dat er eigenlijk altijd wel een soort tweede moeder is. En zo zien de kinderen het ook.'

Trijntje, Akkie, Gerbrich en Grietje van Dekken

Mijn schoonmoeder noemt ons wel een kliekje

Een kakafonie van stemmen vult de huiskamer als de zussen Van Dekken over hun jeugd vertellen. Ze groeiden op in een klein dorp, waar vader Van Dekken een schoenenzaak had.
'Het was er een gezellig kippenhok,' vertelt Gerbrich (26), de benjamin van de familie. 'Ik bel nog bijna elke dag met mijn moeder. We zijn een hecht en open gezin.'
Akkie (33): 'Toch zijn we vier heel verschillende meiden.'
Grietje (35): 'Trijntje en Akkie zijn nuchtere types. Het zijn denkers en ze zijn vrij introvert. Gerbrich en ik zijn extravert. Vroeger was ik echt een flapuit. Gerbrich heeft dat ook. Er is een periode geweest dat ik me heel erg ging inhouden; toen was ik totaal mezelf niet meer en werd er zelfs ziek van.'
Gerbrich: 'Trijntje en ik zijn erg zelfverzekerd. Het is mij dan ook altijd voor de wind gegaan. Ik vind mezelf echt een zondagskind.'
Trijntje (31) heeft daarentegen wel een moeilijke tijd meegemaakt. Ze was begin twintig toen ze een depressieve periode doormaakte. 'Ik was ongeveer 26 toen voor de buitenwereld aan het licht kwam dat ik op vrouwen val. Ik wist wel dat iedereen het zou accepteren, maar ik kon het eerder gewoon niet zeggen. Ik moest eerst voor mezelf een aantal dingen op een rij zetten. Toen ik echt een relatie met een vrouw kreeg, was het voor mij gemakkelijker om het dan ook maar op tafel te leggen.'
Akkie: 'Ik was een van de laatste aan wie ze het vertelde, maar ik wist wel dat er iets was. Ze zei een keer in een gesprek over kinderen: 'ik krijg geen kinderen'. Toen wist ik genoeg. Trijntje heeft het er een tijd echt moeilijk mee gehad. Ze was zoekende.'
Grietje: 'Ik heb lange tijd als enige geweten dat ze lesbisch is. Iedereen meent wel ruimdenkend te zijn, maar dat valt vaak nog wel tegen. In de familie is het totaal geen probleem, maar de omgeving had er nog wel eens moeite mee. In het dorp heeft iemand ooit tegen mijn vader gezegd: 'kunt u het nog wel aan?', doelend op het feit dat Trijntje op vrouwen valt.'
Vader en moeder Van Dekken maakten er echter geen probleem van, hoewel Trijntje duidelijk maakt, dat de keer dat ze het haar ouders vertelde, best 'heftig' was. 'Ik ben er echter nooit op veroordeeld', aldus Trijntje. Gerbrich: 'Ik merk duidelijk dat Trijntje nu beter in haar vel zit. Ze is een stuk zelfverzekerder geworden.'

Buitengesloten 

Grietje: 'Eigenlijk vullen we elkaar heel goed aan en kunnen we het goed met elkaar vinden. We hebben laatst wel een verhitte discussie gehad over het feit dat Akkie de dingen vaak persoonlijk opvat en daar dan heel erg mee zit, terwijl wij het zo niet bedoelen.'
Akkie: 'Ik was geen gemakkelijke puber en wilde op mijn zeventiende het huis al uit. De relatie met mijn ouders was wel goed, maar ik zat vooral mezelf in de weg en ging overal tegenin. Ik had problemen met mijn identiteit. Ik koos ervoor om een opleiding tot ziekenverzorgende te doen. Ik heb er vier jaar lang lol gehad. Toen ik vroegtijdig met de opleiding stopte, ging ik samenwonen, trouwen en kreeg kinderen. Nu ben ik huisvrouw en heb een fijn gezin.'
Akkie lijkt echter nog altijd moeite te hebben met haar plaats tussen de andere drie zussen. 'Als ze met z'n drieën lachen, voel ik me al buitengesloten.'

Gerbrich: 'Akkie is in mijn ogen erg onzeker. Ze vraagt zich steeds af of ze wel goed genoeg is. Ze is bang niet leuk gevonden te worden.'
Grietje: 'Haar worsteling met zichzelf escaleerde tijdens een familievakantie. Een keer per jaar gaan we een week met de hele familie op stap. Dan zijn we met veertien mensen. Onze ouders met de kinderen, de partners en de kleinkinderen. In de kleine uurtjes wordt iedereen dan wat ongeremder en wordt er vrijer met elkaar gesproken.'
Akkie: 'Toen ben ik een keer heel erg boos geworden tijdens een spelletje. Gerbrich zei iets en ik voelde me direct aangevallen. Toen daar om werd gelachen heb ik gezegd: 'dit bedoel ik nu'. Op dat moment heeft pa gezegd: 'nu gaan we het er eens over hebben', en heb ik alles op tafel gegooid wat me dwarszat. Het werd janken en lachen, maar het deed me goed. Uiteindelijk wist ik natuurlijk wel dat het voor een groot deel aan mezelf lag, dat ik aan mezelf moet werken en dat ik in feite niets meer of minder ben dan de anderen.'
Gerbrich: 'Het is goed als ze aan haar negatieve zelfbeeld gaat werken, want dat straal je ook uit naar je omgeving en dat is jammer. Al met al zijn die vakantieweken altijd heel erg gezellig, hoor. Toen ook, maar dit was klaarblijkelijk even nodig. Vaak komen de echte gesprekken pas op gang als de jongsten 's avonds op bed liggen. Dan is er wijn en speel ik op mijn gitaar.'
Gerbrich blijkt zeer muzikaal, maar dat ze ook een niet-onverdienstelijke zangeres is, wordt op een luidruchtige manier duidelijk gemaakt. Er wordt zelfs geroepen dat ze op YouTube te horen en te zien is. De zussen zijn trots op hun jongste zusje. 'Mijn ouders zijn mijn grootste fans, maar de rest van de familie ook. Ik zeg altijd: er zitten er in ieder geval veertien in de zaal! In het zingen ben ik autodidact. Eigenlijk kunnen we allemaal goed zingen. Vroeger deden we dat al: de radio aan en dan meerstemmig meezingen. Onze ouders zongen ook en traden wel op.'

Een front 

Gerbrich: 'Ik ben trots op mijn drie zussen en heb niet het gevoel dat ik er daardoor drie moeders bij heb. Ik vond het in mijn jeugd al geweldig om oudere zussen te hebben. Ik ben weliswaar nog altijd echt de jongste, maar we hebben nu een meer gelijkwaardige relatie. In onze jeugd klikte het soms meer met de een en dan met de ander, en dat had zowel met onze verschillende leeftijden als met de verschillende karakters te maken.'
Grietje: 'Ik heb vroeger wel op haar gepast, vanaf mijn negende ongeveer. Dat heb ik nooit vervelend gevonden. Ik vind het nu weer leuk om te zien hoe Gerbrich haar leven aan het opbouwen is. Samenwonen, een huis kopen. Dat heb ik allemaal al gehad.' Akkie: 'Er is ook nooit onderling enige sprake van afgunst geweest. Trijntje is vroeger vaak ziek geweest en werd door onze ouders erg beschermd, maar dat was nooit storend. Eigenlijk heb ik het makkelijker gehad dan Grietje, ook al schelen we maar iets meer dan een jaar. Als zij uit mocht, mocht ik mee omdat ik juist maar een jaar jonger was. Ik heb ook nooit het gevoel gehad dat Gerbrich vrijer werd opgevoed dan ik. En als ze iets uitspookte, kon je nooit lang boos op haar blijven. Ik zie haar eigenlijk nog een beetje als die elfjarige.' Gerbrich: 'Ik heb het wel vervelend gevonden dat er zo openlijk over gesproken werd, toen ik voor het eerst ongesteld werd. Of toen ik voor het eerst een bh ging dragen. Gingen ze dat tegen iedereen zeggen!'
Grietje: 'Ja, dat was een beetje plagen. Ik was 22 toen ik trouwde, Gerbrich was toen 14; ik vond haar toen echt een oud wijf dat overal over mee wilde praten, heel irritant. Dat veranderde toen ze zestien, zeventien jaar was.'
'Ja, dat is zo. Daarvoor vroeg ze nooit hoe onze vakanties waren geweest, maar of we nog iets voor haar hadden meegenomen', vertelt Akkie lachend.
De toon wordt serieuzer als de zussen vertellen over de periode dat hun moeder van het ene op het andere moment ernstig ziek werd.
Trijntje: 'Ze had een darmperforatie en was binnen vijf minuten doodziek.'

Grietje: 'We dachten allemaal dat ze dood zou gaan.'
Gerbrich: 'Als moeder zou overlijden, zou dat echt een groot drama zijn. Mijn vader is ook niks zonder moeder. 's Avonds om half elf reden naar het ziekenhuis. We zeiden niets tegen elkaar in de auto. Ik heb toen heel veel gehuild. Uiteindelijk bleek alles goed te komen. Op de terugweg hebben we dan ook weer honderduit gekletst. Op dat soort momenten zijn we echt een front met z'n vieren. Wat mensen dan van ons denken, kan me niets schelen. Eigenlijk zijn we daarin geen uitzondering, toch? De uitzonderingen zijn de gezinnen waar het mis is. Waar broers en zussen geen contact meer met elkaar hebben. Dat lijkt me pas erg.'
Grietje: 'Als je elkaar gaat veroordelen en elkaar niet meer in je waarde laat, dan gaat het mis. Bij ons is wel eens wat, maar wij hebben een goede basis. Dat de buitenwereld ons dan wel eens ziet als een front, ach... Mijn schoonmoeder noemt ons wel een kliekje.'

Josine van Dalsum

Als kind was ik de vijfde. Nu ben ik de eerste

Toneelspeelster en actrice Josine van Dalsum (1948) speelde in vele Nederlandse tv-series en films. In het theater kennen we haar van stukken als Kinderen van een mindere God en Jeanne d'Arc. Bij Josine werd in 2003 longkanker geconstateerd en niet veel later bleek ze twee hersentumoren te hebben. Het weerhield haar er echter niet van de bühne op te gaan. Integendeel zelfs. Samen met haar zoon Aram speelde ze het het stuk LeefTijd over een zoon en zijn terminaal zieke moeder. Josine schreef de musical Hemel-oma, die de ziekte kanker bespreekbaar maakt voor kinderen; deze ging eind 2007 in première. In 2008 was ze te zien in het stuk Vleugellam, waarin ze een vrouw speelde die lijdt aan afasie. Ze schreef het boek Hagelwit over haar eigen ziekteproces. Josine overleed in 2009.

John van de Rest is duidelijk geïrriteerd door de kop boven een krantenartikel naar aanleiding van een interview met zijn vrouw Josine van Dalsum. Hij schuift de krant op de tafel heen en weer, pakt hem weer op en legt hem weer neer. Het artikel is goed, maar die kop suggereert iets wat niet waar is. 'Josine hoeft niet direct te worden geopereerd. Er is een plekje in haar hoofd gezien dat onrustig is. Pas over een aantal weken zal er een MRI-scan worden gemaakt en de dag daarna weten we meer.' Josine zelf haalt haar schouders op. 'Ik heb wel vaker met dit bijltje gehakt. Laat ik het zo zeggen: ik laat me nog lang niet kisten.'
Het is een uitspraak die Josine (58) typeert. Ze relativeert graag, kent een grote dosis zelfspot en als het al te ernstig wordt, weet ze met humor een zware toon in één klap weg te nemen. Zelfs als ze vertelt over haar ziekte, eerst de longkanker, later twee hersentumoren en nu opnieuw een verdacht plekje in haar hoofd, verschijnt er regelmatig een ondeugende glimlach om haar mond. Dit is de Josine die we zo goed kennen van televisieseries als Een mens van goede wil, Hollands Glorie en Mata Hari. Een klein, fragiel meisje. Een meisje dat graag vertelt, met haar bijzondere stem; het liefst vanaf de bühne. Het toneel is haar lust en haar leven. Vanaf die plek straalt ze kracht uit. Wat haar ook overkomt, ze houdt een enorme levensdrang, die ze tijdens haar moeilijke jeugd heeft ontwikkeld. In een gedegen Brabants katholiek arbeidersgezin, met vier zussen en vijf broers.
'We woonden naast het nonnenklooster en aan het einde van de straat was de kerk. Die kerk werd veelvuldig bezocht. Ons gezin vulde een hele kerkbank. Daar zaten we dan in onze door oma gebreide kousen en onderbroeken', zegt ze met een gebaar dat afkeur toont. 'Ik krijg er nog de kriebels van. Ik vond zo'n mis altijd maar een circus. Dat hele gedoe in die kerk was voor mij theater. Samen met mijn broers en zussen hebben we er al met al wel veel pret gehad. Als we met het koor het Ave Verum zongen, gingen we jodelen.'
Op haar elfde heeft ze het geloof definitief de rug toegekeerd. 'Ik vond het allemaal flauwekul. Als broers en zussen waren wij ook verre van 'heilig'. We jatten appels bij de nonnen en vochten met ons tienen tegen kinderen van een andere straat. Op dat gebied leken we een hechte groep. Maar thuis was dat anders.'
Met een vader die regelmatig depressief was en veel dronk en een moeder die op haar 32-ste een hartaanval kreeg, ging het er in huize Van Dalsum niet altijd even harmonieus aan toe. 'Mijn ouders waren schatten hoor. Ze hebben zich voor al die kinderen rot gewerkt; daar hebben ze ook wel onder geleden. Mijn moeder had al acht kinderen toen ze die hartaanval kreeg. De dokter raadde haar af nog eens zwanger te worden. De pastoor dacht daar echter anders over. Ze kreeg er niet lang erna nog twee bij.'
Josine raakt duidelijk geëmotioneerd als ze dit vertelt. Het druist tegen al haar gevoelens in. Onmenselijk vindt ze dit. Al met al bestond het gezin Van Dalsum uiteindelijk uit tien kinderen, die ten tijde van het interview tussen de 63 en 53 zijn; voor bijna ieder jaar een kind erbij.
'Ik leidde de groep van zes kleintjes, en dan waren er nog de vier oudsten. Hoe die verdeling is ontstaan weet ik niet, maar zo was het. Als ik om een boodschap werd gestuurd, nam ik vijf jongere kinderen mee. Ik wist niet beter. Ik heb het als kind nooit leuk gevonden in zo'n groot gezin op te groeien. Er waren veel conflicten en frustraties. Mijn ouders hadden gewoon te weinig tijd voor ieders emotionele en sociale ontwikkeling. Op dat gebied kwam ik echt tekort. Mijn ouders hebben weliswaar vaak gezegd dat ze van ons allemaal evenveel hielden, maar dat kan helemaal niet! 'Jullie zijn toch geen heiligen', zei ik dan. Of ze iemand voortrokken? Of er toch een lievelingetje was?
'Van mijn ouders weet ik dat niet zo goed. Wel van mijn oma: zij trok mijn twee oudere zussen altijd voor. Ik weet niet waarom, maar dat was gewoon de structuur. Ik heb me daar enorm aan geërgerd. Ik was er vaak boos om. Mijn moeder ook wel, denk ik.'
Haar moeder had het sowieso niet gemakkelijk met een man die vol woede en frustratie zat over zijn eigen verleden. 
'Toen mijn vader op zijn achttiende in militaire dienst ging, vertelde zijn vader dat zijn moeder niet zijn eigen moeder was. Het werd een frustratie en een verdriet voor de rest van zijn leven, wat later leidde tot grote depressies. Hij had echter een uitlaatklep: het toneel. Hij wilde dolgraag bij het beroepstoneel, maar dat accepteerde mijn moeder niet. Er was geen droog brood mee te verdienen en het gezin moest wel draaien. Zijn verdere leven heeft mijn vader werk gedaan wat hij eigenlijk niet leuk vond. Hij heeft nog wel wat bij het amateurtoneel kunnen doen.'
Josine heeft de liefde voor toneel van haar vader overgenomen.
'Maar toen ik vertelde dat ik naar de toneelschool wilde, mocht ik niet. De reden? Mijn oudste zus had al eens een poging gewaagd, maar die poging was mislukt. Mijn ouders wilden niet nog een dochter die richting op zien gaan. Ik baalde daar enorm van. Het frustreerde me al dat mijn zus me ook op dat gebied indirect dwars zat.'

Mijn zus zweeg de hele situatie dood 

Josine was in haar kinderjaren een open en naïef, maar pienter kind, zoals ze zelf zegt.
'Ik was heel beïnvloedbaar. Mijn oudste zus gaf me altijd opdrachten, die ik braaf deed. Ze gaf me bijvoorbeeld de opdracht een sigaret te jatten. Of bordkrijt. Mijn twee oudste zussen hadden er ook plezier in mij angst aan te jagen. Zo vertelden ze mij dat er achter het luikje in de schoorsteenmantel op de zolder waar we sliepen, een boze wolf zat. Ik was daar natuurlijk bang voor. Ik mocht dan tussen hen in liggen in bed en dan zetten ze het luikje open en vertelden me dat de wolf kon praten als hij bordkrijt at. Ik lag dan verstard in dat bed en op een gegeven moment krabde mijn zus dan met haar koude vingers en nagels over mijn been. Dan stond ik doodsangsten uit! Soms deden ze hun ogen dicht en vertelden me dat ze naar Maria gingen. Ik moest dan in de tussentijd iets wegpakken, een appel of zo. Ik durfde dat eigenlijk niet, maar deed alles onder die dwang. Achteraf realiseerde ik me pas hoe wreed dit eigenlijk was.'
Josine zag enorm op tegen de twee oudste zussen, die in haar kinderjaren duidelijk de regie over haar leven in handen hadden. Totdat Josine met een diploma van school ging en op haar zeventiende op een zaterdagmorgen stiekem de trein van Breda naar Amsterdam nam.
'Ik wilde met een oriëntatiecursus van de toneelschool meedoen. Ik wilde laten zien dat ik talent had. Een half jaar lang verzon ik smoezen en reisde iedere zaterdag naar Amsterdam. Toen ik uiteindelijk aangenomen werd, moest ik dat aan mijn ouders vertellen. Dat werd een hele toestand. Vooral bij mijn oudste zus kwam dit heel hard aan. Ze zei niets. Zweeg de hele situatie dood. Dat is toen heel naar geweest.' Vanaf het moment dat ze naar de toneelschool ging, heeft Josine zich weten los te maken van het ouderlijk gezin en haar kindertijd, die ze niet leuk vond.
'Ik zeg dit zonder mijn ouders iets te verwijten. Het was zoals het was, daar ben ik heel nuchter in. De tirannie van mijn twee oudste zussen heeft me echter altijd wel parten gespeeld. Ik ken dan ook eigenlijk geen zustergevoel. Behalve voor mijn jongste zus, dat was mijn lievelingszus. Ik heb altijd contact met haar gehouden, tot een paar weken geleden. Toen kreeg ik ineens een afscheidsbrief van haar: ze wil niets meer met me te maken hebben. Hoe dat kan? Ze heeft geen gemakkelijk leven achter de rug, maar ook dingen gedaan die in mijn ogen niet juist zijn. Dat heb ik haar ook wel gezegd. Zonder haar te willen kwetsen. Ze kan daar echter niet mee omgaan. Ze heeft lange tijd met haar twee kinderen bij ons gewoond. Ze had zware problemen en ik nam de verantwoordelijkheid voor haar. Ik ben tenslotte toch haar zus! Helaas is het contact nu verbroken. Ze zocht waarschijnlijk bevestiging van mij voor haar daden. Ik was haar oudere zus, waar ze toch altijd een beetje tegen opkeek. Maar die bevestiging kon ik haar niet geven. Daar is ze misschien op afgeknapt. Ik weet het niet.'

Het wordt toch ruzie 

Josine heeft nog weinig tot geen contact met haar broers en zussen. Toen in 2003 bij haar de diagnose longkanker werd gesteld, vroeg ze zich af hoe ze dat haar familie zou gaan meedelen. 'Ik heb ze toen allemaal een e-mail gestuurd. Heel simpel: 'ik heb longkanker en ik hoop dat jullie er zullen zijn voor John en onze zoon Aram'. Toen wilden ze plotseling allemaal praten, maar dat heb ik afgehouden. Ze komen zelfs nooit naar een toneelvoorstelling, dan vind ik nu in gesprek gaan ook niet nodig. Ik bezoek ook nooit de jaarlijkse familiereünie die mijn oudste zussen organiseren. Dat wordt toch ruzie, en daar heb ik geen zin meer in.'
Haar zussen hebben nooit gereageerd op haar toneel en tv-successen. Josine haalt er nu haar schouders over op.
'Het is natuurlijk ook niet aardig dat ik nooit naar het poppentheater van mijn oudste zus ben gaan kijken. Wat dat betreft heb ik ook mijn tekortkomingen. Maar de kwetsuur is te groot, ik kan er niet goed mee omgaan. Onze gezinsgeschiedenis heeft echt iets verdrietigs. Het heeft veel kapot gemaakt.
Of er ooit harmonie is geweest? Op bepaalde momenten wel. Op kerstavond bijvoorbeeld. Dan ging alle elektra bij ons thuis uit en deed mijn moeder waxinelichtjes in halve mandarijntjes. Dat was een fijne sfeer. We deden ook af en toe wel kaartspelletjes met elkaar, een soort Brabantse bridge. Dan zat men elkaar even niet in de haren en was het gezellig. Met carnaval was het samen uit, samen thuis, en bakte mijn moeder eigengemaakte frieten. Ook dan was het even fijn. Het is jammer dat we dat niet vaker hadden. Dat het allemaal zo gelopen is.
Ik had graag een zus willen hebben die lief voor je is en je eens vastpakt en omhelst. Die geen oordeel over je heeft. Geen kritiek uit. Vanwege dat laatste ontloop ik nu waarschijnlijk het contact met hen. Ik ben van hen vervreemd. Ik weet ook niet zo goed hoe het moet als ik als eerste van ons allemaal dood zou gaan. Als kind was ik de vijfde. Nu ben ik de eerste. De eerste van de tien die gaat.'

Fragment uit het manuscript voor Hagelwit 

Familie
Nadat ze mijn korte brief ontvangen hebben, krijg ik plotseling e-mails van mijn broers en zusters. Ik ben verbaasd over zo veel belangstelling, dat heb ik in geen jaren meer meegemaakt, maar ik wil hen niet in mijn belevingswereld toelaten omdat ik longkanker heb.
De laptop, als elektronische belangstellende, irriteert me.
Vraag me bij het lezen van de e-mails af of het die anderen, mijn broers en zusters, echt bezighoudt, of is het uiteindelijk het gegeven dat ik de eerste ben van 'de tien' die gaat.
Als kind was ik de vijfde, nu ben ik de eerste.
De een slaapt slecht en de ander wil met me praten.
Wat ik niet wil.
Praten, waarover? Uitpraten? Wat? Broers en zusters uit een katholiek nest.
We lopen allemaal met onze rugzak van een gezamenlijk verleden.
Je woont met je ouders, broers en zussen een aantal jaren onder een dak. Het verleden is bejaard. Allemaal zijn we onze eigen weg gegaan, ieder is zijn eigen leven gaan leven.
Verschillende broers en zusters heb ik jaren niet gezien, niet gesproken.
De laatste weken is mij duidelijk geworden, dat het beter is om vooruit te kijken. Het verleden, het verleden te laten.
Ik ben geen heilige en dat ben ik ook nooit geweest; ik heb fouten gemaakt waarvan je achteraf denkt: hoe heb je zoiets kunnen doen?
Maar wat heb je eraan om alle fouten, tekortkomingen van jezelf of de ander steeds te bespreken? Is daarmee dat gevoel 'van binnen' weggepraat?
De ene broer of zus mag je meer dan de ander. Het is net als met vrienden: de een mag je meer dan de ander, de een waardeer je om die eigenschap, de ander om die of die kwaliteit.
Ik wil schoonschip maken, me niet druk maken om wat geweest is. Ik heb nooit veel verwacht van mijn familie; het volgende voorbeeld spreekt voor zich.
Een van mijn zussen laat via haar zoon weten, dat hij het heel erg vind dat ik kanker heb, maar ja; hij kent me niet, want ik kom nooit naar de familiereünies die mijn twee oudste zussen organiseerden ter nagedachtenis aan ons vader en ons moeder.
Van zijn moeder heb ik nooit taal of teken gehoord, op de gebruikelijke kerstkaart na, als ik er een aan hen verstuurd had. Negatieve instelling? Ja.
Maar ik wil de mij gegeven tijd positief gebruiken.
Weet dat ze allemaal op hun eigen manier reageren op mijn korte brief, een mededeling: Ik heb longkanker en hoop dat jullie er zullen zijn voor John en Aram.
Niet dat ik het een elegante manier van communicatie vind, maar domweg omdat ik er geen zin in heb om ze allemaal stuk voor stuk op te bellen en mijn verhaal negen keer te moeten herhalen.
Ben van hen vervreemd.
Ik heb hen niet willen shockeren. Zij zijn het wel.
Gelukkig zijn mijn ouders overleden; dit hoeven ze niet meer mee te maken.

Kankerweduwnaar 

Op 17 november 2009 overleed Josine aan de gevolgen van haar ziekte. 'Zo strijdbaar als ze nog is, ten tijde van het interview, zo moeilijk werd het voor haar in die laatste fase. Op een gegeven moment wilde ze zelf niet meer. Ze gaf zich over. Koos voor de dood. Dat wat de tumoren klein hield, haalde alle kracht uit haar. Ze is uiteindelijk stijlvol overleden.'
Toneelproducent en regisseur John van de Rest, die 35 jaar met Josine getrouwd is geweest, mist haar nog elke dag. John: 'Het is een bijzonder verhaal geworden over Josine en haar zussen. Een prachtig document. Ze zegt zelfs dingen die ik niet wist, en wint er geen doekjes om. Zo zat ze ook in elkaar. Ze was eerlijk en reëel. Ging niets uit de weg. Onze zoon Aram is net zo. Zo zegt hij in een tv-programma over kanker dat hij op een gegeven moment eigenlijk wel blij was dat ze dood ging. Hij zegt het heel oprecht en zonder verwijt. Zes jaar lang was zijn moeder ziek. Dan ging het goed, dan niet goed, dan goed, dan weer niet goed. Het was altijd ja of nee. En maar vechten. Daar word je natuurlijk heel moe van.' 

'Dit huis zit nog vol herinneringen aan Josine. Een heel mooie herinnering is die van haar laatste verjaardag, op 14 juli 2009, toen ze koninklijk werd onderscheiden. Ze werd Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Dat wil ik wel even gezegd hebben. Veel herinneringen dus. Als kankerweduwnaar, een woord dat ik zelf bedacht heb voor mijn rol als man van een overleden vrouw aan kanker, zijn die herinneringen me heel dierbaar. Ook is er veel beeldmateriaal van haar voorhanden. Ik heb al verschillende dvd's gemaakt. En ga mogelijk ook een documentaire over haar maken. Kijkend naar die beelden, moet ik me iedere keer weer realiseren dat het echt voorbij is. Na ieder beeld, na iedere film, heb ik weer een beetje meer afscheid genomen.' Josine werd 61 jaar.

Elly Drost

Je kunt de dood niet even uitproberen en daarna weer terugkomen

'Ik sloeg volledig dicht toen het gebeurde. Wilde met niemand praten; zelfs niet met mezelf', vertelt Ellie Drost (59). In 1998 pleegde haar jongste zus zelfmoord. Dat ze een moeilijk leven leidde met veel verliezen, wist Ellie, maar dat ze eigenhandig uit het leven zou stappen, dat had ze niet verwacht. 'Achteraf heb ik van haar ex-man gehoord dat ze zich soms in een donkere kast verstopte. Dan wilde ze even proefdood zijn. Dan wilde ze even niks. Stilte. Weg van alles. Maar ja, je kunt de dood niet even uitproberen en daarna weer terugkomen.
Na haar dood wist ik me geen raad en ging ík me verstoppen. Niet in een kast, maar in mezelf. Het enige wat me nog restte, was het schrijven van brieven. Ellenlange brieven. Ik schreef de ellende als het ware van me af. Die brieven stuurde ik aan Josine (van Dalsum, JvB). Ik had ze ook naar mijn drie zussen of mijn broer kunnen sturen, maar ik stuurde ze aan haar. Bij Josine voelde ik me veilig. Door haar werd ik echt gehoord.'
De sterke band tussen Ellie en Josine omschrijft Ellie als die van zussen. Ellie en Josine kennen elkaar al vele jaren. Ze ontmoetten elkaar tijdens Ellies werk in de catering voor het bedrijf van John van de Rest, Josines echtgenoot.
'Zelfs in de jaren dat ik niet bij hem werkte, hielden we contact. Soms regelmatig, soms tijden niet, maar het contact is altijd gebleven. Toen Josine het toneelstuk LeefTijd ging spelen met haar zoon Aram, vroeg John me haar chauffeur en souffleur te worden.
Dat wat je normaal gesproken met een zus doet, deed ik met Josine. Ik reed haar naar voorstellingen en begeleidde haar tijdens het spelen. We winkelden samen, gingen samen naar de Albert Cuyp en lunchten samen. We gingen zelfs samen op vakantie. Meestal met onze echtgenoten erbij, maar soms reisden we alleen. We waren heel close. Net als zussen.'

Hennie kreeg altijd alles voor elkaar 

Ellie groeide op in een samengesteld gezin. Ze heeft drie oudere zussen en een oudere broer uit het eerste huwelijk van haar moeder. Uit haar moeders tweede huwelijk werden zij en haar jongere zus Hennie geboren.
'Ik heb een goed contact met al mijn zussen en mijn broer. Vanwege het leeftijdverschil tussen hen en Hennie en ik, trok ik altijd het meeste met Hennie op. De laatste jaren zagen we elkaar vrijwel dagelijks. Hennie was heel creatief en ging altijd volledig haar eigen gang, ze wilde alles zelf doen. Ik was best een beetje jaloers op haar, omdat ze in mijn ogen alles zo goed onder controle had. Ik luisterde meestal naar haar. Hennie kreeg altijd alles voor elkaar. Toen ze kapster was, vertelde ze me eens trots dat ze een Amerikaanse vrouw als vaste klant had, die haar had gevraagd om als kindermeisje mee terug naar Amerika te gaan. Ook daar was ik jaloers op. Waarom heeft zij dat nou altijd?, dacht ik toen. Op het moment dat Hennie echter een vriendje kreeg waar ze stapelverliefd op was, wilde ze niet meer weg uit Nederland en vroeg de Amerikaanse mevrouw mij om mee te gaan. Ik zei 'ja' en ben uiteindelijk zes jaar lang in dit gezin geweest, waarvan twee en een half jaar in Engeland en de rest in Amerika. Ik was drieëntwintig jaar en werd een zelfstandige, sterke en volwassen meid. Bij terugkomst in Nederland bleek ik dan ook flink veranderd. Dat voelde Hennie, die vervolgens jaloers op mij werd! De rollen waren toen enigszins omgedraaid.'

Twee grote verliezen in een korte tijd 

Inmiddels was Ellie met een Engelsman getrouwd, waar ze wel verliefd op was maar die toch de ware niet bleek.
'Eigenlijk trouwde ik hem om mijn verblijfsvergunning in die tijd te kunnen verlengen. Uiteindelijk hield het huwelijk niet stand en zijn we na vijf jaar gescheiden. Met mijn twee kinderen uit dit huwelijk kwam ik terug in Nederland. Via Hennie leerde ik niet lang erna mijn huidige man Jerôme kennen. In 1979 zijn we getrouwd en we zijn nog altijd gelukkig samen.'
Hennie is zestien jaar samen geweest met het 'vriendje' voor wie ze in Nederland was gebleven. 'Het huwelijk liep fout en ze is na zestien jaar van hem gescheiden. Daar had ze het heel moeilijk mee, en ze wilde ook per se geen nieuwe relatie. Een paar jaar daarvoor overleed onze vader, waar Hennie het ook heel moeilijk mee had. Hennie had een zeer hechte band met vader. Met onze moeder lag ze vaak overhoop, met hem nooit. Het was een zeer aimabele man, met veel humor. Toen haar eerste man haar verliet, kwam dat daarom dubbel hard aan. Twee grote verliezen in een korte tijd. Nu had ze niemand meer... ook geen kinderen. Toch ontmoette ze op een gegeven moment weer een man waar ze heel erg verliefd op werd. Samen kochten ze een huis in Frankrijk, waar ook mijn oudste zus een huis had. Alles leek goed te gaan, tot het moment dat mijn man en ik daar een keer zouden logeren. Toen we er aankwamen zei mijn oudste zus me: 'ik ben blij dat je er bent, want Hennie heeft je heel erg nodig'.
Ik had geen idee wat er aan de hand was. Al snel bleek de relatie met haar man niet goed te gaan. Ze was er kapot van. Ze huilde en huilde maar, was helemaal hysterisch. Ik ben bij haar gebleven. De volgende morgen reed haar man terug naar Nederland.'

Ik ben er klaar mee, jammer voor jullie 

'Eenmaal terug in Nederland heb ik haar aangespoord professionele hulp in te schakelen. Dat deed ze wel, maar het leverde niet veel op. Het was ook heel moeilijk voor haar. Haar ex-man woonde met een nieuwe vriendin verderop in de straat. Het was eigenlijk ondoenlijk en zeer pijnlijk.
Op een middag kwam ze bij me langs en dronken we thee. Ze leek me heel nerveus, maar ik had geen idee wat er aan de hand was. Ze vertelde me dat ze die avond met haar ex-man had afgesproken. Hij zou bij haar eten en ze zouden samen praten. Toen ze wegging zwaaide ik haar na, maar ze keek niet op of om. Dat voelde heel vervelend, maar ik schonk er verder geen aandacht aan. Anderhalf uur later werd ik door mijn man gebeld. 'Ga maar even zitten', zei hij. Ik weet nog dat ik op dat moment dacht: dit wil ik niet horen. Mijn man vertelde me dat Hennie die middag een einde aan haar leven had gemaakt. Haar ex-man had haar bungelend aan de zoldertrap aangetroffen.

Niet veel later mocht ik naar haar huis. Haar ex deed open. Ik heb hem de huid vol gescholden. Ik vond dat hij de veroorzaker van dit leed was. Het was een primaire reactie, want ik kon op dat moment nog maar amper bevatten dat dit gebeurd was. Daarom stond ik erop dat ik haar mocht zien. Het werd me door de politie afgeraden, maar het was voor mij de enige manier om een bevestiging te krijgen van het feit dat ze niet meer leefde. Eigenlijk zag ze er heel vredig uit. Ze leek opgelucht. Ze had een blik op haar gezicht van: ik ben er helemaal klaar mee, jammer voor jullie. Pas veel later heb ik begrepen hoe eenzaam ze was geweest. Ooit had ze zelfs tegen een nichtje van me gezegd: 'ik vraag me af hoe het is als je er niet meer bent. Hoe zou dat zijn, als er niks is?' Eigenlijk heb ik nooit goed geweten wat er in haar hoofd omging.
Ik heb er een tijd over gedaan de dood van mijn zus een plek te geven. Ik heb daarbij de hulp van een psycholoog ingeschakeld en schreef brieven aan Josine; aan een zus die me begrijpt en die met me meeleeft.

Zo leefde ik ook met Josine mee. Toen ze me vertelde dat ze nog maar kort te leven had, schrok ik enorm. Ik moest er niet aan denken. Dan zou er voor mij weer een stuk van mijn leven verloren gaan. Dan zou er weer een zus minder zijn. Toch is het gebeurd. De laatste momenten dat ik bij haar was, hebben we gelachen en gehuild. Toen ik weg liep, stak ze vanaf haar ziekbed nog haar duim omhoog.'

Zwany en Jitty Zuidema

Ik zou best samen met onze gezinnen in één huis kunnen wonen

De tweelingzussen Zwany en Jitty Zuidema lijken als twee druppels water op elkaar. Ze zijn 28 jaar samen - en dan wordt ook echt samen bedoeld. De term onafscheidelijk past zelfs beter.
Zwany: 'Wij hebben een band voor het leven. Een speciale band. We kunnen echt niet zonder elkaar.' En dat wordt meteen door Jitty beaamd.
Jitty: 'Onze familie heeft het inmiddels wel over Zwany en Jitty, maar toen we jonger waren sprak iedereen over "de tweeling".
Als ik iets mankeer, menen veel mensen in onze omgeving dat Zwany dat dan ook wel zal hebben. Zo ver gaat het echter niet. Ik weet vaak wel hoe Zwany denkt of wat ze zal voelen, en als een van ons het moeilijk heeft, leeft de ander enorm mee. Ik voel voor het zoontje van Zwany hetzelfde als voor mijn eigen kind; dat heb ik niet met de kinderen van onze beide broers. Als ik haar zoontje twee dagen niet gezien heb, mis ik hem al.'
'Ik heb dat ook. Als Jitty's zoontje niet in orde is, leef ik enorm mee', vertelt Zwany. 'Toen er onlangs getwijfeld werd aan zijn gezondheid - hij zou mogelijk het syndroom van Down hebben - was ik zelf ook behoorlijk van de kaart en heb ik de dagen dat we op de uitslag moesten wachten, nauwelijks geslapen. Het is gelukkig goed afgelopen.'

Jitty: 'We zijn beiden twaalf jaar met onze mannen, met het enige verschil dat Zwany is getrouwd en ik samenwoon. Onze mannen verschillen wel erg van elkaar, maar kunnen het goed met elkaar vinden. We hebben van jaloezie ten opzichte van onze hechte zussenband nooit iets gemerkt.' Zwany: 'Ze hebben ook geen keus.'
Jitty: 'We doen eigenlijk veel met z'n vieren. We gaan altijd met z'n allen op vakantie.'

Wat zou er zijn? 

Zwany en Jitty willen elkaar het liefst elke dag even spreken of zien. Zwany: 'Als ik Jitty een dag niet gesproken heb, denk ik al: wat zou er zijn? We gaan ook veel samen op stap, om te winkelen bijvoorbeeld. Of we gaan samen naar een feestje. Het is dan frappant dat we vaak dezelfde kleding aantrekken, zonder dat we daar van tevoren iets over hebben gezegd of afgesproken. We zien het pas als we elkaar ophalen. Een van ons gaat zich dan alsnog verkleden, maar dat is wel eens anders geweest. Als kind wilden we iedere dag per se dezelfde kleren aan. Mensen dachten dat onze moeder dat zo wilde, maar we wilden het echt zelf. Toen we wat ouder waren en samen gingen winkelen en dan bijvoorbeeld een leuke broek zagen, kochten we er allebei een. Hing er maar één, dan ging de koop niet door.'
Ook in de klas wilden we altijd naast elkaar zitten. En dan elkaars hand vasthouden bij het naar huis wandelen omdat we niet wilden dat maar een van ons het verhaal over die dag zou vertellen. Soms spraken we zelfs af wie wat zou vertellen als we thuiskwamen.'
Jitty: 'We hebben al sinds onze jeugd samen één vriendin, Nynke. Iedereen zei altijd dat dat niet goed kon gaan, omdat dan altijd een van ons er maar een beetje bij zou hangen. Maar voor ons ging en gaat dat niet op. Misschien wel omdat wij ten opzichte van haar eigenlijk als één persoon fungeren.'

Toch zijn we ook niet helemaal hetzelfde 

Na de vraag of ze wel eens ruzie hebben gehad, valt er een lange stilte, waarbij ze elkaar fronsend aankijken.
Jitty: 'Ja, vast wel eens een meningsverschil, maar echt ruzie? Nee. We weten van elkaar hoe we over dingen denken. Ook wat we mooi vinden. We kunnen gerust kleding voor elkaar kopen, dat is altijd goed; de ander vindt het altijd mooi.
Toch zijn we ook weer niet helemaal hetzelfde, hoewel veel mensen dat wel denken. Zwany is meestal degene die het initiatief tot iets neemt. Zij stelt bijvoorbeeld onze vakantiebestemming voor. Ik vind dat eigenlijk altijd wel goed. Zwany is kritischer dan ik, denkt ook langer over beslissingen na. Ik hak sneller de knoop door.'
Zwany: 'Maar toen ik in groep 8 te horen kreeg dat ik wel naar de havo kon en Jitty als advies de mavo kreeg, koos ik voor de mavo. Ik wilde niet bij haar vandaan. Daarna hebben we samen de studie sociaal pedagogisch werk gedaan. Jitty is daarna gaan werken en ik heb de pabo gedaan. Ik ben nu onderwijzeres in het basisonderwijs. Jitty werkt als activiteitenbegeleidster in de zorg.'

Wanneer komt ze nou? 

Beiden beweren dat ze elkaar zeker niet als concurrenten zien. En van onderlinge jaloezie is ook geen sprake.
Zwany: 'Onze beide oudere broers hebben denk ik wel eens moeite gehad met het feit dat wij als twee kleine meisjes, als eeneiige tweeling, zo veel aandacht kregen. Toch is het soms ook vervelend dat we zo op elkaar lijken. In de periode dat het niet zo goed ging met het zoontje van Jitty is ze veel afgevallen. We worden daar dan meteen door anderen op aangesproken omdat ze haar dan met mij vergelijken en het verschil nog meer opvalt. Dat vind ik wel eens niet leuk.'
Jitty: 'Ik kan met Zwany nog het beste over die problematiek praten. Misschien nog wel beter dan met mijn eigen man. Ik zou ook best in een groot huis kunnen wonen met onze beide gezinnen, of in een twee-onder-een-kapwoning. Zwany woont nu met haar gezin tijdelijk op een adres buiten ons dorp. Het is met de auto vijf minuten rijden, maar ik vind het maar niks. Ik hoop dat ze snel weer dichterbij een huis vindt.'
Zwany: 'We weten eigenlijk alles van elkaar. En willen veel samen zijn. Ik ga nog net niet zover om Jitty te bellen of ze ook komt als ik bij mijn ouders op bezoek ben, maar Jitty doet dat wel.'
Jitty: 'Jazeker. Als ik bij mijn moeder ben, dan denk ik al snel: wanneer komt ze nou?'

Gerda, Joke, Lucia en Wies Swart

We zijn eigenlijk al jaren niet meer de familie Swart

'Moeder was het cement van de familie'. Zij hield op een lieve zorgzame manier het gezin Swart bij elkaar, dat bestaat uit vijf meisjes en vier jongens. Vader Swart, eigenaar van een fietsenzaak, was op een andere manier bij het gezin betrokken: hij zorgde er bijvoorbeeld voor dat alle kinderen de kans kregen te studeren. Ook kon iedereen een sport kiezen en aan muziek doen. Dat deze mogelijkheden er waren, was in zo'n groot gezin best bijzonder.
'Vader zei dan aan tafel: 'Je moeder kookt voor jullie, ik werk voor jullie. Het enige wat jullie hoeven te doen, is leren. Grijp die kans. Een opleiding is de beste levensverzekering. We zijn een groot gezin en na onze dood zal er niet veel te verdelen zijn'', aldus oudste dochter Joke (54). Toen moeder overleed, werd op haar begrafenis de eerdergenoemde zin met nadruk uitgesproken. Ze overleed in 1989 aan de gevolgen van borstkanker.
Tijdens haar maanden durend ziekbed werd ze thuis intensief verzorgd door haar drie dochters en een schoondochter.
'Het was een intense tijd met elkaar', vertelt Joke. 'We hadden een roulatiesysteem gemaakt en schreven alle informatie in een schriftje. Zo wisselden we elkaar af en waren we goed op de hoogte van wat er allemaal speelde.
Ondanks dat het best zwaar was - Lucia had net een keizersnede achter de rug, Tini en ik hadden ons gezin en werk woonden ook meer op afstand en Marianne had haar werk- wilden we niet dat een buitenstaander zich hierin mengde. Op deze manier was het mogelijk dat moeder in de laatste fase van haar leven thuis kon blijven.'
Na haar dood hebben haar dochters haar gewassen en mooi aangekleed. Lucia: 'Het was erg intiem. Juist doordat we dit met elkaar deelden. Toen onze vader vorig jaar verongelukte op de fiets, stonden we er heel anders in. Maar daar zit dan ook achttien jaar tussen.'
In die achttien jaar is er niet alleen veel gebeurd, maar zijn er ook gebeurtenissen uit hun jeugd naar voren gekomen die een wig hebben geslagen tussen de broers en zussen. Het is één van de redenen waardoor het onderlinge contact is verstoord.

De boel ligt behoorlijk uit elkaar 

Gerda (36): 'Het contact tussen óns vieren wordt alleen maar hechter. Veel hechter dan bijvoorbeeld vijf, of misschien wel vijftien jaar geleden. Het contact met de andere is veel minder hecht. Gevoelsmatig zijn we al jaren niet meer de familie Swart. De boel licht behoorlijk uit elkaar. Behalve wij vieren. Eigenlijk is sinds de dood van vader de band tussen ons vieren sterker geworden.
Wies: 'Het afscheid van vader en de verdeling van de spullen uit het ouderlijk huis, het zijn de laatste dingen die we met zijn negenen hebben willen en kunnen klaren. Daarna viel ons gezin nog meer uit elkaar.'
Lucia: 'Ik had van te voren echt bedacht dat we drie zaken met zijn allen voor elkaar moesten krijgen: vader begraven, de inboedel verdelen en ervoor zorgen dat we bij elkaar blijven.'
'Dat laatste had ik helemaal niet,' vertelt Gerda. 'Vader werd in ons ouderlijk huis opgebaard'. Iets waar onderling nog wel enige discussie aan voorafging. Sommigen gaven de voorkeur aan een mortuarium. Meningsverschillen kwamen steeds vaker voor.
Gerda: 'Tijdens de verdeling van de spullen had ik sterk het gevoel dat dit de laatste keer was dat we allemaal bij elkaar waren.' Joke: 'Vanaf die tijd werd nog meer duidelijk dat het ouderlijk gezin in twee groepen is verdeeld die een verschillend verwachtingspatroon van elkaar hebben en op een andere manier tegen de familiebanden aankijken. Wij met ons vieren en broer Pieter, en de rest.'
'Ik heb het nog niet opgegeven', zegt Lucia. Ik denk echt dat we op een dag weer bij elkaar komen. Iedereen moet nu zijn eigen proces door en dat heeft tijd nodig.'

Toen moeder overleed werd alles anders 

Terugkijkend op hun jeugd, koesteren alle zussen de goede jeugdherinneringen aan de jaarlijkse kampeervakanties op Vlieland. Lucia: 'Er was een meisjestent, een jongenstent en een tent voor onze ouders met de drie jongsten: Gerda, Marianne en broer Martin. Joke: 'Ik kom vanaf 1957 al op Vlieland. Ik heb er nu zelfs een huis. Eigenlijk komt vrijwel iedereen er nog graag.'
Het is niet voor niets dat Joke, Wies, Lucia, Gerda en broer Pieter juist op dit eiland een herinneringsbank lieten plaatsen, met daarop een plaquette met de tekst: in liefdevolle herinnering aan onze ouders Akke de Vries en Dirk Swart, 2005.
Zo'n één of twee keer per jaar gaan de zussen er even kijken tijdens een zussendag of zussenweekend. Lucia: 'Tijdens onze puberteit waren we als zussen veel met elkaar, zeker tijdens die vakanties op Vlieland. Gedoe met vriendjes natuurlijk. Dan zag ik een leuke vent, maar Wies zei al hardop dat ze hem zo leuk vond. Voor mij een reden om niet met die jongen aan te pappen, ook al bleek later dat hij wel interesse in me had. Zoiets deed je gewoon niet.'
Joke: 'In het begin hield vader zich nog wel met onze vriendjes bezig. Bij de eerste kennismaking vroeg hij altijd wat zo'n jongen in het dagelijks leven deed, wat zijn vader deed en van welke kerk hij was. Toen er meer vriendjes over de vloer kwamen is hij daarmee opgehouden. 'Het moet eerst maar wat serieuzer worden', zei hij.'

Wies: 'Je kon aardig je gang gaan. We moesten veel dingen maar zelf uitzoeken. Onze ouders hadden er gewoon geen tijd voor.'
Lucia: 'Om in het weekend uit te kunnen gaan ben ik redelijk vaak langs de regenpijp naar beneden gegleden. Toen Gerda daarop een keer werd betrapt, wist vader niet hoe vaak ik dat al gedaan had.' Het gezin ging dan weliswaar met zijn allen op vakantie, het onderlinge leeftijdsverschil zorgde in het dagelijkse leven wel voor een zekere rolverdeling. Gerda: 'Ik was vier jaar toen Joke als eerste het huis uit ging. Zij was echt onze oudste zus.'
Joke: 'Ja, dat was ik zeker. Ik heb eigenlijk vaker met Gerda in de kinderwagen gereden dan moeder dat deed. Die had het veel te druk met andere zaken.
Ongeveer vanaf mijn twaalfde viel ik regelmatig voor mijn moeder in; ze had maandelijks migraine en ik deed dan die dag de was en verzorgde de kleine kinderen en het eten. Kortom: je deed de hele huishouding. Vader belde dan het hoofd van de school met de mededeling dat ik die dag niet kwam. Toen ik de deur uit ging, namen Lucia, en ook Wies, veel van de huishoudelijke taken over. We werkten allemaal wel in het huishouden mee. Ook de jongens hadden een huishoudelijke taak. Verder hielpen zij vader mee in de werkplaats.'
Wies: 'Niemand werd voorgetrokken, er was geen lievelingetje. Moeder vertelde ons altijd dat we haar allemaal even dierbaar waren. Ze was een opgewekte, zorgzame moeder, die heerlijk kon koken en er altijd voor je was. Toen zij overleed werd dan ook alles anders. Vader had een andere manier van voor ons zorgen.'

Iedereen verlangt naar een warm nest, een veilig gezin. Dat gegeven is bij ons behoorlijk aangetast

Joke: 'Gezien de leeftijdsverschillen, de komst van partners en later de afstanden tussen onze verschillende woonplaatsen her en der in Nederland, ging iedereen op een gegeven moment zijn eigen weg.'
Gerda: 'Ik heb een verandering in het contact gevoeld na de dood van vader. Zijn overlijden werd door iedereen op een eigen manier verwerkt. Ik kon het verdriet om hem dan niet zonder meer met iedereen delen.'
Gerda: 'Iedereen verlangt naar een warm nest en een veilig gezin. Naar mijn mening is dat gegeven bij ons behoorlijk aangetast. We zijn geen eenheid meer'.
Joke: 'Als we met zijn vieren, als zussen, bij elkaar zijn, komen de andere gezinsleden geregeld ter sprake. Dit komt omdat er weinig contact met hen is. Als we als zussen bij elkaar zijn is er één zus die ontbreekt. En dat hadden wij graag anders gezien.'

Lipkje en Janke Huizinga

Emoties delen we niet met elkaar

'Mijn zus woont in een oude boerderij', vertelt Janke mij. 'Ze heeft geen rijbewijs, dus ik kom daar wel naartoe. Misschien neem ik ook onze halfzus Griet mee.' De eerste telefonische kennismaking met een van de zussen Huizinga is hartelijk. Jankes stem lijkt in niets op die van een 73-jarige. Dat ze jong van geest is, blijkt wel als ik haar man bij een volgend telefoongesprek aan de lijn krijg. Janke is op dat moment niet thuis, ze is naar aerobics.
Een paar weken later blijkt de oude boerderij lastig te vinden. Uiteindelijk ziet het eruit als een grote loods met plat dak, met iets ernaast wat op een zomerhuisje lijkt. Pas later, tijdens het gesprek, toont de bewoonster mij een foto van hoe het ooit was. Een prachtige rietgedekte woonboerderij, compleet met een gracht ervoor en een bomenrij. Lipkje woont er al 44 jaar. Ze is nu 81. Haar man, bloembollenkweker, is overleden. Voor Lipkje in de verste verte geen reden om de boerderij te verlaten, ook al is het allang geen boerderij meer en staat de bollenschuur nu leeg, op een drietal caravans na. Eenmaal in het huisje zelf tref ik een kwieke dame, net als haar acht jaar jongere zus, die wat later komt. Ze beweegt zich als vanzelfsprekend door het huis. Het past haar als een jas; wat wil je ook, na zo veel jaren. Aan de wand en op de schoorsteenmantel foto's van kinderen en kleinkinderen. De meubels lijken uit een andere tijd.
Opvallend is dan de verschijning van zus Janke. Gekleed in een paars jasje en spijkerbroek, en met een modern lichtrood kapsel komt ze breed glimlachend binnen. Ze lijkt niet in deze omgeving te passen. Dit is de wereld van Lipkje, en Janke maakt daar op de een of andere manier vandaag even deel van uit.

'We hebben niet zo heel veel met elkaar', vertelt Janke. 'Onze relatie is redelijk vlak. Echte emoties delen we niet. We hebben dan ook geen conflicten. Nooit ruzie.' Dat hadden ze wel met Griet, hun halfzus; dat vraagt om uitleg.

Met ons was er geen klik 

Janke: 'Onze moeder was 24 jaar jong toen haar man overleed. Samen met haar dochter Griet moest ze in haar eentje een nieuw bestaan opbouwen. Al snel ontmoette ze onze vader, ze trouwden en kregen twee dochters; Lipkje en ik.' Een triest scenario, waarna geluk volgt? Niet helemaal. In ieder geval niet voor Janke.
'Griet was vaak jaloers. Ik had niet veel met haar, ook omdat ze een stuk ouder was. Bovendien had ze een heel ander karakter dan ik, en ook dan Lipkje. Griet was extravert, impulsief. Ze durfde van alles. Het was een grote knappe vrouw, echt een verschijning. Met ons was er geen klik. We konden het niet echt met elkaar vinden.'
Lipkje: 'Maar ook Janke en ik hadden niet veel aan elkaar. Tussen ons was het leeftijdverschil groot; we zaten in verschillende leeftijdsfasen.'
Janke: 'Ik was elf toen de oorlog was afgelopen. De oorlog was een moeilijke periode geweest, zelfs voor mij als klein kind. Ik was jong en bang. Bang voor de verhalen van de grote mensen. Over de onderduikers en over onze broer die moest onderduiken om maar niet naar Duitsland te hoeven. In die tijd was moeder heel erg zenuwachtig. En constant bezorgd. Ik heb haar spanning heel erg gevoeld. Vader was boerenarbeider en werkte op het land. Met hem had ik een goeie band. Misschien ben ik een beetje door hem verwend en was ik het lievelingetje van mijn vader. Als ik hem op het land hielp, riep hij tegen voorbijgangers: "mijn dochter helpt me. Dat is mijn dochter!". Hij was trots op mij en dat liet hij de wereld weten. Na mijn schooltijd wilde ik graag gaan leren. Mijn broer mocht naar de mulo, maar mijn ouders konden dat voor mij niet betalen. Ik ben als kleuterleidster gaan werken, dat kon toen nog zonder diploma.'

Lipkje nam na de lagere school de baan over van Griet, die bij een boer werkte. Griet ging toen trouwen. Daarna werkte Lipkje acht jaar lang 'in betrekking' zoals dat in die tijd heette. Als huishoudster en kindermeisje tegelijk, bij een bakkersfamilie. Ze kreeg op haar achttiende verkering, trouwde en kreeg drie zonen. Janke heeft een enkele keer op de jongens gepast. 'Dat was toen ik zelf ook verkering kreeg', vertelt ze.
'Ik trouwde op mijn 21-ste en kreeg drie dochters en een zoon. Ik ben 33 jaar getrouwd geweest met mijn eerste man. Eigenlijk trouwde ik om het huis uit te zijn. Mijn moeder was een sombere vrouw; ik heb haar zelden vrolijk gezien. Ze wilde altijd het huis tiptop schoon hebben. Ze leek daar soms wel obsessief mee bezig. Dan moesten wij als dochters na school ook nog eens aan de slag in het huis. En uiteindelijk kregen we maar weinig waardering voor wat we deden en wie we waren. Zo heb ik het beleefd.'
Lipkje heeft echter een ander beeld van diezelfde moeder.
Lipkje: 'Dat ze somber was, is waar. Maar moeder heeft ons toch goed de wereld in geholpen, vind ik. Ook doordat ze altijd zo schoon was. Ik kon best goed met moeder praten. Janke kon dat minder goed.' 'Ik kon niet met haar overweg', vertelt Janke. 'Moeder was gierig. We kregen nooit eens geld voor een ijsje. Ik ging dan naar vader en die vond het prachtig dat ik dat hele eind door het land had gerend om hem om een ijsje te vragen. Dan kreeg ik een paar centen en rende ik weer hard terug om de ijscoman met zijn kar maar niet te missen.
Het stoorde me ook dat moeder altijd zo overbezorgd was. Daar zal ze haar reden wel voor gehad hebben, maar ze hield ons altijd in de gaten. Of stuurde vader op ons af en dan moest hij ons gaan zoeken. Die arme man. Bovendien was het nooit goed genoeg wat we deden. Maar eerlijk is eerlijk, die bezorgdheid leidde er ook toe dat ze voor je kwam zorgen als je bijvoorbeeld ziek was. Dan kookte ze voor je kinderen.'
Lipkje: 'Ze is 93 jaar geworden. Ik heb haar nog wel in een rolstoel hier in het dorp rondgereden. Het was een sterke vrouw.'
Janke: 'Tijdens haar begrafenis zijn we bij elkaar gekomen, maar emoties uitten we niet.'

Iedereen hield van hem 

Lipkje: 'Het is best jammer dat we niet dichter bij elkaar wonen, Janke en ik. Dan zouden we mogelijk vaker bij elkaar komen.' Janke: 'Ach, weet je, ik heb een heel ander leven dan Lipkje. Ik ben inmiddels voor de tweede keer getrouwd en mijn huidige man werkt nog. Daarnaast ben ik zelf heel actief. Ook samen met mijn man onderneem ik van alles; we gaan veel naar het toneel. En ik wandel regelmatig met vriendinnen.'
Is er dan geen moment, misschien een emotioneel moment, dat beide zussen dichter tot elkaar kwamen? Janke: 'Nee, niet echt. Tien jaar geleden pleegde onze broer zelfmoord. Zeventig jaar was hij. Dat was een moeilijk moment. Iedereen hield van hem. Ook toen kwamen we op de begrafenis bij elkaar, maar ieder verwerkt het op haar manier. Emoties delen we niet met elkaar.'
Lipkje: 'Toch lijken we wel wat op elkaar, niet? We houden allebei van gezelschap. Ik ben in ieder geval niet graag alleen.'
Janke houdt zich wat op de vlakte en probeert de verschillen tussen beide zussen duidelijk te maken. 'Lipkje is zorgzamer dan ik. En is wat preciezer, denk ik. Ik leef wat makkelijker. Ik hoef niet klokslag zes uur te eten. Dat was vroeger al, toen de kinderen kleiner waren. Het liep in ons gezin vaak anders en daar zaten we dan niet mee. Ook nu ga ik flexibel met mijn tijd om.'
'Ik heb mijn vleugels uitgeslagen toen de kinderen groter waren', voegt Lipkje toe. 'Ik heb vriendinnen, bridge regelmatig en sinds ik weduwe ben kom ik op zondag met drie andere weduwvrouwen samen.' Janke: 'Toen Lipkje net weduwe was, belde ik haar elke maandag. Gewoon om even te praten. Dat is nu niet meer.'
'We zitten niet op elkaars lip', besluit Lipkje.

Uiteindelijk komt Griet nog even ter sprake. Ze had er vandaag misschien bij kunnen zijn, maar ze is dementerend en ze is de laatste tijd in gezondheid hard achteruitgegaan. Dan volgt er uiteindelijk toch een overeenkomst tussen beide zussen. Ze vinden het triest om Griet zo achteruit te zien gaan en hebben met haar te doen.
Lipkje: 'Ook met haar is er geen diepgaand contact, maar ze is wel onze zus! Ze is anders dan wij en niet de gemakkelijkste, maar ze heeft wel eens verteld altijd het gevoel te hebben gehad er niet bij te horen. Ik heb haar van het tegendeel willen overtuigen, maar of dat gelukt is...?

Mirjam en Tjitske

Ik kwam in een gezin terecht waar Mirjam als geadopteerde dochter woonde

Tjitske (30) is een donkerblonde vrouw die qua uiterlijk haar Friese naam eer aan doet. Mirjam (32) heeft een Koreaans uiterlijk, en woont bijna haar hele leven in Nederland. Ze zijn zussen van elkaar. Het lijkt een raadsel dat om een oplossing vraagt.
Tjitske legt uit: 'Ik ben geboren als Tjitske Bruinsma. Mijn biologische moeder kon echter om mentale redenen niet goed voor me zorgen en na enkele omzwervingen ben ik in 1979 door de familie Tiktak als pleegkind in hun gezin opgenomen. Ik was toen anderhalf jaar en kwam in een gezin terecht waar Mirjam, toen vier, als geadopteerde dochter woonde.'
Mirjam: 'Ik ben in Korea te vondeling gelegd. Op de stoep van een kindertehuis in Seoel, met een briefje opgespeld met mijn naam en geboortedatum erop. Ik was een half jaar oud toen ik afreisde naar Nederland voor adoptie. Mijn adoptieouders woonden in het Friese Franeker.'

Mirjam: 'Ik was eigenlijk de enige aan wie de mensen in onze omgeving zagen dat de ouders Tiktak niet mijn biologische ouders waren. Ons gezin bestond uit nog meer geadopteerde kinderen, en ook uit meerdere pleegkinderen. Onze broer Peter was de eerste Nederlandse geadopteerde jongen in ons gezin. Hierna kwam ik uit Korea en toen een jongen uit Bangladesh, Tjitske was het eerste pleegkind die als vierde gezinslid erbij kwam. Later volgden er nog twee Nederlandse pleegkinderen, een meisje en een jongetje. En dan hebben we het nog niet gehad over alle andere kinderen die tijdelijk in ons gezin woonden. Onze ouders hebben een korte periode crisisopvang gedaan voor kinderen van verschillende leeftijden en achtergronden. In de vakanties hebben onze ouders lange tijd kinderen uit het Rijnmondgebied bij Rotterdam, of de buitenwijken van Parijs en Berlijn, een vakantieverblijf aangeboden in ons gezin.
Peter voelt als de broer van Tjitske en Mirjam. De andere pleegkinderen uit het gezin hebben de keuze gemaakt om de contacten met de ouders te verbreken.
Tjitske: 'Met Mirjam heb ik echt een zussenband. Dat komt, denk ik, omdat we op zo'n jonge leeftijd in het gezin terecht zijn gekomen. Door onze ouders is er nooit onderscheid tussen de kinderen gemaakt, voor hen was iedereen gelijk, en ook dat heeft ertoe bijgedragen dat naar ons idee onze zussenband net zo sterk is als zussen die bloedverwanten van elkaar zijn.'
Mirjam: 'We zijn met het gezin verhuisd van Friesland naar Drenthe. In Drenthe hebben we eerst in een boerderij gewoond waar Tjitske en ik een slaapkamer deelden. We speelden in die periode heel veel samen. Hierna zijn we nog een paar keer verhuisd, maar Tjitske en ik hebben altijd een slaapkamer met elkaar gedeeld. We zaten op dezelfde school en speelden veel samen. Later kregen we meer onze eigen vriendinnen en andere interesses. In de pubertijd zijn we wat uit elkaar gegroeid.'

Tjitske: 'Mirjam was echt mijn grote zus. Zij kreeg vriendjes, ging make-up dragen en stappen, en daar keek ik dan tegenop. We spraken samen veel over deze belevenissen. Vlak voor het slapen gaan deelden we dan nog even de laatste nieuwtjes en geheimpjes. Echte zussengeheimen. Dat was een leuke tijd. Maar toen ik zelf in de puberteit kwam, ontstond er bij mij een worsteling met mijn verleden. Dat kwam vooral door het contact met mijn biologische familie. Ik raakte onrustig van de onduidelijkheid over mijn biologische vader, waar mijn biologische moeder over zweeg.

Door onze ouders is er nooit onderscheid tussen de kinderen gemaakt 

Tot mijn zestiende kwam er regelmatig een maatschappelijk werkster langs om hierover met me te praten. Mijn pleegouders waren overigens heel erg open over de situatie; als ik vragen had over dit soort dingen, kon ik altijd bij ze terecht. De problematiek werd echter niet 's avonds aan de eettafel besproken. Als er iets aan de hand was, werd je apart genomen. Met Mirjam kon ik er in die periode niet echt over praten. Zij zat in een heel andere fase van het leven dan ik.'

Mirjam blijft toch mijn grote zus 

Mirjam: 'Toen Tjitske wat ouder werd en ook een beetje wrijving met onze ouders kreeg, zijn we meer dingen gaan delen. Onze band werd daardoor sterker. We leerden elkaar beter kennen en beter begrijpen.'
Tjitske: 'Ik was in de moeilijkste periode mijn identiteit kwijt. Ik was verlegen, wist niet meer hoe ik verder moest. Ik wilde mijn verhaal kwijt. Mirjam woonde op dat moment samen met haar toenmalige vriend in Brabant, dus bij haar kon ik niet zo gemakkelijk terecht. Ik was nog slechts het enige kind in huis. Door hierover veel te praten met mijn pleegouders en met de steun van anderen, ben ik toen langzaam meer voor mezelf opgekomen en op mijn negentiende ben ik op kamers gaan wonen in Zwolle. Vanaf dat moment kreeg ik ook weer meer contact met Mirjam. Ze bleef toch mijn grote zus, en ze heeft me toen ook wel geholpen. Ze hield me steeds voor: probeer te allen tijde jezelf te worden en te zijn.
Ik vond het in het begin moeilijk om het met haar over mijn biologische ouders te hebben, omdat ik wist dat zij er zelf geen behoefte aan had, maar later zijn we er toch over gaan praten. Inmiddels heb ik de situatie zoals die is, volledig geaccepteerd. Ik had nog heel af en toe contact met mijn biologische opa en oma, en dat is goed. Verder heb ik nu mijn eigen familie. Ik voel me eigenlijk meer een Tiktak dan een Bruinsma.'

Mirjam: 'Ik heb zelf nooit de behoefte gehad te willen weten wie mijn biologische ouders zijn. Twee jaar geleden kreeg ik via de organisatie Wereldkinderen te horen dat mijn moeder mij zoekt. Mijn vader was toen nog maar net overleden aan kanker. Nu, een jaar later, heb ik te horen gekregen dat het gaat om een vroegere vriendin van mijn moeder die naar mij heeft geïnformeerd, en niet mijn biologische moeder zelf. Dit alles zou betrekking hebben op de erfenis van mijn vader. Het ene jaar vertelt deze vrouw dat ik een broer en zus heb die gelukkig getrouwd zijn, een jaar later hoor ik van deze vrouw dat ik twee oudere broers heb, van wie de oudste bij mijn moeder woont en de ander ook geadopteerd is. Ik ben nu wel nieuwsgierig geworden, maar voel nog niet de behoefte er achteraan te gaan.
Ik zou vooral willen weten op wie ik lijk en of er mogelijk erfelijke ziektes in de familie zijn, maar verder doe ik er nu niets mee. Ik heb hier in Nederland mijn familie, en mijn zus. Naarmate we ouder worden, voelen we toch meer en meer een verbondenheid met elkaar. Zeker nu mijn jonge zusje Tjitske zwanger is. Ik heb zelf een zoontje van vier. Dat Tjitske straks ook een kindje heeft, maakt onze band nog intenser. Inmiddels weten we heel veel van elkaar en bespreken we alles met elkaar. We bellen elkaar niet elke week, maar als er iets belangrijks speelt, weten we het wel meteen van elkaar. Regelmatig gaan we samen shoppen.'
Tjitske: 'Als we een tijd niet weggeweest zijn, voelen we echt beiden de behoefte om weer eens samen op stap te gaan. Dan is er ook tijd om onze alledaagse beslommeringen onder de loep te nemen.'

Ans, Christina, Quirien en Elize Heemskerk

Ik vind het fijn als je zussen je sterke en zwakke punten kennen

Elize: 'Christina en ik waren de twee kleintjes. En dan waren er de drie groten: Ans, Quirien en Helma, die er vandaag niet bij is; Helma is 48. Met drie van die grote zussen voelde ik me in mijn jeugd best hip. Mijn vriendinnetjes vonden dat in ieder geval erg interessant. Toen ik ongeveer elf jaar was, mocht ik bijvoorbeeld met Christina en Ans mee naar de jeugddisco. Bij Quirien logeren in Amsterdam was ook hip.'

Christina meent dat de onderlinge zussenband zich met name in die periode heeft gevormd. 'Quirien ging weliswaar op kamers wonen toen ik negen was, maar in mijn pubertijd ging ik regelmatig een nachtje bij haar logeren of ze nam ze me mee op stap, in Amsterdam. Toen ik moeite had met een schoolkeuze nam ze me mee naar haar werk, zodat ik dat eens kon ervaren en kon kijken of het ook wat voor mij was. Zulke dingen versterken de band.
Als we nu allemaal samen zijn, met mijn moeder erbij, hebben we veel lol. We lachen heel wat af en daar is vaak maar een half woord voor nodig. Regelmatig bezoek ik met mijn moeder en mijn zussen een musical of gaan we uit eten. Dan praten we honderduit, vooral over de kinderen. We krijgen gevraagd of ongevraagd raad van elkaar en komen meestal tijd tekort. En na een dagje winkelen met Ans of Elize, kan ik er altijd weer helemaal tegen.
We hebben ook wel eens meningsverschillen, maar we blijven zussen. In de pubertijd had ik bijvoorbeeld met Elize nogal eens ruzie, maar als we elkaar nu drie dagen niet gesproken hebben, hangen we al aan de telefoon. Voor mij is de relatie tussen alle zussen vanzelfsprekend en onvoorwaardelijk. Ik vind het een kunst elkaar de ruimte te geven om dingen anders te kunnen doen. Ik had bijvoorbeeld Helma graag bij dit gesprek gehad, maar dat ze niet wil, is haar goed recht.'

Verbonden 

Christina: 'Ik voel me heel gelijkwaardig met mijn zussen. Nadat we allemaal uit huis waren en kinderen kregen, groeiden we in mijn beleving erg naar elkaar toe.'
Ans en Christina hebben elk drie kinderen, Quirien en Elize elk twee. Er zijn zussen die in bepaalde periodes meer of minder naar elkaar toe trokken, zoals tijdens hun zwangerschappen.
Christina: 'Ik weet nog hoe bijzonder ik het vond dat Helma zwanger was. Het was voor mij de eerste zus die een kind zou krijgen.'
Soms waren er zussen tegelijk zwanger.
Elize: 'Het is leuk als je samen op zwangerschapsgym of -zwemmen zit en later veel samen met de kinderen kunt doen, omdat de leeftijden van de kinderen goed met elkaar matchen.'
Ans: 'Het schept een band als je samen zwanger bent. Ik was tijdens mijn tweede zwangerschap heel dik met Quirien.'
Elize: 'Ik voel mij het meest verbonden met Ans en Christina. We hebben alledrie kinderen in dezelfde leeftijdsfasen. Quirien ging het huis uit toen ik acht jaar was, dan krijg je minder van elkaar mee.' Hoewel Ans en Quirien naar elkaar toe trokken toen ze beiden een eenoudergezin vormden, trokken vlak na het overlijden van de man van Ans, juist Christina en Ans naar elkaar toe.
Ans: 'Ik kon in die periode goed met Christina praten. We gingen na zijn overlijden veel wandelen, dat heeft geholpen. Nu wandelen we nog regelmatig samen; we bespreken dan van alles en dat doet me altijd goed.'
Christina: 'Bij Ans wist ik wat er speelde, omdat we een regelmatig contact hadden. Bij Quirien was dat minder. Ze was veel minder open over haar leven, waardoor ik over de scheiding van haar en haar man ook minder goed kon meepraten. Ze heeft dat toch grotendeels zelf verwerkt.' Christina is van mening dat er in de familie niemand snel veroordeeld wordt, maar dat de angst daarvoor Quirien er wel van heeft weerhouden zich kwetsbaar op te stellen.
'Mogelijk was er zelfs een sterkere band tussen mij en Quirien ontstaan als ze wel meer over haar scheiding had verteld.' 'Bovendien,' zo meent Elize, 'wil je iemand waar je om geeft toch helpen met zijn verdriet en problemen. Dat voelt voor mij niet als een belasting. Misschien zou ik dingen anders oplossen, maar dat mag dan toch gezegd worden? Dat is niet meteen een veroordeling dat je iets zelf fout doet. Elk doet het op haar manier.'
Ans: 'Ik ben meer open omdat ik het fijn vind als mijn zussen mijn sterke en zwakke punten kennen. Dat praat gewoon makkelijk. Ze kennen mijn verleden, hoe ik in een relatie sta.'

Het gezin Heemskerk was een echt meidengezin 

Elize: 'Mijn vader heeft wel eens opmerkingen gehad over het feit dat hij vijf dochters had, maar hij zei altijd: 'die jongens komen er vanzelf een keer bij'. 'In 1956 werd er in het gezin Heemskerk weliswaar een jongen geboren, Laurent, maar hij overleed op zijn achtste aan hartproblemen.
Elize: 'Ik weet niets van het overlijden van Laurent, omdat ik pas na zijn dood geboren ben. Ik ken hem van een foto die thuis op de kast stond. Mijn moeder vertelde er ook wel over. Nu ik zelf moeder ben, kan ik mij het verdriet van mijn vader en moeder goed voorstellen.'
Ans: 'Ik was in die periode drie jaar en ik herinner me dat ons broertje vaak naar het ziekenhuis moest en dat het feest was als hij thuiskwam. Na zijn overlijden lag hij op de slaapkamer van mijn ouders in een kistje opgebaard. Ik was te klein om er goed in te kunnen kijken. Pas jaren later, toen ik zelf een doodgeboren kindje kreeg, heb ik veel met mijn ouders over zijn overlijden gesproken. We hadden immers een soortgelijke ervaring gehad. Ook in praktische zin, zoals het regelen van een begrafenis, en de reacties van mensen. Vooral mijn vader had veel moeite met het overlijden van onze zoon. Pas toen realiseerde ik me dat het voor mijn ouders een heel verdrietige tijd is geweest. Daar heb ik vroeger weinig van gemerkt. Er werd wel over Laurent gesproken, wie hij was en hoe hij deed, maar ik kan me van hun verdriet in mijn kindertijd niets herinneren.'

Strijdlustig 

Het kindje van Ans werd doodgeboren toen de zoon van Quirien vijf weken oud was. Ze waren maanden samen zwanger geweest.
Ans: 'Ik was toen niet alleen tegelijk zwanger met een van mijn zussen, maar ook met drie vriendinnen. Op een gegeven moment had ik dus allemaal mensen met baby's om me heen. Dat was niet gemakkelijk, maar ik wilde het niet nog zwaarder maken door het helemaal voor mezelf te houden. Ik vond het veel erger om er níet over te kunnen praten en te doen alsof het leven gewoon doorging. Dat was voor mij natuurlijk niet zo. Ik weet nog dat ik niet werd uitgenodigd voor de nagym van de zwangerschapscursus. Ik heb met de cursusleidster contact opgenomen en gevraagd waarom niet; ik was immers gewoon bevallen. Bovendien wilde ik ook in die groep mijn verhaal vertellen. Toen iedereen foto's van zijn baby liet zien, heb ik dat ook gedaan.'
Elize: 'Zo zou ik het ook doen. Heel goed.' 'Dan ben je echt strijdlustig', voegt Christina toe. 'Dat hebben we allemaal over ons. We laten ons niet opzij zetten in zaken die er voor ons toe doen. Dat hebben we waarschijnlijk van onze moeder, die nooit zomaar iets aannam. Zo twijfelde ze wel eens aan het geloof, terwijl onze vader sterk gelovig was. Daar ging ze niet zonder meer in mee. Ze wilde zich zelf een mening kunnen vormen. Ook wij zijn kritisch om ons een mening te kunnen vormen, en daarmee zijn we ook sterke persoonlijkheden. Dat heeft heus wel eens onderling gebotst, maar we komen er altijd uit. Bij een sterk meningsverschil is het soms goed er even met een andere zus over te spreken. Dat geeft een andere kijk op de zaak.'
Ans: 'Ik maak mijn zussen wel duidelijk wat belangrijk is voor mij. Daar wordt echt wel naar geluisterd, maar ik sta ook open voor andere meningen.'
Elize: 'Er valt gewoon onderling over te praten als je dingen anders doet dan de rest. Ik weet van mijn moeder dat ze heel goed ziet dat het er in het gezinsleven van elk van haar vijf dochters anders aan toe gaat.'

Kirsten en Esther Plomp

Zonder Kirsten vind ik er eigenlijk niets aan

Het Groningse platteland ziet er in de herfstzon prachtig uit. De verlatenheid ervan komt volledig tot zijn recht. Toch gaat er volgens Esther en Kirsten Plomp niets boven de stàd Groningen. 'We zijn stadse mensen geworden. Ik wil hier niet meer weg', vertelt Esther vanuit haar atelier in een authentiek pand aan een Groningse gracht. Het uitzicht vanaf drie hoog is schitterend. Oude schepen liggen voor de deur en even om de hoek is het centrum. Behalve dat ze er door de week woont, werkt ze er samen met haar zus aan het ontwikkelen van onder andere kinderboekjes, spelletjes, posters en brochures. Esther (44) is de oudste dochter uit het gezin Plomp. Haar ouders verhuisden vanuit Maassluis naar het Friese Workum toen ze nog maar net vijf jaar oud was. Kirsten (43) was toen drie. 'Kirsten is mijn 'vertrouwde' zus. Voor mijn andere zussen, Wybrich (38) en Hedwig (37), en mijn broer Gerben (42) ben ik gewoon de oudste.' Dit wil echter niet zeggen dat ze het met de anderen niet kon vinden. Integendeel zelfs. De verhuizing vanuit het westerse Maassluis naar een plattelandsdorp in Friesland zorgde ervoor dat zussen en broer erg naar elkaar toe trokken.
Kirsten: 'Wij moesten ons settelen in een christelijk dorpje, tussen kinderen die Fries spraken. Dat viel helemaal niet mee. Wij waren toch vreemd, in de ogen van de Friezen. Zeker in die tijd. Onze ouders stemden links, we aten brandnetels. Dan weet je genoeg, toch? Bovendien kwamen we er al snel achter, dat veel kinderen op school familie van elkaar waren. Zie daar maar eens tussen te komen.'
Dat hun vader schoolmeester was, deed daar klaarblijkelijk niets aan af.

Vader Plomp had bewust voor het Friese platteland gekozen. 'Onze ouders wilden ons als kinderen de ruimte geven. Ze waren tegen flats; en die had je in Workum niet. Dus wat die ruimte om te spelen betrof, zat het wel goed. Ik vond het echter moeilijk om in te schatten wat nu wel en niet kon in zo'n dorp', vertelt Kirsten. 'Ik begreep gewoon niet goed wat de normen en waarden waren. Daarom voelde ons ouderlijk huis echt als een veilige haven. Daar kon je volledig jezelf zijn. Met elkaar ook. We woonden in een groot huis en hadden allemaal een eigen kamer.'
Esther: 'Ik heb er ook wel last van gehad dat we in een klein dorp woonden. Je referentiekader is dan niet groot. De buitenwereld zag ons als een modern gezin, maar ik vond mijn ouders juist heel streng.' Kirsten: 'Dat vond ik helemaal niet. Bij vriendinnen thuis ging het er veel strenger aan toe.'

Ik vond mijn ouders streng en Kirsten vond ze juist progressief 

Esther: 'Ik had dan wel een jonge vlotte moeder - ik was negen en mijn moeder pas dertig - maar we hadden bijvoorbeeld heel lang geen tv. Pas toen ik veertien was, kregen we een televisie. En tot mijn achttiende moest ik om twaalf uur thuis zijn.'
Kirsten: 'We schelen maar een jaar, maar ik heb mijn ouders echt niet als streng ervaren. Ik vond ze heel progressief. Ik had juist meer behoefte aan regels, en die gaven ze me niet altijd. Bij mij hebben ze dat dan toch meer losgelaten.'

Dat beide zussen later in creatieve beroepen terecht zouden komen, was op dat moment ondenkbaar. Esther: 'Van een kunstacademie had in Workum nog nooit iemand gehoord. Daarom kozen we eerst voor opleidingen die voor de hand lagen, ook al omdat we niet goed wisten wat bij ons paste. We gingen een beetje hetzelfde doen: eerst naar de mavo in Workum, daarna naar de havo in Sneek. Ik koos daarna voor een fysiotherapie opleiding in Leeuwarden en Kirsten ging er de hbo-opleiding jeugdwelzijnswerk doen.' Kirsten: 'Esther ging als eerste uit huis, toen ze naar een school in Sneek ging. Ze was voor mij een voorbeeld. Ik ging regelmatig naar haar toe. In Sneek kon je uitgaan en je had er een Hema en een V&D; geweldig vond ik dat. Op mijn negentiende ging ik zelf ook op kamers in Leeuwarden. Ik had de kunst al een beetje van Esther afgekeken.'

Ik vond het vreselijk dat ze naar Utrecht verhuisde

Esther: 'Zo'n voorbeeld had ik niet. Ik schrok toen ik hoorde dat je naast de huur ook nog het water moest betalen. Het viel niet mee. Bovendien bleek de opleiding ook niets voor mij te zijn. Na een korte grafische cursus, wat veel beter bij me paste, ben ik in de avonduren naar de kunstacademie gegaan, in Leeuwarden. Ik ontdekte daar dat ik best ambitieus ben, en heel graag naar een grotere academie wilde. In Utrecht werd ik aangenomen.'
Kirsten: 'Ik vond het vreselijk dat ze naar Utrecht verhuisde. In die periode maakten we echt deel uit van elkaars leven. We spraken vaak samen af, aten bij elkaar. Na de hbo-j ben ik dan ook overal gaan solliciteren. Het maakte me op dat moment niet meer uit waar ik terecht zou komen, Esther was tenslotte toch ver weg. Ik vond echter geen baan en heb toen in Leeuwarden dezelfde grafische cursus als Esther opgepakt. Uiteindelijk heb ik me toen aangemeld bij de Groningse kunstacademie. Vanaf het moment dat ik in Groningen zat, zijn we veel bij elkaar gaan logeren. Dan ik in Utrecht, dan Esther bij mij in Groningen.'

Ik gebruik nooit het woord 'tante'

Na allerlei omzwervingen verhuisde ook Esther naar Groningen.
'Eindelijk!,' vertelt Esther, 'Zo voelde het echt. Alsof ik terug naar huis ging, naar Kirsten. Ik had een ongelukkige tijd achter de rug en Kirsten heeft me volledig opgevangen. Ik kwam bij haar logeren en heb de stad Groningen nooit meer willen verlaten. Ik ben snel eigen woonruimte gaan zoeken en voel me hier helemaal thuis. Vanaf die tijd zijn Kirsten en ik ook meer en anders met elkaar gaan praten. Echt gaan praten. We zijn nu veel meer open naar elkaar dan vroeger. Terwijl er toen ook wel een hechte band was. We waren er toen ook wel voor elkaar, maar het is alsof er nu meer gevoel in zit. Inmiddels hebben we samen een bedrijfje en zijn we elkaar op meerdere gebieden gaan waarderen. Je kent nu elkaars kwaliteiten.'
Kirsten: 'Toen Esther bij me kwam wonen, had ik een relatie waaruit twee dochters voortgekomen zijn. Esther: 'Dat maakt mij tante, hoewel ik dat woord nooit gebruik. Kirsten had me wel verteld dat ze graag kinderen wilde. Toen haar eerste dochter werd geboren, was dat heel emotioneel. Ik voelde dat zij daarmee de eenheid van ons als de vijf kinderen Plomp doorbrak. Nu denk ik: hoe kwam ik daarbij, maar op dat moment voelde dat zo. Kirsten stichtte een nieuwe generatie. Het zou nooit meer hetzelfde zijn. Gek eigenlijk dat ik dat zo voelde, want met de komst van partners van onze andere zussen en broer had ik dat gevoel helemaal niet. Het voelde wel zo toen er kinderen kwamen. Wat ik overigens geweldig vond en nog vind. Toen haar dochters werden geboren, voelde ik me heel dicht bij haar staan. Het kwam heel diep binnen bij mij. Inmiddels heeft mijn zus Hedwig ook twee kinderen. Daar ben ik ook gek op, maar het voelt anders. Met Kirsten heb ik dat verleden en al die herinneringen. Je zegt snel tegen elkaar: weet je nog... Zoals met onze eerste vriendjes... Ik nam mijn eerste vriendje mee naar huis, en hij werd door iedereen behoorlijk uitgelachen.'
Kirsten: 'We gingen hem nadoen. Het is ook niets geworden tussen Esther en die jongen. Ik was altijd wel betrokken bij verliefdheden van Esther. Ik bracht bijvoorbeeld briefjes naar jongens die ze leuk vond. En Esther heeft me verteld hoe je moest zoenen. Ik hoorde ook altijd al haar verhalen daarover aan. Gelukkig vielen we niet op dezelfde types!
Esther: Dit soort gezamenlijke herinneringen schept een bijzondere band. Toen Kirsten moeder werd, veranderde onze onderlinge band wel. Onze jeugd leek voorbij. Alsof er iets afgesloten werd en er iets nieuws begon. Heel mooi eigenlijk.

Esther denkt buiten de kaders, ik structureer 

Bij de vraag of beide zussen op elkaar lijken, valt een grote stilte. Het antwoord blijft uit. De verschillen kunnen ze wel aangeven.
Kirsten: 'Esther is losser dan ik. Ik leid alles meer in goede banen. Esther is zo creatief, dat ze echt los kan komen van standaardzaken. Dan ontstaat er altijd iets nieuws. Ze kan echt buiten de kaders denken. Ik structureer dat dan weer en maak er hapklare brokken van. Dan heb ik het vooral over ons gezamenlijke werk. Ik vroeg Esther toen een boekje te maken voor de verjaardag van mijn dochter, die drie jaar zou worden. Esther tekende altijd al veel en ik vond het zonde dat ze er niets mee deed. Deze opdracht bracht haar tot het creëren van het meisje Lassa, dat nu de hoofdrol speelt in onze kinderboekjes.'
Esther: 'Het was een heldere opdracht, en ik wilde wel scoren bij Kirsten. Ik wilde indruk op haar maken. Ik heb toen een boekje gemaakt, waarop we samen verder zijn gegaan. Inmiddels maken we niet alleen die boekjes, maar ook posters, folders, spelletjes en ga zo maar door. Het creëren ervan voelt als 1 + 1 = 3. Onze kwaliteiten vullen elkaar volledig aan. Ik teken op de computer de plaatjes, Kirsten verzorgt de teksten en de opmaak. Ik bemoei me ook niet met letters, want dan gaat het mis; ik kan dat gewoon niet goed. Kirsten is daar veel beter in. Alleen zou ik het dus niet kunnen.'
Kirsten: 'Ik ook niet.'

Het werd een principekwestie, waar we ruzie over kregen 

Inmiddels is Kirsten grafisch ontwerper en Esther conceptueel kunstenaar. Esther: 'Ik ben ook vooral illustrator en webdesigner. Dat had je in Workum toch niet voor mogelijk gehouden. Wat dat betreft hebben we samen een behoorlijke weg moeten bewandelen om tot onze creatieve beroepen te kunnen komen. Maar onze karakters spelen daarin natuurlijk een grote rol. Een probleem is bij mij een uitdaging. Alles kan bij mij altijd anders. Ik houd altijd alle opties open.'
Kirsten: 'Ik zoek bijna altijd naar hoe iets hoort, wat de buitenwereld wil. Ik ga dus meestal voor de structuur. Natuurlijk hebben Esther en ik ook wel eens meningsverschillen, maar het is altijd op te lossen. Eigenlijk is er niets dat mij zou kunnen laten breken met Esther.'
Esther: 'We hebben één keer een interessante ruzie gehad. Dat heeft een lange voorgeschiedenis. Kirsten is namelijk overtuigd vegetariër. Al vanaf haar dertiende, en dat terwijl wij uit een 'vleesgezin' komen. Lange tijd kookte onze moeder dubbel. Dat deed ze overigens zo goed dat ze vegetarisch kok is geworden en een eigen pension heeft gerund, maar dat terzijde. Na Kirsten volgden alle gezinsleden haar in het vegetariër-zijn. Op een gegeven moment ging ik weer vis eten, en dat vond ik heel spannend om te vertellen. Vooral aan Kirsten. Tijdens het tekenen van een van de Lassa-boekjes wilde ik er een slagerij in tekenen. Het verhaal vroeg er mijns inziens gewoon om. Lachend liet ik de tekening aan Kirsten zien, die dat in eerste instantie niet kon waarderen. Het werd echt een principekwestie, waar we ruzie over kregen. Het ging best ver en werd heel emotioneel.'
Kirsten: 'Met een boek kun je iets uitdragen naar de wereld en ik vind dat vlees eten niet per se hoeft. Dat vond ik een mooi statement. Dus toen die slager erbij kwam, wist ik niet goed wat ik daarmee aan moest. Uiteindelijk is de zin: 'wil je een plakje worst?' erbij geschreven, zodat het antwoord door ieder zelf in te vullen is. Je kunt daar dus ook 'nee' op zeggen.'
Esther: 'Op dat moment realiseerde ik me weer hoe belangrijk het vegetariër-zijn voor Kirsten is, en wat een slappe vegetariër ik was. Gelukkig hebben we met die zin erbij een goede oplossing gevonden. Trouwens: op de laatste bladzijde eet de hond het stukje worst op.'

Ypie Dijkstra

We wilden nooit dat de kanker in het middelpunt van onze relatie kwam te staan

Ypie Dijkstra (52) voelt nog dagelijks de pijn van het verlies van haar oudere zus Geertje, een aantal jaren geleden overleed aan de gevolgen van borstkanker. 'De wereld draait door. Dat wil je ook, maar ik had zo graag nog zoveel met haar willen delen.'
Het jaar voor Geertjes overlijden was de band tussen beide zussen sterker dan ooit. Temeer daar er ook bij Ypie borstkanker was geconstateerd.
'We begrepen elkaar al zonder iets te zeggen. Ook elkaars gevoelens en emoties. Soms waren we tegelijkertijd onder behandeling. Op een bepaald moment werd mijn behandeling even stopgezet. Ik heb me toen helemaal op mijn zus geconcentreerd. Ons contact verdiepte zich. Haar ziekteperiode hebben we samen heel intens meegemaakt. Ze wilde echter nooit dat de kanker in het middelpunt van onze relatie kwam te staan. Ze wilde het niet zwaarder maken, hield altijd de moed erin. Dat zat in haar aard. Ze was een heel optimistisch en vrolijk iemand. In onze jeugd was dat al zo.'

Het was flink aanpakken op de boerderij 

Beide zussen brachten het grootste deel van hun jeugd op een boerderij door. Het gezin bestond uit vader, moeder en zes kinderen. Dochter Janny was de oudste (65). Daarna kwamen Jetze (58), Geertje (overleden op haar 55-ste), Gerben (56), Ypie (52) en Theo (49).
'Ik heb aan onze jeugd heel goede herinneringen. 's Zomers bijvoorbeeld, mochten Geertje en ik en een van onze broers boven op de hooiwagen zitten en meerijden. Wel precies in het midden en geen gedonder, zo meende onze vader dan, anders mochten we nooit meer mee. Vader was streng, maar als je je aan de regels hield, kon er veel. We hadden dan de grootste pret. Vooral als we ook nog bij school werden afgezet met die wagen. Verder was het flink aanpakken op de boerderij. Iedereen werkte mee. Op zaterdag maakten we bijvoorbeeld met zijn allen de lemen vloer in de stal schoon, en regelmatig stond je de ramen te lappen. Moeder bestierde het huishouden. Mijn moeder was een krachtige vrouw. Mijn vader leeft niet meer, hij is in 1996 overleden.
Op mijn dertiende verhuisden we naar een rijtjeshuis in een ander dorp, waar mijn vader fabrieksarbeider werd en later bij de gemeente ging werken. Dat was een hele verandering. Onze oudste zus ging toen het huis uit; Janny trouwde en vertrok met haar man naar het buitenland. Voor zijn werk gingen ze eerst naar Afrika, later naar onder andere Taiwan en Indonesië. Zeker in die tijd was dat allemaal mijlenver weg.
Geertje was in mijn beleving echt mijn oudere zus, ook toen ik zelf al wat ouder werd. Ik haalde altijd mijn hart op aan haar verhalen over school, en later haar werk. Ze kon heel beeldend vertellen en ik maakte me allerlei voorstellingen van hoe het zou zijn als je bijvoorbeeld een baantje had.
Geertje was een levenslustig type. Toen zij werkte en ik op school zat, hadden we niet zo heel veel contact meer met elkaar, maar we zagen elkaar in de weekenden als we met de leden van de kerkelijke vereniging bij elkaar kwamen. Ook zaten we van mijn vijftiende tot mijn twintigste samen bij het gospelkoor. Het was een prachtige tijd. Hele zondagmiddagen brachten we met elkaar door en we hadden altijd veel plezier. Tijdens een uitwisseling met een andere kerkelijke vereniging heeft Geertje haar man leren kennen. Op haar 21-ste is ze getrouwd. Ik was toen zeventien jaar.'

Geertje was de favoriete tante 

Vanaf dat moment woonde Ypie met nog maar twee broers bij haar ouders thuis. 'Dat vond ik minder leuk. Ik miste Geertje. Toen ze haar eerste kindje kreeg, vond ik dat prachtig. Vanuit school ging ik dan wel eens naar haar toe en bleef dan slapen. Het contact was goed, ook al zaten we beiden in een heel andere levensfase. Toen ik zelf ook werk kreeg, werd dat anders. We groeiden niet uit elkaar, maar het contact werd wel minder.'
Geertje kreeg drie kinderen. Ypie was altijd erg betrokken bij het gezin. 'Toen ik zelf kinderen kreeg, was Geertje de favoriete tante. Ook weer vanwege haar fleurige en lieve karakter. De kinderen konden het heel goed met haar vinden en we waren als gezinnen dan ook vaak bij elkaar.

Als het onweerde, kropen we heel dicht bij elkaar 

Natuurlijk heb ik ook wel eens ruzie met haar gehad, hoewel ik me er niet veel van kan herinneren. Het zal in onze jeugd geweest zijn, denk ik, toen we samen een klein kamertje deelden. In dat kamertje waren een bed dat vanaf de muur uitgeklapt kon worden, en een eenpersoonsbed. Daartussen had ik dan nog een klein bureautje. Niet veel ruimte dus. Ik ergerde me daarom wel eens aan de kleren die ze overal liet rondslingeren. Ik raapte ze dan op, propte het boeltje bij elkaar en stopte het in haar bed. Als ze dan 's avonds haar bed instapte, haalde ze rustig die prop eruit, legde die ergens anders neer en ging liggen. Daar hadden we dan wel eens woorden over. Maar verder hebben we elkaar nauwelijks dwarsgezeten. Sterker nog, op de boerderij sliepen we samen in een tweepersoonsbed. Als het onweerde, kropen we heel dicht tegen elkaar aan.'

Ik zag hoe ze achteruitging 

Eigenlijk is het contact altijd goed geweest tussen Ypie en haar zus.
'Als we met ons gezin in Frankrijk op vakantie waren, gingen we op de terugweg meestal een nachtje bij het gezin van Geertje logeren, op een camping in Limburg. Dat was altijd een feest, ook voor de kinderen. Dan mocht er veel en aten we allerlei lekkere dingen. Dat zijn mooie herinneringen.'

Samen deelden ze bovendien de liefde voor de hengelsport.
'Regelmatig gingen we samen vissen. Als ze niet beten, zaten we gewoon maar wat te hengelen; heerlijk vonden we dat. We hebben dat zelfs wel tijdens familieweekenden gedaan, weekends die we ieder jaar met alle broers en zussen en onze ouders organiseerden. De laatste twee jaar van Geertjes leven hebben we de activiteiten tijdens zo'n weekend of dag wel wat aangepast vanwege haar ziekte, maar ook dan hadden we heel veel plezier. Geertje was nooit somber, ze maakte er altijd iets van. In 2003 werd ze ziek. Ik was er vanaf het eerste moment sterk bij betrokken. Toen ik zelf borstkanker bleek te hebben, reageerde Geertje heel emotioneel en verontwaardigd; ze was boos over het feit dat nu twee mensen uit één gezin waren getroffen.
Tijdens een pauze in mijn eigen behandeling raakte ik nog sterker bij haar ziekteproces betrokken. Toen zag ik hoe ze achteruitging; ze had veel pijn en was moe van jarenlange behandelingen. Na een van de vele behandelingen zag ik de moeite die ze had om naar het ziekenhuis te komen. Een dag later stond er een bed in haar huiskamer. Ze was echt op, ook al wilde ze dat eerst niet toegeven. In de laatste paar dagen van haar leven hebben we nog samen fotoboeken zitten kijken, met beelden ter herinnering aan onze uitstapjes en vakanties samen. Ze had toen zelfs al niet meer de kracht om de bladzijden om te slaan, dat deed ik voor haar. Die avond wist ik dat het niet lang meer zou duren. Drie dagen later was ze 's morgens toen ik bij haar kwam, niet meer aanspreekbaar. Die middag is ze overleden. Te midden van haar gezin en haar familie.'

Ze was een voorbeeld van levenslust 

'Na haar overlijden heb ik haar ogen gesloten en haar samen met haar dochter gewassen en aangekleed. Op haar begrafenis heb ik iets over haar verteld, ook al wist ik niet of ze dat wel op prijs had gesteld. Ik vind het nog altijd jammer dat ik haar dat niet hebben kunnen vragen. Hoewel ik het antwoord wel zou weten: 'maak het niet mooier dan het is'. Typisch Geertje. Ze was voor mij een voorbeeld van levenslust. Ze gaf nooit op. Bleef haar humor houden.

Ze stond met twaalf witte rozen voor me, toen ik mijn twaalfde chemokuur achter de rug had. Ze kon amper zelf nog lopen vanwege de pijn 

Ik ben nu zelf herstellende van de behandelingen en het gaat goed. Toch wil ik het verhaal van Geertje niet los zien van mijn eigen verhaal, juist omdat we de periode van ziek zijn en behandelingen samen heel intens hebben beleefd. We hebben veel gedeeld met elkaar: het verdriet, de pijn en het leven. Geertje bleef tot op het laatste moment de vrolijke Geertje zoals ik haar altijd heb gekend.
In de week na haar dood heb ik een in memoriam geschreven om voor te lezen op haar begrafenis, waarin ik onder andere vertel over de periode dat we samen ziek waren en elkaars maatjes waren. Ik heb eigenlijk het mooiste voorbeeld gehad van hoe je met je ziekte om kunt gaan. Ze bleef positief, hield haar humor en maakte plezier. Ik kan me nog goed herinneren hoe ze met twaalf witte rozen voor me stond in het ziekenhuis, toen ik mijn twaalfde chemokuur achter de rug had. Ze kon amper zelf nog lopen vanwege de pijn. Gesteund door haar man stond ze met een brede glimlach voor me voordat ik het ziekenhuis zou verlaten. Dat was echt Geertje. Een verhaal, een leven, dat ik niet meer los kan zien van mijn eigen verhaal. Omdat we de borstkanker samen zo intens hebben beleefd en doorleefd.'

'...wat konden wij elkaar goed begrijpen' soms met woorden, soms zonder woorden. Met elkaar meeleven als het zwaar werd, met elkaar telefoneren als er een uitslag of slecht bericht kwam. Op zulke momenten was je er voor mij en ik was er voor jou. Dat was heel speciaal.' Uit het In Memoriam over Geertje.

Adelheid Roosen

Deze vrouwen zijn van een ontwerp, van een soort mens, dat mij past

Adelheid Roosen moet even nadenken als haar naar haar leeftijd wordt gevraagd. We komen ten tijde van dit interview op 49. Ze is nog even beweeglijk en bespraakt als zo'n tien jaar geleden. De meeste mensen kennen haar van haar televisieoptredens en toneelstukken. Ze kennen haar van haar vitale bewegingen, volle lach en beschouwende manier van spreken. Adelheid doorgrondt het leven zoals zij dat beleeft. Ze kan het prachtig in woorden vangen, en aan die woordenstroom voegt ze regelmatig fysieke verbeelding toe. Dan gaat ze staan en beeldt ze uit. Zo geeft ze met haar handen een ruit weer en verbeeldt daarmee de 'wiebertjesrelatie', zoals ze dat zelf noemt, die ze met haar twee jaar oudere zus Marie-Colette heeft. We zijn heel dicht bij elkaar gestart. Mijn zus hing vaak over de rand van de wieg, vertelde mijn moeder, en spoedde zich dan naar beneden, naar haar of naar het bezoek en riep: "Mama, baby heult, baby heult." Mijn zus was de hoeder, en ik de wilde inborst. Door te leven in het systeem van mijn moeders opvoeding, een militaristisch regime, werden deze karakteruitgangspunten versterkt. Zo ontstond het wiebertje. De vorm van het dropje dat mijn moeder altijd in haar handtas meedroeg. Intiem beginnen, langzaam van elkaar verwijderd raken en toen we op eigen benen stonden, volkomen naar elkaar teruggekeerd. Nu hangen we bij elkààr over de wieg.

Ik heb altijd haar zuivere loyaliteit waargenomen 'Marie-Colette kreeg de last op haar schouders van 'altijd de oudste en meest verantwoordelijke' zijn. Ik was wild en was constant op zoek naar mijn grenzen. Het was en is de stand waarop ik in dit leven terecht ben gekomen: ik zoek naar onbegrensdheid. Zij was degene die dat beheersbaar moest maken, voor mijn moeder. Op veel oudere leeftijd ben ik pas gaan inzien wat voor een ballast dat voor haar is geweest. Op het moment zelf, in mijn jeugd, ervoer ik dat slechts als dubbele controle. Wat ik wèl altijd heb waargenomen, zonder dat ik daar vocabulaire voor had, is haar zuivere loyaliteit. De positie waarin zij werd geplaatst en verleid om mij 'te verraden' of 'aan te geven' - want zo functioneerde het systeem van mijn moeder - heeft zij nooit benut. Dat vind ik, en vond ik toen ook iets van een waanzinnige klasse. Daarmee heeft zij de wortel geplant voor de wederopbouw van het wiebertje. Zo heeft zij feitelijk het zicht op mij, haar controle op mij - wat haar opdracht was - een volkomen eigen invulling gegeven. En daarmee verklaar ik haar tot architect van een zeer geslaagd traject, wat voor haar uitermate pijnlijk moet zijn geweest. Ik was geïsoleerd omdat ik overal buiten viel en voor niemand te hanteren - zij echter was alleen.' Adelheid ervaart dat ze op jonge leeftijd in die 'wilde' houding doorlopend verkeerd is begrepen. 'En als je ouder wordt, wordt het ook nog een stigma. Toen ik weer eens, te midden van een groot gezelschap, op mijn eigen heftige wijze uiting gaf aan wat in mij leefde, stond mijn zus plotsklaps op, en riep: 'ik ken haar het langst en zij is altijd zo geweest'. Waarmee ze bedoelde dat de zoektocht naar die onbegrensdheid mijn bezieling is.

In de relatie met mijn zus tref ik die bezieling iedere keer weer; het verse gevoel dat je ervaart als je die persoon ziet. Dat je hart een sprong maakt en alles gaat stromen. Het is een levenselixer dat door je aderen loopt, een zoet sap. Een elixer die ontsprong uit het punt waar onze blikken elkaar voor het eerst troffen. Dan de lange periode waarin je beiden je identiteit vindt en waarin we vaak recht tegenover elkaar stonden, vechtend en wel. Daarna de weg terugvindend naar de oorsprong van die eerste blik. Juist dat geeft mij een gevoel van onbegrensdheid.

Zo'n zussengevoel kan ik, onder andere daardoor, bij meer vrouwen vinden dan alleen bij mijn biologische zus. Het wordt instinct, net als bij dieren. Ik heb dat met veel vrouwen.

Jij komt mij nu interviewen, en wat is toeval? Je treft mij met mijn oudste vriendin, Jeltje, een vriendschap die nu dertig jaar bestaat. Iedere ontmoeting met haar is weelde. En daar hoef ik niet mijn best voor te doen of een inspanning voor te leveren. Je ziet het talent en de beschadiging van elkaar. Waarbij ik dat laatste ook weer als een talent beschouw. Als je dat kunt zien, kun je iemand helemaal laten zijn. Dan kun je zonder vooroordeel naar iemand kijken. Je kan irritaties hebben, maar je weet dat die uitsluitend over je eigen blik gaan, over je eigen concept van kijken. Want kijken is nog geen zien. Als je 'ziet' hoef je je levenselixer niet te verkwanselen aan oordelen, irritatie of gekibbel. Dan stroomt alles; zoals in de natuur, een doorlopende beweging van voedend sap. Ik heb veel vriendinnen en al die vrouwen zijn onderling ook weer bevriend. Mijn verjaardag vier ik ieder jaar met al mijn vriendinnen. We zitten met een vrouw of veertig aan een lunch.

Als je vastloopt geef je een bons op de deur en kerm je: hoe gaat het bij jou vandaag?
En dat is 't. Punt. De schoonheid ervan is weldadig. Deze vrouwen zijn van een ontwerp, van een soort mens, dat je past. Een puzzel die in elkaar wil vallen. Daar zijn bijvoorbeeld ook de vrouwen met wie ik de film Broos (1996) maakte. Een film over vijf zussen, die werd geregisseerd door Myke de Jong en vormgegeven door Jolein Laarman. Met hen heb ik sinds die tijd een gemeenschappelijk atelier in de Jordaan. Heerlijk, iedereen een eigen hoek of kamer, en klussen maar. Als je vastloopt geef je een bons op de deur en kerm je: hoe gaat het bij jou vandaag?'

'Toch is er bij mij met mijn biologische zus een extra dimensie', vertelt Jeltje (53), die kunstschilder is en op dit moment aan een portret werkt van haar twee jaar jongere zus Inge. Tijdens het interview schuift ze aan. 'Met een biologische zus heb je een verleden vol gedeelde ervaringen. Het vormt een breed en stevig fundament waarop je kunt bouwen en waarop ook dingen pijnlijk uiteen kunnen vallen. Je bent eens helemaal gebrouilleerd, hebt haar veroordeeld of zij jou, maar omdat je zussen bent, iets wat nooit ophoudt, is er altijd een weg naar herstel. Die opening, die eigenheid, geeft een lekker gevoel van continuïteit, een doorlopend vertrouwen.' Adelheid: 'Ja, dat herken ik. En ik heb geleerd dat dat vertrouwen iets anders is dan het eens zijn. Ik zoek met mijn zus niet meer naar het eens zijn. Juist niet. Haar eigenzijn, haar anderszijn geeft mij vreugde. Toen ik jong was, had ik dat niet. Toen overheerste de angst, en vocht ik om haar steun. Nu ervaar ik haar eigen werkelijkheid als iets waar ik mij aan kan scherpen. Ook al gaat dat hard tegen hard. Juist dat harde is vrolijk makend. Je probeert land te veroveren bij elkaar voor je stellingname, en tegelijkertijd verlies je land. Omdat je zus in dezelfde slaapkamer sliep als jij en daar met haar poppen speelde. Dat waren andere poppen dan jouw poppen. Alleen jij weet de waarde van die pop van je zus. En dat maakt dat zij, basaal, naar iets anders terugkeert dan jij. Ook al lijkt dat dezelfde grond. Het is misschien dezelfde grond, maar het zijn twee territoria. Met het ouder worden, ben ik daar de wonderlijke schoonheid van gaan inzien.

Zoals Rainer Maria Rilke schreef:

'But, once the realization is accepted,
that even between the closest human beings
infinite distances continue to exist,
A wonderful living, side by side,
can grow up, if they succeed in loving the distances between them.
which makes it possible for each to see the other,
whole and against a wide sky...'

Die huidige werkelijkheid van je zus, is dan dus niet jouw werkelijkheid. Mijn zus kan bijvoorbeeld iets over vroeger vertellen, waarbij ik denk: oh, dat heb ik zo helemaal niet beleefd. Zij had klaarblijkelijk een andere realiteit. Je beleeft hetzelfde voorval en er zijn twee werkelijkheden. Je hoeft dat niet met elkaar eens te zijn. Je kunt nog zo'n groot ego in de strijd gooien; je zus was daar ook. En dat houd je bescheiden. Toen mijn vader overleed en mijn moeder naar een verzorgingshuis ging, haalde ik samen met mijn zus het ouderlijk huis leeg. Mijn zus en ik volgen elkaar zachtjes door het huis, door de keuken, naar de slaapkamer, tot in het bad. Er is geen spanning, geen verzet, er is zoeken naar een verleden. Twee vrouwen die beiden een spoor zoeken tussen spullen. Hun eigen spoor. Het is heel duidelijk van wie die spullen zijn. Namelijk van ons samen. Van ons verleden. Er is daar geen 'ik' in aanwezig. En zo verdelen we het ook. Het is 'ons'. En het valt ons toe. Dit valt de een, dat valt de ander toe.'

Ik hoef niet op testosteron te veroveren Jeltje: 'Adelheid ken ik al heel lang. We hebben samen een groot en intens verleden en de intimiteit die zussen delen, ken ik daardoor eigenlijk met haar ook. Zonder dat er sprake is van een gezinsverband. Dat is best bijzonder. Die intimiteit hoeft ook niet dagelijks, wekelijks, of zelfs maandelijks onderhouden te worden om te kunnen blijven bestaan. Daar is dan weer dat oersterke fundament. Bij eventuele meningsverschillen ga ik er eens lekker voor zitten om de invalshoek van de ander te horen. Ik had eens zo'n fase dat ik dacht dat ik Adelheid kende uit een vorig leven; want waar kwam anders die verbinding vandaan? Misschien ben ik ooit met haar zussen geweest. Een herkenning, een prachtig veelzeggend gevoel, dat verder eigenlijk weinig bewijs behoeft. Ik ben getrouwd met een man, die mijn minnaar en mijn beste vriend is. Toch is het voor mij een helder weten dat ik mijn diepste intimiteit ervaar bij vrouwen. Dit herkennen van zussen in vrouwen vormt een basis die mij ontspant.' Adelheid: 'In mijn werk maak ik deel uit van een creatief platform van acht vrouwen, Zina. Wij maken kunstuitspattingen voor en met allochtone vrouwen. Het is meesterlijk om te ervaren als vrouwen collectief in hun kracht zitten. Ik hoef in deze groep vrouwen, als eindredacteur, op geen enkele manier mijn autoriteit te claimen. Je kan elkaar met kwaliteit infecteren - ik gebruik dit woord opzettelijk. Weliswaar heeft een virus vaak een negatieve lading, maar de verspreidende eigenschap ervan is het geniale talent van een virus. Het is zeer efficiënt; het is er en doet zelf zijn werk. Je hoeft niet 'op testosteron' te veroveren. Als dat begrepen wordt in een collectief, geven de vrouwen elkaar en mij de ruimte om hen aan te sturen. Mijn leiderschap voelt in zo'n geval als heel natuurlijk. Net als het zoete sap waar ik het net bij mijn zus over had. Die ontspanning waar Jeltje het net over had, heb ik ook ervaren toen ik ging werken met Arabische, Turkse en Koerdische vrouwen. Het gemak. Het gevecht kan gemak worden. Je strijd is niet meer tegen een ander. Je kunstuitspatting zal worden gezien of niet gezien. Zo kun je in gezelschap van 'zussen' als een ruwe diamant zijn; als een basisvorm, een ontwerp. Het slijpen van die diamant gebeurt niet door met die ander op leven en dood te strijden voor je eigen bestaan, maar om het zicht op jezelf. 'Zussen' worden de vroedvrouwen van je wedergeboorte, en dat maakt dat iedere klap die je krijgt, ieder schreeuw die je uit, een schuring wordt van een uiteindelijke glans.'

Els Klaassen (61)

Mijn zus is een portret

Vraag iemand over haar zus te vertellen, en er volgt veelal een verhaal dat vanuit het denken wordt gevormd. Vraag je iemand haar zus te tekenen, dan komt er veel meer informatie los. Beeldtaal geeft namelijk ook informatie over wat innerlijk leeft, over datgene waar je je niet zo bewust van bent, maar dat ineens op papier verschijnt.

Tekenen is een avontuur. Tijdens het tekenen komen gedachten èn gevoelens naar boven waar je je niet bewust van bent Ik vroeg enkele vrouwen hun zus te tekenen, spontaan, in een paar minuten. Vervolgens stelde ik enkele vragen over de tekening, zoals wat de belangrijkste kenmerken uit de tekening waren en welke kwaliteiten iemand herkende. Maar ik vroeg vooral ook hoe het was om dit te tekenen en welke herinnering daarbij naar boven kwam. Als iemand het op prijs stelde, gingen we in het analyseren van de tekening soms nog een stap verder, wat leidde tot verrassende inzichten, maar soms ook confronterend was.

Iets vertellen over je zus naar aanleiding van een zelfgemaakte tekening, laat ook iets van jezelf zien. Tenslotte is het jouw tekening! Wat schrijven we de ander toe? Hoe 'denken' we wie de ander is? En vooral: hoe tekenen we dat? Als door te tekenen het onbewuste en, vooral, gevoelens een kans krijgen, is dat een eerlijker beeld dan wanneer we alleen maar iets zouden vertellen. Probeer eens zonder tussenkomst van het denken, te kijken naar de ander.

'Ik heb hier mijn zusje getekend. Ze is 54 jaar. De tekening wordt volgens mij gekenmerkt door bolle vormen. Of ik daar iets van herken in haar karakter? Ze heeft een 'laat maar waaien'-karakter. Ze is vriendelijk en aardig, vindt alles goed. Ze is vrijgevig en gastvrij, en makkelijk en lui. Eigenlijk is ze niet aards, ze zweeft af en toe; ze is er dan met haar hoofd niet bij. Daar zouden die bolle vormen wel symbool voor kunnen staan. Hoekige vormen zouden meer voor een star karakter staan. Ik ben anders en zou juist wel wat makkelijker voor mezelf willen zijn. In het gezicht zie ik wel overeenkomsten met mezelf; en onze stemmen lijken op elkaar. Ik vond het niet leuk om dit te tekenen. Het herinnert me aan het feit dat ze nu herstellende is van behandelingen voor borstkanker. Ik hoop dat ze gezond blijft.'

Margreeth (51)

Het zou fijn zijn mijn zusje wat dichter bij me te hebben

'Dit is mijn elf jaar jongere zus en haar beste maatje. Geen hindernis is haar te hoog. Ze springt over hekken en sloten, liefst in vliegende vaart, al vanaf haar vijfde jaar. Ook nu nog, ze is nu veertig, moet alles wijken voor haar paarden; haar eigen welzijn incluis. Ik herken het eigenzinnige, het onafhankelijke. Haar dierenliefde overtreft de mijne (honden, katten en vogeltjes) in ruime mate. We zien elkaar af en toe; zij woont in Amerika en is daar volwassen geworden. Het dappere kleine meisje van de tekening is mijn meest levendige herinnering aan haar. Haar naam is Jet. Het zou fijn zijn mijn zusje wat dichter bij me te hebben.

Mijn zusje neemt haar leven lang al hindernissen! En altijd zijn er paarden bij betrokken. Toen zij een vijfjarig meisje was - zoals op de tekening - en op haar eerste pony zat, had zij al haar power nodig om hem in de richting te sturen die zij wenste. Als dat kleine beest het in zijn bol kreeg en er geen zin meer in had, 'parkeerde' hij mijn zusje tegen een hek aan. Het enige dat zij in die situatie kon doen, was afstappen.

In de tekening lijkt de pony stil te staan, met een parcours voor zich. Het hangt van de samenwerking tussen hem en mijn zusje af, of de sprong wordt genomen. Haar wil is even sterk als de zijne.

Ik ben veel ouder dan Jet. Ik studeerde aan de pabo toen zij vijf was. Toen ik ons huis verliet, was zij acht. Zij ging naar de basisschool, ik studeerde. Zij had haar hobby, ik deed examen en werkte. Ik zag haar in die tijd alleen in het weekend, en eigenlijk alleen op haar pony. Dat was haar favoriete tijdsbesteding: trainen en wedstrijden rijden. Zij wist me altijd wel éven bij haar sport te betrekken: komen kijken, helpen met opzadelen of het paard borstelen.

Het beeld van de tekening is wat me is bijgebleven. Op haar pony was ze altijd in opperste concentratie. Paardrijden is nog steeds haar lust en haar leven. Al vele jaren, vanaf haar 21-ste, verdient zij haar inkomen in de paardenwereld. Waar ik ben in de tekening? Ik kom bij haar kijken, zie wat ze doet en hoe zij ervan geniet. Ik vind haar dapper omdat zij en haar pony een soort twee-eenheid worden. Zelf ben ik een beetje bang voor paarden en heb ik niet die verbinding. In mijn ogen heeft Jet in haar leven heel veel hindernissen onder ogen moeten zien, en ze genomen. Ik vind haar zeker een sterke persoonlijkheid. In de tekening is ze uiterst geconcentreerd en neemt ze de ruimte die voor haar ligt, in zich op. Ze bereidt zich voor op de sprong over het hek, om daarna haar weg te vervolgen. Gebundelde actie in een moment van stilte, zou ik zeggen.

Als ik iets in de tekening zou mogen veranderen? Dan zou ze de hindernis al hebben genomen.'

Marleen (52)

'Ik heb een zus, ze heet Marij, en ze is 53 jaar. Toen ik haar wilde tekenen, ben ik eerst op zoek gegaan naar een foto van haar. Tot mijn verbazing kwam ik erachter dat ik maar heel weinig foto's van haar heb. Daar schrok ik wel een beetje van, dat ik zo weinig 'plaatjes' van haar heb. Ik heb deze tekening in een kwartier gemaakt. Ze lijkt niet echt, maar haar jongenskoppie zit er toch duidelijk in. Ik vond het leuk om te doen.

Vroeger hadden Marij en ik niet veel met elkaar. We hadden niet dezelfde interesses en gingen ieder onze eigen weg. Toen zij kinderen kreeg, veranderde dat. Het maakte mij tante en daar was ik trots op. Haar kinderen zijn ook een beetje mijn kinderen. Ik wil ze graag iets leren, andere dingen met ze doen dan ze gewend zijn en gewoon er voor ze zijn als ze dat willen. We hebben in ieder geval een vertrouwensband, ook al ben ik af en toe die gekke tante. Met mijn zus kreeg ik na de dood van onze ouders een hechtere band. Allebei missen we ze heel erg en het is fijn om dat te kunnen delen. Het is dan een heerlijk gevoel een zus te hebben. We bellen elkaar nu regelmatiger en houden elkaar meer op de hoogte van waar we mee bezig zijn.

In de tekening is haar jongensachtige gezicht met die wipneus het belangrijkste kenmerk. Tegelijkertijd kenmerkt dat ook haar karakter; ze is sterk, houdt niet van te veel poespas, draagt geen make-up. Ze is gemakkelijk in haar doen en laten, en kijkt altijd eerst even de kat uit de boom. Dit zie ik ook wel in haar ogen. Verder is ze echt een moeder. Ze zorgt graag voor anderen. Ook beroepsmatig trouwens: ze is verpleegster in een hospice en verzorgt de terminale mens. In haar mond zie ik gelijkenis met die van mij. Leuk is dat! Laatst maakte zij naar aanleiding van een foto nog een opmerking dat de mond van haar dochter op die van mij lijkt. Mijn zus is verder een broekdraagster, sportief, houdt van de natuur, tennist en is net als ik een nachtmens. Als we samen op pad zijn, wat niet zo heel vaak voorkomt, dan wordt het nachtwerk. 'Typisch een Creemers-trekje,' zeggen we dan, 'die kunnen nooit naar bed'.

Dat ze een gebeurtenis nooit vergeet, vind ik een negatief kenmerk. Als ze iets op te merken heeft, kun je dat jaren later nog te horen krijgen. Dat heb ik gelukkig niet. Ik vergeet snel.'

Miriam (48)

'Dit is m'n zus zoals ze nu is, 59 jaar. Een groot opgeblazen figuur, een opgeblazen hoofd. Een ontevreden naar beneden getrokken mond. Een glimlach krijg je er niet meer uit. Waar ze naar kijkt? In een grote leegte, denk ik. Of naar iets wat heel droevig is. Ze is alcoholist en niet tot enig handelen in staat, zou ik zeggen. Dat zie je ook. Ze lijkt haar handen op haar rug te hebben. Ze zijn op de tekening in ieder geval niet zichtbaar. Ze heeft altijd een zielige, vertrokken blik. Ze is boos op de hele wereld. Dat is inderdaad groot, maar zo groot is haar boosheid ook. Er is haar veel narigheid overkomen en ze heeft nooit de stap gezet om het heft in eigen hand te nemen. Ze wijst naar iedereen, behalve naar zichzelf ; dat kan ze gewoon niet. In de tekening zie je ook dat ze geen handen heeft om naar zichzelf te wijzen. En 'wie ben je nog als je niet meer naar anderen kunt wijzen'.

Haar karakter omschrijven vind ik lastig, ik vind het zelfs een moeilijk woord in relatie tot mijn zus. Ik zou haast zeggen dat haar werkelijke karakter niet zichtbaar is door de pijn, de woede, het verdriet en de alcohol. Ik zie overeenkomsten met mezelf. Dat vind ik niet fijn. Als mijn zelfbeeld laag is en ik ontevreden ben, zie ik in de spiegel mijn zus. Soms zie ik mezelf op foto's terug en zie ik haar ook. Het is een blik, een houding. Als ik me concentreer, kan ik ook zo boos kijken. Dat vind ik confronterend, omdat ik haar zo afkeur. Dan keur ik ook mezelf af, en dat is geen fijn gevoel. Ik zie in haar negatieve kwaliteiten zoals energie zuigen, aandacht trekken en een geweldig slachtoffer zijn. Goede kwaliteiten kan ik nu niet zo opnoemen. In mijn beleving is ze altijd zo geweest. Naar mij toe heeft ze zich in ieder geval altijd zo gedragen. Ze was jaloers op mij: ik was nog ongeschonden. Zij was door mijn vader misbruikt. Ik heb herhaaldelijk, als klein kind al, haar nagels in mijn armen gehad.

Ik heb ook een tijd in de slachtofferrol gezeten. Ook ik heb toen naar de wereld gewezen. Nu weet ik dat slachtoffer-zijn een keuze is. Toen wist ik dat niet.

Ik ben uit die rol gestapt en heb een andere keuze gemaakt. Ik ben mijn proces aangegaan en heb naar mijn 'shit' durven kijken. Ik kan ook aandacht trekken, maar nu doe ik dat op een positieve manier. Ik laat mezelf zien, ik laat mijn kwaliteiten zien.

De band met haar staat op een heel laag pitje; eigenlijk zoek ik nog maar heel soms contact, uit nieuwsgierigheid denk ik en met de hoop dat er misschien iets verandert als ze ziet dat ik wel stappen heb gezet om andere keuzes te kunnen maken. Ik heb heel veel weerstand naar haar en een giga-allergie voor haar en de manier waarop ze praat, loopt, zit, staat, doet. Voor haar hele uitstraling. Ook deze tekening roept dat op. Het was niet fijn om dit te tekenen, ik maak dan echt contact met haar. Ik word er een beetje verdrietig van; het is mijn verdriet over wat haar is overkomen. Ik heb wel mededogen, omdat zij niet weerbaar was naar vader toe. Die eerdergenoemde allergie is van daarna. Ze had toen, als kind, weliswaar geen keuze, maar die heeft ze nu wel.

Haar rol rondom het overlijden van mijn moeder leidde tot een pijnlijke gebeurtenis in het huis van mijn moeder. Om mijn moeder thuis te krijgen, eiste het verzorgingshuis dat ze dan 24 uur per dag verzorging zou hebben. Mijn zus wilde dat per se op zich nemen. Dat mislukte totaal. Ik trof mijn zus midden in de nacht in het huis van mijn moeder, dronken en onder invloed van medicijnen. Uiteindelijk is ze platgespoten en afgevoerd. Brrrrrrrr! Dat neemt ze me nu nog kwalijk. Ik moest toen erg de grote dochter zijn en dat kon ik ook, gelukkig. Ik maakte op dat moment de keuze - uit liefde voor mijn moeder - tot het einde voor mijn moeder te zorgen. Ik wilde dat zelf, en dat voelde goed. Ik voelde me sterk en kon mijn kwaliteiten inzetten. Ik ben daar nu nog steeds dankbaar voor. Maar er zit nog pijn in dat stuk, en dat komt nu weer boven. Ik heb nooit antwoorden gehad op al mijn vragen over wat er in onze jeugd in relatie tot vader allemaal is gebeurd en hoe het zover heeft kunnen komen. Ook van mijn moeder niet. Mijn moeder is altijd voor mijn zus blijven zorgen, omdat ze zich schuldig voelde over wat haar is overkomen door toedoen van mijn vader. Ik zie dat mijn zus stuurloos is, sinds mijn moeder is overleden.

Als ik nu iets aan de tekening zou mogen veranderen, zou ik de glimlach erin tekenen. Maar ik ga het niet doen. En mijn zus heet trouwens Carla.'

Ine (51)

'Dit is mijn zus, 54 jaar. Ze is een gevoelig en teruggetrokken iemand. Ik zie dat ook aan haar blik in de tekening. Kijk maar naar haar ogen: het is een naar binnen gekeerde blik. Er is een duidelijke verbinding tussen beide schouders zichtbaar, als een kraag. Die kraag houdt eigenlijk alles bij elkaar. Het gaat bij haar vooral om de balans tussen daadkracht en draaglast. De last die ze ervaart, draagt ze rond de keel en op haar schouders. Ze ondergaat het gewicht. Deze zus is als een spiegel voor mij. Ik herken veel van mezelf in haar. Vooral omdat ik me soms aan haar erger, en dat waaraan je je het meeste ergert bij de ander, is vaak een eigenschap waarmee je zelf juist iets zou moeten doen. Ik herken in haar bijvoorbeeld het volgzame, het ondergaan van de last zonder te zeggen: doe jij je eigen portie maar, ik heb al genoeg van mezelf. Maar ook het uitvloeien in de omgeving, wat bij haar - net als bij mij - te veel invloed heeft op haar leven. Ik heb nu aardig in de gaten wie ik ben en wat ik zelf wil, en ben bereid daar verantwoordelijkheid voor te dragen. Bij haar zie ik echter nog vaak het 'ondergaan'. Ik vraag me af wat er in haar omgaat. Vaak houdt ze dat binnen, hoewel er momenten in ons leven zijn geweest dat we deelden wat ons bezighield. Vooral rond het overlijden van onze moeder was onze band heel sterk, toen deelden we ons verdriet. Ons contact zit hem niet in de kwantiteit, maar in de kwaliteit. We zien en spreken elkaar niet vaak, maar als we elkaar treffen is het contact heel intens. Geen koetjes en kalfjes, maar echt en oprecht. Dat ervaren we allebei als heel bijzonder. We kennen elkaars blijdschap en pijn en kunnen dat met elkaar delen als zussen.'

Frederique (42)

'Dit is mijn zus Bettyleen. Ze is 45 jaar. Aan de tekening kun je zien dat de ogen, de mond en het hart het belangrijkste zijn. Bettyleen ziet veel, ze observeert altijd goed. Ze heeft een groot, ruimhartig hart en is erg gastvrij. Ze is positief ingesteld en een harde werker. Ze kan ook streng zijn, vooral voor zichzelf. Ze legt voor zichzelf de lat vaak hoog, en soms ook voor anderen. Dat laatste herken ik wel. Het heeft zowel een positieve als een negatieve kant.

We hebben een hechte band en dat voelt als vanzelfsprekend. We staan veelal op een zelfde manier in het leven, maar geven het anders vorm.

In tegenstelling tot mezelf kan Bettyleen zich in bepaalde situaties beter op de achtergrond houden, als dat nodig is. Ik vind dat vaak lastig, al is het soms gewoon handiger om je even niet zo te profileren. Daar kan ik nog van leren.

Ik vond het moeilijk om te tekenen. Een beetje gek ook. Het lukt natuurlijk nooit goed genoeg. Door haar te tekenen, denk je wel echt even na over wie ze is en wat ze voor je betekent. Er komen warme gevoelens boven: saamhorigheid, verbondenheid en een gevoel van trots. Ik ben blij dat ze mijn zus is. Mijn grote zus. Daar sta je eigen zelden bij stil.

Als ik nu iets zou mogen veranderen in de tekening zou ik graag de rest van haar lichaam er goed bij tekenen. Ze heeft stevige benen en staat ook stevig in haar schoenen. Haar bovenlichaam is heel vrouwelijk en bijna 'tenger'. Ze is een stabiele persoon en ze heeft sterke vrouwelijke kanten. Ze staat altijd voor iedereen klaar, is hartelijk. Ze staat ook haar mannetje, maar ik vind dat ze af en toe wel wat beter voor zichzelf kan zorgen. Ik herken dat ook bij mezelf. Ik zou trouwens ook graag haar ogen anders willen tekenen, want ik vind haar nu wat streng. Dat ze op de tekening nauwelijks een nek heeft; tja, ze spreekt zich niet zo snel uit. Haar diepste diepten voel ik wel, maar ik hoor ze niet zo vaak.'

Femke, Maartje, Annejet Binnendijk

Mensen zeggen dat we hetzelfde rennen en dezelfde stem hebben

Drie verschillende karakters en toch zo veel overeenkomsten: Annejet, Maartje en Femke - drie zussen met een hechte band. 

Annejet Binnendijk (18)

Hoe vind je het om jongere zussen te hebben?
'Het is leuk om jongere zussen te hebben. Je bent onbewust een soort voorbeeld, en er wordt naar je opgekeken. Omdat je het oudst bent, heb je meer meegemaakt en weet je het meest (tenminste, zo wordt er over je gedacht), dat geeft status. Er wordt me vaak om advies gevraagd. Leuk!'

Had je graag een oudere zus gehad?
'Eigenlijk niet. Wel een oudere broer. Een oudere zus lijkt me helemaal niets. Veel te bazig, alles beter weten.'

En wat wil je absoluut niet met ze doen,waar wil je ze niet bij hebben?
'Ik kan eigenlijk niets bedenken!'

Hoe ga je met je zusjes om? Vind je ze leuk en wat doe je zoal met ze?
'Wij gaan gezellig met elkaar om. Vaak hebben we veel lol. Maartje is natuurlijk al zestien en Femke nog maar veertien, daardoor doe ik verschillende dingen met beiden. Maartje kan ik echte problemen voorleggen, of we gaan samen gezellig stappen. Femke is leuk om mee te shoppen of om mee te lachen. Sinds kort basketballen we allebei. Met Maartje zit ik in hetzelfde orkest.'

Hoe zou je elkaars karakter omschrijven?
'Maartje is zelfbewust, ijverig, sportief, nonchalant, rustig. Femke is humoristisch, soms verlegen, verzorgd, soms snel boos, meisje-meisje.'

Hoe zou je je eigen karakter omschrijven?
'Ambitieus, zorgzaam, soms koppig, intelligent, soms iets terughoudend en bescheiden, soms verlegen.'

Hebben jullie wel eens ruzie?
'Vast wel eens. Ik kan me de laatste keer niet herinneren, en ik weet niet waarover we dan ruzie zouden kunnen hebben. Het zijn meestal alleen wat irritaties over en weer.'

Wanneer is het het meest gezellig?
'Als we wat leuks doen met elkaar, zonder ouders, en soms met Lucas erbij, mijn vriend. We kunnen dan veel lol maken. Of 's avonds nog een spel doen, of even bij elkaar op de kamer zitten.'

Waarin lijken jullie op elkaar?
'Sommige mensen vinden dat we qua uiterlijk erg op elkaar lijken. We zijn alledrie best goed op school (doen alledrie gymnasium). We hebben dezelfde humor en dezelfde interesses in bijvoorbeeld sport of muziek. Ook denken we over veel dingen hetzelfde.'

Waarin verschillen jullie van elkaar?
'Ik denk dat dat veel met de leeftijd te maken heeft. Ik heb al vanaf mijn zestiende een vaste vriend. Maartje en Femke zijn daar nog niet echt mee bezig, al begint de interesse te komen. Maartje haat winkelen, Femke en ik vinden dat wel leuk. Maartje is niet vaak boos, Femke en ik worden dat sneller. Qua uiterlijk vind ik dat Femke en ik het meest op elkaar lijken, ook wat lichaamsbouw betreft. Maartje vind ik dus minder op ons lijken, maar daarover wordt verschillend gedacht. Maartje en Femke worden vaak aangezien voor een tweeling.'

Had je nog meer zussen willen hebben?
'Nou, misschien een hele jonge, maar met een wat ouder zusje zou het denk ik gaan botsen. Met drie meiden is het leuk, ik denk dat het met vier minder zou worden. Je merkt dan sneller dat je naar een bepaalde zus toetrekt, dat is nu niet het geval.'

Wat is typisch aan Maartje en aan Femke. Waaraan zou je ze direct herkennen?
'Maartje aan haar enthousiasme, en haar open gezicht. Femke aan haar heldere stem die soms ook hard is, en aan haar rossige haar.'

Als je vooruit kijkt, hoe zie je dan de omgang met je zussen? Denk je dat je veel met ze om zult blijven gaan? Hoe zie je de toekomst samen?
'Ik hoop dat we in de toekomst veel met elkaar blijven omgaan, maar ik merk dat ik, omdat ik de oudste ben, als eerste 'losraak'. Ik heb examen gedaan, ga volgend jaar studeren, en op termijn misschien op kamers. Dit jaar kan ik voor het eerst niet met het gezin mee op vakantie. Maar ik denk dat onze band goed blijft; we zijn altijd geïnteresseerd in elkaar geweest en dat zal niet veranderen. Ik hoop dat we later leuke dingen kunnen gaan doen met zijn drieën. Dagjes weg, uitgaan, misschien een vakantie. Lijkt me heel leuk!'

Heb je ook vriendinnen die jongere zusjes hebben?
'Jawel.'

Hoe gaan die daarmee om? En wat vinden die ervan dat jij twee jongere zussen hebt?
'Meestal ook wel gezellig, maar vroeger had ik een vriendin die alleen maar ruzie had met haar zusje. Ik merk dat vriendinnen die zelf de oudste zijn, vaak zorgzaam zijn voor hun zusjes, en snel bezorgd. Dat heb ik zelf ook wel. We begrijpen dat van elkaar. Veel mensen vinden het wel leuk zo'n gezin met veel meiden, het straalt gezelligheid uit. Zij vinden het leuk dat ik zussen heb, omdat het anders toch minder gezellig zou zijn.'

Wat wil je nog over je zus(sen) vertellen?
'Mijn zussen zijn net als twee vriendinnen. Ze leven goed met me mee en begrijpen wanneer ze me even alleen moeten laten, of juist gezelschap moeten brengen. Maar we hebben vooral veel plezier met elkaar.'

Femke Binnendijk (14)

Hoe vind je het dat je zussen hebt?
'Leuk! Het lijkt me niks om enig kind te zijn, want dan zou ik me vervelen. Zussen lijkt me leuker dan broers. Met broers kun je niet lekker praten en echte meidendingen doen, zoals maskertjes opdoen en nagellakken.'

Hoe vind je het om oudere zussen te hebben?
'Ik vind oudere zussen hebben leuk, maar soms ook niet. Ik vind het wel leuk als ze me helpen met dingen, zoals met kleding, tips over allerlei onderwerpen of gewoon met school. Het is soms ook minder leuk, wanneer ze me plagen bijvoorbeeld. Dan denken ze dat ik op een jongen verliefd ben, terwijl ik helemaal niet verliefd op hem ben. Dan is het wel irritant.'

Hoe ga je met je zussen om? Vind je ze leuk en wat doe je zoal met ze?
'Ik ga goed met mijn zussen om. Ik praat best vaak met ze en doe leuke dingen met ze, zoals winkelen, maskertjes opdoen en nagellak smeren. Dat laatste vooral met Maartje. Basketballen doe ik met Annejet. En we kletsen gewoon vaak en veel en soms maken we samen muziek.'

Wat wil je absoluut niet met ze doen, waar wil je ze niet bij hebben?
'Ik zou het niet weten.'

Hoe zou je elkaars karakter omschrijven?
'Maartje is altijd gezellig, sociaal, muzikaal, sportief. Mensen mogen haar altijd graag, en ze is bijna nooit sacherijnig. Als ze dat dan is, is ze dat ook echt; maar dat gebeurt bijna nooit. Annejet is ook sportief en muzikaal. Ze kan ook goed met mensen omgaan, maar is vaker sacherijnig dan Maartje. Als ze dat niet is, is ze heel aardig en helpt ze me met kleding uitkiezen of met schooldingen, want Annejet is heel erg slim en een echte doorzetter.'

Hoe zou je je eigen karakter omschrijven?
'Moeilijke vraag! Ik ben meestal vrolijk, houd niet van ruzie, ben altijd dingen kwijt omdat ik rommelig ben, soms ook wel sacherijnig en ik maak thuis altijd flauwe grappen.'

Hebben jullie wel eens ruzie?
'Bijna nooit. Als we ruzie hebben, is het meestal gewoon een meningsverschil.'

Wanneer is het het meest gezellig?
'Als we spelletjes spelen en als we gewoon gezellig met elkaar kletsen. En natuurlijk als we op vakantie gaan! Dan struinen we de hele camping rond en hebben heel erge lol.'

Waarin lijken jullie op elkaar?
'We maken alledrie muziek en zitten alledrie op het gymnasium. We houden alledrie van gezelligheid en van dezelfde spelletjes. Vaak denken mensen dat ik tweeling ben met Maartje, en dat vind ik natuurlijk wel leuk! Mensen van de basketbal, waar Annejet en ik vorig jaar samen trainden, zeggen dat we hetzelfde rennen en dezelfde stem hebben en dat we zo op elkaar lijken!'

Waarin verschillen jullie van elkaar?
'Maartje houdt niet van winkelen, Annejet is heel erg dun, dus die heeft een andere bouw dan Maartje en ik hebben. Voor de rest zou vind ik het moeilijk om te bedenken.'

Had je nog meer zussen willen hebben?
'Nee hoor, twee vind ik wel leuk!'

Wat is typisch aan Maartje en aan Annejet. Waaraan zou je ze direct herkennen?
'Natuurlijk aan hun stem en hun uiterlijk. Maartje zou ik verder herkennen aan haar woorden: 'hi fem!' Annejet herkennen? Dat vind ik moeilijk. Misschien aan haar dunne benen en aan haar lange blonde krullende haar. Maar ik zou het niet precies weten.'

Als je vooruit kijkt, hoe zie je dat dan de toekomst met jezussen? Denk je dat je veel met ze om zult gaan? Ik denk dat ik nog met beide zussen veel om zou gaan. Annejet gaat volgend jaar studeren, maar blijft nog thuis wonen. Maar ook al gaat ze het huis uit, dan gaan we denk ik nog veel met elkaar om. We hebben dat al jaren zo gedaan, dus dat zal niet in één keer allemaal ophouden. Ook denk ik dat we wel op de hoogte willen blijven van de gebeurtenissen in elkaars leven en dat we elkaar regelmatig opzoeken.'

Heb je ook vriendinnen met zussen?
'Ja, een paar.'

Hoe gaan die daar mee om? En wat vinden die van het feit dat jij oudere zussen hebt?
'Zij gaan ook wel leuk met hun zusjes om, maar daarop let ik eigenlijk niet echt als ik bij een vriendin thuis kom. Maar mijn vriendinnen vinden het leuk dat ik oudere zussen heb. Zo ben ik altijd op de hoogte van allerlei dingen op school. Mijn vriendinnen vinden mijn zussen ook altijd heel erg aardig en soms gaat Maartje gewoon even meepraten, en mijn vriendinnen vinden dat dan, geloof ik, wel gezellig.'

Wat wil je nog over je zussen vertellen?
'Dat ik heel erg blij ben dat we leuk met elkaar omgaan. Ik vertel soms aan mijn zussen meer dan aan mijn vriendinnen, en ik weet dat ik ze kan vertrouwen. Het is meestal heel gezellig en we hebben samen grote lol. Ik ben blij dat ik zussen heb.'

Maartje Binnendijk (16)

Hoe is het om zowel een jongere als een oudere zus te hebben?
'Heel leuk! Ik zou er niet tegen kunnen enig kind te zijn. Dan zou ik me snel vervelen en me heel alleen voelen. Ik houd van gezelligheid, en we doen veel leuke dingen samen! Ik heb een oudere zus en een jonger zusje, dus ik zeg altijd dat ik het het beste heb getroffen. Dan kan je van twee walletjes eten, en kan ik 'grote zus' zijn voor Femke, en kan ik Annejets 'kleine zusje' zijn. Geen verplichtingen als oudste, of vertroetelingen als jongste, maar gewoon de beste positie!'

Hoe ga je met je zussen om? Vind je ze leuk en wat doe je zoal met ze?
'Ik denk dat wij als zussen heel veel doen. Als ik van vriendinnetjes hoor dat ze altijd ruziën met broertjes en zusjes, dan denk ik: wij hebben het toch wel getroffen! We hebben bijna nooit ruzie. Als we elkaar nodig hebben, kunnen we altijd naar elkaar toe gaan. Ook geheimen deel ik soms sneller met zusjes dan met vriendinnen. Thuis kijk ik met Femke altijd onze favoriete serie, houden we wel eens eigen fotoshoots en op school zeggen we elkaar altijd heel vrolijk gedag. Ik vind het dan ook jammer dat Annejet volgend jaar niet meer bij ons op school zit. Kan ik nooit meer in de pauze even langs om te kletsen of over een goed cijfer te vertellen. Annejet helpt mij vaak met huiswerk, en we vinden het altijd leuk om samen te gaan stappen.'

En wat wil je absoluut niet met ze doen,waar wil je ze niet bij hebben?
'Nou, eigenlijk kan ik niet zoveel verzinnen wat ik niet met mijn zussen wil doen. Ik houd mijn eigen hobby's (turnen en hobo spelen) gewoon een beetje voor mezelf, al zit ik wel bij Annejet in een orkest. Ik vertel ze gewoon over het turnen en mijn muzieklessen, maar ze hoeven niet mee te gaan. We hebben ook wel eens met z'n drieën muziek gemaakt.'

Hoe zou je elkaars karakter omschrijven? Annejet is de oudste en slimste van ons drieën. Ze is ook de koppigste. Ze is denk ik wel rechtvaardig, en kan hard werken. Annejet is nuchter, en weet wat ze wil. Annejet speelt al heel lang, en nu heel goed, viool; en dat vind ik heel knap. Ze is ook wel een verstandig iemand, denk ik. Annejet trekt met haar elfenharen altijd alle jongens aan, vooral in Frankrijk en Spanje bijvoorbeeld. Dat vind ik wel grappig. Femke is de jongste, maar wel de langste, geloof ik. Ze is in ieder geval langer dan ik ben. De laatste tijd ga ik het meest met Femke om, omdat Annejet het druk heeft met haar examen. Femke is een kletskous, praat veel, hoewel ze vroeger best verlegen was. Ze plaatst vaak heel sarcastische opmerkingen, waar we allemaal erg om moeten lachen. Ze kan ook vaak droge opmerkingen plaatsen.'

Hoe zou je je eigen karakter omschrijven?
'Nou, dat vind ik moeilijk. Ik denk dat ik wel een vrolijk en positief iemand ben. Ik ben ook wel een sociaal type die niet zo snel kwaad word. Ik praat soms wel teveel, denk ik. Ik ben niet vaak chagrijnig, en houd van lekker eten en gezelligheid.'

Hebben jullie wel eens ruzie?
'Nee, eigenlijk nooit. Soms een kleine kibbeling, maar dat wordt altijd snel uitgepraat.'

Wanneer is het het meest gezellig?
'Op vakanties merk ik altijd het meest hoe blij ik ben met mijn zussen. Dan is het altijd heel gezellig samen. Ook aan tafel komen bij ons thuis de leukste verhalen boven, en dan plaatst iemand, vaak Femke een grappige droge opmerking, en dan komen we niet meer bij. We worden dan soms ook heel druk en luidruchtig, en dan wordt papa boos, dat is natuurlijk nog grappiger, waardoor we de slappe lach krijgen.'

Waarin lijken jullie op elkaar?
'Mensen vinden onze stemmen, vooral die van Femke en mij, veel op elkaar lijken. En we worden er ook nog wel eens op aangesproken of we een tweeling zijn! Al vind ik niet dat we uiterlijk erg op elkaar lijken. Fem en An hebben allebei geen kont, en ook geen kuiten, en die heb ik wel. Verder zijn we allemaal best intelligent. De muzikaliteit hebben we alledrie van onze vader. Ik vind ons verder toch ook wel erg verschillend.'

Waarin verschillen jullie van elkaar?
'Nou onze karakters zijn gewoon verschillend. Ik volg op school ook een hele andere richting dan Annejet.'

Had je nog meer zussen willen hebben?
'Nee, ik vind het gezellig genoeg met mijn twee zussen, en ik hoef er geen bij.'

Wat is typisch aan Annejet en Femke. Waaraan zou je ze direct herkennen?
'Annejet valt op door haar haar. En Femke herken je aan hard gepraat of gelach, en haar manier van lopen.'

Wat doe je het liefst met je grote zus?
'Eh, ik denk stappen, met onze eigen polskidans, ik vind het altijd leuk als ze me helpt met huiswerk, en op vakantie op zoek naar vrienden is ook altijd grappig.'

Hoe vind je het als ze op je moet passen?
'Ze hoeft nooit op te passen, maar soms kan ze wel een beetje de baas spelen, als onze ouders er niet zijn.'

Wat doen jullie dan?
'Gezellig een film kijken, of Shoufshouf of de Lama's.'

Is het dan gezellig?
'Ja, altijd wel.'

Je hebt ook wel eens bij haar op de kamer geslapen. Wat vind je daarvan?
'Ik heb één keer bij haar op de kamer geslapen, en dat was heel gezellig. Lekker lang kletsen. En op vakantie sliepen we vaak in één tentje met zijn tweeén, en dat was natuurlijk helemaal geweldig. Samen lekker laat pas naar het tentje gaan, en dan ook nog lekker praten over van alles.'

Als je vooruit kijkt, hoe zie je dat dan met je zussen? Denk je dat je veel met ze om zult gaan? Hoe zie je de toekomst samen?
'Ik denk dat we altijd veel contact zullen houden, ook als we gaan studeren bijvoorbeeld. We zullen nog vaak iets leuks met elkaar gaan doen.'

Heb je ook vriendinnen met jongere zusjes?
'Ja, een paar.'

Hoe gaan die daarmee om? En wat vinden die van het feit dat jij een jongere en oudere zus hebt?
'Zij hebben vaak ruzie met broers of zussen, en ze vinden het raar dat ik nooit ruzie heb met mijn zussen. Zij vinden mijn zussen ook erg aardig, en vinden het altijd grappig als ik An of Fem heel vrolijk gedag zeg op school. Soms zeggen ze ook wel eens: 'Ik zou ook wel zo'n zus willen!'

Wat wil je nog over je zussen vertellen?
'Nou, alleen dat ik ze heel erg lief vind, ze nooit meer kwijt wil, en dat ik heel blij ben dat ik twee leuke zussen heb! O ja, ik wil nog wel vertellen over mijn lievelingsboek. Dat is Drie zussen, één auto van een Amerikaanse of Engelse schrijfster Maureen Johnson. Dat boek gaat ook over drie zussen, en dat vind ik zo'n leuk en mooi boek! Ik herken onszelf daar een beetje in, en ik dacht dat je misschien als je het leuk zou vinden dat boek even door zou kunnen kijken. Om nog meer over zussen te weten te komen. Of om het gewoon lekker te lezen.'

Marit en Djûke

Hoe vind je het dat je een jonger zusje hebt?
Marit: 'Ik vind het wel leuk, maar soms ook helemaal niet. Djûke wil altijd met alles meedoen. En dat is best vervelend. En we hebben ook wel eens ruzie. Ze krijgt in mijn ogen vaker haar zin en het lijkt alsof het minder erg is als ik haar een mep geef. Omdat ze jonger is, denk ik.'

Had je graag een oudere zus gehad?
Marit: 'Ja, dat lijkt me wel stoer. Veel van mijn vriendinnen hebben een oudere zus, en dan vertellen ze hoe leuk het is, dat je dan vaak met ze mee mag enzo. Ik vind het jammer dat ik dat niet heb. Maar een jonger zusje is ook leuk.'

Had je nog meer zussen willen hebben?
Marit: 'Misschien wel. Maar we zijn nu al met z'n vieren, dus dan wordt het een beetje te veel. Ik zou misschien nog wel een oudere zus willen hebben.'

Heb je ook vriendinnen met jongere zusjes?
Marit: 'Ja, maar hun zusjes zijn meestal een jaar of tien. En Djûke is nog maar zes. Dus dat is wel een verschil.'

Hoe gaan die daar mee om? En wat vinden die van het feit dat jij een kleine zus hebt?
Marit: 'Mijn vriendinnen vinden haar schattig, leuk en grappig. Maar ze vinden dat ze ook wel vervelend kan zijn. Bijvoorbeeld als we dan met elkaar iets doen. Dan komt Djûke er ineens bij, daar kunnen ze wel gek van worden.'

Hoe ga je met je zusje om? Vind je haar leuk en wat doe je zoal met haar?
Marit: 'Ik doe thuis wel eens iets met haar, maar ik ga niet echt met haar weg ofzo. Meestal kijk ik met haar tv, en dat is dan wel gezellig.'

Wat wil je absoluut niet met haar doen, waar wil je haar niet bij hebben?
Marit: 'Ik vind het niet echt leuk als zij altijd mee wil doen als ik met mijn vriendinnen ben. Laatst bleef mijn beste vriendin een heel weekend bij ons logeren. Dat vond Djûke geweldig. Elke ochtend kwam ze ons wakker maken, en dat vond ik niet echt leuk.'

Hebben jullie wel eens ruzie?
Marit: 'Ja, natuurlijk. Maar het komt altijd wel goed. En meestal krijg ik dan de schuld, omdat ik ouder ben.'

Wanneer is het het meest gezellig?
Marit: 'Het is bijna altijd wel gezellig. Maar als we met z'n tweeën zijn is het wel het gezelligst.'

Hoe vind je het nu je ouders je wel eens vragen op te passen?
Marit: 'Ik vind het wel leuk. We doen dan dingen die we niet doen als onze ouders erbij zijn. We gaan dan ook weleens (omdat zij het wil) stiekem koekjes pakken, en dan ligt ze helemaal in een deuk. Het is dan natuurlijk super gezellig, en ik verdien er ook nog iets mee. Beter kan niet.'

Hoe zou je het karakter van Djûke omschrijven?
Marit: 'Eigenwijs, maar ook wel lief. Ze weet het altijd beter, denkt ze. En ze lacht ook altijd. Alleen niet als het niet gaat zoals zij het wil. Ze heeft altijd het laatste woord. Maar ze is ook heel lief, en als ze naar bed moet knuffelt ze je helemaal dood.'

Waarin lijken jullie op elkaar?
Marit: 'Ik weet het niet. Misschien wel dat we allebei eigenwijs zijn, en als we iets willen echt door kunnen zeuren. Veel mensen zeggen dat ze op mij lijkt, misschien is dat wel zo.'

Waarin verschillen jullie van elkaar?
Marit: 'Ik kan veel rustiger zijn.'

Wat is typisch Djûke. Waaraan zou je haar direct herkennen?
Marit: 'Ik vind haar echt heel eigenwijs, ze doet lekker wat ze zelf wil.'

Djûke 6 jaar Zus van Marit

Hoe vind jij het om een oudere zus te hebben?
Djûke: 'Leuk. Ik vind haar gewoon lief en ik vind het leuk dat ze met me speelt en stoeit.'

Zou je meer zussen willen hebben?
Djûke: 'Ja, kleine babyzusjes. Ik ben gek op baby's'

Je hebt ook wel eens bij haar op de kamer geslapen.Wat vind je daar van?
Djûke: 'Best leuk. Dan kletsen we voor het slapen.'

Is ze wel lief?
Djûke: 'Jawel...ze helpt me heel vaak.'

Heb je ook wel eens ruzie met haar?
Djûke: 'Soms. Ik kan heel boos worden als ze iets van me afpakt of een ander tv-programma wil zien.'

Wat doe je het liefst met je grote zus?
Djûke: 'Spelen. Stoeien en lezen. Spelletjes.'

Hoe vind je het als ze op je moet passen? 
Djûke: 'Soms leuk. En soms niet leuk. Dan vind ik dat mama bij me moet blijven.'

Wat doen jullie dan? 
Djûke: 'Een koppie thee drinken, tv kijken en ze leest me voor als ik ga slapen. Het is altijd wel gezellig. Maar niet als ik vroeg naar bed moet.'

Wil je nog iets over Marit vertellen? 
Djûke: 'Ze geeft me altijd mooie kettingen enzo en dat vind ik leuk. En ze heeft een best mooi gezicht, vind ik.'

Sterre Lieve en Bloem

Hoe vind je het dat je een jonger zusje hebt?
Sterre: 'Leuk, soms niet. Ze kan wel eens vervelend zijn bijvoorbeeld dingen afpakken en toe eigenen.'

Had je graag een oudere zus gehad?
Sterre: 'Ja, heel graag, maar dan wil ik wel mijn kleine zusje houden. Ik wil wel de middelste zijn. Vroeger had ik nog twee andere zussen -Bobbie en Stjoeke- die kon niemand zien, maar ik wel en ze gingen overal mee naartoe en woonden boven in het washok.'

Had je nog meer zussen willen hebben?
Sterre: 'Ja, een grote zus en misschien nog wel een kleinere zus. We hebben een keer 'gependeld' en daar kwam uit dat mamma er nog een kindje bij zou krijgen.'

Heb je ook vriendinnen met jongere zusjes?
Sterre: 'Ja, maar de meeste zijn al wat ouder dan Bloem. Daarom is hun gedrag wat anders. Alleen Bloem is veel liever en grappiger dan zij.'

Hoe gaan die daar mee om? En wat vinden die van het feit dat jij een kleine zus hebt?
Sterre: 'Al mijn vriendinnen vinden mijn zus heel schattig en een zus zoals Bloem willen zij ook wel. Van mijn vriendinnen mag Bloem dan ook altijd wel meespelen. Vind ik niet altijd leuk.'

Hoe ga je met je zusje om? Vind je haar leuk en wat doe je zoal met haar?
Sterre: 'Goed. We hebben ook altijd veel lol samen. We spelen veel met elkaar en doen optredens tussen de schuifdeuren.'

En wat wil je absoluut niet met haar doen, waar wil je haar niet bij hebben?
Sterre: 'Als ik een vriendin mee naar huis heb genomen dan wil ze altijd meespelen en aangezien ze Bloem altijd erg leuk vinden mag het van mijn vriendinnen wel. Dan vraag ik wel eens: 'ben je nu hier komen spelen om Bloem of om mij?''

Hebben jullie wel eens ruzie?
Sterre: 'Ja, maar niet veel. Mijn ouders hebben een hekel aan ruzie en wij eigenlijk ook, dus het duurt nooit lang.'

Wanneer is het het meest gezellig?
Sterre: 'We hebben het eigenlijk altijd gezellig, daarom spelen we vaak met elkaar. Maar wat ik ook gezellig vind is met zijn tweeën aan mijn bureau knutselen.'

Hoe vind je het nu je ouders je wel eens vragen op te passen?
Sterre: 'Vind ik niet erg, je kan alleen dan minder doen omdat niet alles mag zonder mijn ouders erbij. Ik pas alleen op als we geen zin hebben om naar de supermarkt te gaan of zo. Alleen mijn moeder vergeet altijd haar mobiel, dus als ik iets wil vragen dan kan dat niet, lekker handig.'

Hoe zou je het karakter van Bloem omschrijven?
Sterre: 'Ze heeft diva-gedrag, keetschopper, lief, grappig, ondeugend en loopt altijd achter de jongens aan.'

Waarin lijken jullie op elkaar?
Sterre: 'Onze haren, soms hebben we dezelfde kleding aan. We kunnen allebei heel erg lachen totdat we er pijn in ons buik van krijgen.'

Waarin verschillen jullie van elkaar?
Sterre: 'Bloem praat alleen over jongens. Zij is ondeugend en ik niet. Zij doet altijd heel populair en ik ga altijd liever mijn eigen gang.'

Wat is typisch Bloem. Waaraan zou je haar direct herkennen?
Sterre: 'Aan haar ogen en stem, ze heeft een beetje een hese stem, en aan haar kont die gaat als een diva heen en weer.'

Wat wil je nog over je zus vertellen?
Sterre: 'Ze kan altijd hele rare dingen doen en zeggen. Dan lig ik helemaal in een deuk. Ze kan ook heel boos worden. Dan gaat ze met de deuren slaan en als mijn vader of moeder daar niet op reageren komt ze nog even terug om de deur nog harder dicht te gooien. Ze is trouwens ook gek op bh's, die heeft ze ook al en dan doet ze er tomaten in en op hakken. En als ze een winkel ziet dan wil ze altijd SHOPPEN.'

Bloem, zus van Sterre

Hoe vind je het om een oudere zus te hebben? 

Bloem: 'Ze is lief en leest vaak voor. Soms is ze niet aardig en pest ze mij. Dat vind ik niet leuk. Ik moet dan dingen doen en dat vind ik chantage.'

Zou je nog meer zussen willen hebben?
Bloem: 'Mag ik even nadenken.'

Je hebt ook wel eens bij haar op de kamer geslapen.Wat vind je daar van?
Bloem: 'Ik heb er een hekel aan als ze op mijn kamer wil slapen. Zij heeft een hoogslaper en dat is te warm, dus komt ze altijd bij mij slapen en dat vind ik zoooooo vervelend. Ik wil gewoon alleen slapen. Alleen mijn vader en moeder mogen in mijn bed in slaap vallen.'

Is ze wel lief?
Bloem: Ze knikt. 'Ja soms.' (moeder kijkt bedenkelijk, is dit haar handige acteertalent of vindt ze dit echt?)

Heb je ook wel eens ruzie met haar?
Bloem: 'Ja, als ik mijn zin niet krijg, want ik moet alles voor haar doen. Zij wil altijd juf of moeder spelen.'

Wat doe je het liefst met je grote zus?
Bloem: 'Knutselen, tekenen, spelen en bij haar blijven.'

Hoe vind je het als ze op je moet passen?
Bloem: 'Leuk, als het maar niet te lang duurt. Dan mis ik mijn papa en mama.'

Wat doen jullie dan?
Bloem: 'Soms een spelletje of we kijken tv.'

Is het dan gezellig?
Bloem: 'Ja, en als er gebeld wordt dan doen we niet open en verstoppen we ons achter de muur net alsof er niemand thuis is.'

Wil je nog iets over Sterre vertellen?
Bloem: 'Je stelt te moeilijke vragen!!! Ze is gewoon lief.'

Column

De relatie tussen zussen is een heel bijzondere - dat ervaar ik tijdens het schrijven van een boek over het onderwerp. Soms is de band heel intens, een andere keer gaat het vreselijk mis tussen beiden. Ik val van het ene boeiende verhaal in het andere. Zelf heb ik geen zussen, maar de verhalen zijn voer voor mijn gedachten over de relatie tussen mijn twee dochters. Wat staat hen en wat staat mij nog te wachten?

Ik heb zelf geen zussen. Misschien heb ik mij daarom zo verwonderd over de relatie tussen zussen. Niet zo lang geleden interviewde ik twee zussen die zo 'close' zijn dat ze samen een bedrijfje zijn gestart. Ik zou meteen denken: als dat maar goed gaat. Maar het gaat hen heel goed af. De een lijkt de chaotische, creatieve kunstenaar, terwijl de ander juist overal structuur in aanbrengt en het 'buiten de kaders denken' van haar zus in goede banen leidt. Met een prachtig product als eindresultaat. Eigenlijk vullen ze elkaar heel goed aan en lijkt de een niet zonder de ander te kunnen functioneren. Ze geven het ruiterlijk toe: 'Zonder mijn zus is er niets aan', zegt de een. En de ander roept meteen dat dat wederzijds is. Mijn eerste indruk van zussen was dus positief. Ik kom echter van een koude kermis thuis als ik een 'zus' spreek die vier zussen heeft. Vol goede moed ga ik het gesprek in, maar al snel beland ik in een poel van ellende. Niemand heeft nog op een normale manier contact met elkaar; er is vooral boosheid, verdriet en teleurstelling tussen deze zussen. Ze spreken elkaar eigenlijk niet meer. Ik krijg hetzelfde verhaal te horen van een begeleider van familieopstellingen. Het gebeurt vaak dat zussen niet hun eigen rol hebben of kunnen hebben; ze zijn hun plaats verloren, ontgroeid of ervan weggehaald. De jongste blijkt de meeste verantwoordelijkheid te dragen, de oudste durft haar verdriet niet te tonen uit angst van haar voetstuk te vallen. Kortom: alle logica is weg. Dat schept zoveel emotionele verwarring dat niet alleen zij zich ontheemd voelen, maar meerdere familieleden op de verkeerde plek zijn gaan staan. Met als gevolg: ruzie, jaloezie, boosheid, angst en ga zo maar door - en daardoor een verstoord contact of helemaal geen contact meer.

Ik zie ze beiden lachtend een spelletje doen, en even later ruziënd uit elkaar gaan Als ik kijk naar mijn beide dochters van zes en dertien jaar, zussen dus, ervaar ik gelukkig nog geen obstakels. Hun werelden liggen behoorlijk ver uit elkaar: leert de een nog maar net lezen, de ander stapt voorzichtig de grotemensenwereld in. Mijn oudste dochter voelt zich buitenshuis soms verantwoordelijk voor de jongste en zorgt dan een beetje voor haar. Nu bekruipt me het ongemakkelijke gevoel of dit wel goed is? Is het wel ok, dat zij af en toe de verantwoordelijkheid voor haar zusje heeft? Is het wel goed dat ik haar heel soms vraag om een uurtje op haar zusje te passen zodat ik mijn jongens kan ophalen? Is het wel goed dat de jongste meer vrijheid heeft dan haar oudere zus ooit op diezelfde leeftijd heeft gehad? Kortom: is er een gebruiksaanwijzing voor de omgang tussen zussen en de plaats die ze in een gezin innemen? Ik denk eigenlijk van niet. Als ik ze beiden op een middag lachend een spelletje zie doen en even later ruziënd uit elkaar zie gaan, geloof ik dat het wel goed zit. Samen lachen en samen ruziën lijken me heel gezond. En hoe het over een aantal jaren zal gaan als ze allebei volwassen zijn? Ik kan alleen maar hopen dat ze hun plaatsen kennen en hun relatie als zussen op een positieve manier gestalte geven. Maar ik hou het wel even in de gaten'

Zussen dus... Zussen. Ik heb er zelf geen. Misschien heb ik mij daarom zo verbaasd over de invloed die zussen op elkaar hebben. Ik heb me verwonderd over de codes die zussen onderling met elkaar verbinden, en hoe gevoelig die liggen. Een groot aantal zussen wilde graag over hun relatie vertellen, maar veel zussen durfden dit ook niet; zij hielden hun relatie liever 'voor zich'. Met name bekende Nederlandse zussen lieten het nogal eens afweten en durfden niet met hun zussenverhaal in een boek. Jammer, want je vraagt je direct af: waarom niet? Vaak vernam ik dat de interviewafspraak met mij van tevoren bij de zussen al veel losmaakte en dat er achteraf nog lang over werd nagepraat. Elk verhaal kende een eigen thema, dat vaak al snel in een gesprek naar voren kwam. Er waren zussen die zich afvroegen of ik wel iets aan hun verhaal had. Voor hen was hun unieke relatie zo gewoon, dat ze zelf niet in de gaten hadden hoe bijzonder die was. Bij sommige gesprekken lagen er binnen tien minuten allerlei problemen op tafel; soms zo ernstig, dat het verhaal nadat het op schrift was gesteld alsnog werd teruggetrokken. Daar heb ik alle respect voor, maar ik vind het wel jammer. Als problemen namelijk eenmaal in het licht worden gezet, zijn ze klaar om echt onder ogen te worden gezien. Juist op zo'n moment kunnen ze worden opgelost en kan de relatie zich hierdoor verdiepen. Ze mochten mij er best voor gebruiken, maar helaas waren sommige zussen daar nog niet aan toe.

Door interviewkandidaten werd me ook wel gevraagd of zich binnen de relatie per se een drama afgespeeld moest hebben, om in het boek te komen. Verre van dat; ik ben nooit op zoek geweest naar drama's. Ik was voortdurend op zoek naar de chemie tussen zussen, de erfenis van ouders die een deel van hun karakters vormde en daarmee hun relatie beïnvloedde. Ik was op zoek naar de vroegere en de huidige relatie, de onderlinge betrokkenheid, de bijzondere band. Ik ben nooit op drama's uitgeweest, maar eerlijk is eerlijk: heel vaak bleken zich toch crisissen in de relatie of in de familie te hebben afgespeeld die de zussenrelatie enorm hadden beïnvloed. Soms was de relatie er beter door geworden, maar de verhoudingen konden er ook door zijn aangetast. Wie daar open over kon vertellen en zich kwetsbaar durfde op te stellen, had een eerlijk verhaal. Zulke verhalen zijn echt uit het leven gegrepen en maken een boek als dit bijzonder. En vooral bijzonder mooi.

Colofon 

Copyrights 2011 Uitgeverij Mooi Media, Haren 

ISBN: 978-90-816970-3-3

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt/of verspreid zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

AUTEUR Julia van Bohemen 

FOTOGRAFIE Dick Kortekaas 

ONTWERP COVER Studio Boot 

ONTWERP & OPMAAK Piet Jan van Bohemen, 52 grdn nrdrbrdt

Eerste druk, juli 2011 

Een uitgave van Uitgeverij Mooi Media www.uitgeverijmooimedia.nl

Voor het mooiste resultaat bestelt u dit boek in boekvorm.