Op naar een
vernieuwd
sportlandschap

Colofon

Op naar een vernieuwd sportlandschap

Auteur: | Adri Broeke
Met medewerking van: | Ben Hattink en Peter Hopstaken
Opmaak: | Martijn Harleman

Meer exemplaren bestellen is mogelijk op:
www.boekenbestellen.nl/boek/sportlandschap

ISBN: 978-90-817-18745

Copyright © 2023, A.H. Broeke, Haren / OcNON, Deventer

Alle rechten voorbehouden, niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, digitaal, mechanisch, fotokopieën of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur(s) en/of uitgever.

Er kan generlei aanspraak jegens auteur(s) en betrokken organisaties worden ontleend aan deze uitgave.

Inhoudsopgave

Proloog

Leeswijzer

IDe wereld van sport & bewegen in verandering

IIBouwstenen voor een vernieuwd sportlandschap

IIIDe sportprofessional van morgen in actie

Epiloog

Boeken met Broeke lijst

Proloog

Toen ik in september 2007 begon met het webbased platform Sport Knowhow XL was Adri Broeke vanaf het allereerste begin een van de trouwe lezers. En dat niet alleen, hij moedigde me ook regelmatig aan, per e-mail. Als we onze wekelijkse nieuwsbrief verzonden hadden, gebeurde het niet zelden dat hij kort terugmailde: ‘goed zo, gewoon zo doorgaan jongen!’ En dat deed ik. Toch niet tot volle tevredenheid van Adri, zo bleek op zeker moment. Hij mailde me: ‘wat ik nog mis bij je is een boekenrubriek’. Ik kaatste de bal terug ‘iets voor jou?’ en niet veel later was de boekenrubriek mét vaste recensist geboren. De naam van de rubriek lag voor de hand: ‘Boeken met Broeke’.

En zo behandelt Adri sinds begin 2009 met de nodige regelmaat één of meer boeken die interessant zijn voor beleidsmakers en/of managers die werkzaam zijn in de sportsector. Op een zeer originele én kritische wijze, waarbij hij - alvorens het boek daadwerkelijk voor zijn commentaar ‘aan de beurt’ komt - ter introductie eerst de maatschappelijke ‘context’ schetst waarin het boek in zijn ogen ‘slechts’ figureert.

Die context dient in mijn ogen de nodige raakvlakken met de sportsector te hebben. Sport Knowhow XL richt zich immers op de ‘zakelijke’ kant daarvan. In de loop der tijd is het voor Adri echter lastiger geworden om binnen dat kader te blijven. Hij mailde me: ‘om eerlijk te zijn vind ik sport steeds meer een erg smal spoor (aan het worden). Mijn interesse in bijzaken slinkt. Dat wat verschijnt is erg vaak anekdotisch of speelt zich veelal zonder inbedding in een breder kenniskader af. De meeste schrijvers over sport zijn populistische zakkenvullers of saaie empirische academici. Mooi opgebouwde van eruditie en diepgang getuigende maar verhalend weergegeven publicaties over sport zijn zeldzaam. Ik zoek nu al bijna vijf jaar naar iets in die richting met mijn rubriek.’

Bescheidenheid siert de mens, ook Adri. In mijn ogen heeft hij met zijn serie bijdragen absoluut gerealiseerd waarnaar hij zocht. Ik vind het dan ook een heel goed idee dat hij deze gebundeld heeft tot het (e-)boek dat de lezer nu in zijn handen houdt. In zijn totaliteit geeft het een prachtig overzicht van -om nog eens uit mijn correspondentie met Adri te citeren- ‘diverse conceptuele achtergronden waarbinnen je sport als voorbeeld kan laten figuren’.

Peter Hopstaken,

Sport Knowhow XL

Leeswijzer

De op de website van Sport Knowhow XL te volgen rubriek Boeken met Broeke bestaat 15 jaar. Op passende wijze vieren we dit met de uitgave van een jubileumboek: Op naar een vernieuwd sportlandschap. Hierin wordt -mede op basis van eerdere publicaties- dieper ingegaan op de achtergronden van met name voor (a.s.) beroepsbeoefenaren belangrijke ontwikkelingen in de sport. Dit (e-)boek is samengesteld uit drie samenhangende delen die niettemin eveneens los van elkaar goed te lezen zijn.

In het eerste deel staat de (historische) ontwikkeling van diverse vormen van sport & bewegen centraal. Een en ander in de loop der tijd uitmondend in de wereldwijd verspreide ‘moderne’ sport die we nu kennen. Deze hedendaagse sportwereld kan gezien worden als een complex (sociaal) ecosysteem. Daarbinnen werken vele actoren op meerdere (schaal)niveaus intensief samen én beconcurreren ze elkaar veelal tegelijkertijd.

Deel II neemt aan de hand van enkele eerder verschenen ‘Boeken met Broeke’ columns, gangbare denkbeelden over sport & bewegen kritisch onder de loep. Zijn in onze tijd de ooit ‘moderne’ grondslagen van sport nog wel oké? Wat is nodig om de sport van morgen meer toekomstbestendig te maken? Een aantal van dit soort fundamentele vragen wordt uitvoerig behandeld. Uit de verschillende teksten blijkt uiteindelijk zonneklaar: we staan aan de vooravond van een nieuw sporttijdperk!

Het afsluitende derde deel dient daarom als een voorzichtige toekomstverkenning gezien te worden. Naast op het gebied van sport & bewegen dient de sportprofessional van morgen meer dan ooit tevens op het domein van de gezondheid, de economie, (ped)agogiek en de sociale leefwereld de komende tijd op een verantwoorde wijze waarde voort te brengen. Met voorbeeldpraktijken wordt een en ander verduidelijkt.

Over sportieve uitdagingen gesproken…

DEEL I

De wereld van sport & bewegen in verandering

‘Sport is een methode om het lichaam, inzicht in de situatie, teamwork en doorzettingsvermogen te oefenen. Sport is tevens een oefening in samenwerking en eerlijke competitie. In onze tijd is het ‘sportmodel’ hét organiserend principe voor veel meer dan alleen een paar wedstrijdjes. Sporttermen doordringen alle levenssferen. Van alle vormen van oefening in zingeving heeft sport tegenwoordig zonder enige twijfel de grootste maatschappelijke impact’.

RENE GUDE (OUD-DENKER DES VADERLANDS)

Born to run

Running made us human. Met deze stellingname deden Daniel Lieberman en Dennis Bramble begin deze eeuw in de wetenschappelijke wereld flink wat stof opwaaien. In het in die wereld hoog gewaardeerde tijdschrift ‘Nature’ beweerden de twee evolutiebiologen dat de mensheid haar (voort)bestaan in belangrijke mate aan een uitzonderlijk duurloopvermogen heeft te danken.

Over een tijdspanne van vele miljoenen jaren leefden onze verre voorouders als nomadische jagers/verzamelaars op de savanne. Met hun -op het uitputten van een prooi gerichte- renjacht ontwikkelden ze in de loop der tijd langs natuurlijke weg een uitzonderlijk groot uithoudingsvermogen. In hun niet aflatende zoektocht naar onder meer voedsel en beschutte schuilplaatsen legden zelfs onze meeste directe voorgangers -de homo sapiens- dagelijks nog gemiddeld ruim 12 kilometer af. Rennend en wandelend. Tot zo’n tienduizend jaar terug.

Onze voorouders veranderden toen hun tot dan toe weliswaar succesvolle maar veel energie vragende leefgewoonten radicaal. De jagers werden boeren en vestigden zich op vaste plekken in kleine nederzettingen. Van daaruit domesticeerden ze planten (graan, mais) en dieren (kippen, koeien) en legden ze voedselvoorraden aan. De sociaal-culturele evolutie kwam daardoor in een versnelling. De bevolkingsaanwas steeg; het voedingspatroon werd overvloediger; de sociale verschillen tussen de mensen werden groter en de kleine nederzettingen groeiden uit tot dorpen en steden. Het bewegingsleven verarmde. Op de van nature aanwezige fysieke kracht en energie werd steeds minder een -levensnoodzakelijk- beroep gedaan. Met de welvaart nam de bewegingsarmoede zienderogen toe.

Zich bewegen

Het menselijk bewegen is een vorm van handelen. Handelen waarbij iemand zich actief verplaatst t.o.v. iets of iemand. Op grond van onze biogenetische uitrusting zijn we in staat een groot arsenaal aan bewegingshandelingen uit te voeren. Afhankelijk van onder meer leefgewoonten, leefomgeving, leeftijd en voorgaande bewegingservaringen geeft de zich bewegende mens (homo se movens) actief vorm en betekenis aan de omringende werkelijkheid. Al doende beïnvloeden we daarmee tevens onze eigen meer of minder sportieve bewegingsloopbaan. Bewegen is een functie van de persoon en de fysieke en/of sociale omgeving (B = f (P,O)).

In schema:

Voor zover we het bewegen als een geheel van zwaartepunt verplaatsingen beschouwen, gelden voor iedereen dezelfde natuurkundige principes. Voor het menselijk bewegen echter zijn -naast natuurwetten- tevens andersoortige regelmatigheden van kracht. Het persoonlijk bewegen wordt gekleurd door overgedragen culturele regels en gewoonten. Bij de uitvoering van bewegingshandelingen laten we ons -vaak ongemerkt- leiden door waarden en normen die ‘belangrijke anderen’ (voorgaande generaties, ouders, idolen, vrienden) eerder hebben uitgedacht en/of ons voorhouden. We dansen, spelen, werpen, lopen, schaatsen en zwemmen volgens ‘maatstaven’ en regels die ‘men’ in de betreffende gemeenschappelijke bewegingscultuur heeft geaccepteerd als zijnde waardevol en juist.

Spelen en sporten

Sport- en beweegactiviteiten zijn gegrond in onze aangeboren neiging tot spelen (‘play’) die we met alle zoogdieren gemeen hebben. Maar sport is meer dan alleen bewegingsspel of louter fysieke oefening van individuen. Sport is een specifieke sociale praktijk. Een samenwerkingsverband van mensen waarbinnen je met elkaar een gemeenschappelijk aanvaarde spelbedoeling nastreeft. Dat doe je in de vorm van een wedstrijd (‘game’). In een tijd en plaats afgebakende ruimte ga je met anderen, met jezelf of met de omringende ‘natuur’ die ‘strijd’ aan. Tegenstand(ers) overwinnen is het interne doel van de wedstrijd. Vanzelfsprekend volgens de afgesproken spelregels en met de toegestane middelen. Sport en spel maakt onderdeel uit van alle culturen.

Ten tijde van Pim Mulier(1865-1954) -de Nederlandse pionier op sportgebiedstelde sport in ons land nog niet veel voor. De overheid en het bedrijfsleven vonden het niet de moeite waard. Gegoede burgers daarentegen begonnen zich steeds meer voor sport te interesseren. Tijdens zijn studententijd op diverse (buitenlandse) kostscholen zag men Mulier het al snel voor zich. Sport moest -net als bij grootmachten als Engeland en Frankrijk- in dienst staan van het versterken van de nationale identiteit en natievorming. Zijn daarop aansluitende persoonlijke missie was helder: Maak sport en de bijbehorende wedstrijdcultuur populair onder alle lagen van de bevolking. Organiseer zoveel mogelijk wedstrijden en competities. Door sport wordt vervolgens op grote schaal de volkskracht versterkt. Daarom alleen al moest en zou ook de Friese Elfstedentocht voortaan een verbindend oer-Hollands heroïsch sportevenement dienen te worden!

In den beginne waren het de vooraanstaande burgers die het particuliere initiatief namen om voor hun eigen sportbeoefening sportclubs op te richten. In eerste instantie overheersten Engelse (buiten)sporten als roeien, paardrijden, zeilen en het Hollandse vermaken als schaatsen. Dat soort verenigingen hadden stilletjes ook sport overstijgende doelen. Schaatsclubs bijvoorbeeld organiseerden schaatswedstrijden die speciaal voor niet-leden uit de lagere sociale klassen waren bedoeld. De deelnemers deden letterlijk ‘voor spek en bonen’ mee. De club van verenigde vrijwilligers vervulde destijds een vijftal kernfuncties:

het verzorgen van training en instructie; het organiseren van wedstrijden, competities en toernooien; het realiseren en onderhouden van sportvoorzieningen en accommodaties; de selectie van spelers en de samenstelling van teams; de reglementering en regulering van de wedstrijdsportbeoefening. In de loop der jaren werd de vrijheid van organiseren van de oorspronkelijke amateursportvereniging steeds meer aan banden gelegd door de overkoepelende sportbonden en sportfederaties.

Training en fitness

Al langer worden in de sportwereld fitnessachtige oefeningen bij de sporttraining gebruikt. Ruim veertig jaar geleden zijn dit soort ‘lichaamsoefeningen zonder wedstrijdkarakter’ echter een eigen leven gaan leiden. Een mengsel van esthetische (slankheid)idealen en veronderstelde medische (gezondheid) effecten ligt aan de verschillende verschijningsvormen van de fitnesscultuur ten grondslag. Bij de popularisering ervan speelden met name showfiguren, filmsterren en bekende tv persoonlijkheden een grote rol. Maar de publicatie Aerobics van de Amerikaanse ruimtevaartarts K. Cooper gaf voor het eerst een wetenschappelijke onderbouwing aan de matig intensieve (duur)training die onderdeel uitmaakte van uiteenlopende fitnessprogramma’s. Marketing en uitgekiende reclamecampagnes deden op het gebied van popularisering en verspreiding de rest.

Ondernemers in (home)training apparatuur en op populaire muziek gebaseerde aerobiclessen zagen eind zestiger jaren een gat in de markt van fitter, mooier en sterker. Met een beetje goede wil kon iedereen tegen betaling slanker en gespierder (gemaakt) worden. Dat sloeg aan. Eerst bij de gegoede middenklas vrouwen (aerobics) en later bij de dikbuikige manlijke managers (joggen). Andere bevolkingsgroepen volgden al snel. Hardlopen deed je niet om te winnen maar voor je gezondheid. Bewegen op muziek deed je vooral ook om er goed uit te zien. Sporten moest kunnen op door jezelf gekozen momenten en plekken. Zonder al te veel verplichtingen in ‘lichte’ sociale verbanden. Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw ontwikkelde zich de fitnessbeweging tot een groeimarkt van jewelste.

Fitnesssport ontwikkelde zich al doende naast de al wat op leeftijd zijnde wedstrijdsport tot een zelfstandige discipline. In tegenstelling tot de traditionele sportvereniging boden de fitnessaanbieders hun producten en diensten consequent op een klantgerichte commerciële wijze aan. Met hun flexibele trainingsvormen, bewegingsprogramma’s en wellness-arrangementen surfden ze lenig op de golven van de tijdgeest. De nieuwerwetse lifestyle behoeften bij de te onderscheiden klantengroepen werden op maat bediend.

Nieuwe vormen van sportief bewegen

De door individualisering en flexibilisering gekenmerkte maatschappij drukte gedurende de jaren tachtig van de vorige eeuw haar stempel op de aard en inhoud van de sportbeoefening. Sportactiviteiten kunnen sedertdien in allerlei licht-zwaar combinaties voorkomen. Ze kunnen zowel op een ‘lichte’ (vrijblijvend, recreatief, geen vaste tijden) manier sport light beoefend worden als op een ‘zware’ (verplichtend, prestatief, vaste afspraken) wijze. Vooral grootschalig geënsceneerde tochten en wedstrijden op het gebied van hardlopen, wielrennen en wandelen in de openbare ruimte zijn populair. Het loopt zeker storm wanneer aan breedtesport evenementen tevens topsportwedstrijden gekoppeld zijn. Eveneens bij het groeiend aantal ‘goede doelen’ sportfestivals dienen de organisatoren vaak alle zeilen bij te zetten om de overweldigende stroom aan deelnemers en belangstellenden veilig te verwerken. Zowel (gelegenheid) sporters als toeschouwers kunnen inmiddels wekelijks op allerlei takken van sport uit een ruim en gevarieerd evenementenaanbod kiezen. Om en nabij de tweeduizend evenementen worden jaarlijks alleen al voor de liefhebbers van loopsport georganiseerd. Van klassieke grootschalige city marathons tot innovatieve kleinschalige -op commerciële dan wel op goede doelen gerichte- urban sports en/of obstacle runs. De kern van het veelvormige sportgebeuren blijft in principe gelijk: op vrijwillige basis veelal zelfontworpen barrières -al dan niet in wedstrijdverband- overwinnen.

De gelaagde sportwereld

In de loop der tijd schoof de sport op van ‘belangrijke bijzaak’ naar het centrum van het maatschappelijk leven. Sport wordt in ons land enerzijds gezien als een commercieel marktproduct anderzijds als een gesubsidieerd verdienstelijk goed. Fitnessbedrijven bijvoorbeeld verkopen hun producten volgens de logica en regels van de (sport)markt. Amateurvoetbalverenigingen daarentegen krijgen subsidie of financiële ondersteuning van de (lokale) overheid voor hun rol als sportaanbieder. De maatschappelijke waarde van sport groeide aanzienlijk.

Sport fungeert als het ware als een samenleving in het klein. De zogeheten ‘moderne’ (competitie)sport was ruim honderd jaar geleden nog het bevoorrechte speelveld van overwegend gegoede burgers als Pim Mulier. Dat is inmiddels aanzienlijk veranderd. Tegenwoordig zijn grote groepen mensen bij allerlei vormen van -ook niet-competitieve- sportactiviteiten betrokken. Als deelnemer, als toeschouwer, als organisator, als trainer-coach of als ondernemer: sport in de ruimste zin van het woord vervult een betekenisvolle rol in het dagelijks leven van menigeen.

Belangrijke maatschappelijke vraagstukken als globalisering, individualisering, discriminatie en armoede manifesteren zich op specifieke wijze in de sport. Omgekeerd worden onder meer volksgezondheid, sociale integratie, talentontwikkeling en gemeenschappelijke trots van mensen worden door sportactiviteiten en sportprestaties veelal in positieve zin beïnvloed. De maatschappelijke kracht van de sportwereld als vitaal netwerk van actoren, organisaties en instituties speelt zich af op drie met elkaar samenhangende niveaus:

bron (vrij naar):
De gelaagde sportwereld (Broeke, e.a., 2013)

Sportparticipatie

De kern wordt gevormd door de sportdeelname. De mate van voldoening of plezier en de positieve gezondheidseffecten die individuen (kunnen) ervaren bij actieve dan wel passieve sportparticipatie staat op dit microniveau centraal. Rondom deze kern bevindt zich de zgn. org-, hard- en software van de sportinfrastructuur. Deze bestaat uit een complex van organisaties, accommodaties en activiteitenprogramma’s. Op dit mesoniveau van de fysieke en sociale (leef) omgeving is de aanwezigheid van passende en duurzame sportvoorzieningen van grote betekenis. Het overkoepelende macroniveau tenslotte herbergt het overkoepelende collectieve sportkapitaal. Hier draait het met name om de maatschappelijke impact die sport kan hebben voor bewoners, bedrijven en bezoekers. De collectieve economische waarde, de sociale cohesie en de publieke gezondheidswinst zijn op dit niveau als waarden van groot belang.

Doesport

Binnen de Nederlandse sportwereld is vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw een opvallende verschuiving gaande. De traditioneel in verenigingsverband beoefende sport wordt aangevuld met vormen van sport en bewegen die in anders georganiseerde en veelal meer los-vaste verbanden plaatsvinden (joggen, hardlopen, toerfietsen). In daarvoor speciaal ingerichte studio’s en sportscholen worden in de afgelopen jaren bovendien allerlei vormen van (aerobic)dancing en fitness beoefend. De laatste tijd zijn de zogenoemde leefstijlsporten eveneens aan een opmars bezig. Mountainbiken, surfen, skateboarden en allerlei vormen van urban sport behoren tot de eigentijdse sportcultuur. De wereld van de sport blijft in al haar verschijningsvormen -zie kubusmodel hierna- voortdurend in beweging.

Het driekrachtenveld

Het sportlandschap is voortdurend aan veranderingen onderhevig. Langs drie assen werken verschillende maatschappelijke krachten in op de ontwikkeling van de bewegingscultuur en de sport. Langs de x-as van de beleving ligt de nadruk aan de ene kant op de intensivering van het competitieve prestatiemotief; anderzijds op het stimuleren van de ontspanning en het plezier bij deelname aan recreatieve bewegingssituaties. De y-as geeft aan in welke mate er sprake is van (in)formele verbanden waarbinnen gesport wordt. De z-as tenslotte heeft betrekking op de intrinsieke waarde (fairplay, respect) tegenover de extrinsieke betekenis (afvallen, geld verdienen) van sportbeoefening.

bron (vrij naar):
Kubusmodel (Scheerder & VanderMeeschen, 2013)

De veranderingen van het traditionele sportlandschap kunnen in principe twee richtingen opgaan. Bij ‘ontsporting’ worden de kenmerken van de van oudsher dominante wedstrijdsport als winnen, presteren en records ingeruild voor alternatieve vormen van sport en bewegen. Lekker in je vel zitten, er goed uitzien en plezier hebben staat dan meer centraal. Sport wordt daartoe als instrument c.q. als middel ingezet. Er is sprake van ‘versporting van sport’ als de bewegingscultuur geheel in het teken staat van radicale prestatiedrang en competitie. De belangen van de atleten worden ondergeschikt gemaakt aan het behalen van overwinningen en medailles in de strijd om de hegemonie met (internationale) tegenstanders.

Mediasport

De doesport heeft zich de afgelopen eeuw ontwikkeld tot een sportieve vrijetijdsbesteding van vele miljoenen mensen. De sportdeelname verschilt per levensfase. Rond de leeftijd van 10 jaar is de sportparticipatie het hoogst. Op 18-jarige leeftijd doet nog ruim 50% aan sport. In de leeftijdsgroep van 18 tot 65 jaar is de hoeveelheid sportdeelname tussen de 45 en 50%. Hoewel mensen na 65 jaar meer vrije tijd krijgen, sporten ze steeds minder. De motivatie om te sporten en de fysieke mogelijkheden worden minder. Naast leeftijd spelen opleidingsniveau, etniciteit en huishoudinkomen een belangrijke rol als achtergrondkenmerken van sportparticipatie.