Betr. Boon

He Samuel,

Ik schrijf je als parasiet. En daarmee bedoel ik mezelf. Ik ben de parasiet, handig vermomd als redacteur van dit tijdschrift, maar niettemin een parasiet. Je herinnert je wellicht nog het laatste nummer van het tijdschrift Revolver. De helft daarvan werd in beslag genomen door Student Siekegheest, karavaan van de Boonstudie, het collectief dat te beroerd is om zelf een tijdschrift op te richten en daarom in andere periodieken neerstrijkt. We strike again! Jaja, al die tijd was ik een infiltrant, een vijfde colonne die stilletjes het belang van de vijandige troepen diende. Of, nu ja, vijandige troepen… bevriende troepen. Maar laat het duidelijk zijn dat we bij deze beslag leggen op nY #13.

Tis te zeggen: als je het niet vervelend vindt, leggen we beslag op een deel van #13, want ondanks het feit dat Louis Paul Boon dit jaar honderd zou zijn geworden als hij niet in 1979 zou zijn gestorven, blijkt het voor veel schrijvers moeilijk om uit te leggen wat Boon voor hen betekent in hun dagelijkse schrijverspraktijk. Aan enthousiasme geen gebrek overigens. Maar het moeten drukke tijden zijn, aangezien tientallen mensen hun geestdrift vrijwel onmiddellijk vergezeld lieten gaan van de mededeling dat hun planning het niet toeliet ook daadwerkelijk iets bij te dragen. Helaas. Volgende keer beter. Maar we kregen de indruk, beste Samuel, dat niet iedereen het even jammer vond dat de kalender onder het gewicht van al die afspraken haast van zijn spijker gleed. Het is blijkbaar niet zo simpel om je in de eenentwintigste eeuw tot de grote kleine Aalstenaar te verhouden, zelfs al wil je dat graag. Het heeft Tom Van Imschoot en mij verbaasd, maar ook geïnspireerd. Behalve aan een aantal auteurs hebben we ook onszelf de vraag gesteld hoe het het werk van Louis Paul Boon de komende eeuw zal vergaan. Welke poëticale mogelijkheden én problemen werpt dit oeuvre op? Hoe genietbaar is dit werk nog? Weten de teksten van Boon ons ook zonder de nodige historische en biografische kennis nog te raken? En welke mogelijkheden scheppen de vormvernieuwingen van Boon voor de literatuur van vandaag? Zie hier een paar vragen die we in onze correspondentie aan bod laten komen. Onze briefwisseling wordt onderbroken door teksten van vier auteurs. J.Z. Herrenberg belijdt zijn grote waardering voor, maar ook zijn poëticale reserves bij Boon. Els Moors zet gedetailleerd uiteen waarom de roman Het nieuwe onkruid – doorgaans niet een van de meest geliefde werken van Boon – volgens haar een meesterwerk is. Atte Jongstra peilt naar de impact van de Fenomenale feminateek, Boons legendarische archief van het vrouwelijk naakt, op zijn onderbuik, zijn literaire geweten en op zijn visie op het vrouwelijk schoon in het algemeen. Elisabeth Tonnard, ten slotte, laat zich door Boons omgang met journalistieke bronnen inspireren en toont ons in een montagegedicht hoezeer wij ons telkens weer laten meeslepen door hearsay en stemmingmakerij.

Wat zeg je daarvan, Samuel? Of nee, vertel me liever wat jullie daar tegenover zetten.

Met geslepen groet,

Matthijs

Ha Matthijs,

Leggen we beslag? Occupy nY? Alsof nY als instituut zo eenduidig en centraal is opgebouwd, dat een coup überhaupt mogelijk is! Juist nu twee grote bijdragen het leeuwendeel van de ruimte vullen, zal de nY-lezer het belang van de bijdragen die op het eerste gezicht minder gewicht meebrengen zwaar laten wegen. Juist die hebben het potentieel om de grote blokken van subtiel subversief commentaar te voorzien. En daarmee levendig en scherp te houden. Want staat niet elk werk open voor zijn eigen buiten? Maar, inderdaad, we willen met deze inleidende correspondentie een schets geven van wat de samenhang van het nummer als geheel zou kunnen zijn – alsof we het van tevoren zo hadden bedacht. En een beschrijving van die samenhang moet, je hebt gelijk, begonnen worden vanuit de spreekwoordelijke elephants in the room, en niet vanuit de subversief zoemende muggen. Dus, wat stelt ‘mijn’ lijvige correspondentie, met collega-componist Antoine Beuger, tegenover de ‘jouwe’?

Het belang wellicht van een levende, vertrouwelijke atmosfeer? Ik kan me voorstellen dat Boon voor 99% van de literaire grootheden die jullie voor een bescheiden maar prikkelende beschouwing aanschreven, te groot of te dood is geworden. Hoe gelukkig dat enkelen hem toch uit zijn museum hebben willen helpen ontsnappen. De vele weigeringen zijn niettemin zorgwekkend, omdat een kunstenaar niet sterft als hij of zij lijfelijk sterft, en ook niet als mensen ophouden om zijn of haar werk tot zich te nemen, maar als mensen ophouden erop te antwoorden – en dat wensen we Boon niet toe.

Maar antwoord geeft men, zeker binnen de onbevangen atmosfeer van een literair tijdschrift, sneller aan een vriend dan aan een grootheid. Of tenminste: aan iemand die men op zodanig eenvoudige wijze vertrouwt, dat men ontspannen en in gelijkheid met hem of haar kan verkeren, en dat men met hem of haar kan converseren vanuit de simpelste soort belangstelling. Een plezierige atmosfeer. Vooral niet te veel daadkracht willen vertonen. En dan kijken welke kennis er ontstaat als je doet wat je doet.

Dat ik al tweemaal het woord ‘atmosfeer’ heb gebruikt, is geen toeval. Voor Antoine blijkt het een kernwoord te zijn om zijn muziekpraktijk, onder de naam Wandelweiser, mee te kunnen begrijpen. Een muziekpraktijk waarin componeren, organiseren, uitvoeren, discussiëren en luisteren gelijk opgaan. En die ook voor mij aantrekkelijk is. Dus hebben we gedurende heel 2011 gecorrespondeerd over de betrekking tussen muziek en denken, en over de betrekking tussen muziek en de wereld, waarbij onze brieven steeds vergezeld gingen van eenvoudige composities. En inderdaad, tot onze grote vreugde sloeg de correspondentie onverwachte paden in, sloeg ze steeds weer nieuwe bruggen tussen muzikaal idealisme en werkelijkheid, waarbij we onze gedeelde belangstelling voor het werk van Cage en de experimentele muziek in verband bleken te kunnen brengen met een waaier aan culturele gegevens, lopend van de musica callada van Johannes van het Kruis via de films van Sam Peckinpah tot het pleinrumoer van de Occupy-beweging.

Dat wij maar altijd onder vrienden mogen blijven werken aan de schepping van onze wereld, die de ruimte biedt om nooit geheel overzichtelijk te worden, zodat we ook zonder angst of schroom onze grote voorlopers daarin een plaats als gelijke kunnen geven.

Groet!

Samuel

AhoY Samuel & Matthijs,

Jullie introbrieven verrasten ons op de valreep, en we nemen ze even graag als de correspondenties waarop ze vooruitlopen. Maar niet zonder kort de stemmen aan te kondigen uit de minder omvangrijke bijdragen aan dit nummer dertien. Ook zij popelen om zich te ontpoppen tot olifant. Zo stuurde dichter Maarten van der Graaff enkele drones op ons af – ja die enge onbemande vliegtuigjes, maar muzikaal begrepen ook zoemtonen. Vervaarlijke parasieten kortom. Onze nieuwe Gast Maartje Smits strijkt neer in deze jaargang met de ambitie om middels haar overtalige, typografische poëzie op de pagina de beperking van de pagina te ontstijgen. En passant stelt ze een geheel complementair partituurbegrip voor, want ook zij zoekt naar tastbare werkelijkheid achter de woorden en neemt geen genoegen met hun normale representerende functie. Ze schroomt daarbij niet de lezer letterlijk op pad te sturen, naar de meest zompe leeslocaties. Een nog lichamelijker stoffelijkheid beheerst het werk van de theatermaakster Abke Haring, zo laat Erwin Jans zien aan de hand van Kristeva en het concept postdramatisch theater, in zijn essay voor De zift. Sara Deraedt draagt bij met enkele laaghoekige foto’s van stofzuigmachines. Of zijn het huiskamerdrones? En Untagged maar very timely bereikte ons een belangrijke waarschuwing uit Hongarije, waar de politieke cultuur de foute kant op dendert. Correspondent Sándor Radnóti verslaat hoe het archief van een grote literator met harde hand wordt ingeruild voor de erfenis van een grote voetballer.

Waakzame groet daarom, ook namens julliezelf,

De redactie

He Matthijs,

Leeft Boon eigenlijk nog? Toen hij twintig jaar dood was, noemde Kris Humbeeck hem ‘Vlaanderens meest levende dode schrijver’, maar ik heb het gevoel dat de deksteen op zijn graf sindsdien steeds zwaarder is gaan wegen. Als je Boons naam in gezelschap laat vallen, heb je altijd nog veel mensen die warm worden van binnen, herinneringen ophalen aan wat ze hebben gelezen of aan hoe ze hem hebben gekend, maar het kost steeds meer moeite om onder het gewicht van de status uit te raken die hem mettertijd is toebedeeld. Alsof alles wat er over Boon te zeggen valt tot een paar frasen is versteend. Misschien is dat eigen aan de prozaïsche fase in het hiernamaals der schrijvers waarin Boon momenteel is aanbeland: de verzamelde kennis wordt gestockeerd, en voor herontdekking is het nog te vroeg. Maar aan de verstening van zijn stof lijkt in elk geval niet veel te doen. Van de vele schrijvers en filosofen die we in de aanloop naar dit nummer contacteerden om andere stemmen te laten klinken en nieuwe kwesties aan te boren, wilden velen graag meewerken, maar ik had nooit de indruk dat de meesten het werkelijk spijtig vonden om uiteindelijk iets anders te moeten voornemen. Geen tijd, mijnheer. En ook: ik ben geen kenner. Is Boon alleen nog een zaak van professionals?

Laat ik mezelf maar even zo noemen. Ik schrijf wel eens een stuk, spreek wel eens in het publiek, geef wel eens een les over Boon. Hoe heeft dat zover kunnen komen? Niet vanzelf, moet ik je zeggen. Van W.F. Hermans is de uitspraak dat Boon zijn toegankelijkheid dankte aan de eenvoud van zijn thema, de manier waarop hij elke discussie op het niveau bracht van de man in de straat. Maar van mijn eerste ontmoeting met Boon herinner ik me alleen dat ik er helemaal niets toegankelijks aan vond. Niet om door te komen, die Kapellekensbaan, vond ik. Om er een zestal maanden later, indiendata van papers wachten niet, door te snijden als een mes door de boter. Wat er in die tussentijd gebeurd is, had niets met dat boek te maken – ik was 19 en student, dan gaat het soms heftig in een leven. Maar later, toen ik mijn eerste stuk over Boon schreef en vooral veel bezig was met theorie over het lezen, zag ik op het voorplat met de beroemde opmaat dat Boon aanvankelijk voor De Kapellekensbaan (1953) had getikt, een bijgeschreven zinnetje in klein handschrift: ‘de lezer mag ook meespelen’. Een schok der herkenning. Want wat ik me herinner van het moment waarop de wereld van Boon zich voor me opende, is precies hoe het bestond uit honderden ‘kleine, kostbare ogenblikken’ waarop ik niet anders kon dan opkijken uit die tekst waarin ik te diep was verwikkeld.

Ergens tussen volstrekte concentratie en totale verstrooidheid. Alsof toegang tot dit spel de inzet eiste van iets ontoegankelijks in mezelf, het leggen van verbanden waartoe dat boek mij voortdurend uitnodigde, maar waarvoor ik de verklaring vruchteloos in dat boek zocht. Een situatie van fascinatie.

Toen ik mijn proefschrift schreef, voerde die situatie mij naar de extreemste regionen van de literaire ervaring, in een onmogelijke poging tot objectiverende literatuurwetenschap. Op den duur kwam ik amper nog aan het werk van Boon toe, maar het enige objectief was uiteindelijk mijn herinnering aan die voortdurend opkijkende leeservaring waaraan ik de naam ‘Boon’ gaf. Ik denk dat veel mensen haar herkennen. Vandaar dat ik ook nu nog, als professional, blijf zoeken naar de dynamiek, de inzet en drijfveren in Boons werk die dat soort ervaring mogelijk maken. Bij wijze van ‘terugschrijven’, zoals Vogelaar dat noemt. Omdat ik geloof dat we daardoor nog nieuwe verbanden in Boons werk kunnen ontdekken, associaties die onze herinnering verversen. Maar ‘het opkijken’ is versteend. En daarom zie ik eerlijk gezegd een beetje op tegen de nakende herdenking.

Schrijf jij terug?

Genegen groet,

Tom

Ha Tom,

Natuurlijk leeft Boon nog. Hij ruikt zelfs niet vreemd. Maar je vraag is wel terecht. Ook ik heb me bij herhaling afgevraagd waarom het veel mensen toch zo moeilijk valt om iets over Boon te zeggen, of om zich op een vanzelfsprekende manier tot Boon te verhouden. Ligt dat aan het feit dat de Boonstudie zich op een intellectualistische manier heeft gedistantieerd van nogal wat volkse wijsheden die de ronde deden over de schrijver? Dan zijn we daar natuurlijk allebei schuldig aan. Maar wie laat zich zijn auteur nu afpakken door een stelletje academici, een mensensoort die doorgaans bijzonder gemakkelijk te ontlopen valt? Ik kan me haast niet voorstellen dat de professionalisering van het discours over Boon ervoor heeft gezorgd dat zijn lezers met stomheid zijn geslagen.

Nee, het heeft denk ik eerder iets te maken met de toegankelijkheid waar je over spreekt. Die is immers even uitnodigend als veeleisend. Ik herinner me bijvoorbeeld een passage uit De bende van Jan de Lichte (1957) waarin Boon ineens uit zijn rol van min of meer alwetende verteller stapt en doodleuk verklaart dat hij ons niet kan vertellen in welke toestand Jan de Lichte werd gearresteerd. De archieven geven daar geen uitsluitsel over, zegt hij, plots niet meer als romanschrijver, maar eerder als historicus. Het zou kunnen dat hij zich verborgen hield in een holle boom, vlak buiten de stadsmuren van Aalst. Maar als dat zo is, schrijft de argwanende chroniqueur vervolgens, dan betekent dit dat Jan de Lichte aan het eind van zijn leven door god en klein pierken verlaten was. En erger: dat hij zijn strijd tegen ‘het ganse leger van Lodewijk de Vijftiende en de verzamelde burgers en boeren van Vlaanderen’ alleen heeft moeten voeren. ‘Zoiets verlangt ge toch niet, waarde lezer?’ voegt hij er met enige nadruk aan toe, peilend naar de bereidheid van zijn publiek om zich te mengen in de strijd tegen het immorele gezag.

De deur staat hier wagenwijd open. Boon nodigt de lezer niet alleen uit om zich in de verhaalwerkelijkheid te begeven, maar ook om dit verhaal te betrekken op zijn eigen leefwereld. Hij stelt zich natuurlijk nogal dwingend op – hoe zou je zelf zijn als verteller van je eigen roman? – maar de vraag is niet louter te reduceren tot een literaire techniek. Boon polst hier werkelijk naar de bereidheid van zijn lezers om de grens tussen de literatuur en het werkelijke leven te slechten.

Als er iets is gestorven dan is het misschien wel deze poëtica. Denk je niet? De meeste mensen verlangen van een boek toch vooral entertainment. En als de schrijver als intellectuele held nog bestaat, dan verwacht men van hem een helder standpunt en geen discussiestuk zoals De Kapellekensbaan, waaraan jij aanvankelijk met angst en beven en uiteindelijk gefascineerd hebt ‘meegedaan’. Maar dat is precies de leeshouding die van Boons oeuvre een onverwoestbaar monument maakt.

Vraag jij je ook weleens af wat er zou zijn gebeurd als Boon niet op 10 mei 1979 zou zijn gestorven, maar zeg een jaar of twee later? Wat er zou zijn gebeurd als hij de volgende dag wel naar de Zweedse ambassade zou zijn gegaan en daar te horen zou hebben gekregen dat de Nobelprijs voor literatuur zou worden toegekend aan zijn breed uitwaaierende oeuvre, dat niet alleen wedijverde met dat van de grootste modernisten, maar ook met dat van pulpschrijvers en naturalisten en dat bovendien de lezers had aangezet tot een bewuster en maatschappijkritische omgang met de literatuur? Wat er zou zijn gebeurd als Boons poëtica zou zijn gelegitimeerd door de voorts totaal onbelangrijke leden van de Zweeds Academie? Wat als het epicentrum van de Nederlandstalige literatuur, internationaal gezien, niet in Amsterdam lag, maar in Aalst? Vraag je je dat wel eens af?

Ik wel.

Snijden we de volgende keer een vrolijker onderwerp aan?

Met opgewekte groet,

Matthijs

(lees verder in het volledige nummer)

‘Een mens is een boog’, schrijft Louis Paul Boon in De Kapellekensbaan, ‘en zijn kind is de pijl die hij wat verder schiet.’ Voor de geesteskinderen die boeken heten, geldt hetzelfde. Boons pijlen treffen de ontvankelijke lezer nog steeds. Zijn stem is onverwisselbaar, zijn stijl soepel, een gulzig parlando dat als een waterval over je heen klatert, in plastische taal die een schildersoog verraadt. De schrijver Boon wordt geboren in de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog en draagt daar de sporen van, in de grimmigheid en somberheid die zijn werk overschaduwen, maar ook in het verlangen naar een betere wereld (of in de wens aan de slechte te ontsnappen). Schiep James Joyce in Leopold Bloom het eerste onvergankelijke twintigste-eeuwse portret van de buitengewone gewone man, in Boon wordt de kleine man een groot schrijver, die zijn wereld en haar trauma’s met compromisloze drastiek belicht. Het universele krijgt een Belgisch kleurtje.

Het algemeen kiesrecht, vrucht van de Eerste Wereldoorlog, maakte de massa een macht, en dat transformeerde alles, dus ook de literatuur – gebieden waar de Muze zich eerder nooit vertoonde, werden nu door haar aangedaan, en in het werk van Boon zien we een ware explosie van strooptochten. Boon is de bezeten Napoleon van de Vlaamse literatuur tussen 1940 en 1960, zijn grote periode. Dat tijdsgewricht – de Koude Oorlog en zijn botsing van ideologieën, de dreiging van de Bom, de prille start van de consumptiemaatschappij, de geleidelijke amerikanisering van West-Europa, de beginnende deconfessionalisering – zette de gevoelige seismograaf toen het vruchtbaarst onder druk. ‘Alleen wat uw ogen over deze wereld en deze tijd en deze mens hebben waargenomen moogt ge op papier brengen: dat is uw sterkte en uw roem, uw rots die niet in de storm zal vergaan.’ Zijn werk staat nog overeind, ook in 2012 bij zijn honderdste verjaardag.

Maar toch – tussen Boon en mij botert het niet. We zijn incompatibel, niet congeniaal. Boon heeft nooit behoord tot de meesters die mij vervoerden, want ik voelde te weinig verwantschap met zijn wereld, zijn temperament, zijn stijl en zijn thema’s om bij hem met voordeel in de prozaleer te kunnen gaan. Ja, ik hou van geschiedenis, maar dan weer niet van historische romans en Boon, in weerwil van bovenstaand citaat, schreef die toch ook, dikke. Bij alle waardering voor de literaire kracht die ik wel degelijk kan waarnemen, en bij alle plezier die ik toch wel heb bij de mozaïeksteentjes van de Boontjes, Boon is nooit een huisgod geweest. Met zijn Duitse bijna-leeftijdgenoot Arno Schmidt (1914–1979), die aan hem verwant is en even verwoed op zijn tijd inhakte, lukte mij dat een heel decennium lang probleemloos…

(lees verder in het volledige nummer)

In Het nieuwe onkruid vertelt een naamloze hoofdpersoon, een oudere man (schrijver), hoe hij een zestienjarig meisje Tanja ontmoet en hoe hij zich steeds meer in haar verliest. Pas als hij droomt dat hij zijn nimf en muze probeert te kussen beseft hij de erotische aard van zijn verlangens. Wat volgt kan nauwelijks een geloofwaardige catharsis worden genoemd. Eerder lijkt het alsof de hoofdpersoon net op tijd ontwaakt is uit een boze droom. Hij is een zieke die zich in het donkerste uur van de nacht, net op het moment dat hij niet meer in genezing gelooft, toch weer gezond ziet worden. Het moment van omkering doet denken aan een hernieuwd in de werkelijkheid vallen. De feestvierders lopen in de laatste nacht van carnaval nog één keer dronken met hun maskers en groteske nepborsten en netkousen over straat. Als het weer licht wordt, strompelen ze naar huis en kan het werkelijke leven opnieuw beginnen. De gebeurtenis van de verliefdheid was niet meer dan een jammerlijke dwaling van de werkelijkheid, een ziekte die nu eenmaal uitgezweet moest worden.

(lees verder in het volledige nummer)

Men zou kort kunnen zijn over de verzameling vrouwenplaatjes van Louis Paul Boon. Hij stelde hem samen in de jaren tussen 1954 en zijn dood in 1979. Meer dan 22.000 afbeeldingen, nauwlettend gerubriceerd, hier en daar al voorzien van commentaar. Zijn Fenomenale feminateek is een encyclopedie in aanbouw, een naslagwerk dat ‘uitputtend’ lijkt.

Men zou er kort over kunnen zijn, door het te bestempelen als ‘het rukmateriaal van een seksverslaafd burgerman’. Dit stempel past op de ons bekende Boon-feminatheek, maar zo kort kun je er toch niet over zijn. In de eerste plaats omdat er maar een fractie van is gepubliceerd. Een honderd of wat foto’s, een tiental verhaaltjes, we krijgen een glimp van de opzet van ’t geheel. Een encyclopedische schets, meer is het niet. Meer pin-up dan porno. Aangevuld met mammografische algemeenheden bijvoorbeeld. Door de samensteller zelve knullig getekende borstvormen, verlucht met fotomateriaal.

Boons feminatheek lijkt verwant aan Richard Kühns Die Frau bei den Kulturvölkern (1932). Dit staat vol besmuikt geselecteerde half en heel geklede natuurgestalten in koperdiepdruk-foto’s. Kühn biedt alkoofwerk, met antropologie als schaamlap. Tot en met zijn indeling (‘Frankrijk’, ‘Holland’, ‘Scandinavië’, et cetera) vinden we bij Boon terug. Al in 1900 was C.H. Stratz’ De schoonheid van de vrouw verschenen, waarin kwesties als lichaamsbouw en gezondheid worden voorgewend om naakte vrouwenlichamen te presenteren. In 1902 kwam Stratz bovendien met een tweede, vergelijkbaar prachtwerk. Ditmaal onder raciale vlag: De schoonheid der vrouw bij verschillende rassen, ‘met 230 afbeeldingen in de tekst benevens 1 kaart in kleurendruk’. Je zou hier bijna aan wetenschap denken, als je niet struikelde over Hottentotse passages als:

Wanneer een oudere Boschvrouw, met lang uitgetrokken hangborsten, sterk gevormde vetophooping, kunstmatig verkregen Hottentottenschort [enorme schaamlippen] en een wat rimpelige huid – waarover ten gevolge der algemeene watervrees een langjarige vuile korst zich gezet heeft – geschikt is om de bewondering voor het schoone geslacht in de kiem te smoren, zo vindt men onder haar toch ook zeer schoone en sierlijk gebouwde meisjes, die zelfs het leelijk gelaat doen vergeten.

Als wetenschap zijn zulke passages misschien niet helemaal waardevrij.

(lees verder in het volledige nummer)

10000 euro gouden tip snelwegschutter.
10000 euro tipgeld voor snelwegschutter.

10000 euro voor gouden tip over snelwegschutter!
Auto mogelijk beschoten op A29.

Auto vrouw beschoten op A2.
Automobilisten azen op tipgeld.

Automobilisten azen op tipgeld.
Automobilisten beschoten op de A29.

Auto’s op meer snelwegen beschoten.
Beschietingen veroorzaakt door steentje?

Bestaan snelwegschutter onwaarschijnlijk.
Bestaan snelwegschutter onwaarschijnlijk.

Bestaan snelwegschutter onwaarschijnlijk.
Boos op snelwegschutter.

Camera’s om snelwegschutter te vinden.
Duitsland heeft al jaren zijn snelwegschutter.

Graffiti op wegdek verwijst naar snelwegschutter.
Heb het niet over de snelwegschutter!

Hebben wij ook een snelwegschutter?
‘Het was alsof er een bom binnen vloog’.

Identiteit schutter nog altijd onbekend.
Jacht op snelweg-schutter met CarCam.

KLPD kijkt naar snelwegbeelden.
KLPD kijkt naar snelwegbeelden.

KLPD ontvangt 20 tips over beschieting op A13.
KLPD: Kapotte achterruit Baarn door steenslag.

KLPD: Snelwegschutter bestaat niet.
KLPD: ‘Snelwegschutter bestond niet’.

KLPD: Waarschijnlijk geen schutter.
KLPD-onderzoek: waarschijnlijk geen ‘snelwegschutter’.

Man met luchtdrukwapen duikt op bij A16.
Man uit Amstelveen beschoten op A13.

Mogelijk andere oorzaken sneuvelen autoruiten.
Mogelijk auto beschoten bij Baarn.

Mogelijk auto beschoten op de A4.
Mogelijk auto's beschoten in Delft.

Mogelijk nieuwe schietincidenten op snelwegen.
Mogelijk opnieuw auto beschoten door snelwegschutter.

Mogelijk opnieuw auto beschoten op snelweg [update].
Mogelijk weer auto beschoten op de snelweg.

Mogelijk weer auto doelwit op snelweg.
Mogelijk weer beschieting, nu bij Baarn.

Mogelijk weer schietincident R’dam.
Mogelijke snelwegschutter niet gevonden.

Mysterieuze snelwegschutter geniet van kat- en muisspel.
Nederland in ban van snelwegschutter.

Nederlandse snelwegschutter bestaat wellicht niet.
Nederlandse snelwegschutter heeft al 44 keer toegeslagen.

Nederlandse snelwegschutter slaat 37ste keer toe.
‘Nederlandse snelwegschutter slaat 38e keer toe’.

‘Nog geen spoor van snelwegschutter’.
OM: Rotterdamse snelwegschutter heeft nooit bestaan.

Ondanks beloning nog geen tip over snelwegschutter.
Onderzoek mogelijke snelwegschutter A2.

Onderzoek: Snelwegschutter bestaat waarschijnlijk niet.
Opnieuw auto beschoten op snelweg.

Opnieuw auto beschoten rond Rotterdam.
Opnieuw autoruit gesneuveld.

Opnieuw ruit van auto op snelweg gesneuveld.
Overzicht incidenten snelwegschutter.

Persconferentie onderzoek snelwegschutter.
Politie onderzoekt mogelijke beschieting A20.

Politie roept hulp automobilisten in.
Problemen met grind bij knooppunt Benelux nog niet opgelost.

Raadsels rond nieuwe beschietingen snelwegen.
Ruim 100 tips over snelwegschutter.

Run op carcam door snelwegschutter.
Schutter niet gevonden na zoekactie.

Schutter raakt auto’s op snelweg.
Schutter schiet ook op A12 en A16.

Schutter slaat mogelijk weer toe.
Schutter slaat weer toe.

Schutter sloeg mogelijk vaker toe.
Sinistere schutter belaagt auto’s op snelweg.

Slachtoffer snelwegschutter schrok zich ‘de pestpokken’.
Snelwegbeelden tijdelijk vastlegen.

Snelwegbeschieting Baarn blijkt steenslag.
Snelwegbeschietingen blijken steenslag.

‘Snelwegschutter bestaat helemaal niet’.
Snelwegschutter bestaat niet.

‘Snelwegschutter bestaat niet’.
Snelwegschutter bestaat vermoedelijk niet.

Snelwegschutter bestaat waarschijnlijk niet.
Snelwegschutter bestaat waarschijnlijk niet.

Snelwegschutter blijkt steenslag.
‘Snelwegschutter duikt weer op’.

Snelwegschutter heeft nooit bestaan.
Snelwegschutter kickt op sensatie.

Snelwegschutter mogelijk ook op A2.
Snelwegschutter neemt opnieuw auto onder vuur.

Snelwegschutter niet aangetoond.
Snelwegschutter niet altijd schuldig.

Snelwegschutter niet gevonden.
Snelwegschutter niet waarschijnlijk.

Snelwegschutter nog niet gepakt.
‘Snelwegschutter op zoek naar kick’.

Snelwegschutter opnieuw actief.
Snelwegschutter rijdt mogelijk in grijze Golf.

Snelwegschutter schoot al 44 keer.
Snelwegschutter slaat weer toe.

Snelwegschutter sloeg mogelijk 44 keer toe.
Snelwegschutter spoorloos.

Snelwegschutter stelt politie voor raadsel.
‘Snelwegschutter typisch geval van massawaan’.

Snelwegschutter? Welke snelwegschutter?
‘Snelwegschutters’ blijken verslaggevers Powned.

Straf snelwegschutter kan behoorlijk oplopen.
Teller beschietingen staat op 44.

‘Teller mogelijke beschietingen op 44’.
‘Teller mogelijke beschietingen op 45’.

Tien mille voor gouden tip autoschutter.
Toch beelden snelwegschutter.

Vierhonderd tips over snelwegschutter.
Weer auto beschoten op A4.

Weer auto beschoten op snelweg.
Weer auto beschoten.

Weer ruit gesneuveld op snelweg rond Rotterdam.
Welk steekje zit er los bij de snelwegschutter?

1.

in se is de zee
gehoorzaam

tam tam

executies in het zonnetje

panorama van lampjes
het achterhoofd van Iris
in abrupte beweging

er lopen drie mannen onder haar raam

hoeveel clubliederen vervoert de wind?

langzaam verspreidende
menigte langzaam afnemende
mist

dweepzuchtig dwergenorkestje

achtersteven in zeemond

(lees verder in het volledige nummer)

De doodsteek voor het Lukács-instituut in Boedapest

György Lukács woonde in een mooi appartement aan de oever van de Donau in Boedapest. Na zijn dood werd de woning ingericht als archief en bibliotheek en deed ze dienst als een volwaardig onderzoeksinstituut. Het instituut fungeerde enerzijds als steunpunt en vraagbaak voor wetenschappers die het leven en werk van Lukács bestudeerden (ik herinner me ooit Jan Bloch, de zoon van Ernst Bloch, de weg naar het instituut te hebben gewezen), anderzijds zette het in op eigen onderzoek naar tekstreconstructies en de publicatiegeschiedenis van Lukács’ oeuvre. Op die manier werden enkele intellectuele parels uit Lukács’ vroege en filosofisch meest productieve periode boven water gehaald. Toen een gewetensvolle bankbediende uit Heidelberg in 1971 hoorde dat Lukács gestorven was, herinnerde hij zich dat er op die naam bij de bank al sinds 1917 een koffer in bewaring was. Meer dan een halve eeuw later bleek de beroemde vondst van Heidelberg onder meer esthetische en kunstfilosofische handschriften te bevatten, en men ontdekte dat Theorie van de roman oorspronkelijk als inleiding tot een boek over Dostojevski werd geschreven.

Het onderzoeksinstituut, György Lukács’ archief en bibliotheek, werd dit jaar na veertig jaar de facto opgedoekt. De vier excellente onderzoekers van het archief werden overgeplaatst naar de centrale bibliotheek van de academie, in de woning zelf bleef enkel een assistent over. Het is een kwestie van tijd voor het mooie appartement wordt verkocht. En mocht men deze voorspelling al te somber vinden, één ding is zeker: het kader van overheidswege voor onderzoek naar de grootste Hongaarse filosoof aller tijden bestaat niet meer.

Cultuurpolitiek in Hongarije

Hongarije wordt in de wereldpers momenteel vaak genoemd omdat zijn dictatoriale regering met tweederde meerderheid in het parlement de scheiding der machten, de principes van de rechtstaat, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de persvrijheid en de godsdienstvrijheid heeft afgeschaft. Deze regering heeft een nieuwe en verre van door iedereen gedragen grondwet ingevoerd die de rol van het constitutioneel hof en het systeem van ombudsmannen zo goed als helemaal uitholt. Voor enkele sleutelposities (de voorzitters van de belastingsinspectie, het Rekenhof, de mediaraad, de procureur-generaal, enz.), alsook voor het ambt met de grootste symbolische waarde, namelijk dat van president, werd een batterij gedweeë partijmannetjes naar voren geschoven. De regering misbruikt haar verkiezingsoverwinning ook om te tornen aan het parlementaire systeem zelf: geregeld werden er fundamentele wetten aangenomen, waaronder enkele die met terugwerkende kracht werden ingevoerd, op basis van moties die door slechts één enkele afgevaardigde waren ingediend. Zo wordt de debatcultuur gefnuikt, die in normale omstandigheden mee de wetgevende macht reguleert: voor geen enkele kwestie treedt de regering nog met de oppositie in dialoog. De macht is volledig in handen van één man: minister-president Viktor Orbán.

De gevolgen van deze onvrije en steeds dictatorialere democratie op cultureel vlak zijn echter veel minder bekend. Het opdoeken van het Lukács-archief is een duidelijk voorbeeld van damnatio memoriae: het cultureel geheugen wordt gezuiverd van alle linkse tradities. De wet die ervoor moet zorgen dat het Kossuth-plein voor het parlement in Boedapest er weer uit zal zien als in 1944, zou een ideaal onderzoeksproject zijn voor Aleida Assmann. De standbeelden van Attila József, de grootste linkse Hongaarse dichter van de twintigste eeuw, en van de radicale democraat graaf Mihály Károlyi, de eerste president van de republiek, zullen beide het slachtoffer van deze enscenering worden.

Maar deze wet eigent zich meer toe dan alleen maar het beslissingsrecht over wat de natie zich al dan niet dient te herinneren. Ze geeft ook aanleiding tot een ware lastercampagne tegen de huidige links georiënteerde filosofen. Ikzelf was samen met Agnes Heller en Mihály Vajda, twee filosofen die ook in het buitenland bekendheid genieten, het mikpunt van die hetze. Tegen die campagne hebben heel wat collega’s, waaronder Jürgen Habermas, Julian Nida-Rümelin, Ruth Sonderegger, László Tengelyi, Albrecht Wellmer en negen Duitse filosofische verenigingen, protest aangetekend.

Nog voor hij verkozen werd, verkondigde de nieuwe minister-president al dat de sociaalliberale culturele elite en haar belangrijkste auteurs (daartoe behoren Péter Nádas, Péter Esterházy, György Konrád en Imre Kertész) als elite ‘mislukt’ waren.

Geen cultuurstrijd, maar culturele onverschilligheid

Men zou kunnen denken dat er in het licht van een dergelijke diagnose en van de gebeurtenissen na de regeringswissel een – met een term van Vilfredo Pareto – ‘elitewissel’ had moeten plaatsvinden. In de overheid en in de economie is dat ook onverbiddelijk het geval geweest. Verrassend genoeg worden er echter op het vlak van de hoge cultuur geen alternatieven aangereikt.

In de hoofdstad gaf men de leiding van een belangrijk theater in handen van een bekende radicale nationalistische (lees: neonazistische) acteur die al verklaard heeft dat hij het laatste stuk van de onlangs overleden fanatieke antisemiet István Csurka op de planken zal brengen. Csurka’s De zesde doodskist gaat over het Vredesverdrag van Trianon uit 1920, de Hongaarse tegenhanger van het Verdrag van Versailles, dat voor Hongarije een enorm historisch trauma betekend heeft; de bepalingen van het vredesverdrag van Trianon zorgden ervoor dat Hongarije een derde van zijn grondgebied verloor. Geheel in het verlengde van Csurka’s opvattingen hebben in het stuk enkele joodse bankiers uit Amerika de touwtjes stevig in handen. Ze manipuleren Wilson en Clemenceau, en samen met de joodse communisten (met Trotzki alias Bronstein) plannen ze, of nemen ze alleszins het berekend risico, dat hun daden zullen leiden tot een bolsjewistische en nationaalsocialistische dictatuur, een nieuwe wereldoorlog en zelfs de Jodenvervolging, wat ter wille van de uiteindelijke joodse overwinning en hun verovering van de wereldmacht een zure appel is waar ze volgens hen nu eenmaal doorheen moeten bijten.

In Hongarije lokte dit grote verontwaardiging uit (en niet alleen in Hongarije: de vermaarde dirigent Christoph von Dohnányi bijvoorbeeld gelastte om die reden een concert in Boedapest af), maar het leidde niet tot een bijsturing van de cultuurpolitiek, wel integendeel. Dit toont nog maar eens de totale onverschilligheid aan over wat er op cultureel vlak gebeurt: hebben we vanuit een pragmatisch politiek standpunt de steun van extreemrechts nodig, zo luidt de redenering, laten we hun dan een theater toestoppen. (István Csurka was geen aanhanger van de extreemrechtse oppositiepartij, die in de eerste plaats bekend staat om haar haat jegens de zigeuners, maar wel van de regeringspartij Fidesz, die al jaar en dag bij het kiesvolk naar de stem van de fascisten hengelt.)

Uit de kleine twee jaar die sinds de regeringswissel zijn verstreken moeten we concluderen dat de nieuwe macht in geen geval legitimatie zoekt in de hoge cultuur. Juist omdat deze haar volstrekt koud laat, kan er radicaal worden gesnoeid in het systeem van de overheidssubsidiëring voor cultuur.

Terugblik: autocratische cultuurpolitiek

Dit is zeer opvallend, zeker omdat de autocratische staatssystemen die Hongarije in de loop van de twintigste eeuw heeft gekend, altijd veel belang hechtten aan bevestiging vanuit de hoge cultuur.

Toen regent Miklós Horthy (1919–1944) aan de macht was, behoorden de belangrijkste vertegenwoordigers van de Hongaarse kunst en cultuur tot de oppositie, maar getroostte de staat zich bijzonder veel moeite om conservatievere cultuurvormen te ondersteunen en uit te bouwen. Af en toe werden ook onafhankelijke denkers met belangrijke onderscheidingen bekroond, onder wie de musici Béla Bartók, Zoltán Kodály en Ernő Dohnányi – de grootvader van de bekende Duitse dirigent Christoph von Dohnányi.

Tijdens de communistische dictatuur onder Mátyás Rákosi (1949–1956) hield de angst niet alleen de samenleving maar ook de cultuur in haar greep. Tegelijkertijd echter stonden de meesterwerken uit de wereldliteratuur de massa voor een prikje ter beschikking, zij het vaak in vertalingen van auteurs en dichters die voor de rest werden doodgezwegen. Kunstenaars die zich aan de zijde van de macht schaarden, hetzij uit overtuiging, hetzij voor de schijn, genoten dan weer tal van privileges: het aanzien van de bekendsten onder hen, zoals Zoltán Kodály en de auteur en dichter Gyula Illyés, werd nooit ter discussie gesteld.

Tijdens het uit bloed geboren tijdperk János Kádár (1957–1989) belandden ook na 1956 nog auteurs in de gevangenis. In de laatste jaren daarentegen verlangde het regime van de Hongaarse kunstenaars en intellectuelen enkel dat ze zich niet in het openbaar als politieke tegenstanders opwierpen. Deden ze dat toch, dan werden ze gedwongen te emigreren, zoals bijvoorbeeld Agnes Heller, of ze kregen een publicatie- of beroepsverbod opgelegd, zoals onder meer György Konrád, Mihály Vajda en ikzelf. Wie zich echter wel aan de steeds minder strenge spelregels hield, kreeg lof toegezwaaid en werd niet verplicht de regering lippendienst te bewijzen. Het moet ook gezegd dat György Aczél, de grote culturele manipulator van de toenmalige partijpolitiek, oog voor kwaliteit had. Immers: ook het archief van de minister van Cultuur tijdens de opstand van 1956, het Lukács-archief, werd in deze tijd opgericht.

De eerste regering Orbán (1998–2002) kwam aan de macht na een radicale koerswijziging, van zowel de regeringspartij als haar voorzitter: ze evolueerde van een aanvankelijk liberale, sterk antinationalistische en antiklerikale houding naar een uitgesproken nationalisme en klerikalisme. Zoals te verwachten viel, ging de ploeg rond Orbán op hetzelfde elan verder door grote culturele projecten op te zetten, een staatstheater te bouwen, subsidie te verlenen aan grote nationale historische films en de grootste culturele prijs van het tijdperk Horthy, de Keten van Korvin, weer in te stellen.

Het anticulturele keerpunt

Blijkbaar heeft de regering uit haar falen en de daaropvolgende acht jaar op de oppositiebanken lessen getrokken en ingezien dat investeren in de hoge cultuur niet loont, omdat dat geen politiek nut heeft. Zo begon de regering na haar monsteroverwinning in 2010 geen cultuurstrijd en bracht ze geen enkele van haar intellectuele pleitbezorgers in stelling. De conservatieve, rechtse László Sólyom, een alom gerespecteerd grondwetspecialist, werd niet herverkozen tot president. Hiermee uitte de regering heel openlijk haar minachting voor de wensdromen van haar eigen intellectuelen. De symbolische boodschap was duidelijk: cultuur heeft geen gezag meer, en ondanks haar kritische vrijheid legt ze niet langer gewicht in de schaal. Met tientallen wilde economische maatregelen vervreemdde de regering de belangrijkste conservatieve economen van zich, die ook met de vorige (sociaaldemocratisch-liberale) regering zwaar in de clinch hadden gelegen. Over grote culturele plannen is niets bekend, of ze bestaan enkel in de vorm van onverantwoordelijke voorstellingen die geen mens serieus neemt. De nieuwe wet op het hoger onderwijs beperkt het aantal banen aan de universiteiten, waar de volgende generatie zich onder normale omstandigheden in de domeinen van economie, kunst en filosofie moet ontplooien, met als gevolg dat er veel kritische massa verloren dreigt te gaan.

Op die manier betekent de nieuwe autocratische politiek in Hongarije een radicale breuk met de autoritaire Hongaarse traditie, die de cultuur voor haar karretje wilde spannen om te profiteren van haar aanzien. Wat biedt ze dan wel? Dat andere lievelingetje van de autocratieën, de competitiesport bij uitstek die de massa zo in de ban houdt: voetbal. Zoals men op het belangrijkste plein van Hongarije de klok wil terugdraaien tot in 1944, keert men in het voetbal terug tot vóór het ‘Wonder van Bern’ in 1954, dat voor Hongarije zo catastrofaal was. Er zijn plannen voor de bouw van nieuwe stadions, in de geboorteplaats van de minister-president werd een Ferenc-Puskás-voetbalacademie opgericht, en afgelopen november kondigde Orbán in hoogsteigen persoon de plannen aan om Puskás’ nalatenschap vanuit Spanje naar thuisland Hongarije over te brengen. Het Lukács-archief gaat, het Puskás-archief komt.

Het toeval wil dat György Lukács, Ferenc Puskás en een historica van de harde stalinistische lijn in 1952 alle drie deelnamen aan het Vredescongres in Wenen. De geniale, maar volstrekt ongeschoolde Puskás had vermoedelijk geen benul wie Lukács was, maar blijkbaar vond hij de goedlachse, levenslustige kleine man wel sympathiek. In ieder geval vertelde Lukács later trots dat toen de historica stiekem naar zijn notities loerde, de aanvaller hem met de elleboog in de zij had gepord en hem had toegefluisterd: ‘Pas op, kameraad, dat grietje spiekt!’

Oorspronkelijk op 20 februari 2012 in een ingekorte versie verschenen in Die Welt.

Gedurende 2011 voerden de Nederlandse componist Antoine Beuger en ik een correspondentie, over en in muziek. Het idee was elkaar beurtelings iedere maand een vraag voor te leggen waarop de ander zou antwoorden. Vraag en antwoord zouden we vergezellen van een korte compositie, geschreven met het oog op uitvoering aan het eind van het jaar in Düsseldorf, door een trio bestaande uit Antoine Beuger (fluit), Samuel Vriezen (melodica/piano) en Marcus Kaiser (cello).

Beuger is uitgever van de internationale componistengroep Wandelweiser. In Düsseldorf organiseert hij een concertreeks die het werk van deze componisten uitvoert. De werkwijze daarvan komt niet helemaal overeen met wat gangbaar is in de nieuwe muziek. Normaliter is de componist een autonoom scheppende instantie, die opdrachten ontvangt van autonoom opererende orkesten of ensembles. Wandelweiser kent een meer fluïde rolverdeling: componisten treden op als uitvoerenden van elkaars muziek en zijn tegelijk actief als concertorganisatoren. Zo wordt inhoudelijke uitwisseling belangrijker dan een beroepsmatige formalisering van de muziekpraktijk, compleet met arbeidsdeling en concurrentie. De inhoudelijke uitwisseling wordt ook bevorderd door de gedeelde belangstelling voor een specifieke conceptuele traditie in de muziek. John Cage geldt daarbij als een belangrijke referentie, maar zijn erfenis wordt door een ieder verbonden met muzikale, filosofische en culturele ideeën uit heel andere bronnen.

In de afgelopen jaren heb ik regelmatig met Beuger samengewerkt. Naast de muzikale projecten waren ook de gesprekken met hem vruchtbaar, waarin de relaties tussen de muziek zelf en hele denkwerelden rondom die muziek konden opbloeien. Op zoek naar een manier om die relaties duidelijker vorm te geven, kwamen we tot dit wederzijdse interviewproject. Een gesprek, maar dan op schrift, en direct gekoppeld aan de muzikale productie. De correspondentie werd gevoerd in het Engels, en verschijnt hier lichtelijk aangepast en in Nederlandse vertaling. De oorspronkelijke teksten zijn samen met de partituren te vinden op de website van Wandelweiser. De composities werden in première gebracht op 11 december 2011 in Düsseldorf. [sv]

(lees verder in het volledige nummer)

Actrice, theatermaakster en schrijfster Abke Haring is gefascineerd door de donkere kanten van relaties. Ze schuwt het afstotelijke en het perverse niet maar steekt de vinger diep in het relationele trauma en puurt daar een abstract soort schoonheid uit. In Nageslachtsfarce/Genocide (2002), Kortstond (2004), Hoop (2006) en Linoleum/Speed (2009) staat de moeizame verhouding tot de moeder centraal. In Hout (2010) concentreert ze zich op de dynamiek in een groep en Flou (2011) gaat over een relatie tussen een man en een vrouw. Ze ensceneert de gebroken relaties niet op een realistische of dramatische wijze – Haring blijft ver van huis-, tuin- en keukendrama, eerstegraads gepsychologiseer en soap-sentimentaliteit – maar in de vorm van een theatraal ritueel dat tegelijk nabijheid en afstand creëert. Taal wisselt ze daarbij af met stilte, poëzie met obsceniteit, afschuw met verlangen.

De teksten zijn ten nauwste verbonden met de voorstellingen en worden fijn geslepen tijdens het repetitieproces. Totnogtoe regisseerde (en speelde) Haring haar teksten zelf. Haar voorstellingen bevinden zich op de grens van theater en performance, een zone die de laatste decennia wel vaker door theatermakers werd opgezocht. Terwijl het theater in het teken staat van een fictieve tijd en ruimte, waarin personages een bepaalde ontwikkeling doormaken, haalt de performance zijn kracht uit het hier en nu, uit de fysieke aanwezigheid van de acteur, zijn of haar lichamelijke présence, en de gelijktijdige aanwezigheid hic et nunc van performer en toeschouwer. Sinds een tiental jaren wordt dat grensgebied tussen theater en performance steeds vaker aangeduid met de term ‘postdramatisch’, een term die de Duitse theaterwetenschapper Hans-Thies Lehmann eind jaren negentig in de theaterstudie introduceerde en die vrij snel populair werd.

Eindspel van het drama

Het ‘dramatische’ en het ‘postdramatische’ zijn voor Lehmann veel meer dan louter esthetische categorieën. Ze impliceren een ander kennismodel en een ander wereldbeeld. Het tijdperk van Gutenberg, van de traditionele tekst, loopt op z’n einde. Het lezen van een literaire tekst is voor Lehmann de matrix van een bepaald begrijpen van de mens en de wereld, dat nu door de snelle ontwikkelingen van de beeldcultuur en de mediatechnologieën overgaat in een ander begrijpen. Een lineair-successieve ‘diepe’ lectuur, die een oorzaak-gevolgrelatie impliceert, wordt vervangen door een ‘oppervlakkige’ simultane en multiperspectivistische lectuur, gekenmerkt door nevenschikking en non-hiërarchie. In het theater situeert Lehmann die verschuiving vanaf de jaren zeventig, al ziet hij duidelijke aanzetten in de historische avant-garde en de neoavant-garde van de jaren zestig. Shakespeare is dead, get over it!, de titel van een stuk van Paul Pourveur uit 2003, vat de meest programmatische en extreme invulling van dat postdramatische theater: een afscheid zonder nostalgie van het dramatische theater en het humanistische wereldbeeld en een omarming van een nieuw postdramatisch/posthumanistisch universum.

Met de term postdramatisch duidt Lehmann in de eerste plaats een verschuiving in de verhouding tussen tekst en enscenering aan. In de dramatische theaterpraktijk is de tekst lange tijd het centrale gegeven geweest: centrum van de betekenis en ijkpunt voor de enscenering. De verschuiving naar de postdramatische theaterpraktijk houdt in dat de tekst uit het centrum van de actie wordt geduwd en deel gaat uitmaken van het hele theatrale universum. Om de impact van deze verschuiving te begrijpen moet de dramatische tekst worden gezien als meer dan alleen maar een organisatie van woorden. Die organisatie impliceert ook de notie van structuur, lineaire opbouw, orde, doelgerichtheid, en staat voor een bepaalde visie op de werkelijkheid en op de plek van het subject daarbinnen. In de moderne filosofie wordt deze visie omschreven als logocentrisch. Logos staat voor een zekere architectuur van de werkelijkheid waarvan hiërarchie, oorsprong, logica, causaliteit de belangrijkste principes zijn. Het besef dat Shakespeare dood is, betekent meteen ook dat deze principes begraven worden.

Lehmann wijst erop dat de opsis, het domein van het visuele – voor de logocentrische traditie de plaats bij uitstek van de verwarring, het structuurloze, het sensuele – haar rechten opeist. Daarenboven ligt de nadruk steeds sterker op het performatieve. We zouden van een performance turn kunnen spreken. In het performatieve verschuift de aandacht van de betekenis naar de betekenaar, van de inhoud en het thema naar de materiële schriftuur, van de intentionaliteit naar de intensiteit. Deze performance turn hangt nauw samen met een aanvankelijk subtiele en daarna expliciete uitholling van de dramatische dialoog en de verschuiving naar een monologisch universum, een van de belangrijkste verschuivingen in de theatertekst van de twintigste eeuw. Ook hier gaat het niet om een louter technische verschuiving, maar om de uitdrukking van een veranderend mensbeeld.

(lees verder in het volledige nummer)

Even verderop stuit u op een gedicht dat ik geschreven heb. Behalve dat het gedicht, doordat het is opgeschreven, nu op papier vastligt, is het gedicht ook door middel van dit schrijven ontstaan. Schrijven is een actie, en woorden, pennen, papier en een scherm zijn de benodigde instrumenten. Ik schrijf door te schaven, te krassen, te backspacen, te herhalen, appeltje c, appeltje v, te wissen, te typen, uit het raam te kijken, te zuchten, cut, copy, paste en verder te tikken. De woorden op het witte vel (blinden noemen dit zwartdruk) zijn gereedschap, onderdelen die nodig zijn om het verhaal op te bouwen. Ik kan me niet voorstellen hoe ik zou moeten ‘schrijven’ zonder daarbij de woorden letterlijk voor me te zien.

Maar het gedicht dat ik heb geschreven bestaat niet alleen in de woorden op de pagina. De gedrukte versie is eerder een gebruiksaanwijzing. Het ritme heb ik getracht aan te geven door middel van de geluidsgolven van een opname van mijn eigen stem.

(lees verder in het volledige nummer)

Antoine Beuger (1955) studeerde compositie bij Ton de Leeuw aan het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam. Na een onderbreking van ongeveer 10 jaar nam hij het componeren weer op in 1990. Vanaf 2004 leidt Beuger edition Wandelweiser, een uitgeverij die hij in 1992 samen met Burkhard Schlothauer had opgericht.

Sara Deraedt (1984) woont en werkt in Brussel.

Iannis Goerlandt (1980) is vertaler, doctor-assistent aan de Onderzoekseenheid Literatuurwetenschap van de KU Leuven en redactiesecretaris van nY. Samen met Daniël Rovers werkt hij aan een vertaling van David Foster Wallace’ The Pale King.

Maarten van der Graaff (1987) debuteerde in nY en publiceerde vervolgens gedichten in De Revisor, Kluger Hans, De Brakke Hond en een essay in Deus Ex Machina. Verder is hij op verschillende podia en festivals te vinden, schrijft hij proza en werkt hij aan een debuutbundel.

J.Z. Herrenberg (1961) is prozaïst. Publicaties in yang, De Brakke Hond, DW B en nY. In Voor mij ben je hier (red. M. van Kempen; Meulenhoff, 2010) verscheen zijn verhaal ‘Schaduw en ex’.

Erwin Jans (Hasselt, 1963) is dramaturg bij Toneelhuis Antwerpen en publiceert over theater, literatuur en cultuur. Recente publicaties: Interculturele Intoxicaties. Over kunst, cultuur en verschil (2006); Hotel New Flandres. Zestig jaar Vlaamse poëzie 1945-2005 (i.s.m. Dirk van Bastelaere en Patrick Peeters, 2008); Democratie onder vragen (i.s.m. Eric Clemens, 2010); Kunst in deze wereld (i.s.m. Eric Corijn, Ivo Janssens en Nico Carpentier, 2011).

Atte Jongstra (Terwispel, 1956). Schrijver, dichter, essayist. Recente titels: De avonturen van Henry II Fix (roman, 2007), Klinkende ikken (autobiografie, 2008), De heldeninspecteur (roman, 2010) en Kristalman. Multatuli-oefeningen (essay, 2012).

Els Moors (1976) studeerde Germaanse Talen aan de Rijksuniversiteit Gent en Tekst en Beeld aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. Ze woont en werkt in Brussel als dichter en prozaïst en is lid van het CC van nY.

Sándor Radnóti (1946) studeerde Hongaarse taal- en letterkunde en filosofie. In de jaren zeventig werkte hij als redacteur bij een uitgeverij, in de jaren tachtig kreeg hij als dissident een beroepsverbod. Na zijn promotie in 1991 werd hij professor voor kunstfilosofie aan de Loránd Eötvös Universiteit te Boedapest. Hij schreef onder meer Stilepoche. Theorie und Diskussion. Eine interdisziplinäre Anthologie von Winckelmann bis heute (1990, met Peter Por) en The Fake. Forgery and its Place in Art (1999). Zijn meest recente boek is een monografie over Winckelmann (2010).

Matthijs de Ridder (1979) is schrijver en lid van de CC van nY. Recent schreef hij het boek Rebelse ritmes, hoe jazz en literatuur elkaar vonden, dat in het voorjaar van 2012 zal verschijnen.

Maartje Smits (1986) is filmmaker en schrijver. Zij studeerde in 2009 af aan de afdeling Beeld&Taal op de Gerrit Rietveld Academie, Amsterdam. In 2011 voltooide zij een Master of Design aan het Sandberg Instituut, Amsterdam.

Elisabeth Tonnard (Leerdam, 1973) publiceert kunstenaarsboeken en poëzie. Haar werk is internationaal opgenomen in vele collecties. Onlangs ontving zij de juryprijs van de Sheffield International Artist’s Book Prize. In 2009 was zij writer-in-residence van nY. Recente publicaties zijn Enduring Freedom. The Poetry of the President, The Story of a Young Gentleman en De dichter spreekt weer, alle gebaseerd op hergebruik van bestaande teksten. Zie ook: elisabethtonnard.com

Tom Van Imschoot (1978) is vicedecaan onderwijs van de Faculteit Architectuur en Kunsten (KU Leuven) en doceert literatuur aan Sint-Lucas Beeldende Kunst Gent. Hij doctoreerde aan de Universiteit Gent als aspirant van het FWO, met een proefschrift over leestheorie, verbeelding, lichamelijkheid op basis van het werk van Wolfgang Iser, Maurice Blanchot en Louis Paul Boon. Daarna werkte hij aan de Jan Van Eyck-Academie in Maastricht, in het kader waarvan hij onder andere een theatervoorstelling maakte met zijn proefschrift over Boon als vertrekpunt (Rincez-Moi S.V.P). Hij is ook (stichtend) redacteur van rekto:verso, tijdschrift voor cultuur en kritiek, recenseerde voor Knack en schrijft en spreekt in binnen- en buitenland regelmatig over literatuur, theater, beeldende kunst.

Samuel Vriezen (1973) is componist en lid van het CC van nY.

Colofon

CC

Michaël Boyden, Els Moors, Sarah Posman, Matthijs de Ridder, Johan Sonnenschein, Samuel Vriezen

BCC

Sascha Bru, Joris Janssens, Maarten De Pourcq, Erik Spinoy, Johan de Witte

WWW

Piet Joostens, Patrick Peeters, Erik Spinoy

Beeld

Robin Vanbesien

Letters

(papier) Stéphane de Schrevel – www.functionmatters.com
(e-boek) Iannis Goerlandt – www.donderkast.be

Advies

Inge Arteel, Dirk van Bastelaere, Joost Beerten, Geert Buelens, Bert Bultinck, Pieter De Buysser, Nico Carpentier, Iannis Goerlandt, Rokus Hofstede, Pol Hoste, Dirk Van Hulle, Lucas Hüsgen, Erwin Jans, Bart Meuleman, Jan H. Mysjkin, Harold Polis, Marc Reugebrink, Daniël Rovers, Bruno De Wachter

Secretariaat

Postbus 245, 9000 Gent, België, info@ny-web.be

Website

www.ny-web.be

Bijdragen en
spontane inzendingen

Bij voorkeur per e-mail aan info@ny-web.be.
Per post: in zesvoud sturen naar het secretariaat van nY, Postbus 245, 9000 Gent (per post gestuurde inzendingen worden niet geretourneerd).

nY is een uitgave van vzw Yang en komt tot stand met steun van het Vlaams Fonds voor de Letteren – www.vfl.be – en de Provincie Oost-Vlaanderen. nY is lid van CeLT – www.detijdschriften.be

Los nummer

€ 5 (digitaal)

€ 7 (papier)

Abonnementen

(papier) België: particulieren € 20; instellingen € 36. Andere landen: particulieren € 25; instellingen € 41. / Bedrag te storten op IBAN BE58 0001 7021 3879, BIC BPOTBEB1 (Bank van de Post), onder vermelding van ‘abo nY + postadres’. Voor een vlotte verwerking graag ook een seintje op info@ny-web.be. / Een abonnement kan vanaf elk nummer ingaan. Opzegging van het abonnement dient 3 maanden voor het einde van de jaargang te gebeuren.

V.u.

Sarah Posman, Spellewerkstraat 6, 9030 Mariakerke

Personen die niet of niet tijdig konden worden bereikt in verband met het copyright wordt verzocht contact op te nemen met het secretariaat.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door printouts, kopieën, of op welke andere manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. © vzw Yang

Verkooppunten papieren versie

Vlaanderen

Antwerpen: Dierckxsens-Avermaete (IMS), De Groene Waterman, IMS, Standaard Boekhandel | Brugge: De Brugse Boekhandel, De Reyghere | Brussel: BozarShop, Passa Porta, De Slegte, Wiels | Gent: International Press Store, Limerick, Lotte’s Leescafé, Marnix, Poëziecentrum, Visueel Media, Walry Nieuwscentrum | Harelbeke: d’onderkast | Hasselt: IMS | Leuven: Plato, IMS Fungy | Lier: Liber Mundi | Mechelen: Forum, Salvator, De Zondvloed | Oostende: New Corman | Overijse: Standaard Boekhandel | Roeselare: De Zondvloed | Schilde: ’t KLAverVIER | Sint-Niklaas: ’t Oneindig Verhaal | Tienen: Plato | Vilvoorde: Standaard Boekhandel

Nederland

Amsterdam Athenaeum Nieuwscentrum, De Brakke Grond, Perdu | Middelburg Boekhandel De Drukkerij – Van Schaik | Den Bosch Adriaan Heinen | Rijswijk (Den Haag) Houtschild