Vorm, daar zijn we in. ‘En-een-beetje-in-form?’ wil de buurman weten als ik ’s ochtends vertrek met de fiets. ‘Een beetje? Er is aan deze figuur geleegd, gedoucht, gekleed, geföhnd, gevuld, gepoetst, gemaquilleerd, geparfumeerd. Ze heeft net nog een “door een of beide ouders in te vullen” formulier ondertekend en daarmee ingestemd met iets wat zal bijdragen tot de vorming van de kleine vormpjes. Informatiekanalen heeft ze aangezet, aangeklikt en aangeraakt. Er werd op fora geslided, een spiegelbeeld geverifieerd. Ze kan formeel bevestigen dat ze zich na het transformatiegebeuren dat de ochtend heet bijzonder gevormd voelt,’ komt er meestal uit als ‘ja, toppie.’ Op de drempel, in een routine klinkt het ‘in-form’ zijn niet bijzonder vormelijk.

nY is met #15 meer dan ooit in vorm en bezingt het maken van wat Thomas Stangl ‘complexe taalbouwsels’ noemt als vluchtweg uit de routine. We gaan na hoe de literatuur aan de slag kan met de vormen die ons bepalen, de grote en kleine revoluties waarvoor we ons inzetten, en koppelen daartoe aan het nu nu nu een gistend geheugen. Verwacht geen literair alternatief voor slow cooking, een nostalgische zoektocht naar de verloren tijd of reculer-pour-mieux-sauter-wijsheden. We willen onderzoeken wat we in onze door updates gestructureerde dagen kunnen met een eigenzinnig herinneren. Wat gebeurt er als we in een dwingend nu toch back blijven aanslaan? Als we schaven aan informatie in plaats van haar enkel te checken? Niet aan contentverversing doen, maar aan zinsontleding? We willen de nerven van de dag blootleggen, kijken hoe de tijd loopt, en wat wij ervan kunnen maken. Graag staan we achter William Gass wanneer die zijn dagtaak samenvat als een radicale ‘loyalty to form’. ‘Every other diddly desire can find expression; every crackpot idea or local obsession, every bias and graciousness and mark of malice, may have an hour; but it must never be allowed to carry the day.’ Wat je maakt in zo’n dag, ‘this or that little reality’, verandert de wereld. Memovorm – vorm uit en voor het geheugen, vandaag.

We vatten aan met Thomas Stangls ‘Dubbele boekhouding’, in een vertaling van Lucas Hüsgen. Stangl put uit een notitieboek dat hij bijhield tijdens het schrijven van een lijvige roman en past zijn herinneringen aan het schrijfproces in elkaar. Hoe dieper in de roman, hoe minder ruimte er is om mee te draaien in het leven. Negatief saldo. In dat ‘weinige leven’ gaat echter een ander leven schuil, dat van ‘het tekst-ding dat zijn eigen wetten kent, zijn eigen vorm van perfectie zoekt’ en de auteur daarbij nodig heeft. Literatuur maken is voor Stangl op zoek gaan naar bevrijding, niet alleen van de eigen samenhang van leven, maar ook ‘op een bepaalde, bescheiden onbescheiden manier een bevrijding van de economische omstandigheden, voor zover ze daar iets tegenover plaatst; iets tegendraads, een eigen waardesysteem dat gehoorzaamt aan een bizarre economie waarin nauwelijks een verhouding tussen winst en verlies, arbeid en niet-arbeid valt te berekenen.’ Dat even waardeloze als wonderlijke waardesysteem heeft de vergoedingen, prijzen en stipendia – positief saldo – evenveel nodig als dat het er afstand van moet nemen.

Voor De kwestie doken we een zeventigtal jaar het literaire verleden in. Uitgangspunt is het feit dat elk jaar op 1 januari ‘Public Domain Day’ wordt gevierd. Op die dag vervalt immers het auteursrecht op het werk van diegenen die dat jaar hun eenenzeventigste sterfjaar vieren. En dat is wel een feestje waard. Hoe groot deze schrijvers en denkers bij leven en in de zeven decennia die daarop volgden ook waren, hun werk is vanaf dat moment vogelvrij verklaard. Niemand kan je er meer van weerhouden om je de geschriften van bijvoorbeeld James Joyce, Virginia Woolf, Menno ter Braak of F. Scott Fitzgerald toe te eigenen. Geen nazaat die nog bezwaar kan aantekenen tegen een vrije bewerking van de poëzie van Hendrik Marsman of de geschriften van Walter Benjamin. nY gooide het werk van de auteurs die de afgelopen vier jaar het publieke domein hebben betreden voor de leeuwen en vroeg tien schrijvers om zich uit te leven op een of meer dode meesters. Hélène Gelèns opent de dans met een ‘zesspraak’ tussen de schrijfster Selma Lagerlöf, de anarchiste Emma Goldman, Virginia Woolfs personage ‘Jinny’, de filosoof Henri Bergson, de cultuurcriticus Menno ter Braak en Joseph Roths personage ‘Andreas Pum’, zes stemmen die elkaar bij leven niet noodzakelijk hebben gesproken, maar hier een levendige discussie voeren, waaruit en passant een onthullend beeld van de eerste helft van de twintigste eeuw naar voren komt. Elisabeth Tonnard kijkt naar het werk van Virginia Woolf, Hendrik Marsman en James Joyce en vangt daar nog slechts gebalde impressies, echoënde herinneringen en verrassend poëtische samenvattingen van op. J.Z. Herrenberg gaat een heroïsch gevecht aan met het verhaal ‘The Dead’ uit James Joyce’ Dubliners. Hij keert de magistrale ontluistering van de Ierse bourgeoisie binnenstebuiten en richt zijn pijlen op onze tijd. Jeroen van Rooij heeft vervolgens vragen over Leopold Bloom. Hij roept de hulp in van onder anderen Google en een reumatische ballerina om ze te beantwoorden. Bernard Wesseling lijkt die hulp niet nodig te hebben. Zijn ‘Portret van de artiest’ neemt niet de gedaante aan van een jongmens, maar die van een van een Randstedelijk bijdehandje voor wie Landmeer zijn eigen kleine Dublin is en Amsterdam gelijkstaat aan de wijde wereld. Kenneth Goldsmith – de eerste van drie auteurs die zich door Walter Benjamin laten uitdagen – begeeft zich, aangevuurd door het Pasagenwerk door New York. Hij leest en schrijft de stad en de stad hem. Marc Kregting bekijkt het openingsfragment van Benjamins ‘Over het nut van de geschiedenis’ met zijn door koffie vertroebelde blik, terwijl Peter Smink in een reeks vrije improvisaties op ‘onze Walter’ ontbrandt. Hans Dekkers dan weer ontdekt in ‘Of Time and the River’ van Thomas Wolfe een minder verlichte kant van het modernisme en laat die naadloos overvloeien in onze eigen verlichte tijden. Paul Mennes, ten slotte, trekt naar het landhuis van Fitzgeralds Grote Gatsby en doet daar een huiveringwekkende ontdekking.

De omzet sluit aan bij de kwestie ‘Oorlogspoëtica’ uit nY # 14 en brengt twee teksten van Rob Halpern uit diens recente bundel Music for Porn. Samuel Vriezen vertaalde ‘Aantekeningen over affectie en oorlog’, waarin de auteur zich afvraagt hoe hij de lyriek kan aanwenden om de militarisering van zijn gezond verstand, van zijn intieme verlangens, zijn ritmes te tonen en ermee te breken. ‘Affections shall solve the problem of freedom yet,’ dichtte Walt Whitman. Maar hoe gebruik je die gemilitariseerde affecties vandaag om de verstaanbaarheid van de natie in wier naam geleden wordt niet te dienen, maar te verstoren? In ‘Memoranda — oftewel beschrijvingen van soldaten en oorlogsindrukken in memovorm, vaak van ter plekke gemaakte aantekeningen —’ ontregelt Halpern een militaire operatie als hypergecodeerde gebeurtenis. Hij wil ons doen horen hoe rauw de ‘hum and buzz of the great shells’, door Whitman meesterlijk aangevoeld, kan klinken. Frank Keizer vertaalde zes memoranda en zal dat ook in #16 doen.

In De zift wandelt Christophe Van Gerrewey door dOCUMENTA (13). De tentoonstelling wilde een state of mind zijn, een hersenpan met vier posities op het spel: ‘under siege’, ‘on retreat’, ‘in a state of hope’ en ‘on stage’. Neemt u vooral Halperns poëtisch oorlogsgeweld mee wanneer u zich, met Van Gerrewey, afvraagt of we de verzamelde werken in Kassel, die stuk voor stuk reageren op trauma, ineenstorting en herstel, kunnen begrijpen als een noodkreet, een reddingsboei, een humanitaire actie of een poging tot herinnering. De wandelaar eindigt zijn tocht bij Leaves of Grass van Geoffrey Farmer en bij Pierre Huyghes cirkelvormige berm, op de composthoop van het Karlsauepark. Dat het precies hier is, waar er wordt verteerd en gefermenteerd, dat de kunstenaar zijn loyauteit aan de vorm moet uitspelen wordt duidelijk gemaakt door Huyghes verwijzingen naar Marcel Duchamp, Adolfo Bioy Casares en Stéphane Mallarmé. Deze laatste, vormvent par excellence, blijkt ook nog steeds het ijkpunt in de hedendaagse Franse poëzietheorie die Joost de Bloois in zijn stuk ‘Action restreinte! Action directe! Poëzie, politiek, subject’ tegen het licht houdt. Hij bespreekt er vier recente reflecties op het politieke potentieel van de poëzie en komt bij Mallarmés absolute gok uit. Vrijheid, klinkt het hier in echo van Stangl, ligt in de beperking. De beloning is nodig, maar doet er niet toe.

Ook de Beelden van Aleksandra Chaushova spelen met de herinnering en het verlopen copyright. Na 1918 werd het auteursrecht van overleden auteurs in de USSR onmiddellijk genationaliseerd en door de staat voor een habbekrats aangeboden. Dat zorgde ervoor dat men de oeuvres van literaire en politieke grootheden ‘per strekkende meter’ kocht. Bij een doorsnee huisgezin stond bijvoorbeeld 3 meter Tolstoj, 2 meter Dostojevski en een meter Lenin. Op die overvloed aan papier begon Chaushova als kind te tekenen, uitgedaagd én beschermd door de onoverzienbare hoeveelheid pagina’s.

Als voorlaatste tekst een fragment uit wat je kunt lezen als een hedendaags boek der boeken, David Foster Wallace’ onvoltooide en postuum gepubliceerde The Pale King. ‘We fill pre-existing forms and when we fill them we change them and are changed,’ zo luidt het motto dat de lezer het boek in stuurt. Wij willen daar niets aan toevoegen en laten u graag kennismaken met het even heldhaftige als bloederige verhaal van Leonard Stecyk, 1 meter 55 lang en amper 47 kilo droog aan de haak. Een voorpublicatie, want op de volledige De bleke koning, vertaald door Iannis Goerlandt en Daniël Rovers, is het nog even wachten.

In haar voorlaatste bijdrage als onze Gast gaat Maartje Smits op zoek naar het geheugen van het internet. Nog nooit van de Wayback Machine gehoord? Niet eens zo erg, als we willen bewaren moeten we beschrijven. Maak de George Perec in u wakker en schiet in vorm.

Memo to self: wij beschrijven voortaan zonder Michael Boyden (adieu!) en met Hans Demeyer (gegroet!).

I

2002, het jaar vervaagt in een dik notitieboek zonder dateringen dat in juli 2001 werd aangevangen en in juli 2003 volgeschreven was. In het notitieboek staan nauwelijks persoonlijke aantekeningen; behalve een uitbarsting van wanhoop in de zomer van 2002, die ik niet zal citeren (ze vindt in de mutaties van de bankrekening haar weerslag, en is weerslag van de mutaties).

In deze tijd schrijf ik sinds bijna twee jaar aan een dikke roman, een roman over reizen en reizigers – juist terwijl ik zelf niet van mijn plek kom, niet verder dan mijn fiets mij draagt, nauwelijks buiten Wenen, naar de Lobau of naar Klosterneuburg.

Januari, een nieuwe schaalverdeling, een- en twee-euromunten, die mij herinneren aan 100 en 200 peseta, een munt die je in het café op tafel achterlaat, om je drankje te betalen. Een levensstijl waaraan ik mij herinner en die ik mij weer tracht voor te stellen. Een nonchalance die ik in deze maanden bijna volledig kwijtraak. Twee euro worden in de loop van dit jaar een kolossaal bedrag, om dan weer bijna niets te zijn.

03-01. Nieuw positief saldo, € 104,68. 1440,43 schilling.

Huur Althaus GmbH € 366,27

Ziekenfonds, verminderde basisbijdrage te betalen € 65,90

Wien Energie verbruiksprijs basisprijs toeslag duurzame energie omzetbelasting stranded costs te betalen € 126,00

United Telekom Austria basistarief gesprekskosten € 30,84

Internet, UTA-incasso detailfactuur (ik herinner me het geluid van het inbellende modem, meestal drie keer per dag, om twaalf uur, mailbox, Perlentaucher, na 6 uur ’s avonds (dan is het goedkoper), nog eens na middernacht; steeds met een oog op de klok) € 40,07

Abonnement op Der Standard, maandelijks € 22,50

Studentenabonnement op Falter, vervaldatum eind februari

Tot dan moet ik toekomen met het geld dat ik voor Kerstmis en verjaardag cadeau kreeg.

31-01. Inzendtermijn voor de aanvraag van een staatsstipendium. De twintig eerste, honderd keer herschreven pagina’s van de dikke roman, waarvan ik nog niet weet dat hij Der einzige Ort zal heten. Zo vaak herschreven, hoop ik, dat elke afzonderlijke zin, elk woord aan alle kanten doordacht en onaantastbaar is.

(lees verder in de volledige versie)

‘Ik heb jullie, kinderen van deze tijd, niets nieuws te vertellen,’ zegt Selma, ‘alleen wat halfvergeten verhalen van bij ’t vuur in de hut waar knechten en dagloners met natte dampende kleren zich warmden, en van bij het haardvuur in de zalen waar de oude heren in schommelstoelen hun dampende grog genoten.’

De waterval bij het landgoed was een gigantische stenen trap, waar de golven van de Björksjöbeek zich bruisend overheen stortten. Duizelig van hun vaart, tuimelden ze, botsten ze. Ze bespatten elkaar met schuim, vielen nu eens over een steen dan weer over een stok, sprongen op om opnieuw te vallen, al schuimend, proestend, donderend.

Dronken van hun pas herwonnen vrijheid liepen de wilde, door de lentelucht opgehitste golven storm op de kisting, een oude stenen muur. Tuimelend en proestend stormden ze hoog op de muur af, trokken zich dan terug alsof zij hun witte koppen gestoten hadden en bestormden opnieuw de muur. ’t Leek wel een stormloop. Grote brokken ijs dienden als schild, stukken hout als stormrammen. Alles stortte zich op de muur en stoof weer terug. Een grote steen raakte los van de kisting, stoof met de golven terug en zonk.

Even was ’t alsof de golven beraadslaagden, maar daar kwamen ze alweer met ijsschotsen en drijfhout, vol dwaze streken, onbarmhartig, dol van vernielzucht.

‘Een man rent over straat,’ zegt Henri, ‘struikelt en valt. Passanten lachen.’

‘Ik val soms uit de gratie,’ zegt Jinny, ‘omdat ik zoveel lach, omdat ik zo speels en zorgeloos ben. Ik beweeg, ik dans, ik houd nooit op met bewegen en dansen.’

‘Ik knik de nar toe,’ zegt Menno, ‘die mijn ernst overal vergezelt. Er is geen gedachte die niet is voorbestemd om te worden weggelachen.’

‘Daar is ze weer,’ zegt Selma, ‘de zelfbeschouwing met haar ijzige ogen en lange vingers, ze rafelt ons zielenleven uiteen, precies zoals oude vrouwen met lapjes wol doen. Ze hoont: Kijk, ’t zijn vodden, enkel vodden.’

‘Als ik meeleef met de struikelende man,’ zegt Henri, ‘zie ik niet meer het komische van de situatie. Ik vraag me eerder af of hij zich geen pijn heeft gedaan. Observeer ik hem met de ogen van een onverschillige toeschouwer, lach ik.’

‘Als ik lach zie je te veel tandvlees,’ zegt Jinny.

‘Jullie die dansen en lachen,’ zegt Selma, ‘ik smeek jullie, dans voorzichtig, lach zachtjes, er wordt al zoveel onheil gesticht. Jullie zouden nog lachen om die arme oude vrouw die haar dagen slijt in die donkere hoeve verderop. Ze speelt weer piano, haar laatste troost. Ze probeert haar verdriet weg te spelen. Maar wat speelt ze? Een polka! Zij, die zo bitter bedroefd is. Ze kan niet anders, ze heeft die ene polka geleerd, die zit haar nog in de vingers. Niets anders kan ze spelen, geen treurmars, geen hartstochtelijke sonate, geen weemoedig volksliedje, alleen die polka waarbij de hele wereld lust krijgt te dansen, zo vrolijk klinkt ze. Maar de oude vrouw schreit. Er is zoveel dat ze verdoven wil: ’t gejammer van verarmde boeren, de vloeken van afgebeulde arbeiders, de hoonlach van haar bedienden, de schande dat ze de vrouw is van een slechte man. Ze speelt om alle gevoel te dempen. En aldoor speelt ze die polka, steeds weer van voren af aan. Nu is haar man thuisgekomen. Ze hoort hoe hij de kamer inkomt en in de schommelstoel plaatsneemt. En terwijl ze speelt, hoort ze de stoel krakend schommelen.’

‘God is rechtvaardig,’ zegt Andreas. ‘Hij deelt ruggenmergbeschadigingen uit, amputaties, maar ook onderscheidingen naar verdienste. Als je erover nadenkt, is een been verliezen in de oorlog niet zo heel erg en onderscheiden worden een groot goed. Een oorlogsinvalide mag rekenen op het respect van de wereld, een gedecoreerde invalide zoals ik bovendien op het respect van de regering.’

‘De Romeinen moeten in hun vuistje hebben gelachen,’ zegt Emma, ‘om die rare man die sprak van boetvaardigheid en lijdzaamheid in plaats van op te roepen tot gewapend verzet tegen hen, plunderaars en onderdrukkers van het volk.’

‘De anderen lachen,’ zegt Andreas.

‘De lach heeft een echo nodig,’ zegt Henri. ‘Luister maar: het begint met een knal, gaat over in gerommel, als donder in de bergen. Het zou altijd door willen gaan. Maar dat kan niet, ons lachen is altijd het lachen van een groep. Wie niet tot de groep behoort, lacht niet mee.’

‘Hoe spontaan ik ook lach, mijn lach duidt altijd op een onuitgesproken overeenstemming, ik zou bijna zeggen een geheime verstandhouding, met andere lachenden, werkelijke of denkbeeldige.’

‘Maar waar worden onze dichters onhumoristisch?’ zegt Menno. ‘Bij de poëzie. En onze gelovigen? Bij het woord God. En sommige sceptici? Bij de scepsis. Het is mij de moeite niet waard, om daar al onhumoristisch te worden; ik prefereer dan de kiespijn als het geëigende moment.’

‘We beleven plezier aan het lachen,’ zegt Henri, ‘maar de verborgen bedoeling van het lachen is anderen te vernederen en te corrigeren.’

‘De hoonlach van Lev Trotski toen hij aan de macht was!’ zegt Emma. ‘De bleke, holwangige balling die ik in New York in het voorjaar van 1917 had ontmoet, was drie jaar nadien een trotse gebruinde man die in de lengte en in de breedte leek gegroeid. Hij had geproefd van de macht en was zich bewust van zijn gezag. Van een afstand sloeg hij de Britse gasten gade. De hoon spatte van zijn gezicht. Hij sprak met niemand en vertrok na korte tijd weer. Mij had hij niet herkend, en ik deed geen moeite zijn aandacht te trekken. De kloof tussen onze werelden was te diep geworden.’

‘Ieder lid in de maatschappij moet aandacht opbrengen voor zijn omgeving en zich vormen naar de mensen om zich heen,’ zegt Henri. ‘De maatschappij laat dan ook boven iedereen de dreiging hangen van de lach: een vernedering die weliswaar niet zo diep is, maar waar iedereen voor vreest. Dat is de lach: een beetje vernederend voor degene die er het voorwerp van vormt, een soort sociale ontgroening.’

(lees verder in de volledige versie)

"Yes, of course, if it's fine tomorrow," said Mrs Ramsay.

"Nonsense," said Mrs Ramsay, with great severity. "My father is a chemist, Mrs Ramsay.

Odious little man, thought Mrs Ramsay, why go on saying that?

Lily's picture! Mrs Ramsay smiled. Mr Ramsay glared at them. Eight children! Books, she thought, grew of themselves. Mrs Ramsay flashed her needles. "Charles Tansley … dear Mrs Ramsay …

The thought was distasteful to him. Mrs Ramsay rose. Lily rose. Mrs Ramsay went. It was Mrs Ramsay reading to James, she said.

Mrs Ramsay pondered, watching her.

Mrs Ramsay wondered. Life, she thought—but she did not finish her thought. Like all feelings felt for oneself, Mrs Ramsay thought, it made one sad. If only he could be alone in his room working, he thought, among his books. The thought was strange and distasteful.

"If at all," said Mrs Ramsay merely to fill up space, thinking what an old maid William was becoming. Mrs Ramsay demanded. Everybody could see, Mrs Ramsay thought. Mrs Ramsay wondered, and she wondered if Augustus Carmichael had noticed. It must have happened then, thought Mrs Ramsay; they are engaged. "Oh, coffee!" said Mrs Ramsay. Everybody, she thought, felt a little uncomfortable, without knowing why. No, she thought not.

As usual, Lily thought.

Probably not, he thought. That man, she thought, her anger rising in her, never gave; that man took. Mrs Ramsay had given. Why, thought Mr Ramsay, should she look at the sea when I am here? [Mr Ramsay sighed to the full. Dear Mr Ramsay! Mrs Ramsay, she thought, stepping back and screwing up her eyes. Life stand still here, Mrs Ramsay said. "Mrs Ramsay! Mrs Ramsay!" she repeated. The faint thought she was thinking of Mrs Ramsay seemed in consonance with this quiet house; this smoke; this fine early morning air. Mr Ramsay followed him, turning his head). No, she won't give way, he thought; she's different, he thought. Mrs Ramsay said. Mrs Ramsay sat silent.

Now Mrs Ramsay got up, she remembered. The Rayleys, thought Lily Briscoe, squeezing her tube of green paint. Minta was bored by hares, Lily thought. Mrs Ramsay has faded and gone, she thought. Mrs Ramsay had planned it. Little words that broke up the thought and dismembered it said nothing. Oh, Mrs Ramsay! "Mrs Ramsay!" she said aloud, "Mrs Ramsay!"

"Mrs Ramsay!" Lily cried, "Mrs Ramsay!" Mr Ramsay's boat, she replied.

Lily thought, looking out to sea. It evaded her when she thought of Mrs Ramsay; it evaded her now when she thought of her picture. Let it come, she thought, if it will come. Letting herself be helped by him, Mrs Ramsay had thought (Lily supposed) the time has come now. Especially, Lily thought, Mrs Ramsay would glance at Prue. "Mrs Ramsay!”

Mr Ramsay had almost done reading. 

Cam thought, addressing herself silently to James. Cam wondered. What was he thinking now?

(lees verder in de volledige versie)

Over tienen was het intussen al, de bovenetages vrolijk rumoerig, en haar vader en haar oom doken overal gezellig op tussen de gasten, dolende middelpunten van warme belangstelling. Maar Lilian Donker, Jans oudste dochter, stond telkens bij de trap bezorgd omlaag te turen – door de roodfluwelen tochtgordijnen was het een komen en gaan, ook van bezoekers aan het restaurant beneden, wat je een glimp op deed vangen van de glimmende straat, maar haar neef en zijn vriendin wilden nog steeds niet verschijnen.

Sinds de traditie ontstond, vijftien jaar geleden, was het nooit dramatisch tegengevallen, het gezamenlijke verjaardagsfeest van de gebroeders Donker. Jan en Jaap, hoezeer fysiek ook verwarrend overeenstemmend, hadden zich in een arbeidzaam leven onderscheiden op zeer verschillende terreinen: Jan was de oprichter van een florissant winkelcentrummanagementbedrijf, met Hoog-Sterrenstein als voorlopig laatste meesterproject; Jaap was cum laude gepromoveerd op een baanbrekende studie over dodecafonische-muziekanalyse in de Verenigde Staten, en al decennia werkzaam aan het Conservatorium van Amsterdam. Beide energieke mannen waren meermalen gehuwd (de twee broers verkeerden feitelijk het meest frictievrij met elkaar, hadden hun vrouwen vastgesteld). Voor hun vijfenzestigste verjaardag was het oog van de eeneiige tweeling weer eens op de residentie gevallen, en wel op het vermaarde Kaan, gevestigd in een statig, somber pand aan de Lange Houtstraat, vroeger behorend tot het Ministerie van Oorlog, waar vaak ’s Neerlands neutraliteit hartgrondig was vervloekt. Cadeautjes, dit kroonjaar, hoefden de Donkers niet, alle genodigden hadden een lijstje met steunenswaardige instellingen gekregen, zodat men kon storten naar wens en draagkracht.

En toen waren ze daar, toch nog plotseling, hand in hand de Grote Zaal binnengewandeld, stonden daar in het warme boterlicht van de kroonluchters met gedesoriënteerde blikken – Koenraad Gabriëls en Gretta Hoenderdal, hij in een zwart pak en metallic grijs overhemd, zij in azuurblauwe pumps en een klavergroen jurkje met bijpassend tasje, de schouderriem kruiselings om haar tengere lijfje.

Lilian verontschuldigde zich bij de closetfabrikant en zijn langdradige echtgenoot en werkte zich opgelucht naar het verlate paar.

—Ha! riep Koenraad, toen hij haar in het vizier kreeg. Dag, nicht. Gefeliciteerd alvast met je vader.

Ze wisselden wangzoenen, driemaal, naar onachterhaalbaar vaderlands gebruik.

—Hallo, Gretta!

De twee vrouwen omhelsden elkaar.

—Daar zijn ze dan, zei Lilian tevreden. Hèhè! Jullie zien er stralend uit. Ik was even bang dat jullie niet meer zouden komen.

—Wijt dàt maar aan de Nederlandse service, contradictio in adiecto, zei Koenraad met een geharnast lachje, en zijn grijze ogen begonnen te smeulen. Alweer een restaurant waar we geen tweede keer heengaan.

—Daar selecteer jij toch altijd op? plaagde Lilian, met een knipoog naar Gretta. De volgende keer wil ik wel je nieuwste mobiele nummer hebben, hoor. Zo frustrerend als je iemand niet kunt bereiken …

—L’orage op de Dunne Bierkade! dreunde Koenraad bezwerend. Wees gewaarschuwd, wees heel erg gewaarschuwd! Het zag er van buiten goed uit, maar we zaten een half uur te wachten op onze bestelling. Mijn God! ‘Service’ is een leenwoord, en dat zullen we weten ook. Nederlanders willen niet dienen, alleen verdienen.

(lees verder in de volledige versie)

Was the clown Bloom’s son?

Hij is een ‘moderne schrijver, in weerwil van wat de critici zeggen’. Hij gedraagt zich zoals hij dat van zijn ondergeschikten verwacht.

In een notendop: het is het verhaal van een eens groot komiek (Paulo, a formerly great tramp clown), wiens carrière in een neerwaartse spiraal terechtgekomen is en die worstelt met een alcoholprobleem. Hij redt Joy, een moedeloze ballerina die zichzelf het leven probeert te ontnemen.

Hij was flexibel, elegant, lenig en sterk. Hij bereikte enorme zelfcontrole en discipline. Hij wilde elke zenuw, elke spier in zijn lichaam beheersen om zo de perfecte balans en kracht te vinden.

(lees verder in de volledige versie)

Er was me daar eens een tijd en een tijd en nog wat geleden ook dat een boekoei de weg af kwam gelopen en die boekoei die de weg af kwam gelopen kwam een droppie van een joch tegen dat de kleine Rat heette …

Zijn pa vertelde hem dat verhaal: zijn pa keek hem aan vanachter glas: hij had een harige porum.

De kleine Rat, dat was hij. De boekoei kwam de weg af gelopen tot waar tante Sjaan woonde: zij verkocht zure matjes.

Ik zie het rooie licht
De gordijnen zijn gesloten voor mijn.

Hij zong dat liedje. Dat was zijn liedje.

Ik voel dat ik moet lopen, want ik wil jou niet kopen.

Als je in je bed piste werd ’t eerst warm en daarna koud. Zijn moeder legde er een schoonmaakdoek over. Dat ruikte raar.

Zijn moeder ruikte lekkerder dan zijn vader. Ze speelde op de piano het liedje van de zeekaptein om op te dansen. Hij danste.

Tralala lala
Tralala lalalobbesje
Tralala lala
Tralala lala

Ome Karel en Sylvia klapten. Zij waren ouder dan zijn vader en moeder, maar ome Karel was ouder dan Sylvia.

Sylvia had twee pennen in haar la. De pen met zwarte achterkant die was van ome Sjon en de pen met het kroontje die was voor haar eigen om een brief mee te schrijven. Sylvia gaf hem een zoentje elke keer als hij haar een papieren zakdoekje bracht.

De familie Adelberg woonde op nummer zeven, Hondsdraflaan. Die hadden een andere vader en moeder. Dat waren Esmees vader en moeder. Als ze groot waren zou hij met Esmee trouwen. Hij verstopte z’n eigen onder de tafel. Zijn moeder zei: ‘Nou, Raffie zegt wel sorry.’

Sylvia zei: ‘En anders is zijn moeders naam Corrie.’

Moeders naam is Corrie.
Sorry.
Sorry.
Moeders naam is Corrie.
Sorry.
Moeders naam is Corrie.
Sorry.

(lees verder in de volledige versie)

Zondag 23 januari 2005

Een parallel van Benjamins Passagenwerk zonder vast te zitten (misschien) aan één enkel fenomeen, zoals De Passages. [Wat zou een twintigste-eeuwse NYC tegenhanger zijn? Winkelcentra? Nee.] Benjamin stelt zich het Passagenwerk voor als een radicale formele oefening, een soort collageverhaal, zonder centraal thema.

Ik begin met Benjamins A-Z en zal er onvermijdelijk van weg bewegen. Op dit moment is het idee erg mistig en zijn de contouren erg groot en onuitgesproken. Mettertijd zullen ze scherper gaan worden.

Door informatie heen werken. Iedereen die zich een weg baant door een grote hoeveelheid informatie zal vanzelf net zo persoonlijk zijn als elke vorm van schrijven. Zo werkt het proces van taalmanagement, accumulatie, naar het meest persoonlijke statement, zonder ooit één woord te hoeven schrijven.

Een foutieve lezing van Benjamin. Benjamin gezien door de lens van Joyce; Benjamin als voorloper van conceptual writing – post-deconstructie, waar woorden en zinnen intact blijven en semantisch correct. Voorbij de montage, diep de toe-eigening in. Een taalmanager, een informatiemanager lang voordat er ooit aan die term werd gedacht. (Joyce was zeker een informatiemanager, hoewel niemand hem ooit die mantel heeft omgehangen.)

Wegbreken van het benjaminiaanse script; je weg vinden door New York City in de twintigste eeuw op de manier waarop je dat moet doen.

De Passagen = De Wereldtentoonstellingen (1939/1964)

Baron Haussmann = Robert Moses

Baudelaire = Robert Mapplethorpe

Donderdag 5 april 2007

(lees verder in de volledige versie)

Zoals bekend moet er een apparaat zijn geweest dat zo was ontworpen, dat het iedere inwerkingstelling door een koffieliefhebber met tegenkanting beantwoordde die het extra winst uit de consumptie opleverde. Een geit in Jemenitische klederdracht, gewapend met een uzi, bewaakte de aan-uitknop, die scherp tegen het chroom afstak. Door een systeem van hedgefondsen werd de illusie gewekt dat het chroom betaalbaar was. In werkelijkheid hield een jongen genaamd Khaldi, een meester in koffiezetten met een injectietechniek, de hand op de knip. Van dit apparaat kunnen we ons een tegenhanger verbeelden in literatuur. Consumeren moet altijd de geit die men bestempelt als ‘survivalend’. Het dier kan zonder meer iedereen de baas, mits het een ideaal incorporeert dat tegenwoordig zoals bekend naïef en verouderd is en zichzelf toch niet mag belonen.

(lees verder in de volledige versie)

De trein zoefde razendsnel voort langs de zomergroene weiden, langs kwikzilveren slootjes en korte kijkjes op weidse plassen, langs gemoedelijke dorpjes en de eeuwige, eenzelvige en eenzame schoonheid van het vlakke land. Dit was het land van zijn verlangen, de trotse leeuw, wiens beeld brandde in zijn bloed, de Nederlandse Leeuw met in zijn opgeheven klauw het zwaard – was er een groter geluk denkbaar dan de snelle nadering over de groene uitgestrektheid, een grotere schoonheid dan de ijzeren slang die soepel voortgleed, dansend in de elektrische, blauwe lucht van die dag?

Steeds weer drong de aarde zich aan hem op, nieuwe vergezichten, en zo naderde hij het krioelen van de betoverde stad, de uitlaatgassen brakende, verblindende en verstikkende wirwar, de oude zinderende grachten van Amsterdam. De eerste gebouwen en straten gleden met een vreemde, spookachtige vertrouwdheid aan hem voorbij, en de slang kwam langzaam tot stilstand. Onder de hoge overkapping was de sfeer bedompt, broeierig, het station wemelde van de gehaaste figuren en gonsde van stemmen en echo’s. Naast hem klonk een nasale vrouwenstem: ‘Amsterdam is mijn lievelingsstad.’ Verdomd, dacht hij. En hij betrok het meteen op zichzelf.

Hij zag de nauwe, bochtige, door ouderdom verkleurde straten, met hun zwoele geur van vers gebrande koffie, met de uitzwermende, duizendvoetige massa, er waren de verre dreun en het gefluister van het grote raadselachtige Mokum, de schepen op het blikkerende water van het IJ. En er was de belofte van avontuur en van tientallen mooie en geheimzinnige vrouwen die ergens in het labyrint van de hoofdstad op hem wachtten.

Hij zag het razende verkeer met zijn oneindige stroom van gezichten, de openbare bibliotheek met al zijn boeken en daarnaast het conservatorium met zijn kakofonie van instrumenten; of draaide het allemaal om dat ene moment in die draaikolk, die de stad was, klokslag vijf uur, een stem, een gezicht, een gespierd, uitdagend meisje met een open mond, dat hem passeerde op het Damrak, dat één moment in de julibries leek te bevriezen – borsten, buik, schaamteloos blote benen – en dat toen weer werd opgeslokt door de menigte, voorgoed onvindbaar?

(lees verder in de volledige versie)

Gatsby was niet moeilijk te vinden. Ik volgde hem vanuit Europa naar de Verenigde Staten. Het volstond de kranten te lezen. Hij liet een spoor van onverklaarbare overlijdens achter. Bijna altijd ging het om jonge vrouwen. Sommigen werden in hun eigen bed gevonden, anderen in de straten van New York of in de harteloze natuur. Als de nood hoog was, voedde Gatsby zich met wat er voorhanden was. Maar in de regel verkoos hij meisjes van goede families. Hij vond ze op de societyfeesten, waarvoor hij met zijn aristocratische charme dagelijks uitnodigingen kreeg. New York had, net als Gatsby zelf, behoefte aan vers bloed. Elke avond werden er honderden feesten gegeven in salons en hotels.

Ikzelf was niet gezegend met nobele trekken of een innemend accent. Dus kocht ik de maître d’hotel van dit of dat hotel of de dienstmeid van een of andere schatrijke gastheer om. In een gehuurde smoking mengde ik mij tussen de gasten, discreet vragen stellend. Op een avond kwam ik te weten dat Gatsby veel dichterbij was dan ik tot dan toe dacht. Het was de derde soiree waar ik die avond langsging. Ik stond te luisteren naar een gesprek van twee girafmagere jongedames.

‘Woont u op Long Island?’ informeerde de ene. ‘Ik was daar ongeveer een maand geleden op een feest. Bij een zekere Gatsby. Kent u hem?’ De diamanten op de armband rond haar pols schitterden kil terwijl ze zich koelte toewuifde met een waaier van pauwenveren.

‘We zijn buren,’ zei de andere jongedame met afgemeten stem. Ze schikte de kraag van haar zijden japon alsof ze bescherming zocht tegen een plotse tocht. Haar handen beefden.

‘Ik heb gehoord dat hij een neef van Keizer Wilhelm is. Daar komt al zijn geld vandaan.’

‘Werkelijk?’

De jonge vrouw met de waaier knikte. ‘Ik ben bang van hem.’

(lees verder in de volledige versie)

– stop mijn hart vol mos en zie de gewonde jongen janken bij het water –

*

Mijn lichaam blijft een kanaal voor zo veel tegenstrijdige gevoelens rond de figuur van de soldaat intensiteit van de schaamte nu zijn lijf voorwerp wordt van mijn geweld en mijn lust. Ik wil hem doodmaken omdat hij mijn droom van een gedemilitariseerde toekomst in de weg staat en ik wil door hem geneukt worden omdat de repressieve sublimatie van zijn lijf ondraaglijk is geworden, net zoals het besef dat ook ik in de weg sta van die andere toekomst inmiddels ondraaglijk is.

*

Ik weet niet hoe ik me bewust werd van de militarisering van het gezond verstand, of wanneer het al mijn intieme verlangens, mijn ritmes, ging penetreren. Voor onmiddellijke waarneming is het niet beschikbaar ondanks dat het mijn zinnen doorboord heeft maar kan ik me zelfs nu nog bewust zijn van die militarisering?

*

De non-plek van de lyriek een onwaarneembare plaats die rondwaart in al het waarneembare kan ook een militaire basis zijn basis van de ballen van een soldaat of de wond van een soldaat, deze leegte in de waarneming, het lot van het gemeenschappelijk eigendom.

*

Ik weet niet hoe ik dit kan bezingen, maar ik weet evenmin hoe ik dit niet kan bezingen.

(lees verder in de volledige versie)

1.

Dat een lichaam een echt grensgebied kon zijn. Bezaaid over afvalvelden, organen onder vuur, voelend, louter schaduwvorm van waarde, een geharde schil, of geldvorm, wat er ook maar overblijft wanneer je er niet meer in gelooft. Een vals membraan, één grote catastrofe van huid, de dikte van deze ongevallen. Eén klein ringetje, een vlottend gat in fynance straalt mijn verlangen uit genomen te worden onder soldatenzon. Dit is het moment, zegt hij, terwijl hij hard mijn dij berijdt, en droomt over het komend rijk van armoede en liefde. Er is grond voor wat dit niet bevatten kan, dat gezwollen exces van jou, gummi verlengstuk van een zelf dat oprijst als een hand uit zand en slak, een glazig roze verschijning, een hyalien vernis dat opdoemt net boven de mond. Voed me met puur product, poëzie en esoterische zekerheden, oogst mijn veld vol lijk & schijt. Zit ineengedoken op het viaduct, droom strakke schema’s voor uitgaande vrachtvluchten, smokkel wapens naar een woestijn in Tsjaad. Sluwe plannen om de doden te koloniseren, deze emoties die ik maar blijf rangschikken, tedere gevoelens in een harnas van slechte informatie en haar echte registratie op een lichaam dat ik nooit ten onder zal zien gaan. Lang voordat zijn hersenen zijn doodverklaard hoor ik dat het geval zich al heeft voorgedaan, en dus haal ik me zijn meest intieme orgaan voor ogen, deze indruk van waarheid, de tekenen die zijn gezwollen ding doen opzetten. Het landschap koppelt me los van elk spoor van fysiek trauma, niets om deze ondraaglijke vertraging in mijn productiviteit ongedaan te maken. Waarvan de paranoia sowieso wel naar echt vlees smaakt. Ik ben nu slechts een politieoperatie, die de leiding neemt over biosfeer en mest, geen diensten meer om ons geheime plan te steunen. We hadden het erg druk met het oogsten van bekerachtig ascoom, de bodem zo bolvormig, terwijl we ons afvroegen hoe we ons nieuwe object naar velden van visionair vooruitzicht konden verplaatsen zonder zelf in beeld te komen. Kon ik de soevereiniteit maar ontleden die zich gelijkgeschakeld heeft met een lichaam dat bijna helemaal is verlaten door de taal. In plaats daarvan werken we undercover in de koele aluminiumschaduw, geanodiseerd, met pinnen doorschoten, en leren we maar door over hoe we de gelijktijdigheid van deze gesynchroniseerde maatregelen (differentiatie, correctie, straf, afval) op een lineaire as moeten smijten, en stippelen intussen het plezier uit dat mijn lichaamsfuncties wie dan ook geeft. Op dit moment volstaat om het even wat om onze contraoperaties verder te helpen, het geheim van het ding is immers dat het geen geheimen heeft.

(lees verder in de volledige versie)

Het incident zelf is niet meteen relevant en kan in weinig woorden worden naverteld. Om redenen die inmiddels in bestuurlijke nevelen zijn opgelost, was Hout- en Metaalbewerking in het noorden van het Midden-Westen destijds een verplicht vak voor alle mannelijke vierdeklassers, wat (althans in Michigan) leerlingen die een jaar eerder naar het beroepsonderwijs waren doorgestroomd een laatste gelegenheid bood de jongens die later naar de universiteit zouden gaan te treiteren en te terroriseren. En met name Leonard Stecyk kreeg het op scholengemeenschap Charles E. Potter in de herfst van 1969 bijzonder zwaar te verduren tijdens het derde uur bij Hout en Metaal onder leiding van meneer Ingle. Dat lag niet alleen aan het feit dat Stecyk op zijn zestiende slechts 1 meter 55 lang was en droog aan de haak amper 47 kilo woog, wat hij hoe dan ook niet bleef (droog) als de jongens hem na de gymles in de doucheruimte tegen de tegelvloer werkten en hem helemaal onderplasten, een ritueel dat ze een ‘Stecyk Speciaal’ noemden – hij zou de annalen van Grand Rapids ingaan als de enige jongen die op school een paraplu meenam in de doucheruimte. En evenmin kwam het enkel door de speciale veiligheidsbril met AVGW-keurmerk en het zelfgenaaide timmermansschort met daarop in zwierige borduurletters MIJN NAAM IS LEN – VAN HOUT WORD IK ZEN dat hij droeg tijdens de les. En evenmin doordat twee leerlingen aanwezig in het derde uur H&M zware criminelen in de dop waren, van wie er één al eens een week was geschorst omdat hij met een acetyleenbrander een gieteling gloeiend heet had gemaakt, net zolang tot die volkomen kleurloos was geworden, en vervolgens met een uitgestreken gezicht aan Stecyk had gevraagd of hij hem snel even die gieteling bij de figuurzaagmachine wilde komen brengen. Het echte probleem was van praktische aard: Leonard bleek niet de minste aanleg voor of affiniteit met hout- en metaalbewerking te hebben, of het nu ging om eenvoudige dynamica of simpele lastechnieken, basisvaardigheden met een draaibank of de beginselen van timmerwerk op maat. Zeker, schetsen en opmeten kon het joch, zoals meneer Ingle moest toegeven, buitengewoon (op het verwijfde af, vond hij) netjes en nauwkeurig. Maar Stecyk was een ramp als het erop aankwam opdrachten uit te voeren en machines te bedienen, of het nu ging om onder verstek zagen volgens een voorgetekende lijn, of simpelweg om het gladschuren van de bodem van een bijzonder sigarenkistje uit vurenhout dat meneer Ingle (die van sigaren hield) al zijn leerlingen voor hun vader liet maken, maar waarbij de blijkbaar onvoldoende of te weinig mannelijke grip van Stecyk ervoor zorgde dat het kistje als een artilleriestuk uit de bandschuurmachine schoot, door het H&M-lokaal suisde en tegen de betonnen muur uiteenspatte, nog geen drie meter van het hoofd van meneer Ingle, die vervolgens Stecyk (die hij zonder het minste schuldgevoel of voorbehoud hartgrondig verachtte) te verstaan gaf dat de enige reden dat hij hem niet met schortje en al naar Huishoudkunde stuurde was dat hij dan waarschijnlijk de godganse school in de hens zou steken!, waarop een stel struise en gemene vierdeklassers (van wie er één de daaropvolgende herfst van school zou worden gestuurd omdat hij niet alleen een berenklem van het Agentschap voor Natuur- en Wildbeheer naar school had meegenomen, maar het zelfs had bestaan het ding – die vlijmscherpe klem met springveer – voor de deur van de onderdirecteur op scherp te zetten, waar de conciërge het onschadelijk moest maken met behulp van zijn bezemstok, die met zo’n klap doormidden knakte dat de leerlingen in alle klaslokalen in die gang zich rot schrokken en dekking zochten) voorwaar naar Stecyk stonden te wijzen toen ze hem uitlachten.

(lees verder in de volledige versie)

Met moderne kunstwerken is er geen gemeenschap mogelijk. Door hen te beroven van wat ze delen met de ‘geleefde’ werkelijkheid, heeft de kunstenaar de bruggen opgeblazen en de schepen verbrand die ons terug hadden kunnen brengen naar de dagelijkse wereld. Hij sluit ons op in een ondoorgrondelijk universum, omgeven door objecten waarmee menselijke betrekkingen onmogelijk zijn – en dwingt ons dus om andere en afwijkende omgangsvormen te bedenken. We moeten nooit eerder geziene gebaren maken die bij deze uitzonderlijke figuren passen. Deze nieuwe levenswijze veronderstelt de vernietiging van het spontane leven – en valt precies daarom samen met wat wij het begrip en het plezier van de kunst noemen.

– José Ortega y Gasset, De ontmenselijking van de kunst

1.

dOCUMENTA (13) begint in de Rotonde van het Fridericianum met een bescheiden tentoonstelling, achter een glazen wand met een zinnetje van Lawrence Weiner: ‘THE MIDDLE OF THE MIDDLE OF THE MIDDLE OF’. Deze expositie heet ‘The Brain’: er worden onder meer de originele vaasjes getoond die Morandi schilderde, naast enkele objecten die beschadigd werden toen Libanon onder vijandig vuur lag. Een ontwerp van Horst Hoheisel voor een monument om een in Kassel verwoeste fontein te herdenken, hangt niet ver van de griezelige foto’s die Lee Miller van zichzelf liet maken terwijl ze in de badkuip van het appartement van Adolf Hitler zat, op de dag dat die in zijn schuilkelder zelfmoord pleegde.

‘The Brain’ is een thematisch centrum – ‘een onderzoeksruimte waarin een aantal kunstwerken, objecten en documenten worden verzameld in plaats van een concept’. Deze hersenen zijn geprogrammeerd met de vier posities die curator Carolyn Christov-Bakargiev tijdens deze Documenta op het spel wil zetten: ‘under siege’, ‘on retreat’, ‘in a state of hope’ en ‘on stage’. Vanuit die optiek leggen de vaasjes, de foto’s, de schets en het oorlogspuin – en de meeste andere voorwerpen in ‘The Brain’ – getuigenis af van een historisch penibele of zelfs levensgevaarlijke situatie. Morandi moest zijn vaderland tijdens de Tweede Wereldoorlog ontvluchten; de oorlog in Libanon zaaide dood en vernieling; Kassel werd zwaar getroffen tijdens de Tweede Wereldoorlog; en Lee Miller was een ‘embedded journalist’ in de nadagen van het Derde Rijk. De vier ‘zijnstoestanden’ worden gecombineerd: er doet zich dreiging voor, er wordt hulp gezocht, men slaat op de vlucht, pleegt geen zelfmoord maar blijft hopen, en zet vervolgens iets of iemand op een podium. Hier zal, zo lijkt het na een onderzoek van ‘The Brain’, de rest van de tentoonstelling over gaan. Als Documenta een ‘state of mind’ is, zoals Christov-Bakargiev elders beweert, wat impliceert dat? Moeten we tijdens een bezoek uitkijken naar kunst als een noodkreet, een reddingsboei, een humanitaire actie of een poging tot herinnering?

2.

Een essay dat het concept van Christov-Bakargiev moet verduidelijken, is getiteld: The dance was very frenetic, lively, rattling, clanging, rolling, contorted, and lasted for a long time. ‘Art,’ schrijft ze, ‘is defined as much by what it is, as by what it is not; by what it does, or can do, as by what it does not, or cannot do; it is defined even by what it fails to achieve.’ Dat kan op een lucide dialectische kunstbenadering wijzen: kunst probeert iets, maar kunst bevat ook altijd haar eigen mislukking. Of algemener: mensen maken kunst om aan hun moeilijke lot te ontsnappen, maar ook om er zich in dezelfde beweging mee te verzoenen.

Volgens Christov-Bakargiev is de vijfjaarlijkse tentoonstelling in Kassel de ideale gebeurtenis om met die paradox om te gaan. De redenering gaat als volgt: Documenta is ontstaan na de Tweede Wereldoorlog, en reageert dus als vanouds op trauma’s, ineenstorting en herstel. Dit karakter is niet alleen typisch voor de eerste Documenta’s (in de jaren vijftig door Arnold Bode georganiseerd om de entartete Kunst in ere te herstellen) – het is op een tijdloze manier eigen aan het instituut. Al in het Fridericianum wordt uit vorige Documenta’s geciteerd, die immers vanuit dezelfde ‘state of mind’ zouden zijn gecreëerd. In een van de eerste zalen staan abstracte sculpturen van Julio González, ook te zien op Documenta 2 in 1959. ‘To return to González in this context’, zo staat er in de catalogus, ‘is a recapitulation of the work of sorrow that Documenta historically carried out in the realm of art and culture.’ Is dit niet een heel agressieve manier om autonome kunst (die al in de jaren dertig is gemaakt) een eenzijdige betekenis op te dringen? Werd het ‘work of sorrow’ in de jaren vijftig niet door Bode en de eerste Documenta’s in het geheel verricht, eerder dan door deze individuele werken van González? En bestond die Trauerarbeit er niet vooral in de (voornamelijk abstracte) kunst voorop te plaatsen als een taal waarmee mensen samen naar betekenissen konden zoeken, eerder dan naar een rechtstreekse confrontatie met trauma’s?

De herneming van de sculpturen van González is al in het Fridericianum een waarschuwing. Een zoektocht naar hulp voor bedreigde mensen, naar wat kunst vermag en niet vermag in het aanschijn van maatschappelijke problemen, en algemener naar genezing van opgelopen wonden – in Die Zeit is Christov-Bakargiev niet onterecht als ‘die Heilerin’ bestempeld – bemoeilijkt op deze Documenta geregeld de aandacht voor een artistieke bemiddeling. De reprise van González illustreert dat, maar ook de aanwezigheid van de (materiële en politieke) werkelijkheid die aan de basis van het werk van Morandi lag, wijst in die richting. Natuurlijk zal Morandi, op de vlucht voor de fascisten, in zijn verstilde en voorzichtige schilderijen een toevluchtsoord van menselijkheid, concentratie en bedachtzaamheid hebben gezocht. Maar hoe afhankelijk is de ervaarbaarheid van die overtuiging – voor hem zowel als voor ons – van de vorm, de kleur en de detaillering van zijn schilderwerk? Blijkt de identificatie van Documenta met een ‘traumaverwerkingsmachine’ nefast voor de klassieke esthetische ervaring?

(lees verder in de volledige versie)

Voor Frans-Willem Korsten

Kunst was ook dit jaar politiek. Voor wie zich er zorgen over maakte, volstaat ter geruststelling een blik op de tentoonstellingsagenda’s. Tijdens de kunstzomer van 2012 klonken de slogans luid en veelvuldig en wapperden de vlaggen duchtig – van Carolyn Christov-Bakargievs dOCUMENTA (13) via Artur Żmijewski’s en VOINA’s Berlijnse Biënnale (die ons op het hart drukte: Forget Fear!) naar het onbetwiste sluitstuk: het heksenproces tegen Pussy Riot (die de geste van de Lettristen nog eens overdeden door te tonen dat God evengoed dood als levend is, naar believen van de macht). En weer citeerden we Rancière, Nancy en Badiou, en applaudisseerden we voor de dansende beer uit Ljubljana. Ondertussen bleek in Nederland elke schanddaad van het liberaal-populistische kabinet Rutte na zijn val omkeerbaar, behalve de kaalslag in de kunstwereld. Zolang de ‘crisis’ – die bovenal die van legitimiteit van de heersende macht is – haar spoor blijft trekken door de geesten, zal de hedendaagse kunst vooreerst ‘politieke kunst’ heten.

Maar klonk er ook poëzie? Laten we proberen die vraag zo onsentimenteel mogelijk te stellen, dat wil zeggen: zonder de esthetische puurheid van de poëzie tegenover de modderpoten van de politiek te stellen, en daarmee pars pro toto alleen de apolitieke kunst in het waarheidsdomein toe te laten. Laten we die vraag dus zo letterlijk mogelijk stellen: draagt de poëzie bij aan het gerucht van de hedendaagse politieke kunst? Deze lijkt immers te opereren door middel van het beeld, de installatie, de performance, de enscenering en het theoretisch proza. Het is die kritische massa die de beeldende en uitvoerende kunst, om nog te maar te zwijgen van de kunsttheorie, heeft doen overhellen naar het politieke. Staat de poëzie vandaag eveneens onder de auspiciën van het politieke?

(lees verder in de volledige versie)

Daluren

In 1997 kochten mijn ouders een modem. Het gekraak en gepiep tijdens het inbellen leek ontworpen om de mysterie die rond dit kastje hing te onderstrepen. Zonder te weten waar ik precies naar op zoek was, struinde ik het internet af, op avontuur. Buiten de daluren las ik internetdetectives. Door deze boeken, waarin jongeren cybercrimes oplossen, leerde ik de codes en mogelijkheden van het net kennen. Van chatten met wildvreemden tot zoekmachines die overal een antwoord op hebben. Wanneer ik nu door het boek blader, vind ik het moeilijk te geloven dat het pas vijftien jaar oud is. Het internet is zo snel veranderd dat zelfs de illustraties ouderwets aandoen.

We leven in de middeleeuwen, de ‘digital Dark Ages’ volgens Danny Hillis. Hillis doelt op de werking van het grootste archief op aarde, een medium dat tegenwoordig de meest gebruikte vorm van indirecte communicatie is: het internet. De gebruiker is lezer en schrijver tegelijkertijd; binnen dit medium mag iedereen dat zijn. Het is een meer democratische versie van de drukpers, waarmee iedere minuut 27.778 blogposts gepubliceerd, meer dan 100.000 tweets getwitterd en via Google meer dan 2.000.000 zoekacties ondernomen worden. Dit archief is constant in beweging. Met elke update wordt het collectieve geheugen herschreven. Een nieuwe lay-out van het populaire Facebook zorgt in de eerste weken nog wel voor protestgroepen, maar na drie maanden kan niemand zich herinneren waarin deze versie van de vorige verschilt. Updates volgen elkaar onmerkbaar op. Ik kan me niet voor de geest halen hoe de webbrowser die ik gebruik er drie updates geleden uitzag. En dit is precies ook de ‘bedoeling’.

(lees verder in de volledige versie)

Joost de Bloois (1974) is als universitair docent verbonden aan de opleidingen Literatuurwetenschap en Cultural Analysis van de Universiteit van Amsterdam. Recentelijk verscheen de bundel Alain Badiou. Inesthetiek: filosofie, kunst, politiek. (Amsterdam, Octavo) die hij met Ernst van den Hemel samenstelde.

Aleksandra Chaushova (1985) werd geboren in Sofia, maar leeft en werkt in Brussel. Tot haar interesses behoren onder meer schilderen, illustreren en schrijven, naast creatie en vernietiging in de geschiedenis en koken. Ze werd geselecteerd voor een residentschap in WIELS in 2010. Sindsdien werkt ze aan La Cambre (i.s.m. de Vrije Universiteit Brussel) aan een proefschrift.

Hans Dekkers (1954) schrijft romans, korte verhalen, gedichten en essays. In 2012 verscheen zijn roman Isis en in 2013 zal zijn gedichtenbundel Lijkenbitter gepubliceerd worden.

Hélène Gelèns (1967) studeerde wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Ze publiceerde twee dichtbundels: niet beginnen bij het hoofd (2006; nominatie C. Buddingh’-prijs) en zet af en zweef (2010; Jan Campertprijs). In 2013 verschijnt haar derde bundel applaus vanuit het donker.

Christophe Van Gerrewey (1982) is als FWO-aspirant verbonden aan de vakgroep Architectuur & Stedenbouw van de Universiteit Gent. Hij is lid van de redacties van DWB en van het architectuurtijdschrift OASE. In 2010 verscheen bij Druksel de verhalenbundel Vijf ziekteverhalen; in 2012 bij De Bezige Bij Antwerpen de roman Op de hoogte.

Iannis Goerlandt (1980) is vertaler bij d’onderkast, doctor-assistent aan de onderzoekseenheid Literatuurwetenschap van de KU Leuven en redactiesecretaris van nY.

Het literaire werk van Kenneth Goldsmith (1961) behoort tot ‘het meest diepgravende en prachtige collagewerk tot dusver geschreven in de poëzie’ (aldus Publishers Weekly). Goldsmith is de auteur van tien poëtische werken, en daarnaast oprichter en redacteur van het online archief UbuWeb. Hij is schrijfdocent aan de University of Pennsylvania, en is daar ook hoofdredacteur van PennSound, een online poëziearchief.

Rob Halpern (1965) schreef diverse dichtbundels, waaronder Rumored Place (Krupskaya), Disaster Suites (Palm Press) en de meest recente, Music for Porn (Nightboat Books). Samen met Taylor Brady schreef hij Snow Sensitive Skin (Displaced Press). Hij was medeoprichting van het Nonsite Collective en verdeelt zijn tijd tussen San Francisco en Ypsilanti, Michigan.

J.Z. Herrenberg (1961) is schrijver. Hij publiceerde in yang, DWB, De Brakke Hond en nY. In Voor mij ben je hier (red. M. van Kempen, Meulenhoff, 2010) werd zijn korte verhaal ‘Schaduw en ex’ opgenomen.

Lucas Hüsgen (1960) schrijft en vertaalt. Meest recente publicaties: Vederbeds Lumière (poëzie, 2009), Nazi te Venlo (essays, 2011), De windbel (roman, 2012).

Frank Keizer (1987) volgt de onderzoeksmaster Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceerde kritieken, vertalingen en poëzie in onder meer nY, Parmentier, Kluger Hans, Vooys en op De Reactor. Samen met Samuel Vriezen vertaalt hij momenteel Rob Halperns bundel Disaster Suites, die in het najaar zal verschijnen bij Uitgeverij Perdu. In juni verscheen bij Uitgeverij Stanza zijn chapbook Dear world, fuck off, ik ga golfen, waaruit eerder een fragment verscheen in nY #12.

Marc Kregting (1965) publiceert begin volgend jaar bij uitgeverij Wereldbibliotheek zijn elfde titel: Koffie. Een doeboek. Weblog: dehoningpot.blogspot.com

Paul Mennes (1967) is schrijver. Hij debuteerde in 1994 met Tox, en werkte daarna aan romans, een verhalenbundel, het multimediaproject Kaufhaus Inferno, radioteksten en soundscapes. Zijn recentste publicaties zijn Kamermuziek (2007) en Het konijn op de maan (2010).

Jeroen van Rooij (1979) schreef de romans De eerste hond in de ruimte (2010) en Het licht (2012). Hij publiceerde verhalen, gedichten en essays in DWB, nY en Parmentier en schreef kritieken voor De Reactor, een online recensieplatform waarvan hij redactielid is.

Daniël Rovers (1975) schreef voor de Nijmeegse universiteitskrant de anticolumn ‘Tongheld’. Hij publiceerde de essaybundel Bunzing en de romans Elf en Walter. In 2012 verschijnt De figuur in het tapijt: op zoek naar zes auteurs, over de oeuvres van Kellendonk, Oosterhoff, Otten, Kessels, Februari en Kregting.

Peter Smink (1954) hoopt in november 2012 de wereld te verblijden met zijn poëziedebuut Schedelmoer & Maatpak.

Maartje Smits (1986) is filmmaker en schrijver. Zij studeerde in 2009 af aan de afdeling Beeld & Taal op de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. In 2011 voltooide zij een Master of Design aan het Sandberg Instituut in Amsterdam. Bij het online tijdschrift hard//hoofd is zij adjunct-hoofdredacteur artistiek.

Thomas Stangl (1966) studeerde Spaans en filosofie. Publiceerde tot op heden de romans Der einzige Ort (2004), Ihre Musik (2006) en Was kommt (2009), boeken van verdubbelingen en grensoverschrijdingen tussen personages. Hij werd meermaals gelauwerd. De tekst ‘Dubbele boekhouding’ stamt uit de essaybundel Reisen und Gespenster (Literaturverlag Droschl, 2012). Een fragment uit Der einzige Ort verscheen in Parmentier (jg. 20, nr. 4).

Elisabeth Tonnard (1973) publiceert kunstenaarsboeken en poëzie. Haar werk is internationaal opgenomen in vele collecties en zij is lid van ABC Artists' Books Cooperative. Recente publicaties zijn The Invisible Book, We are small en Another World. Online: elisabethtonnard.com

Samuel Vriezen (1973) is componist, pianist, dichter en redacteur van nY.

David Foster Wallace (1962–2008) groeide op in de staat Illinois. Hij studeerde Engels en filosofie, eerst aan Amherst College, later aan de University of Arizona. In boekvorm verschenen in het Nederlands zijn debuut De bezem van het systeem, het essay Superleuk, maar voortaan zonder mij en de redevoering Dit is water. Yang publiceerde verder een fragment uit de monumentale roman Infinite Jest en het essay ‘Federer als religieuze ervaring’. Bij zijn dood liet Wallace onder meer het manuscript van de onvoltooide roman De bleke koning na, die in januari 2013 verschijnt bij Meulenhoff.

Bernard Wesseling (1978) debuteerde als prozaschrijver met de roman De favoriet. Zijn eerste dichtbundel Focus (2006) werd bekroond met de C. Buddingh’-prijs voor het beste poëziedebuut. In 2010 verscheen zijn roman Portret van een onaangepaste (daaruit een fragment in nY #6), in 2012 zijn tweede dichtbundel Naar de daken.

Colofon

CC

Hans Demeyer, Els Moors, Sarah Posman, Matthijs de Ridder, Johan Sonnenschein, Samuel Vriezen

BCC

Sascha Bru, Joris Janssens, Maarten De Pourcq, Erik Spinoy, Johan de Witte

WWW

Piet Joostens, Patrick Peeters, Erik Spinoy

Beeld

Robin Vanbesien

Letters

(papier) Stéphane de Schrevel – www.functionmatters.com
(e-boek) Iannis Goerlandt – www.donderkast.be

Advies

Inge Arteel, Dirk van Bastelaere, Joost Beerten, Geert Buelens, Bert Bultinck, Pieter De Buysser, Nico Carpentier, Iannis Goerlandt, Rokus Hofstede, Pol Hoste, Dirk Van Hulle, Lucas Hüsgen, Erwin Jans, Bart Meuleman, Jan H. Mysjkin, Harold Polis, Marc Reugebrink, Daniël Rovers, Bruno De Wachter

Secretariaat

Postbus 245, 9000 Gent, België, info@ny-web.be

Website

www.ny-web.be

Bijdragen en
spontane inzendingen

Bij voorkeur per e-mail aan info@ny-web.be.
Per post: in zesvoud sturen naar het secretariaat van nY, Postbus 245, 9000 Gent (per post gestuurde inzendingen worden niet geretourneerd).

nY is een uitgave van vzw Yang en komt tot stand met steun van het Vlaams Fonds voor de Letteren – www.vfl.be – en de Provincie Oost-Vlaanderen. nY is lid van CeLT – www.detijdschriften.be

Los nummer

€ 5 (digitaal)

€ 7 (papier)

Abonnementen

(papier) België: particulieren € 20; instellingen € 36. Andere landen: particulieren € 25; instellingen € 41. / Bedrag te storten op IBAN BE58 0001 7021 3879, BIC BPOTBEB1 (Bank van de Post), onder vermelding van ‘abo nY + postadres’. Voor een vlotte verwerking graag ook een seintje op info@ny-web.be. / Een abonnement kan vanaf elk nummer ingaan. Opzegging van het abonnement dient 3 maanden voor het einde van de jaargang te gebeuren.

V.u.

Sarah Posman, Spellewerkstraat 6, 9030 Mariakerke

Personen die niet of niet tijdig konden worden bereikt in verband met het copyright wordt verzocht contact op te nemen met het secretariaat.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door printouts, kopieën, of op welke andere manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. © vzw Yang

Verkooppunten papieren versie

Vlaanderen

Antwerpen: Dierckxsens-Avermaete (IMS), De Groene Waterman, IMS, Standaard Boekhandel | Brugge: De Brugse Boekhandel, De Reyghere | Brussel: BozarShop, Passa Porta, De Slegte, Wiels | Gent: International Press Store, Limerick, Lotte’s Leescafé, Marnix, Poëziecentrum, Visueel Media, Walry Nieuwscentrum | Harelbeke: d’onderkast | Hasselt: IMS | Leuven: Plato, IMS Fungy | Lier: Liber Mundi | Mechelen: Forum, Salvator, De Zondvloed | Oostende: New Corman | Overijse: Standaard Boekhandel | Roeselare: De Zondvloed | Schilde: ’t KLAverVIER | Sint-Niklaas: ’t Oneindig Verhaal | Tienen: Plato | Vilvoorde: Standaard Boekhandel

Nederland

Amsterdam Athenaeum Nieuwscentrum, De Brakke Grond, Perdu | Middelburg Boekhandel De Drukkerij – Van Schaik | Den Bosch Adriaan Heinen | Rijswijk (Den Haag) Houtschild