Brieven van mijn ziel | 3

Chantal van den Brink

Brieven van mijn ziel | 3

Over de bodem van de put

en de ontmoeting met mijn tweelingziel,

die me eindelijk thuisbrengt

2005 - 2011

Uitgeverij Bierman van den Brink

Eerste druk mei 2015

Tweede druk november 2019

Tekst: Chantal van den Brink

Omslagontwerp en opmaak: Hemels van der Hart b.v.

Omslagfoto: Archief van de auteur

Foto auteur: Charline van Ommen

Druk: Wilco b.v.

Verspreiding Nederland en België: Scriptum b.v.

ISBN fysieke boek 978-90-818172-2-6

ISBN e-book 978-90-818172-9-5

NUR 402

© Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar

gemaakt worden door middel van druk, fotokopie,

digitale reproductie of op welke wijze dan ook,

zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van:

Uitgeverij Bierman van den Brink b.v.,

Postbus 52, 3940 AB Doorn, 0343 - 444 629

www.chantalvandenbrink.nl

Een op de drie vrouwen

is als kind seksueel misbruikt.

Diane Russell, Onderzoek Seksuele Uitbuiting

Verdriet, woede en pijn zijn noodzakelijk gezelschap

op de weg naar heelheid.

Laura Davis in haar voorwoord bij The Obsidian Mirror van Louise M. Wisechild

Niemand kan een trauma alleen aan.

Judith Lewis Herman, Trauma en Herstel

Voor mijn ouders,

die mij het leven schonken

en

voor Meta,

die mij leerde leven.

1.
Rauw

Ademen Chantal, in hemelsnaam, ademen. Nog even, dan ben je er, mompel ik zacht tegen mezelf. Aan weerszijden van de snelweg schitteren weiden, koeien en paarden in het felle zonlicht, maar vandaag heb ik geen oog voor de schoonheid van de wereld. Mijn handen trillen zacht op het stuur, met mijn tong tussen mijn tanden houd ik mijn blik strak op de weg. Op het moment dat het blauwe bord Driebergen-Zeist voorbijflitst, realiseer ik me dat ik de afslag heb gemist. Geagiteerd controleer ik de tijd op het dashboard. Verdorie, ik ga te laat komen! Vechtend tegen een groeiende paniek tel ik de kilometers naar de volgende afrit, om even later via binnenwegen vol stoplichten gestrest tot op het bot voor de school van Anne Sofie te parkeren.

Zo gaat het sinds de begrafenis van mijn moeder een maand geleden, ik moet alle zeilen bijzetten om de onbenulligste dingen voor elkaar te krijgen. De kinderen verzorgen, de was draaien, boodschappen doen: taken die voorheen vanzelfsprekend waren, vergen ineens meer dan ik in huis heb. Mijn denkvermogen is uitgeschakeld, mijn coördinatie weggevaagd, mijn geest gevangen in een mist. Een onzichtbare hand lijkt ter hoogte van mijn hart een schrijnend gat in mijn torso te hebben geslagen. Ik herken mezelf niet meer.

Thuis til ik Anne Sofie van vijf uit haar autostoeltje. Haar lichtblonde haren, bij de oren opgenomen in een parmantig staartje, kietelen mijn arm. In haar knuistje klemt ze het kunstwerk van de dag: een kartonnen vel vol kleurige verfklodders. Hele verhalen heeft ze over haar juffen en klasgenootjes, maar ik hoor ze nauwelijks. Dan komt Wim de hoek om, strak in het pak, op weg naar een zakelijke afspraak. Onze oudste dochter stormt op hem af. ‘Papa!’ Het kunstwerk dwarrelt op het grind.

Hij zet zijn leren aktetas neer en zwaait haar op zijn arm. ‘Dag lieverd, hoe was je dag?’ Zijn vrije arm slaat hij om mijn middel.

Onwillekeurig deins ik een moment achteruit, mijn handen duwen hem instinctief weg. Dat zwarte haar, dat slanke postuur, die onberispelijke kleding ... Mijn hart klopt in mijn keel, het klamme zweet breekt me uit. Ontdaan schud ik mijn hoofd om de herinnering aan mijn vader te verjagen. Blijf hier, zeg ik weer tegen mezelf, dit is je man. Onbeholpen lach ik naar Wim: ‘Sorry, ik ben er niet helemaal.’

Hij kust me op mijn slaap. ‘Ben je nog steeds zo wiebelig? Ga zo even liggen, ik ben op tijd terug om te helpen koken.’

Dankbaar knijp ik in zijn hand. Dan maak ik me los en verdwijn met Anne Sofie richting de keukendeur.

‘Heb je dat drukwerk nog opgehaald?’ roept Wim nog over zijn schouder, terwijl hij zijn spullen op de achterbank van zijn auto legt.

Verdorie, nee, vergeten! ‘Ik rij zo nog wel even heen en weer.’ Maar ook die belofte is me even later alweer ontschoten.

Binnen krijgt onze dreumes Juliette van bijna twee hapjes van de nieuwe oppas, onze peuter Frederique speelt met haar poppen. De lieve Surinaamse huishoudster die al jaren drie dagen per week voor huis en kinderen zorgde, heeft kanker in een terminaal stadium. Los van het verdriet over het onvermijdelijke afscheid bezorgde het ons een acuut praktisch probleem. Gelukkig vond ik vorige week via een advertentie in het lokale sufferdje deze jonge vrouw, ze wil niet schoonmaken maar gelukkig wel oppassen. Samen nemen we het verloop van de ochtend door en dan zoek ik in mijn tas naar mijn portemonnee. Hè? Die is leeg? Maar ik had gisteren toch gepind? In gedachten zie ik mezelf bij de automaat staan. Of heb ik me dat verbeeld? Is mijn coördinatie zo slecht geworden? ‘Het spijt me,’ zeg ik verward, ‘ik dacht dat ik geld bij me had, ik betaal je morgen.’

‘Oké, geen probleem.’ Met een zwaai naar de kinderen loopt ze de voordeur uit en fietst even later energiek het landgoed af. Door het raam kijk ik haar met gemengde gevoelens na. Jammer dat ze niet wat langer kon blijven, ik had wel even willen slapen.

Om de kinderen bezig te houden, til ik het houten kindertafeltje plus stoeltjes naar het terras en stal potten met kleurpotloden en kleurboeken uit. De dametjes in bikini kunnen aan de slag. Zelf strek ik me uit op een groot kleurig kleed in het gras, zo kan ik toch even liggen en tegelijkertijd een oogje in het zeil houden. Juliette dribbelt enthousiast achter onze rode kater aan en probeert verwoed zijn staart te vangen. ‘Pas op meisje, dat vindt hij niet leuk hoor, straks krijg je een haal,’ waarschuw ik haar. Maar ze lacht alleen maar en zet er nog eens extra vaart achter.

Plotseling gaat op het houten tafeltje een beker limonade om, het plakkerige goedje golft over de tekenspullen en druipt tussen de bladspijlen op de stenen. ‘Verdorie!’ schreeuw ik veel harder dan nodig en ik hijs me weer overeind. ‘Let nou eens op! Moet je nou kijken, alles is vies!’ Ik grijp Anne Sofie bij haar armpje en schud haar hardhandig door elkaar. Tegelijkertijd rinkelen mijn alarmbellen: Chantal, hou je in, dit slaat nergens op! Maar ik heb mijn emoties niet in de hand. Luid mopperend dweil ik het plakkende goedje op, de meisjes staan er bedremmeld bij te kijken.

Later die middag, als ik Jules in bed heb gestopt en de oudste twee binnen naar een video kijken, zak ik buiten naast de keukendeur op de grond met mijn hoofd op mijn knieën. Mijn trillende vingers glijden over mijn schedel in mijn haren. Waarom valt dit me zo zwaar? Waarom gaat zoiets eenvoudigs als een middag voor mijn kinderen zorgen me zo moeilijk af? Mijn lijf lijkt wel gevuld met prikkeldraad, iedere beweging doet pijn. Warme tranen druppen op mijn blote benen.

Dan voel ik een handje op mijn schouder. ‘Mama, wat is er, waarom huil je?’ Ik til mijn hoofd op en kijk in de verontruste blauwe ogen van Anne Sofie. ‘Mis je oma?’ Voorzichtig veegt ze met haar vingertje langs mijn ogen.

‘Ja lieverd, ik mis oma.’ Het is de meest eenvoudige uitleg. ‘Sorry dat ik tegen je schreeuwde.’

‘Ben je niet meer boos?’

‘Nee, ik ben niet meer boos. Ik weet dat je het niet expres deed.’ Ik aai over haar bol.

‘Mam, de nieuwe oppas rookt.’

‘Wat? Echt?’ Dat heeft de dame in kwestie ons niet verteld.

‘En we mogen nooit buiten spelen, ik vind haar niet leuk.’ Uit haar toon spreekt oprechte verontwaardiging.

Ik hijs me overeind en pak Anne Sofie bij de hand. ‘Kom, we gaan thee zetten.’

Zoals beloofd is Wim inderdaad tegen het avondeten thuis, met een gezicht dat op onweer staat.

‘Wat is er?’ vraag ik geschrokken.

‘We zijn belazerd.’ Hij smijt zijn sleutels op het aanrecht. ‘Meneer gaat per direct voor zichzelf beginnen en neemt “zijn” klanten mee.’ Hij heeft het over de oudste partner in ons bedrijf, of liever onze voormalige partner, vorig jaar hebben we diens aandelen teruggekocht.

Ik voel het bloed uit mijn gezicht trekken. ‘Dan gaan we onher-roepelijk het verlies in,’ concludeer ik direct.

‘Dat is niet het ergste, hij weigert om het contract na te komen.’ Coaches die voor zichzelf beginnen en cliënten wensen mee te nemen, dienen daarvoor een contractueel overeengekomen vergoeding te betalen. ‘De betrokken klanten zijn al geïnformeerd.’

Mijn gedachten gaan terug naar de gesprekken van vorig jaar. Het verhaal was toen dat onze partner geen ondernemer meer wilde zijn, maar wel als coach verbonden wilde blijven. ‘Wat zijn wij stom geweest, hij was dit natuurlijk van meet af aan van plan. Ik zei toch dat we er een advocaat bij hadden moeten halen.’

Mijn man haalt een hand door zijn haar. ‘Zijn letterlijke tekst was: ik betaal pas als een rechter me daartoe dwingt.’

Verslagen leun ik tegen het aanrecht, een half geschilde aardappel vergeten in mijn hand. ‘En nu?’

Wim staart naar de grond, zijn ogen een ogenblik wijd van angst. ‘Ik weet het niet, ik ga wat belletjes plegen, advies inwinnen.’

Een paar dagen later zitten we in de grote kamer van het landhuis met onze Raad van Advies om tafel. Als snel wordt het beeld duidelijk: als we vorig jaar bij het terugkopen van de aandelen hadden geweten dat deze partner voor zichzelf zou beginnen, hadden we naleving van het contract kunnen afdwingen. Dan was de terugkoopsom van de aandelen weggestreept tegen de overnamesom van cliënten. Nu hebben we geen poot om op te staan, tenzij we gaan procederen.

‘Al die negatieve energie,’ mopper ik gefrustreerd, ‘ik wil niet procederen.’ Ik leun achterover in mijn stoel en staar met een brok in mijn keel naar het verkeer op de kruising.

‘Dat hoeft ook niet per se, je kunt het ook laten gaan,’ merkt een van de RvA-leden op. Troostend legt hij zijn hand op de mijne. ‘De emotionele pijn is door zo’n proces niet te herstellen en in materieel opzicht is de uitkomst ongewis, hoe goed het contract ook is. Zo’n proces kost klauwen met geld, per saldo word je er niet per definitie wijzer van.’ Zijn wijze, heldere ogen kijken me vriendelijk aan.

Vertwijfeld kijk ik terug, verscheurd tussen zijn liefdevolle blik en mijn innerlijke paniek. Niet procederen, een halve ton zomaar laten lopen. Lieve help, wat een gebaar. Kan ik dat, wil ik dat? Komen we daar overheen?

‘Volgende maand dragen we De Viersprong over aan de nieuwe eigenaar, dan vallen de grootste vaste lasten weg,’ merkt Wim op. ‘Kunnen we ons niet beter richten op de toekomst? Ons bezighouden met de verhuizing en de keuze hoe we daarna verder gaan?’

We besluiten de bijeenkomst zonder een beslissing te nemen, het gevoel van onrechtvaardigheid is te groot om nu al een knoop door te hakken.

Tijdens de korte wandeling terug naar het chalet, verbazen Wim en ik ons erover hoe iemand in staat is om de boel zo voor de gek te houden. Iemand met wie we dachten een goede band te hebben, met wie we zo veel jaren nauw hebben samengewerkt. ‘Ik kan er niet bij,’ verzucht ik. Wat zijn wij soms goedgelovig, we zien…’ midden in de zin stok ik. Even verderop, op het veldje voor het chalet, ligt een gestalte languit op haar buik in het gras. Lieve help, de oppas! Wat zou er zijn gebeurd? En waar zijn de meisjes? Terwijl mijn hersens berekenen hoelang we weg zijn geweest en wat er in die tijd allemaal kan gebeuren, sprint ik naar haar toe, zak op mijn knieën en schud aan haar arm. ‘Hé, word eens wakker!’ Maar er komt geen reactie, de jonge vrouw lijkt buiten westen. Weer schud ik aan haar arm, die ondanks het mooie weer koud aanvoelt. Wim rent ondertussen door naar het chalet om direct terug te komen met de geruststellende mededeling dat de kinderen voor de video zitten.

‘Huh? Wat?’ Versuft leunt de oppas op haar ellebogen, haar donkere haren hangen verward over haar krijtwitte gezicht. ‘O, jullie zijn het. Hoe laat is het?’

‘Tegen vieren. Wat is er gebeurd?’

Ze schudt haar hoofd. ‘Ik weet het niet…’ Stijfjes komt ze overeind en schuifelt aan mijn arm naar binnen. Daar geef ik haar een glas water en wacht tot ze weer wat bij haar positieven is. Dan bespeur ik een rare geur om haar heen en ik herinner me Anne Sofies opmerking dat de oppas rookt. Ze zou toch niet…?

Ja hoor, een paar dagen later hoor ik van een dorpsgenote dat deze jonge vrouw verslaafd is. Ze heeft bij meerdere adressen geld gestolen en er ligt inmiddels een dossier bij de politie. Fijn, we kunnen opnieuw op zoek, tot die tijd moet ik thuisblijven.

Ergens is dat maar goed ook. Zodra ik te veel doe, raak ik in paniek. Je hoeft maar naar me te wijzen of ik barst in tranen uit. Een deel van mij tracht te functioneren in de buitenwereld: het dwingt me om op te staan, de meisjes te verzorgen, Anne Sofie naar school te brengen en weer te halen, een nieuwe huishoudster te zoeken of de verhuizing van Soulstation naar het koetshuis te regelen, zodat we het hoofdhuis bij het transport leeg kunnen opleveren. Maar eigenlijk is het me te veel. Sinds de dood van mijn moeder verkeert mijn normaal zo efficiënt werkende hoofd in een mist. Mijn lichaam kampt met een zeurende, continue pijn. ’s Nachts lig ik verstijfd in bed, met gebalde vuisten, mijn enkels gekruist, mijn benen strak tegen elkaar, regelmatig opgeschrikt door angstige dromen. Later zal ik inzien dat ik lijd aan dissociatie¹, een fenomeen van innerlijke splitsing dat zich voordoet na een trauma. Maar op dit moment besef ik dat niet. Ik wijt mijn gebrek aan balans aan de dood van mijn moeder: ik ben gewoon in de rouw. Het komt geen moment in me op dat vooral de verdrongen herinneringen aan het misbruik mijn functioneren ontregelen.

In de hoop iets van mijn stabiliteit te hervinden, bel ik een collega van mijn regressietherapeute Tineke die, zoals ieder jaar, een paar maanden op reis is om les te geven. Normaal stel ik mijn sessies uit tot zij terug is, maar nu kan ik gewoon niet wachten. Met Maeike Piebenga, een vrouw van mijn eigen leeftijd die ik via Tineke heb leren kennen, heb ik voor de zomer enkele sessies uitgewisseld: ik gaf haar healings, zij mij regressies. Dat geeft me het vertrouwen om in deze kwetsbare toestand met haar te werken en, zo verwacht ik, mijn emoties over de relatie met mijn moeder aan te pakken.

‘Verbind je maar met je lichaam, maak contact met de verstijving waar je ’s nachts last van hebt en kijk eens onder welke omstandigheden die deel is geworden van je systeem,’ begint Maeike de sessie.

Gewillig volg ik haar instructie. Eerst hoor ik buiten nog de drukte van de grote stad, waar mensen zich over straat haasten en de dingen van de dag doen. Tot ik in dit Amsterdamse driekamer-appartement verzink in de beelden die al weken aan de rand van mijn bewustzijn knagen.

Ik lig in bed te slapen wanneer een beweging me wakker maakt. Mijn vader is naast me onder de dekens gaan liggen. Zijn lange lichaam kruipt dicht tegen het mijne, zijn adem vochtig tegen mijn huid. Ik ben 3, misschien 4 jaar oud. Oh, help, nee! Even heb ik de neiging om de dekens van me af te gooien en de sessie te stoppen. Tegelijkertijd besef ik dat mijn onbewuste deze beelden niet voor niets laat zien. Oké, goed dan, ademen. Dan gaat de deur open, mijn moeder komt mijn kamer binnen. Haar gezicht bevriest in verbijstering, ontsteld gaan haar ogen van mijn vader naar mij. De stilte van de nacht is tastbaar. Dan, zonder een woord te zeggen, draait ze zich om. Zachtjes valt de deur achter haar in het slot.

Mama, neeee! Niet weggaan! Wanhopig staar ik naar de dichte deur. Het voelt alsof ik mijn moeder voor altijd heb verloren.

Ik zie dat op dat moment een groot deel van mijn ziel zich afsplitst en in een kinderweeshuis in de energetische wereld terechtkomt. Daar is het veilig, er wordt goed voor dat zielsdeel gezorgd.

‘Heb je nog contact met je lichaam op aarde?’ vraagt Maeike. Door haar scholing bij Rob Bontenbal en Tineke Noordegraaf, grondleggers van de reïncarnatietherapie, kijkt ze niet vreemd op van mijn beschrijving van deze energetische afsplitsing.

‘Nee,’ snuf ik. ‘Ik wil niet weten wat daar gebeurt.’

Dat laat ze me een paar keer herhalen, waardoor ik weer bij nieuwe beelden kom.

De dagen glijden voorbij, soms ben ik alleen, soms met mijn vader. Mijn moeder is er niet bij. Een keer lig ik met mijn handen op mijn rug gebonden op bed, het geslacht van mijn vader drukt tegen mijn gezicht. Dan is er het geluid van de keukendeur die opengaat. De keuken ligt naast mijn kamer. Dat moet mama zijn, zo dichtbij! Maar mijn vaders hand ligt als een bankschroef rond mijn keel, de andere bedekt met kracht mijn mond. Zijn donkere ogen spuwen vuur: waag het niet!

‘Hij is veranderd, zo was het nooit. Hij vindt het nu leuk om me pijn te doen.’ Ontzet hoor ik mijn eigen woorden. Mijn handen op mijn rug gebonden? Zijn geslacht tegen mijn gezicht? Hij vond het leuk om me pijn te doen? Ga weg, zeg! Dit kan toch niet waar zijn? Laat het alsjeblieft niet waar zijn! Zou ze dit wel geloven? Moeten we niet stoppen?

Maar Maeike blijft onbewogen naast me zitten. ‘Voel maar hoe dat voor je is, dat hij het leuk vindt om je pijn te doen,’ moedigt ze me met zachte stem aan. Dat breekt de sluizen echt open en ik ver-dwijn in een moeras van pijn. Golven van verdriet schokken door me heen, tissue na tissue snuit ik vol. Pas als die storm is uitgeraasd, komt de volgende vraag. ‘Wat lever je in, Chantal, op het moment dat je je realiseert dat hij het leuk vindt om je pijn te doen?’

‘De hoop dat ik hier ooit uitkom…’ Verwoed wrijf ik over mijn polsen, ze voelen beurs, alsof er werkelijk een te strak touw omheen gezeten heeft.

Compleet murw rij ik na de sessie naar huis. Gaan deze herinneringen echt over mij? Is dit de lieve zachte man waar iedereen over spreekt? Ik kan het gewoon niet rijmen. Laat het niet waar zijn! Het kan gewoon niet waar zijn! Heeft mijn moeder het echt geweten?

De dagen na de regressie ben ik in shock, ik kan nauwelijks functioneren. Iets wat ik me vijf minuten geleden nog voornam te doen, ben ik even later alweer vergeten. Het meeste wat mensen tegen me zeggen, gaat het ene oor in en het andere oor weer uit. Vaak weet ik ineens niet meer waar ik ben. Ik doe mijn best, maar dat is niet genoeg. Ik ben er gewoon niet en ik kan niet stoppen met huilen. Alles in mijn lichaam doet pijn:

mijn polsen, mijn enkels, mijn handen, mijn voeten, mijn rug.

’s Nachts lig ik met stijve armen en benen onder het dekbed, geplaagd door de alsmaar terugkerende vraag: is dit echt gebeurd? Laat het niet waar zijn, het kan gewoon niet waar zijn!

Op de ochtend van de langverwachte dag van het transport van De Viersprong, doe ik met Juliette snel een boodschap in het dorp. Mijn tred is licht, mijn gemoed voor een moment gerustgesteld door de wetenschap dat deze zware last nu eindelijk van onze schouders gaat vallen. Maar dan struikel ik nietsvermoedend over zo’n betonnen paaltje. Voor ik er erg in heb lig ik met kind, boodschap en al languit op het trottoir. Gelukkig vangen mijn armen Jules val op, lichamelijk mankeert ze niets. Wel brult ze van schrik.

‘Stil maar lieverd, stil maar.’ Met hulp van een ouder echtpaar krabbel ik overeind, terwijl ik mijn kind sus. Bevend als een rietje rust ik met mijn billen op het betonnen paaltje, tot ik mijn voeten weer voel. Dan bedank ik het echtpaar, vind met Juliette stevig in mijn armen de auto en keer terug naar huis. Dit soort ongelukken gebeurt niet voor niets, weet ik maar al te goed. Wat zou dit te betekenen hebben?

Ik hoef niet lang op het antwoord te wachten. Thuis komt Wim me met een fax in zijn hand tegemoet. Hij huilt.

Stil neem ik het vel uit zijn handen, herken het logo van de grondeigenaar en scan de tekst: ‘Tot onze spijt moeten wij u mededelen dat de toestemming voor het transport niet op tijd ter plaatse kan zijn…’ Maar uitstel is geen afstel, toch? Mijn ogen zoeken die van mijn geliefde, tegen beter weten in hopend op geruststelling.

‘Ik heb net de notaris gesproken, de koper is woedend. Hij beroept zich op de laatste ontbindende voorwaarde en heeft zijn aanbetaling terug laten storten.’

Tot in mijn tenen geschokt wankel ik van Wim weg. De jagende grijze wolken, de ruisende bomen aan de rand van het gazon, de zoevende auto’s op de provinciale weg, vreemd hoe buiten-gewoon scherp ik alles op dit moment waarneem. Dan laat ik me schreeuwend als een gewond dier in een tuinstoel zakken. ‘Nee! Verdomme, nee, nee, nee!’ Ik rol me op als een foetus en wieg mezelf heen en weer.

De verkoop is van de baan, we zijn weer terug bij af. Drie en een half jaar van kosten, bezichtigingen en overbruggingskredieten verder en we staan weer met lege handen. Hoe gaan we dit in godsnaam doen? Zonder mijn erfenis waren we failliet geweest.

Na een aantal verhitte telefoontjes blijkt de koper definitief te zijn afgehaakt, hij is niet van plan om nog langer zaken te doen met deze hooghartige adellijke familie (van wie wij de grond pachten), die zich volgens hem gedraagt alsof ze nog in de zeventiende eeuw leeft. Ik kan hem niet helemaal ongelijk geven, ik ben hun gedrag zo langzamerhand ook spuugzat. Maar later blijkt het de koper zelf ook niet slecht uit te komen: de deal lag verkeerd bij zijn mede-bestuurders en de koers van zijn beursgenoteerde onderneming is de laatste tijd gekelderd. Toch leidt deze toestand tot een onverwachte, positieve wending: tijdens een lange vergadering waarin onze makelaar dreigt met publiciteit over de gang van zaken, stemt de grondeigenaar eindelijk in met een bestemmingswijziging: het landgoed mag kantoor worden.

In al deze hectiek maak ik opnieuw een afspraak met Maeike voor een regressie. Ik ben nog steeds mijn bodem kwijt en weet maar een route: erdoorheen. Automatisch kies ik daarbij voor de therapievorm die me de afgelopen jaren zo veel goeds heeft gebracht: regressie. Later, wanneer ik inzie dat ik kamp met traumaverschijnselen, zal ik ontdekken dat er geschiktere vormen van verwerking zijn. Trauma, zo zal ik dan leren, is primair een biologische aandoening, een beschadiging van het zenuwstelsel die alleen herstelt middels lichaamsgerichte therapieën. Maar op dit moment denk ik mijn onbalans, net als in de jaren hiervoor, op te kunnen lossen met een paar regressies. Een illusie, helaas.

Waarschijnlijk proberen mijn gidsen me dat ook te vertellen, want onderweg naar de afspraak is het net alsof iemand wil verhinderen dat ik bij het appartement van Maeike aankom. Ik verdwaal, rij verkeerd en word keer op keer gehinderd door wegversperringen. Eigenlijk had ik om moeten keren, maar ik, eigenwijs, zet door. Het thema dat ik deze keer inbreng, intiem, maar dat moet dan maar, is de kou en gevoelloosheid in mijn vagina. Eerlijk gezegd verwacht ik uit te komen in een vorig leven, maar tot mijn ontzetting komen er opnieuw beelden over mijn vader.

Papa, niet doen, ga van me af. Ik voel hoe hij bij me binnendringt. Het doet pijn, er scheurt iets en ik begin te bloeden. Mijn ouders wikkelen me in een deken en brengen me naar het ziekenhuis. Artsen kijken met een lampje in mijn kruis, daarna word ik met spoed geopereerd. Ik hoor de artsen praten tijdens de operatie ‘ze is nog zo jong, ze mag blij zijn als ze later nog kinderen kan krijgen’.

Als ik bijkom is er rust, er wordt niet gesproken over wat er is gebeurd. Mijn vader laat me een tijd met rust en ik ontspan in het alleen-zijn. Na een tijdje komt hij toch weer ’s nachts bij me, maar hij probeert nooit meer om in me te komen.

Is dit werkelijk gebeurd? Gaat dit over dit leven? Over mij? Leefde mijn moeder nog maar, dan kon ik het haar vragen.

In de loop der tijd zal ik inzien dat niet al mijn herinneringen in dit leven ook werkelijk gebeurd hoeven te zijn. Ze kunnen vermengd zijn geraakt met situaties uit vorige levens, parallelle levens, met ervaringen van anderen uit mijn familielijn en zelfs met die van andere incestslachtoffers. Maar op dit moment denk ik nog in termen van ‘ik’, ‘mijn bewustzijn’ en dus ‘mijn leven’. Dat laat me twee mogelijkheden: of de herinneringen kloppen en dan is alles wat me over mijn kindertijd is verteld een leugen, of de beelden zijn een verzinsel van mijn geest. Maar hoe kan het dan dat ik alles in mijn lichaam voel? Ik weet werkelijk niet wat ik ervan moet denken.

Ondanks deze verwarring doet de regressie iets goeds: ik ben weer in staat om enigszins te functioneren in de buitenwereld. Niet op mijn oude niveau, bij lange na niet zelfs, maar huis-, tuin- en keukensituaties kan ik weer aan.

Nu het hoofdhuis leegstaat en we de ruimte zakelijk niet nodig hebben, maken we van de nood een deugd en verhuizen ons gezin rond Sinterklaas naar het 1700 kuub grote pand. Voor het chalet vinden we een huurder en Soulstation blijft in het koetshuis. De meisjes vinden het prachtig. Uitgelaten dansen ze rond de metershoge kerstboom in de grote woonkamer, waar dagelijks een groot haardvuur brandt; onvermoeibaar sjezen ze over de houten wenteltrap van boven naar beneden en vertellen vol trots aan iedereen die het maar horen wil dat ze nu ieder een eigen kamer hebben. Zelf geniet ik ook van de ruimte. Vaak sta ik voor de openslaande deuren van onze slaapkamer op de eerste verdieping als betoverd te genieten van de schoonheid van het park. Maar deze nieuw gevonden rust en ruimte kunnen mijn innerlijke demonen niet uitdrijven.

Op een avond spelen mijn dochtertjes van vier en vijf in bad, hun lijfjes glimmen van water en zeep. Luid schaterend slaan ze met hun handjes op het water, grote vlokken badschuim stuiven in het rond. Met een handdoek in de hand, klaar om een kind af te drogen, staar ik met holle ogen naar het tafereel. Als een vierkoppig monster stijgt een allesvernietigende woede in me op: over de zeiknatte badkamervloer die ik zo zal moeten dweilen, over niet naar me luisteren en gewoon doen waar ze zelf zin in hebben.

De stem van een gids klinkt waarschuwend in mijn hoofd. ‘Dit gaat niet over hen, ze doen niets verkeerd.’

Gefrustreerd smijt ik de handdoek op de grond en loop met gebalde vuisten stampend weg, snel, voor ik toegeef aan de opkomende impuls om een keiharde pets uit te delen.

Zo groot is dus de leugen van mijn persoonlijkheid, zo dun het laagje van beschaving. Vol afkeer van mijn eigen woede zink ik op de grond met mijn rug tegen het bed. Tranen druppen op mijn handen die machteloos in mijn schoot liggen. ‘Lieve God, haal me hier uit. Haal me uit dit moeras. Leer me om weer te lachen.’

Zo blijf ik zitten tot Wim de kinderen naar bed heeft gebracht.

Wat een krankzinnig jaar hebben wij achter de rug. Eerst het eczeem van Juliette, toen de ziekte van mijn moeder, een periode waarin ik moest laveren tussen haar ontkenning en mijn heldere waarnemingen, daarna de beelden van misbruik, de begrafenis en de shock; onze huishoudster die terminaal ziek bleek, de nieuwe oppas die verslaafd was, onze partner die ons belazerde, de verkoop van De Viersprong die op het laatste moment niet doorging, herinneringen die ik eigenlijk niet voor mogelijk houd … Mijn pen vliegt over het papier van het dagboek op mijn knieën, terwijl mijn geest mijn leven overziet. Zuchtend verschuif ik het kussen in mijn rug en trek het dekbed strakker om me heen, in dit oude gebouw is het ’s avonds net zo koud als in het chalet. Dan schrijf ik door: Soulstation is slechts een schim van wat het ooit was. Wim heeft zijn uiterste best gedaan om het bedrijf overeind te houden, maar zonder mij en onze partner was er geen houden aan. De omzet is gekelderd, we hebben zwaar verlies gemaakt. Alleen de beschikking over mijn erfenis houdt ons financieel overeind. Vreemd, de een zijn dood is de ander zijn brood. Toch ben ik bang voor de lange termijn. Als De Viersprong niet verkocht wordt, zal ook mijn erfenis ons niet kunnen redden.

Wanneer de woordenstroom stopt, zak ik over de wenteltrap af naar de woonkamer waar Wim naar een voetbalwedstrijd kijkt.

‘Ha,’ mompelt hij afwezig, ‘slapen de meisjes?’

‘Als een roos.’ Ik laat me zakken op de leuning van zijn stoel. ‘Zullen we even kletsen?’

Hij wuift naar de televisie. ‘Ik wil dit even afzien.’

Verbolgen draai ik me om en verdwijn weer naar boven. God, wat heb ik er een bloedhekel aan om hem avond aan avond zo onderuitgezakt voor die stomme tv te zien zitten met zo’n kwetsbaar gezicht en die gekwelde blik in zijn ogen. Het triggert allerlei emoties waarvan ik weet dat Wim ze niet verdient, maar die ik wel voel: Je haalt me leeg! Je zorgt niet voor me! Je bent er niet voor me! Gelukkig besef ik op andere momenten dat ik in overdracht ben, mijn werkelijke boosheid is die van een kind naar haar vader. Wim doet wat hij kan. Als ik in zijn schoenen stond, zou het mij ook niet lukken om de boel alleen draaiende te houden.

Na de jaarwisseling lig ik daarom zodra het kan op de mat bij Tineke, die gelukkig weer terug is van haar buitenlandse reis.

‘Ik haat je …’

‘Zeg het maar een paar keer tot de bijbehorende situatie duidelijk wordt.’

‘Ik haat je, ik wil dat je weggaat.’

‘Is dat iets wat je hoort of wat je zelf zegt?’

‘Het is iets wat ik denk. Ik kan niets zeggen, ik heb een shawl om mijn mond.’ Ik heb een shawl om mijn mond? Nee toch, kreun ik inwendig. Toch laat ik het beeld toe, in het vertrouwen dat mijn onbewuste het niet voor niets bovenbrengt.

‘Voel eens wat je vooral probeert te doen, als die shawl om je mond zit?’

‘Ik probeer te protesteren, te bewegen, maar dat gaat niet. Ik zit vast, mijn handen zitten op mijn rug.’

‘Wat gebeurt er als je merkt dat je vastzit en niets kunt doen?’

‘Dan krijgt hij weer zijn zin. Hij doet dingen die ik niet wil.’

‘Welke consequenties heeft dat voor jou, als hij weer zijn zin krijgt?’

‘Ik voel me gebruikt.’

Zoals wel vaker laat Tineke me de zin een paar keer herhalen en brengen de woorden me dieper in een situatie die ik eigenlijk niet wil zien. Daarna vraagt ze: ‘Waaraan merk je dat het afgelopen is?’

‘Als ik wakker word, is hij weg. Ik heb een droge mond, mijn polsen doen pijn, ik stink.’

‘Wat is het allerbelangrijkste voor je nu je weet dat het voorbij is?’

‘Mijn handen wassen, plassen, water drinken.’

‘En dan?’

‘Weer slapen.’

‘Wat verwacht je dat er nu gaat gebeuren?’

‘Ik heb even rust, tot de volgende keer.’

‘Vertel eens wat je nog nooit gezegd hebt over de volgende keer?’

‘Hij bindt me vast met touwen. Hij heeft een keer een zak over mijn hoofd gedaan. En hij slaat. Hij is boos.’

‘Wat zegt hij dan?’

‘Hij zegt niks.’

‘En als hij niks zegt, wat straalt hij dan uit?’

‘Dat het mijn schuld is, dat ik het goed moet maken. Ik moet hem geven wat hij zelf niet kan.’

‘Wat begin je te geloven?’

‘Dat ik niet van mezelf ben.’ De woorden komen met horten en stoten uit mijn mond. Mijn hele lijf huilt. ‘Dat ik altijd onveilig zal zijn.’

‘Wat maakt hem zo boos?’

‘Hij voelt zich machteloos, zijn zaak gaat niet goed, hij kan het niet aan. Hij reageert zich af op mij. Het is net alsof hij me leeg probeert te knijpen.’

‘Wat zou hij het liefste van je willen hebben, denk je?’

‘Ik weet het niet, ik heb niks meer! Alles is weg …’

‘Vertel eens wat er allemaal weg is?’

‘Mijn verbinding met God; een deel van mij is vertrokken, terug naar huis.’

‘Waar is dat huis?’

‘Daar, boven … Hier doet de rest alsof er niets aan de hand is, er wordt niet over gepraat. Maar ik heb pijn.’

‘Zeg je dat ook tegen iemand, dat je pijn hebt?’

‘Nee, dat mag niet. Ik doe alsof het er niet is.’

‘Hoe kun je dat vol houden?’

‘Gewoon ...’

‘Ja, door je verbinding met God te verbreken, je los te maken van je lichaam en terug te gaan naar huis, tot de volgende keer. Dat is niet leuk, he?’

‘Het is afschuwelijk … en dan gaat hij dood.’

‘Komt dat ook door jou?’

‘Ik weet het niet, ik had zijn zwemvest aan. Misschien een beetje. Ik ben wel blij dat hij dood is, ik heb rust.’

‘Dus je hebt alleen maar rust als hij dood is. Of komt hij ook nog als hij dood is gegaan?’

‘Ja, maar dan is hij anders. Hij wil het goed maken.’

‘Hoe denkt hij dat goed te maken dan?’

‘Hij zegt dat het hem spijt.’

‘Helpt het je?’

‘Nee, ik ben veel te bang voor hem.’

‘Wat zou je tegen hem zeggen als je niet zo bang was?’

‘Ik haat je! Je hebt me zo’n pijn gedaan en zo vaak! Het was niet een keer, het was geen vergissing.’ Mijn stem vervalt tot een onhoorbare fluistering.

‘Zeg het maar hardop,’ moedigt Tineke me aan.

‘Ik wil dat je van me afblijft!’ stamel ik hees. ‘Ik ben van mezelf. Je haalt me helemaal leeg tot er niets meer over is. Ik kan niet op je bouwen, je bouwt op mij! Maar ik ben klein! Je hebt me bang gemaakt voor het leven, je hebt ervoor gezorgd dat ik niets of niemand meer vertrouw. Ik sta overal alleen voor.’

‘Praat maar door, praat maar dwars door je angst heen.’

‘Het doet zo’n pijn! Ik wil niet, alsjeblieft, ik wil niet! Mama, help! Het maakt niet uit wat ik doe. Of ik heel lief ben of stout. Of ik slaap of wakker ben. Ik heb niets te vertellen en ik word niet beschermd.’

‘Wat hij ook tegen je zegt, je hebt geen schuld, laat dat eens tot je doordringen.’

Dat activeert de volwassene in mij. ‘Ik begrijp wat je zegt, maar zo heb ik het als kind wel gevoeld.’

‘Vertel hem maar wat er meer nodig is dan “het spijt me”. Hij kan op zijn minst uitleggen wat er met hem aan de hand was, dat hij dit soort dingen uithaalde.’

‘Hij zegt dat hij ziek was, ziek in zijn hoofd. Hij zegt dat hij stemmen hoorde, dat hij buien had. Als de bui over was, was hij heel normaal.’

‘Zetten die stemmen hem aan tot dit soort gedrag?’

‘Ja.’

‘Heeft hij het ooit aan zijn vrouw verteld dat hij stemmen hoorde en dat hij dit met je deed?’

‘Hij zegt dat hij haar wel verteld heeft dat hij niet gelukkig was.’

‘Probeer maar aan hem uit te leggen dat er voorlopig niets te vergeven valt. Dat dat pas aan de orde is als hij zijn eigen rouwverwerking hierover heeft gedaan.’

Later besef ik dat Tineke mij hiermee de ruimte geeft om boos te zijn. Om te genezen is het noodzakelijk dat ik erken wat er vroeger is gebeurd, en wat dat met mij heeft gedaan.

‘Vertel hem maar welke schade hij bij jou heeft aangericht.’

Luidruchtig snuit ik mijn neus in het tissue dat ze me aanreikt. ‘Ik ken mijn grens niet, ik weet niet waar ik ophoud en de ander begint. Daardoor ben ik net een brandstoftank, waar iedereen op in mag klikken.’

‘Dus je was blij dat hij doodging, omdat het toen afgelopen was?’

‘Ja,’ beaam ik nog met mijn ogen dicht, ‘anders had hij me op een dag vermoord.’

2.
Posttraumatische stress

Onbegrijpelijk dat de wereld gewoon doordraait. Boven mijn hoofd drijft de wind de donkere wolken voort; op een steenworp afstand razen auto’s over de kruising tot ze met piepende banden tot stilstand worden gebracht door het volgende rode stoplicht. Binnen, op kantoor, wacht van alles: telefoontjes, takenlijstjes en uit te werken stukken, mijn bureau ligt er vol mee. Maar ik kan niet in beweging komen. Als een lappenpop hang ik met mijn benen gestrekt voor me op het gammele plastic bankje voor het koetshuis. Vermoeid trek ik mijn sjaal wat dichter om mijn nek. Verdomme, ik wil niet meer huilen! Maar deze put lijkt bodemloos. Zal ik ooit weer kunnen lachen? Mijn gidsen zeggen van wel, zij verzekeren me dat ik door deze periode heen zal komen. Maar dit keer valt het me zwaar ze te geloven.

Dan gaat mijn gsm, een dierbare vriendin vraagt vrolijk: ‘Ha Chantal, ik moest aan je denken. Hoe is het? Hebben jullie een leuk oud en nieuw gehad?’

Wat kan ik antwoorden? Met de moed der wanhoop doe ik een poging tot een samenhangend verhaal dat vertelt over nieuwe gegadigden voor De Viersprong en de nieuwe huishoudster, van mijn innerlijke storm geef ik niets prijs. Maar na het gesprek blijf ik met een rotgevoel zitten. Ze verdient meer tekst en uitleg, deze vriendin, we kennen elkaar al zo lang. Maar ik durf het niet. Ze zat in de auto, onderweg naar een zakelijke afspraak, dan kan ik toch niet beginnen over deze ellende? Later zal ik inzien dat dat natuurlijk onzin is. Ik had op een geschikter moment kunnen terugbellen of haar kunnen ontmoeten, om in alle rust mijn verhaal te doen. Maar dat komt niet in me op. Het zal nog jaren duren voor ik mijn geschiedenis met mensen durf te delen.

Aan de andere kant van de parkeerplaats stapt onze jongste, Juliette van twee, in haar rode winterjasje en dito laarsjes aan de hand van Martine de keukendeur uit. Zodra ze me ontwaart, hobbelt onze deugniet breed lachend naar me toe. Vertederd til ik haar op schoot en trek haar even dicht tegen me aan. ‘Dag lieverd, ga je weer naar de moestuin?’

Haar handje wijst de richting aan. ‘Die …. mama …. die!’ Dat is zo’n beetje haar hele woordenschat. Waar Anne Sofie op deze leeftijd al sprak van provinciale wegen en elfenbankjes, bedient Juliette zich nog van gebarentaal. Als ze je iets wil laten zien, pakt ze je bij de hand en neemt je mee. Soms maak ik me zorgen, maar dan komt er altijd weer iemand met het verhaal dat hij of zij als kind ook zo laat sprak.

Martine, een parel van een vrouw die al sinds de geboorte van de kinderen iedere donderdag oppast, wrijft zacht over Jules rug: ‘Ga je mee, lieverd? Dan kan mama gaan werken.’

Gehoorzaam laat mijn dochtertje zich van mijn schoot glijden, plant een dikke natte zoen op mijn wang en stapt dan parmantig verder, haar muts zo diep over haar ogen dat ik me afvraag of ze nog iets ziet. Met gemengde gevoelens kijk ik ze na. Iedere donderdag maken die twee dit rondje: over de rondweg richting de open plek waar vroeger de oude moestuin was. Daar, op de houten blokken die Wim uit een omgevallen boom heeft gezaagd, eten ze dan samen een appeltje. Even krimpt mijn hart samen. Net als mijn eigen moeder heb ik de dagelijkse zorg voor mijn kinderen te veel aan anderen overgelaten: aan de huishoudster, aan Martine en aan Wim. Ik heb de kinderen zelf nooit voorgelezen, nooit koekjes met ze gebakken of een spelletje met ze gedaan. Laat staan een appeltje met ze gegeten in de oude moestuin. Altijd had ik een smoes, net als mijn moeder verschool ik me achter zakelijke verplichtingen. Keer op keer vond ik iets belangrijkers te doen. De waarheid is dat ik het niet kan, moeder zijn. Zodra me iets gevraagd wordt buiten het functionele, verstrak ik.

‘Het is nog niet te laat, Chantal, je kunt een nieuwe start maken.’ Mijn gidsen mengen zich in mijn overpeinzingen. ‘Heb vertrouwen, je kunt dit helen. Je kunt leren om te verzachten en je te verbinden met het leven, dan zal je een andere moeder zijn.’

‘Maar ik heb geen vertrouwen,’ protesteer ik. ‘Ik geloof niet meer in jullie mooie verhalen over meegaan met de stroom en me laten dragen door het Universum. Hoe kan ik vertrouwen op God? Waarom heeft Hij goed gevonden dat me dit werd aangedaan?’

De kosmische reactie is nuchter. ‘Het was je eigen keuze om dit mee te maken.’

‘Flikker op, dat kun je niet menen.’ De gedachte is bespottelijk.

‘Toch wel. Natuurlijk heb jij als kind niet gevraagd om misbruikt te worden, maar je ziel heeft dat wel. In verschillende levens heb je alle rollen ervaren: van dader, getuige en ditmaal die van slachtoffer.’

Ja, dat is natuurlijk waar: de ziel kiest voor iedere incarnatie de omstandigheden waarin het nieuwe leven zal plaatsvinden. In die zin is de ziel amoreel, het kent evenveel waarde toe aan de ervaring van negatieve als positieve omstandigheden. Je oogst wat je zaait. Volgens de kosmische wet van karma komt alles wat je in de wereld zet, ooit bij je terug. Maar nu ik zo gevangen zit in de pijn en woede over mijn jeugd, heb ik toch verdomd weinig troost aan die wetenschap!

Het geluid van overvliegende ganzen trekt mijn blik omhoog en ik volg hun beweging langs de grijze winterlucht naar het zuiden, op zoek naar warmere oorden. ‘The geese turn into the light again … Sometimes it takes a great sky to find that small, bright and indescribable wedge of freedom in your own heart.’ De herinnering aan de warme, melodieuze stem van dichter David Whyte fluistert in mijn oren (III). Ik slaak een diepe zucht. Het licht. Zei ik in de regressie niet tegen Tineke dat ik als kind mijn verbinding met God had losgelaten? Geen wonder dat ik in het derde jaar van de opleiding aan de Barbara Brennan School of Healing (BBSH) mij niet kon overgeven aan God, met deze ervaringen verstopt in de diepte van mijn psyche.

‘Alles in je buitenwereld is een manifestatie van je binnenwereld, dat weet je. Alle moeilijkheden in je leven spiegelen je innerlijke duisternis,’ brengen mijn gidsen mij in herinnering

Ik knik langzaam. Ja, dat is waar, hoe hard dat in deze omstandigheden ook klinkt.

‘Nu dit kindbewustzijn boven is gekomen, kan jij, de volwassene, alsnog kiezen voor het licht.’

Zuchtend sta ik op en hef mijn gezicht naar de hemel, waar de ganzen nog slechts een stip aan de horizon vormen. Mijn gidsen hebben gelijk, weet ik. Alleen als ik me bewust verbind met God, alleen als ik er alsnog voor kies om me te laten dragen door de stroom, zal ik een weg uit deze ellende vinden. Ik steek mijn handen diep in mijn zakken en zuig een koude teug lucht in mijn longen. ‘Goed dan,’ zeg ik aarzelend, ‘ook al voel ik nog geen greintje vertrouwen, ik weet dat jullie gelijk hebben. Ik zal me opnieuw verbinden met het licht!’

Een paar dagen later lig ik op een avond samen met Wim op het kleed voor de open haard, zijn hoofd op mijn buik en mijn hoofd begraven in een paar grote kussens.

‘Weet je,’ begint hij en hij draait zich op zijn buik om me aan te kunnen kijken, ‘volgens mij is het tijd om Soulstation op te heffen.’

Peinzend streel ik zijn gezicht, de wallen onder zijn ogen lijken in het schijnsel van de vlammen dieper dan normaal. ‘Hoe kom je daar nou op?’

‘Nou, ik wil al die mensen niet langer op mijn bagagedrager hebben. De meeste projecten kan ik alleen af en als het een keer nodig is, huur ik wel iemand in.’

De gedachten tuimelen door mijn hoofd, Soulstation sluiten? Wat een verademing zou dat zijn! Geen ellenlange vergaderingen meer en geen intern gedoe. ‘Maar kan dat financieel?’

Zijn vingers spelen met de polen van het tapijt. ‘Zodra De Viersprong verkocht is, vallen de meeste overheadkosten weg. Als jij op termijn weer gaat coachen en ik draai mijn projecten, dan kunnen we daar prima van leven.’

Ik vouw mijn handen achter mijn hoofd en staar naar het vijf meter hoge houten plafond waar een kale plek herinnert aan het halfvergane papier-maché rozet dat in de opslag wacht op restauratie. Als ik weer ga coachen! Dat zou betekenen dat ik weer kan functioneren, dat die eeuwige tranen zijn gestopt, dat ik weer kan onthouden wat iemand tegen me zegt, dat ik … ‘Dan moet er wel wat veranderen,’ verzucht ik. ‘Op dit moment kan ik dat niet aan.’ Wim kruipt omhoog en legt zijn hoofd naast het mijne. ‘Dat weet ik, ik zie hoe zwaar je het hebt. Maar ik ken je langer dan vandaag, je bent een vechter, dit gaat lukken. Misschien moet je een therapeut zoeken, iets naast je regressies gaan doen.’

Ik nestel me in zijn armen. ‘Ja, dat heb ik ook bedacht, maar ik weet niet wie ik moet vragen.’

Dan gaat de telefoon. ‘Chantal, ik vroeg me af, zouden jij en Meta eens met jullie heksenogen naar het huis van mama willen kijken?’ vraagt mijn broer na wat inleidende prietpraat. ‘Ondanks regelmatige bezichtigingen heeft niemand tot nu toe een bod gedaan.’

‘Misschien is er iets energetisch, dat het huis vasthoudt,’ opper ik.

‘Ja, dat dacht ik ook, maar dat is meer jouw afdeling dan de mijne.’

Leuk dat hij een beroep op ons doet, mijn pragmatische broer, die ons healers toch maar raar volk vindt. Het huis van onze moeder is nu voor de helft van hem en voor de helft van mij. Hoe eerder het verkocht wordt, hoe beter: Wim en ik hebben de winst nodig om ons hoofd boven water te houden op De Viersprong.

Ik beloof dat ik Meta zal bellen.

Zo gezegd, zo gedaan. Op een zonovergoten zondag eind fe-bruari 2006 rij ik met Meta naast me naar het buitengebied van Zutphen. De rit begint ontspannen. Ik geniet van het mooie weer, het gezelschap van mijn vriendin en het idee om samen dit project te doen. Maar bij het vorderen van de kilometers, ergens tussen de grijze drukte van de bebouwde kom en de groene weidsheid van de achterhoek, slaan de zenuwen toe. Mijn buik begint te wiebelen als bij het eerste bezoek aan de schoonfamilie van een vriendje en ik ratel doorlopend tegen Meta: over de bezichtiging van afgelopen week, over de plannen om Soulstation te sluiten en over leuke, te koop staande huizen in de omgeving. Tot we het dorp inrijden, over de kinderkopjes langs de kerk, het plaatselijke restaurant en de winkel van sinkel, dan val ik stil. Herinneringen, aan iedere plek kleven zo veel herinneringen.

In de schaduw van een groep monumentale beuken stappen we uit, het huis oogt vredig in de ochtendzon. In de keurig onderhouden perken bloeien de eerste narcissen, een dikke laag dauw glinstert op het gazon. De wei van de buurman, waar de pinken straks tegen de flanken van hun roodbruine moeders zullen schurken, ligt er nog verlaten bij. Langzaam loop ik voor Meta uit over het grind en steek met trillende handen mijn moeders sleutel in het slot van de keukendeur. Raar, bedenk ik me, dat die sleutels nu van mij zijn. Sinds ik in mijn studententijd mijn sleutel moest inleveren, heb ik nooit meer een sleutel van haar gehad.

In de donkere keuken schuif ik de binnenluiken opzij, van die hoge houten panelen zoals je die alleen in dit soort oude huizen vindt. Ik moet er kracht bij zetten, de rollers piepen in protest. ‘Raar, hè?’

‘Ja, raar,’ beaamt Meta zuchtend. Net als ik hangt ze haar jas op een keukenstoel. Dan lopen we door naar de hal en de woonkamer om ook daar het licht binnen te laten. De dag na de begrafenis, nu acht maanden geleden, heb ik samen met de verhuizer alle kostbaarheden, zoals schilderijen, beelden en tafelzilver uit het huis gehaald. Toch oogt het niet leeg. Mijn moeder had een groot gevoel voor esthetiek, ook zonder kunst straalt het huis een tijdloze schoonheid uit. In alles is haar hand nog zichtbaar, net alsof ze elk moment kan binnenlopen.

Terug in de keuken zet ik de fluitketel op het vuur en rommel in een la, op zoek naar een theezakje.

‘Hier zat ze altijd als ik ging koken.’ Meta rust haar hand op een grijze kunststof designstoel. ‘Dan praatten we over van alles en nog wat.’

Met moeite onderdruk ik een gevoel van jaloezie, die intimiteit heb ik met mijn moeder nooit bereikt.

Meta ziet het toch. ‘Tegen mij deed ze heel anders dan tegen jou. Ze werd naar mij toe tijdens haar ziekte steeds zachter, ik kon steeds beter met haar praten. Maar als jij op bezoek kwam, bevroor ze. Dan rechtte ze haar rug en kreeg ze een harde trek om haar mond. Zo …’ Even doet ze mijn moeder na.

Onwillekeurig schiet ik in de lach. ‘Ja, ze gaf me altijd het gevoel dat ik te veel was.’

Troostend slaat Meta haar armen om me heen, haar wijze, grijze ogen nemen me kalm op. ‘Dat was voor mij heel pijnlijk, want ik hou van jullie allebei.’

Ontroerd kijk ik terug. Wat een anker is deze vrouw toch in mijn leven, ik heb zo veel van haar geleerd. Ze is mijn spiegel en mijn bedding, mijn vriendin, mijn collega en mijn zielsverwant. De liefde tussen ons is onvoorwaardelijk, alles mag er zijn. Met een zucht leg ik mijn hoofd op haar schouder en laat me vasthouden. Het is waar, ze houdt van ons allebei. Nooit heeft ze gekozen tussen mij en mijn moeder, nooit heeft ze de een minder gemaakt dan de ander. Terwijl mijn moeder mijn vriendschap met Meta stelselmatig ontkende. Dat ze Meta via mij had leren kennen, leek ze te zijn vergeten. Ze beschouwde Meta als haar vriendin, niet die van mij. In de maanden dat mijn moeder ziek was, overbrugde Meta het gat tussen ons. Wanneer ze hier logeerde, hield ze mij op de hoogte van wat zich in het huis afspeelde. Zij zorgde ervoor dat ik deelgenoot bleef, ook al kon mijn moeder niet met mij praten.

Tegen de tijd dat ook de binnenluiken op de bovenverdieping zijn geopend en de zon door het vooroorlogse glas naar binnen straalt, arriveren Constant en Joop in een bejaard Renaultje 5. Twee mannen van tegen de tachtig, een medium en een wichelaar, een prachtig duo. Sinds hun pensioen rijden ze het land door om huizen energetisch schoon te maken. Het is een oude volkswijsheid dat de staat van de grond de leefbaarheid van een huis bepaalt. Energielijnen, wateraders en aardbreuken kunnen geopathische belasting veroorzaken, een stoorveld dat mensen en dieren verzwakt. Verder kan een huis energetisch belast zijn door entiteiten, vaak zijn dat overledenen die nog aan de aarde zijn gebonden. Een jaar of vijf geleden hebben ze me geholpen om de energie op De Viersprong te verbeteren. Toen mama ziek werd, heb ik voorgesteld om ook haar huis door deze mannen te laten reinigen, maar ze wilde niet. Helaas, zo zal nu gauw blijken.

Bij het eerste rondje in de tuin ontdekken de heren een dubbel kruispunt van aardlijnen onder het huis. In mijn hoofd bereken ik dat de lijnen elkaar precies in de slaapkamer van mijn moeder treffen. Geen wonder dat ze ziek is geworden. In de schuur zoek ik tussen potten en gereedschap naar een spade. Koperen lemniscaten die zo’n dertig centimeter onder het aardoppervlak komen te liggen, moeten de energie transformeren. Constant steekt op iedere lijn de spade in de grond, zet zijn voet er stevig op, tilt de plag op, legt het lemniscaat in de aarde en stampt het gras weer aan. Tot acht keer toe herhaalt hij dit ritueel. Zijn wangen zien rood van de inspanning en zijn metalen bril zakt over zijn neus. Joop staat er lachend bij en kijkt ernaar, zijn taak is om te controleren of alles goed ligt. Als de metalen staven van zijn wichelroede elkaar kruisen, is het mis, dan moet het lemniscaat nog een tikkie naar links of naar rechts. Blijven ze parallel aan elkaar, dan is het in orde.

Na een welverdiende rustpauze waarin de heren zich warmen aan een kop koffie en de ruimte vullen met smakelijke verhalen, gaan we binnen de kamers door. Op zolder voelt Constant gelijk de aanwezigheid van entiteiten. ‘Poeh, dit is niet prettig, wat een rusteloze energie.’ Hij beent heen en weer, zijn grote handen gaan als grijpers open en dicht.

Joop staat stil en checkt het met de wichelroede. Ja, het klopt.

‘Dit is een groep soldaten uit de tweede wereldoorlog, is hier in die tijd iets gebeurd?’ Constant vraagt het aan mij, maar ik weet het niet.

Meta weet het wel. ‘Ja, het huis is gevorderd geweest.’

‘Dat verklaart het, volgens mij hebben hier in de tuin ook graven gelegen.’ Constant pakt een oude stoel en gaat in het midden van de open zolder zitten. Joop blijft staan en legt zijn handen op Constants schouders. Zelf leun ik tegen het hekje rond het trapgat en wacht rustig af. Het is toch prettig om zelf healer te zijn als je met dit soort mensen werkt, anders zou je je toch ernstig afvragen waar ze nu mee bezig zijn. Maar ik weet dat ze hun gedachten afstemmen op de overledenen om hen naar het licht te begeleiden. Ieder medium doet dat op zijn eigen manier.Soms gaan ze in gedachten in gesprek met de betrokken entiteiten en vertellen hun dat het tijd is om over te gaan; andere keren vragen ze hun geestelijke begeleiders om de entiteiten te helpen. Wanneer de mannen hun ogen weer open doen, kunnen we verder.

In de slaapkamer van mijn moeder op de eerste verdieping vindt Constant de geest van een oude dame die hier vroeger gewoond moet hebben. ‘Ze houdt van dit huis, eigenlijk wil ze niet weg, maar ik zal kijken of ik haar zover kan krijgen dat ze toch gaat.’ Met gesloten ogen staat hij aan het voeteneind van het afgehaalde bed, het beddengoed keurig gevouwen op de rand. Gelukkig toont de overledene in kwestie zich gewillig. Met grote passen beent Constant door de andere kamers. ‘Deze verdieping is verder schoon, het is hier goed.’

Dan daalt onze kleine gezelschap verder af naar de begane grond. In de woonkamer staat de grote bruine bank weer gewoon voor het raam. Het ziekenhuisbed is indertijd opgehaald door de thuiszorg. ‘Hier is ook nog iemand.’ Met trage passen loopt Constant heen en weer door de lange kamer. Joops wichelroede bevestigt de waarneming van zijn maat. Vanaf de drempel kijken Meta en ik toe. Met opgeheven hoofd luistert Constant naar een niet zichtbare aanwezigheid en draait zich dan onverwachts naar mij. ‘Je moeder is nog aan de aarde gebonden. Ze zegt dat ze niet weg kan, omdat jij nog een vraag voor haar hebt.’

Het bloed stijgt naar mijn wangen en mijn gedachten racen door mijn hoofd. Ja, natuurlijk heb ik nog een vraag voor haar, ik heb wel honderd vragen! Maar deze mannen kennen mijn geschiedenis niet, ik kan toch moeilijk informeren of mijn moeder wist dat mijn vader me misbruikte? Mijn ogen zoeken die van Meta. Wat moet ik doen? In een woordeloze communicatie moedigt ze me aan: toe maar, dit is je kans. Verstomd keer ik me weer naar Constant. Die wacht tot ik iets ga zeggen, besef ik, maar ik heb gewoon geen tekst. Dan, net als de situatie ongemakkelijk begint te voelen, flap ik er met afgeknepen stem het beste uit dat ik kan verzinnen: ‘Vraag haar maar of het waar is.’

Constant draait zijn hoofd weer af en luistert, daarna zoekt zijn blik weer de mijne. ‘Ja, ze zegt dat het waar is. Ze biedt je haar excuses aan en ze vraagt je begrip voor de situatie waarin ze zat.’

Zijn woorden trekken me in een vacuüm. Ik sta aan de grond genageld, bewegingloos, sprakeloos. Alles in mij valt stil. Buiten rijdt een zware vrachtwagen voorzichtig over de drempel voor het huis, het geluid van de schakelbak vult de stilte in de kamer. Voor het raam scharrelt een musje naar voedsel. Dan wellen de tranen op, ik voel ze over mijn gezicht rollen. Heb ik het goed gehoord? Zei hij nou dat ze het wist?

‘Ze vraagt of je het haar kunt vergeven.’ Vanachter de forse metalen bril kijken zijn blauwe ogen me vragend aan.

Ik staar naar het ritmische lijnenspel van het parket, kleine plankjes door geduldige handen in v'tjes gelegd. Wat ga ik zeggen? Ik weet dat ik het haar moet vergeven, voor haar zielenrust en de mijne. Maar kan ik dat? Ben ik daar al aan toe? Ik twijfel. Dan voel ik hoe iets groters me overneemt: een warme energie welt op uit de aarde en vult me met compassie. Tot mijn eigen verbazing knik ik. ‘Ja, dat kan ik wel.’

‘Dan kan ze nu gaan.’

Wanneer ik de heren heb uitgezwaaid, vraag ik Meta om op me te wachten in keuken. ‘Ik wil nog eenmaal het huis door, om afscheid te nemen.’

Ze knijpt even in mijn schouder. ‘Doe dat maar, ik heb de krant in mijn tas.’

Met een brok in mijn keel sluit ik kamer voor kamer de binnenluiken en trek zorgvuldig alle deuren dicht. Klik, en nog eens klik, en nog eens … De volgende keer dat ik hier ben, zal er een verhuiswagen voor de deur staan. Hemel, wat zou ik de klok graag terugdraaien om mijn moeder te vragen naar mijn kindertijd. Zijn mijn herinneringen werkelijk waar? Het antwoord dat ik zojuist via Constant heb gekregen, komt dicht in de buurt van de bevestiging waar ik naar hunker, maar voelt toch niet bevredigend. Een gechannelde erkenning bij monde van een medium is niet hetzelfde als die van een mens van vlees en bloed. Toch zal ik het ermee moeten doen. Mijn moeder is dood, de tijd heeft me ingehaald. Dag huis, dag mooi huis, ik had zo gewild dat de dingen anders waren gelopen, maar daar kan jij niks aan doen.

In de bibliotheek, het laatste vertrek op mijn route, wachten stapels boeken op het bureau tot iemand ze in een doos stopt. Met een vinger streel ik de ruggen. Naast een brede sortering literatuur had mijn moeder boeken over de meest uiteenlopende onderwerpen als architectuur, kunst, koken, reizen en psychologie.Ik hou zielsveel van boeken, dat heb ik altijd gedaan, als kind kon ik erin verdwijnen. Onwillekeurig pak ik een dik exemplaar met een glanzende, witte kaft. Trauma en herstel, lees ik, van Judith Lewis Herman, docent psychiatrie aan Harvard Medical School, gespecialiseerd in PTSS, posttraumatische stressstoornis ². Zware kost, zal wel van haar studie zijn. Geïnteresseerd sla ik het boek open en blader wat. Dan stokt mijn adem.

‘Psychisch trauma ... een op de drie vrouwen is seksueel misbruikt ... traumatische herinneringen worden vastgelegd in de vorm van levendige gewaarwordingen en beelden, die bij trance tot in detail beschreven kunnen worden ...’

Geschokt staar ik naar de woorden, de wereld om me heen vervaagt. Ik vergeet dat Meta in de keuken op me zit te wachten en dat ik op tijd thuis moet zijn om voor mijn kindjes te koken. Met bonkend hart lees ik door.

‘Het psychisch syndroom dat men aantreft bij overlevenden van verkrachting, geweld in het gezin en incest is in wezen hetzelfde syndroom dat bij oorlogsoverlevenden wordt aangetroffen.’

Mijn hemel, dit gaat over mij!

’s Avonds, aan de keukentafel, vragen de meisjes me het hemd van het lijf. ‘Hoe was het bij oma? Heb je haar nog gezien?’ Anne Sofie verorbert enthousiast haar spaghetti. Tussen de happen door wil ze alles weten. Niet dat ze haar oma zo mist, ze heeft haar eigenlijk amper gekend, maar de begrafenis heeft diepe indruk op haar gemaakt.

‘Nee, ik heb haar zelf niet gezien, Anne, maar Constant wel.’ Ik vertel dat oma’s energie nog in het huis was en dat Constant haar heeft geholpen om over te gaan.

‘Ze zit weleens op de rand van mijn bed, mam.’

‘Ja, dat geloof ik lieverd, dan komt ze kijken of het goed met je gaat.’

Frederique doet ook een duit in het zakje. ‘Heb je het huis een healing gegeven?’

Afwezig aai ik over haar bol. ‘Ja, zoiets Freek.’ Ik weet dondersgoed dat onze middelste onbewust alles heeft gezien wat we die dag hebben gedaan, ze heeft de gave om de dingen op afstand waar te nemen. Toch vertel ik niks over mijn ‘gesprekje’ met oma. Onbewust weten is niet hetzelfde als bewust. Ik wil mijn proces zo veel mogelijk bij ze weg houden, ze zijn veel te klein. Gelukkig kan ik ze na het eten afleiden met oma’s houten fornuisje dat ik heb meegebracht. Het nieuwe speelgoed wordt met indianengehuil ontvangen. Vertederd kijk ik toe. Wat zijn het toch geweldige meiden, alle drie zijn ze me lief. Bijzonder, het lijkt wel of Juliette vandaag meer aanwezig is, ze kijkt voller uit haar ogen. In haar eigen voor ons onbegrijpelijke taaltje brabbelt ze met haar zusjes mee.

’s Avonds, wanneer de meisjes in bed liggen, nestel ik me in joggingpak en sloffen onder een deken met het boek op de bank. Open haard aan, telefoon uit en een volle pot thee naast me. Als een hongerig dier dat eindelijk wordt gevoed, verslind ik de tekst. Trauma, zo vertelt Judith Lewis Herman, ontstaat wanneer handelen tegen gevaar niet baat. Als verzet noch ontsnapping mogelijk is, kan het verdedigingsmechanisme zijn taak niet verrichten en raakt het ontregeld. Een traumatische gebeurtenis veroorzaakt daardoor diepgaande, blijvende verande-ringen in de prikkelingstoestand van het lichaam, het gevoelsleven, het cognitief vermogen en het geheugen. Hemel, wat ben ik blind geweest! Ik weet mijn labiliteit aan de dood van mijn moeder, ik dacht dat ik in de rouw was. Maar volgens dit boek is er veel meer aan de hand.

De uren glijden voorbij. Buiten valt het verkeer stil, de verwarming slaat af en de nachtelijke kou dringt door het vooroorlogse glas en de kieren in de oude sponningen de woonkamer binnen. Maar ik moet lezen! Ik gooi een extra blok op het vuur en trek een oude slaapzak over me heen. Bij het licht van een staande schemerlamp race ik door de pagina’s. Janet (een psychiater uit begin vorige eeuw), zo vertelt Herman verder, toonde al aan dat traumatische herinneringen in abnormale toestand in het bewustzijn blijven voortbestaan, afgescheiden van het gewone bewustzijn. Doordat getraumatiseerde mensen hun allesdoordringende angst aan banden proberen te leggen en een gevoel van veiligheid proberen op te roepen, beperken ze de reikwijdte van hun bestaan. Tjee, dat herken ik zo: het alsmaar willen slapen, het niets willen, de neiging om me steeds weer terug te trekken en die eeuwige vermoeidheid. Ik heb altijd geweten dat de sleutel voor genezing vanbinnen zat, maar dit had ik niet vermoed. Nu zie ik dat de boodschap over mijn jeugd er al die tijd is geweest.

Pas als de letters voor mijn ogen beginnen te dansen, leg ik het boek opzij. Nog een snelle kus aan de meisjes, een verschoven dekbedje terugleggen en dan kruip ik naast mijn slapende man onder de dekens, diep onder de indruk van wat ik zojuist heb gelezen.

De volgende dag heb ik gelukkig geen afspraken. Tussen het brengen en halen van de oudste meisjes en een hapje of een flesje voor de jongste, lees ik de hele dag. Ik moet dit begrijpen, ik moet snappen waar ik mee te maken heb. Hemel, ook als maar tien procent van mijn beelden werkelijk is gebeurd, heb ik gewoon geen basis. Judith Herman is daar heel specifiek over: traumatische ervaringen in de vroege kindertijd vervormen de persoonlijkheid. Help! Zo wil ik helemaal niet naar mezelf kijken, dit staat haaks op mijn zelfbeeld van hoogopgeleide, competente zakenvrouw. Moet ik nu echt onder ogen zien dat ik zo door die eerste acht jaar ben beschadigd? Maar ik kan er niet omheen, ik herken zo veel van wat Herman in dit boek beschrijft. Het beeld dat ze schetst, dat ben ik: ik ben een sensitief mens, in staat om voorbij maskers te kijken. Ha, ik weet vaak wat mensen voelen voordat ze het zich zelf bewust zijn. Deze eigenschap maakt me zo geschikt voor mijn werk, ik heb een enorm waarnemingsvermogen. Maar nu snap ik waar dat vandaan komt. En verdorie, die eeuwige aanpassing, dat is mijn strategie. Ik heb altijd alles gedaan om braaf te zijn, om lief te zijn en om het goed te doen. Alleen dacht ik dat dat patroon was ontstaan door de kou van mijn moeder, maar nu snap ik dat het misbruik daar ook een rol in heeft gespeeld. En dan die beschrijving hoe een kind de band met haar ouders in stand houdt door het kwaad van de dader op zichzelf af te wentelen. Om het gevoel van slechtheid te camoufleren, zal het kind zich voorbeeldig gedragen en wordt een ‘volleerd toneelspeler’. Ik heb zo vaak in de wereld rondgelopen met het gevoel dat ik onderdeel van een toneelspel was. Het valt allemaal op zijn plek. Het streven naar perfectie, gymnasium, studeren, carrière, een mooi huis … het eeuwige holle gevoel vanbinnen… het nergens thuis zijn. Tegen de tijd dat ik dit aan mezelf durf toe te geven, heb ik een doos tissues ‘versnoten’. Het geeft troost om dit alles te lezen, ik voel me minder alleen. Maar de consequenties zijn niet fraai.

Wanneer ik het boek dichtsla, is mijn werkelijkheid voorgoed veranderd. Ik twijfel niet langer, er moet wel iets van mijn herinneringen waar zijn. Mijn heftige stemmingen, mijn angsten, mijn gebrek aan focus, mijn ongegrond zijn, mijn woede, het trillen van mijn lijf, het niet kunnen functioneren, dat alles heeft een naam: posttraumatische stressstoornis (PTSS)². Ik kan niet verwachten dat dit vanzelf overgaat, ik moet hulp zoeken. Is het niet voor mezelf, dan toch voor mijn kinderen. Al moet ik door de hel en terug, zo beloof ik mezelf, ik kom hierdoorheen!

Een paar dagen later dineren we bij ons thuis met vrienden, die net als wij hoogst geïnteresseerd zijn in alle ontwikkelingen op het terrein van bewustzijn en gezondheid. Mindfulness, yoga, gezonde voeding: onder het genot van een Italiaanse maaltijd en een goed glas rode wijn passeren allerlei onderwerpen de revue. ‘Hebben jullie al gehoord van professor Defares,’ begint de vrouw van het stel, een blonde kunstenares.

Nee, die naam zegt ons niets.

‘Die man is zo bijzonder.’ Haar blauwe ogen glimmen van enthousiasme. ‘Als kind verbleef hij tijdens de oorlog met zijn moeder in een jappenkamp. Die ervaring greep hem zo aan, dat hij zijn leven wijdde aan het genezen van trauma. Een aantal jaren terug heeft hij een ademhalingstherapie ontwikkeld, de Respicon Desensitisatie-methode³. Ik ben er heel enthousiast over, het heeft mij geholpen om een aantal pijnlijke herinneringen uit mijn jeugd te verwerken.’

Haar man, een consultant met grijze krullen, slaat een arm om haar schouders en vult aan: ‘Je krijgt een koptelefoontje in je oor dat een fluittoon produceert. Die toon moet je met je ademhaling volgen, terwijl je de nare ervaring voor ogen houdt. Het idee is dat de amygdala ontlast wordt en dat je zenuwstelsel leert om naar de beelden te kijken zonder in paniek te raken. Het werkt als een trein.’

Met stijgende interesse luister ik naar hun verhaal. Dit klinkt interessant, zou deze professor mij kunnen helpen? Durf ik dat te vragen? Durf ik deze mensen te vertellen over mijn beelden? Volgens Judith Herman kan genezing pas beginnen als het trauma wordt erkend. Ik moet me er een keer overheen zetten. ‘Zou het iets voor mij zijn?’ begin ik schor.

Twee paar intelligente ogen kijken me over de tafel verwonderd aan. ‘Waarom vraag je dat?’

Oké, nu moet ik het vertellen. Ik wik en weeg en zoek naar moed en woorden. Dan gooi ik het er hortend en stotend uit. ‘Sinds vorig jaar zie ik beelden, waarin mijn vader mij misbruikt.’ Verdomme, die rottige tranen ook. Maar dit is sterker dan ik, ik kan ze niet tegenhouden. Wim legt zijn hand geruststellend op de mijne en maakt het verhaal voor me af. Hij vertelt ze kort wat ik me herinner en vooral wat het met me doet.

Ergens verwacht ik een negatieve reactie. Iets van shock, afschuw of domweg ontkenning, maar die komt gelukkig niet. ‘Dat moet verschrikkelijk zijn. Ik zou hem zeker benaderen, ik ben ervan overtuigd dat hij je kan helpen.’

Ik veeg mijn gezicht droog en sta op om de borden naar de keuken te brengen. Ik wil niet dat ze mijn schaamte zien. Of mijn verdriet of mijn wanhoop. ‘Laten we het er maar niet meer over hebben, anders zit ik de rest van de avond te huilen.’ Dat begrijpt iedereen en niemand heeft commentaar als ik me op de afwas stort.