Co- Auteur Jos Sterk wil ik extra bedanken
omdat hij met mij heeft gediscussieerd,
uren en uren gedachten en research aan het
papier heeft toevertrouwd waarmee mijn
visie extra is onderstreept.

Willem Schaaij die mijn soms tenenkrommende
zinnen wist recht te buigen en menig
voetnoot heeft toegevoegd.

Nicolette Brands die alle fouten
er uit wist te vissen en wanneer ik mijzelf
herhaalde hier aanwijzingen in gaf.

Voorts het hele team van Beursgenoten.

Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1: Wij en ons geld. Liefde op het eerste gezicht

Hoofdstuk 2: Experimenteren met een goud- en/of zilverstandaard

Hoofdstuk 3: Bretton Woods

Hoofdstuk 4: Zijn de centrale banken onze vrienden of onze vijanden?

Hoofdstuk 5: Geld uit de lucht plukken?

Hoofdstuk 6: Schulden drijven de wereld van crisis naar crisis

Hoofdstuk 7: Vastgelopen in een economisch moeras met een nieuwe crisis op komst

Hoofdstuk 8: Centrale banken vechten met de moed der wanhoop

Hoofdstuk 9: Welk onheil hangt ons nog boven het hoofd?

Hoofdstuk 10: Wat zijn de mogelijke gevolgen van de komende crisis?

Hoofdstuk 11: Brave New World, oftewel hoe ziet de wereld er na de crisis uit?

Hoofdstuk 12: Waarom goud, zilver en andere edelmetalen zeer interessant zijn

Hoofdstuk 13: De goudprijs kan eigenlijk alleen maar stijgen

Hoofdstuk 14: Het enorme potentieel van de zilverprijs

Algemene conclusie

Nawoord

Eindnoten

Inleiding

Ons geld wordt onteigend en voor we het beseffen gaat het in rook op

De wereld draait om geld. Wie daar nog aan twijfelt, leeft op een andere planeet. Iedereen beschikt graag over voldoende geld om een comfortabel leven te kunnen leiden. Sommigen zijn bereid om daar hard voor te werken, anderen proberen op inventievere manieren hun levensstandaard te handhaven. Een enkeling vindt zijn rijkdom in het bezit van niets. “Nothing left to lose”.

Veel mensen denken dat geld een rotsvast gegeven is. Het is er immers altijd geweest en het zal er altijd blijven. Afgezien van het feit of het wel de juiste levensinstelling is om op geld te vertrouwen, hebben we wel allemaal geld nodig en moeten we dus op dit waardepapier kunnen rekenen. Vertrouwen tot in de eeuwigheid, bij wijze van spreken dan. Geld zou geborgd moeten zijn. Helaas vergissen we ons hierin, want geld is vluchtiger dan we denken. Ons geld dreigt in rook op te gaan als we niet opletten. Dat zal niet van vandaag op morgen gebeuren, maar sneller dan de meesten vermoeden. Er is namelijk iets serieus fout met ons financieel systeem.

De overheid steelt ons geld

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: ons geld is in gevaar. In groot gevaar zelfs. Dat is niet onze schuld, verre van dat. Het is de overheid die het wel erg bruin bakt en gevaarlijke spelletjes speelt met ons geld. Die spelletjes dreigen volledig fout te lopen en dat zullen we dan met z’n allen ondervinden. Het is mijn overtuiging dat in onze huidige tijd de grootste geldonteigening aller tijden plaatsvindt. We drukken het hier in vette letters af, zodat de boodschap luid en duidelijk overkomt: ZE WILLEN ONS GELD AFPAKKEN. Waarom? Om daarmee het gat te dichten dat door de centrale banken is geslagen. Die centrale banken drukken er namelijk op grote schaal geld bij. Zelfs een klein kind begrijpt dat dit niet kan! Dat geld is feitelijk niet meer waard dan het vodje papier waar het op is gedrukt. Niks is geborgd en zekerheden zijn er niet meer. Over deze diefstal op grote schaal, van uw en mijn geld, gaat dit boek. Het is dus geen vrolijk boek, maar toch heb ik een positieve boodschap. Want u en ik, wij kunnen wel degelijk iets ondernemen om de dieven op afstand te houden. “Geef de keizer wat des keizers is”, zo staat in de Bijbel geschreven. Om alle misverstanden echter te vermijden: die dieven zijn niemand anders dan diezelfde keizers, alleen heten ze nu overheden, liefkozend Vadertje Staat genoemd. Overheden die een nooit eerder geziene hold-up¹ op ons spaargeld plannen. Wanneer dat gaat gebeuren? Dat is allang begonnen! Wisten we maar exact het masterplan, dan zouden we het u meteen vertellen.

De centrale banken hebben er een grote puinhoop van gemaakt

Geld is niet alleen vluchtig, zoals we zullen aantonen, maar heeft in de loop der tijd verschillende gedaanteverwisselingen ondergaan. In de wereld van vandaag is de rol voor fysiek geld, waarmee we onze bankbiljetten en munten bedoelen, steeds kleiner geworden.

Tegenwoordig is het geld gedigitaliseerd. We betalen immers steeds vaker met ons ‘plastic kaartje’ in plaats van munten of bankbiljetten. In ons dagelijks leven zijn de betaal- en kredietkaarten onmisbaar geworden. Ooit stond ‘degelijk’ geld echter synoniem voor goud en zilver, de waarde van munten werd bepaald door het gehalte aan edelmetalen dat ze bevatten. Later golden deze munten nog wel als betaalmiddel, maar was er een belangrijkere rol weggelegd voor munten uit ‘gewone metalen’ en voor bankbriefjes. Er vond nu echter ook een andere ontwikkeling plaats waarvan het belang vaak wordt onderschat. Eerst ontleende het geld zijn waarde aan het goud en het zilver dat het bevatte, of het werd letterlijk gedekt door de waarde van deze edelmetalen. Simpel uitgelegd, de waarde die op het bankbiljet stond werd ontleend aan het goud en zilver dat zich fysiek in de staatskluizen bevond. Bij ons huidige geld is dat niet meer het geval. De zogenaamde goudstandaard is losgelaten en dat was het begin van het einde. De huidige waarde van ons geld is gebaseerd op het vertrouwen dat we koesteren in de centrale banken.

Als de beerput open gaat begint het te stinken

En hier wringt de schoen. Die centrale banken hebben ons vertrouwen zwaar beschadigd, niet meer en niet minder. Doordat de band tussen geld en edelmetalen geleidelijk aan werd losgelaten, is de deur op een kier gezet om steeds meer geld (waardepapieren) te drukken. Met name het afblazen van de akkoorden van Bretton Woods in 1971 – waarmee de facto de goudstandaard wegviel – zette de deur wagenwijd open voor misbruik. De centrale banken hebben gretig gebruik gemaakt van deze kans. De geldpersen zijn op volle snelheid gaan draaien en ze spuwden in een steeds hoger tempo geld uit dat niet meer door goud of iets anders werd gedekt. Het nieuw gedrukte geld is in de strikte betekenis van het woord waardeloos ‘waardepapier’. Het ontleent zijn waarde alleen aan het geloof in de onfeilbaarheid van de centrale banken. Het noodlottige is dat die banken allesbehalve onfeilbaar zijn. Ze hebben er een potje van gemaakt bleek in een recent verleden. De kruik gaat zo lang te water tot ze barst. De centrale banken weten heel goed dat ze in de verlenging spelen, maar proberen krampachtig de schijn op te houden. Maar aan alles komt een eind en ooit zal het ze niet langer lukken om comedy te spelen. Op een hold-kwade dag zullen hun maskers afvallen en dat tijdstip komt in snel tempo dichterbij. Daarom deze waarschuwing: doe de veiligheidsgordel om, want de aanslag op ons (spaar)geld is in volle gang. En als het uit de klauwen loopt zal de wereld met stomheid geslagen zijn.

Alice in Wonderland

Er zijn twee manieren waaraan wij kunnen merken dat ons geld niet méér is dan een vertrouwensbiljet, want de waarde is niet wat er op het biljet staat. De waarde wordt bepaald door de prijsverhogingen. De stapel biljetten zal steeds dikker moeten worden om iets wat gisteren € 1 kostte, vandaag te kunnen kopen voor € 1,20 en overmorgen voor € 1,40. Inflatie, hyperinflatie. Overigens is inflatie het beste scenario dat ons kan overkomen, maar daarover volgt later meer. Stel dat iedereen het vertrouwen in de euro, yen of dollar verliest, of beter gezegd, in alles wat voor geld staat, dan kan uw geld in enkele dagen bij de vuilnis. We zien dit met regelmaat gebeuren in zogenaamde derdewereldlanden. Maar denk nu niet dat dit ons niet kan treffen. Het vertrouwen in geld is gestoeld op de centrale banken en die doen op hun beurt weer wat er van hen door de overheden wordt verlangd. Dat werkt als communicerende vaten. Op een kwade dag zullen wij merken dat de schoenmaker bij zijn leest had moeten blijven. Met andere woorden dat de koppeling tussen geld en goud nooit losgelaten had mogen worden. Geld op zich is een abstract begrip, zoals ook ons vertrouwen in de centrale banken een abstract begrip is. Eigenlijk zijn we nu beland in een wereld die verdacht sterk lijkt op de wereld van Alice in Wonderland. Niets is namelijk nog wat het lijkt. De centrale banken hebben, door de geldpersen aan te zetten, met hun toverstokje een wereld geschapen die eigenlijk niet bestaat. Iedereen doet maar alsof, in de hoop dat alles bij het oude zal blijven. De geschiedenis leert echter dat dit niet werkt. Ook in het verleden zagen we aanvallen op het geld, maar nooit eerder is vertoond wat de centrale banken vandaag de dag aan het doen zijn. Dit overtreft alles. Hoop doet leven, zeggen we dan, maar zo werkt dat niet in de geldwereld. Geld houdt de wereld nog altijd draaiende, maar dan wel in de vorm van waardepapieren, bankbiljetten, waar we voor 100% op kunnen vertrouwen. En dat is dus niet het geval. Maar wanneer we doorhebben wat de overheden en centrale banken aan het doen zijn, kunnen we ons daartegen wapenen.

Word wakker, want er wordt een aanslag op uw geld gepleegd

De centrale banken zijn, in onze overtuiging, hun boekje ver te buiten gegaan. De wal keert het schip. We zullen vroeg of laat de centrale banken weer tot de orde moeten roepen. Het kan haast niet anders of we zullen dan terug moeten grijpen naar het verleden. Het geld van de toekomst zal weer ergens zijn waarde aan moeten ontlenen. En dan duikt onvermijdelijk het goud weer op als een betaalmiddel dat door de eeuwen heen het behoud van welvaart heeft gegarandeerd. In dit boek beschrijven we het ongelooflijke verhaal over hoe de centrale banken ons nu al jarenlang een rad voor de ogen draaien, met een regelrechte aanslag op ons geld tot gevolg. De brave burger heeft zich echter in slaap laten sussen. Wij hebben tot nog toe nergens ook maar het minste woord van protest gehoord. Dat is begrijpelijk. Maar inflatie, kunstmatige lage rentes en schulden oplossen van vele eurolanden door het verdampen van de euro op de manier zoals nu wordt gedaan, is een sluipmoordenaar voor ons geld. Daar komt verandering in zodra de spaarders beseffen dat er een aanslag op hun geld is gepleegd. Een aanslag die gierend uit de klauwen loopt. Het wordt tijd dat de pensioenen ons geld niet meer in obligaties van de overheid steken tegen een schaamteloze lage rente. Deze hold-up is volop aan de gang en zal op een onzalig moment ieder van ons wreed uit onze slaap schudden. Wakkere burgers kunnen de centrale banken (lees: de overheden) nog altijd te snel af zijn door nu voorzorgsmaatregelen te treffen.

- HOOFDSTUK 1 -

Wij en ons geld. Liefde op het eerste gezicht

Onze voorouders gaven de voorkeur aan goud en zilver boven papiergeld. Geld, we kunnen niet zonder, in digitale vorm of in de vorm van cash. Helaas wordt vaak vergeten dat goud en zilver het enige echte geld is. We leggen u graag uit waarom.

Op jacht naar schatten in de grond

Wie kent er niet iemand die zich de bezitter van een metaaldetector mag noemen? Deze toestellen zijn tegenwoordig het favoriete speeltje van schatjagers. Sommige bezitters van metaaldetectoren nemen die schattenjacht heel serieus. Ze zoeken alleen naar goud dat in de vorm van munten, juwelen of andere voorwerpen op een of andere manier in de bodem terecht is gekomen. Het zijn overigens niet alleen op geld beluste schatjagers. Sommige ‘schatjagers’ zijn in de eerste plaats geïnteresseerd in het (letterlijk) blootleggen van ons verleden. Onze grond zit vol met geld. Misschien is dit wat overdreven, maar in elk geval is het geweldig om met behulp van een metaaldetector geldmunten uit een ver verleden te vinden.

Gevonden gouden munten

Meestal gaat het om (koperen) kleingeld, maar de vondst van gouden munten is zeker geen zeldzaamheid. Op verschillende plaatsen worden veel Romeinse munten gevonden en ook middeleeuwse munten komen regelmatig aan de oppervlakte. Het gebruik van munten is dus al duizenden jaren oud. Regelmatig worden ook gouden munten gevonden van Gallische of Keltische stammen, die tegen Julius Caesar hebben gestreden. Deze munten, gebaseerd op de Griekse staters², vinden gegarandeerd kopers op veilingen. Deze vondsten zijn het bewijs dat onze voorouders een lange traditie kennen met het omgaan met geld. Maar het bewijst ook dat veel munten, toen en nu, een intrinsieke waarde hadden, afgezien van de historische waarde die deze oude munten nu hebben.

Verloren bij het ploegen

Bezitters van een metaaldetector kunnen je vertellen dat het vinden van munten tijdens een dagje zoeken de gewoonste zaak ter wereld is. Die munten worden meestal gevonden op akkers die al eeuwenlang in gebruik zijn of langs eeuwenoude paden liggen. Vaak biedt zo’n akker een goed overzicht van de verschillende munten die door de jaren heen in die streek in omloop waren. De boeren die de akkers bewerkten, sprongen onzorgvuldig om met het geld dat zij in hun zakken hadden en bij het omploegen raakte een verloren munt bedolven onder de aarde. Maar ook edellieden en soldaten verloren soms munten langs de eeuwenoude wegen. Vooral koperen munten komen aan de oppervlakte.

Gesjoemel met geld is van alle tijden

Onze voorouders kenden dus koper-, zilver- en goudgeld. Een munt ontleende zijn waarde aan de hoeveelheid edelmetaal die ze bevatte, waarvan een uitdrukking als ‘as good as gold’ getuigt. We lopen even vooruit op de zaken door te vertellen dat er ook in de middeleeuwen door overheden en gelduitgevende instanties werd gesjoemeld met het metaalgehalte van munten. In de twaalfde eeuw werden munten geslagen met een lager zilvergehalte, waarbij het muntje op gewicht werd gehouden door het toevoegen van koper. Op deze manier vond er in de eerste helft van de twaalfde eeuw een devaluatie plaats van ongeveer 25%. Het gebeurde vroeger wel vaker dat er met het metaalgehalte van een munt werd gejongleerd. Hoewel het frauderen met de waarde van het geld door onze overheden en centrale banken dus niet nieuw is, overtreffen ze nu alle eerder toegepaste trucjes op een ongekende manier!

IJzertijdvolkeren

Wie het geld in Europa heeft geïntroduceerd, weten we niet. Tegenwoordig wordt aangenomen dat onze streken voor de Romeinse bezetting bevolkt waren met ‘ijzertijdvolkeren’, die grote delen van Europa bewoonden. De term ‘ijzertijdvolkeren’ moeten we zien als een verzamelterm. Het is waarschijnlijk dat zij het gebruik van geld hebben overgenomen van de Romeinen, nog voor deze op veroveringstocht trokken. De bakermat van het geld als betaalmiddel moet echter ergens anders worden gezocht, waarschijnlijk nog verder in het verleden en daarvoor moeten we naar het Oosten kijken.

De oorsprong van ons monetair systeem ligt in het oosten

De eerste regio’s waar geld als betaalmiddel werd gebruikt, vinden hun oorsprong in het Oosten. Op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten zou daar ook de bakermat van onze cultuur gezocht moeten worden. En dan kijken we automatisch naar het huidige Rusland en China. Waarschijnlijk zitten we niet ver mis wanneer we de eerste munten situeren in de buurt van de Chinese zijderoute, de weg die het oude China via het Midden-Oosten met het Middellandse zeegebied verbond. Qua tijdshorizon spreken we dan over het eerste millennium voor Christus.

Het waardevolle elektrum!

Op een zeker moment hebben handelaren waarschijnlijk de beperktheid van de ruilhandel ingezien. Er werd uitgekeken naar een alternatief en dat werd gevonden bij de (edel)metalen. Volgens sommige wetenschappers zouden goud en zilver eerst samen als betaalmiddel zijn gebruikt, meestal in de vorm van elektrum. Elektrum is een in de natuur voorkomende legering van goud en zilver met sporen van koper en andere metalen. Afhankelijk van de goud- en zilververhoudingen kan de kleur variëren van bleek tot helder geel. Deze natuurlijke mix van goud en zilver was in de oudheid zeer geliefd. Elektrum wordt genoemd in de Odysseus, het epische werk dat vermoedelijk op basis van mondelinge overlevering rond 800 voor Christus is opgeschreven en gaat over gebeurtenissen die zich enkele honderden jaar eerder hadden voorgedaan. Werd er in het oude Troje al geld gebruikt? Wie het weet, mag het zeggen. De archeologie vertelt daar niets over, maar op zich dat zegt weinig.

Bronsdepots als eerste banken

De oudste ons bekende munten stammen uit de achtste eeuw voor Christus, met drie mogelijke kerngebieden: China, India en het Midden-Oosten. Muntstukken zijn een logisch sluitstuk van een traditie om handelstransacties af te ronden via betaling met metalen voorwerpen. De vondsten van zogenaamde ‘depots’ uit de bronstijd doen ons vermoeden dat rondtrekkende handelaren allerlei bronzen voorwerpen op bepaalde plaatsen opsloegen om deze als wisselmunt (sic) te gebruiken bij de ruil voor andere goederen. Omdat het slepen met zware bronzen voorwerpen op den duur te veel werd van het goede, werden ze als betaalmiddel vervangen door kleine stukjes brons. Eerst waren die kleine stukjes brons het symbool voor de voorwerpen waar ze voor stonden en later werd het primitief geld. Die bronsdepots kunnen, met een beetje fantasie, worden gezien als een primitieve voorloper van onze banken.

Goud of zilver?

De eerste bekende bronzen munten dateren uit het China van de achtste eeuw voor Christus. Deze hadden echter nog niet de bekende ronde vorm. Ze hadden namelijk de vorm van praktische gebruiksvoorwerpen, zoals spaden of messen. Hoe leuk ook, het geld had toen ook een gebruikerswaarde. Ze werden echter als kleingeld gebruikt, want de handelaren van die tijd beseften maar al te goed dat de echt waardevolle metalen de edelmetalen waren, namelijk vooral zilver en goud. De eerste Indiase munten waren zilveren munten, wat overigens niet wil zeggen dat in dit land niet ook bronzen munten werden gebruikt. De geschiedenis leert dat de aanwezigheid van metalen in de ondergrond een belangrijke rol speelde bij de muntslag. Was er veel zilver in de ondergrond aanwezig, dan genoten zilveren munten de voorkeur. Uiteraard hadden gouden munten de voorkeur, maar logischerwijs op voorwaarde dat er geen gebrek aan goud was. In het Midden-Oosten (met name in Klein-Azië) kreeg elektrum de voorkeur. Maar nogmaals: we baseren ons op archeologische vondsten die waarschijnlijk maar een gefragmenteerd beeld van de werkelijkheid tonen. Het is zeker niet uitgesloten dat op meerdere plaatsen in de as India-China-Klein-Azië de eerste munten reeds in de eeuwen voorafgaand aan de achtste eeuw werden geslagen.

Bankbriefjes waren onbekend

De waardebepaling van een munt leverde in de oudheid weinig of geen problemen op, want die waarde stemde immers overeen met de waarde van het metaal waarin ze was geslagen. In die tijd was het monetair stelsel dan ook volledig gebaseerd op de metaalwaarde. Geld was synoniem voor muntstukken in goud, zilver of koper. De komst van het papieren geld zou dan ook nog even op zich laten wachten, het is een uitvinding van de moderne tijd.

Aan zilver geen gebrek

Het gebruik van munten is één ding, maar zonder een waardestelsel is het moeilijk om de onderlinge waarde van deze muntstukken vast te leggen. De behoefte aan en het ontstaan van een monetair systeem is onmisbaar en is er altijd al geweest. In Europa kwam zo’n volwaardig monetair systeem pas aan het einde van de achtste eeuw, in de periode die bekend staat als de Karolingische Renaissance. Onder Karel de Grote kwam in West-Europa wijsbegeerte, letteren en cultuur in volle bloei. Ook economisch was het een bloeiperiode. Een sterke economie heeft behoefte aan een sterk muntstelsel en ook daar tekende Karel de Grote voor. Onder zijn leiding werd aan het eind van de achtste eeuw het Karolingische muntsysteem ingevoerd. Die introductie gebeurde op een moment dat er in het Karolingische rijk voldoende zilver voorhanden was. Zilver kreeg dus de voorkeur boven goud, dat veel zeldzamer was.

Sjoemelen met munten

De mogelijkheden om de munten in goud en zilver te misbruiken lagen voor de hand en lieten dan ook niet lang op zich wachten.

De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer schreef in de negentiende eeuw dat rijkdom smaakt als zeewater: men wil er altijd meer van. Het waarheidsgehalte van deze uitspraak is groot. Ook in de middeleeuwen waren ze op zoek naar rijkdom en knoeiden ze er met hun munten al vrolijk op los. Op een voorspelbare manier trouwens, waarbij de overheid zelf het voorbeeld gaf. De economie en de handel bloeiden in de periode van Karel de Grote, waardoor de muntslag de vraag naar geld niet kon bijbenen. De overheden van die tijd wisten echter wel raad met dit probleem en ze verlaagden het zilvergehalte in de munten. Op die manier werd de waarde van het geld kunstmatig verlaagd. Door de geldpersen op volle toeren te laten draaien, passen de huidige centrale banken nu hetzelfde trucje toe. De waarde van ons geld wordt dus eveneens uitgehold, sterker dan ooit te voren. Er is een ongrijpbare situatie gecreëerd, waardoor sparen beleggen in geld is geworden en dat is riskanter dan ooit tevoren. In de dertiende, veertiende en vijftiende eeuw werd dan ook een onderscheid gemaakt tussen ‘goed’ en ‘slecht’ geld. Het ‘goede’ geld bevatte de afgesproken hoeveelheid zilver, het ‘slechte’ geld woog letterlijk en figuurlijk te licht. Het zal dan ook niemand echt verbazen dat het ‘slechte’ geld steeds meer van zijn waarde verloor, waardoor het vertrouwen in het monetaire stelsel afnam.

Kunnen wij vertrouwen op ons geld?

Het gaat om het woordje ‘vertrouwen’. Ook de middeleeuwers zijn erin geslaagd om het vertrouwen in een munt met een ‘echte’ waarde (namelijk het goud of zilver waarmee de munt werd geslagen) te ondermijnen. Want hoe men het ook wendt of keert, in een monetair systeem is vertrouwen een sleutelbegrip. We moeten geloven dat het geld dat we gebruiken ook werkelijk waarde heeft. Dat zijn de huidige centrale bankiers blijkbaar vergeten, want ze hebben het vertrouwen van de man in de straat zwaar beschaamd. Overheden hebben ons vertrouwen geschonden door de waarde van ons geld geraffineerd te ondermijnen. Dat is de reden waarom wij ons vermogen spreiden over assets³, vastgoed, edelmetalen en zeldzame objecten. Het geschonden vertrouwen is de belangrijkste reden voor het ontstaan van dit boek.

De negentiende eeuw en daarna

In de negentiende eeuw kreeg het huidige monetaire stelsel geleidelijk aan vorm. Aan het einde van de achttiende eeuw maakte het papiergeld zijn opwachting, met als meest bekende variant de Franse assignaat. Assignaten zijn waardepapieren met onteigende, kerkelijke bezittingen als onderpand die tijdens de Franse Revolutie werden uitgegeven en als geld moesten dienen om de schuldenlast af te lossen. Dit papiergeld werd onder de Franse bezetting in omloop gebracht. Omdat de bewoners van de Lage Landen nog altijd gewend waren om geld te waarderen op basis van de hoeveelheid goud, zilver of koper die de munten bevatten, werden de assignaten met argwaan ontvangen. De eerste experimenten met papieren geld werden vooral door het armste deel van de bevolking argwanend onthaald. Arme mensen konden namelijk niet lezen en moesten dus maar raden naar wat er op deze bankbiljetten was geschreven. Ze geloofden alleen in ‘the real thing’, metalen munten dus.

Papieren geld werd niet vertrouwd

Na de val van Napoleon in 1815 (de slag bij Waterloo) kreeg ons huidige monetaire systeem verder vorm. Een aantal moderne munten werd geïntroduceerd en veel van die munten zijn pas verdwenen met de komst van de euro. Het Verenigd Koninkrijk was het grootste deel van de negentiende eeuw de heersende wereldmacht en dus was het Britse pond een belangrijke wereldmunt. Al in de achtste eeuw had de Britse regering afgekondigd dat de muntstukken van zilver moesten zijn, zodat 240 zilveren pence samen één pond zouden wegen. Vandaag de dag betalen de Britten nog altijd met ponden. Tot 1947 waren in het Verenigd Koninkrijk zilveren munten het belangrijkste betaalmiddel. De sovereign was een gouden munt, maar die werd uit de circulatie genomen toen de waarde van het goud de waarde van het bedrag op de munt overtrof. Strikt genomen bleef de sovereign echter een wettig betaalmiddel. In Engeland werd in 1759 voor het eerst papieren geld uitgegeven, wat al meteen op heel wat weerstand stuitte. De Britten vertrouwden de biljetten namelijk niet en ze vreesden dat ze in het ootje werden genomen. Die eerste bankbriefjes waren trouwens geen echte bankbriefjes, het betrof eerder wissels met de belofte om aan iemand het vermelde bedrag uit te betalen. In Engeland dateert het eerste echte papieren geld uit 1855, waarbij op elk bankbiljet, tot op de dag van vandaag, de handtekening van de hoofdkassier (Chief Cashier) staat vermeld.

One dollar thats de one

In 1794 werd in de Verenigde Staten de eerste dollar in muntvorm geslagen. Vaak wordt de term ‘zilveren dollar’ gebruikt voor munten met een waarde van één dollar, hoewel die geen gram zilver bevatten. Er zijn namelijk ook dollarstukken geslagen in goud en in basismetalen. Muntstukken van één dollar hebben zich echter nooit in een grote populariteit kunnen verheugen, ondanks grote promotiecampagnes die door de overheid van de Verenigde Staten werden gevoerd. De Amerikanen geven vreemd genoeg nog altijd de voorkeur aan het biljet van één dollar, zodat de Mint (de instantie die in de VS munten sloeg) op 11 december 2011 besloot het slaan van dollarstukken voor algemeen gebruik stop te zetten. Ze worden nog wel geslagen voor speciale gelegenheden en moeten dan speciaal bij de Mint worden besteld. Bij de banken kunnen nog steeds dollarstukken die voor bovenvermelde datum zijn geslagen, worden besteld.

Kleine gouden muntjes gaan snel verloren

De gouden dollar die tussen 1849 en 1889 werd geslagen, werd evenmin een daverend succes. Dit was een munt van slechts 13 mm doorsnede, met als gevolg dat de munt in een broekzak bijzonder moeilijk was te vinden. Bovendien verloren mensen deze kleine muntjes snel. Omdat een arbeider destijds amper één dollar per dag verdiende, was het dus een ramp wanneer zo’n dagloon verloren ging. De Amerikaanse overheid heeft sinds 1971 nog verschillende keren geprobeerd om de populariteit van de gouden dollarmunten aan te zwengelen, echter zonder veel succes. In andere landen zijn muntstukken van een vergelijkbare waarde wel een groot succes geworden, maar in de Verenigde Staten accepteerde de bevolking de kleine munten niet. Het uit omloop halen van de biljetten van één dollar had een oplossing kunnen bieden, maar plannen om een dergelijke maatregel door te voeren stuitten telkens op sterk verzet van een aantal lobbygroepen. Blijkbaar koesteren de Amerikanen een voorliefde voor papieren biljetten, tenminste wat die van één dollar betreft. Het is maar de vraag of er sprake was van een groot vertrouwen in het papiergeld van een dollar of dat men blij was met het feit dat de papieren dollars minder snel werden verloren.

Achtstuk of 8 reales

Het verhaal van de dollarmunten is zeker de moeite van het vertellen waard. De Spaanse zilveren dollar gold als voorbeeld voor de Amerikaanse zilveren dollar. Vóór de Amerikaanse revolutie werden er in de Verenigde Staten muntstukken uit vele landen gebruikt als betaalmiddel. De Spaanse zilveren dollar was de populairste en werd ook ‘achtstuk’ of ‘8 reales’ genoemd. De Spanjaarden hadden grote hoeveelheden zilver gevonden in de mijnen van Centraal- en Zuid-Amerika, zoals Mexico en andere Spaanse kolonies en daarom werden op grote schaal zilveren munten geslagen. De Spaanse zilveren munten bleven in de Verenigde Staten een wettig betaalmiddel tot 1857.

Wantrouwen tegen papieren geld blijft

Een poging om in de Verenigde Staten papiergeld op de markt te brengen was in 1776 mislukt. Zowel de politici als de bevolking hadden niet het minste vertrouwen in papiergeld. Dit wantrouwen deelden ze met de Britten en de inwoners van andere landen. In die tijd geloofde iedereen nog dat de waarde van een munt werd ontleend aan het metaal waaruit ze was gemaakt. Het was beter geweest als men die overtuiging had behouden.

Gezocht: zeldzame zilveren munten

The Amerikaanse Coinage Act van 1792 zette het sein op groen voor het maken van zilveren dollars. Deze dollars werden geslagen van 1794 tot 1803, waarna de productie werd stopgezet tot 1836. De eerste dollarstukken, het waren er welgeteld 1.758, werden geslagen op 15 oktober 1794 en werden overhandigd aan Mint Director David Rittenhouse die ze als souvenir uitdeelde. Daarna werden ze in wisselende hoeveelheden geslagen. De zilveren dollars uit de genoemde periode zijn zeldzaam en geliefd bij verzamelaars, die bereid zijn er hoge prijzen voor te betalen. Sommige munten zijn relatief algemeen, andere echter buitengewoon zeldzaam. Het is vanzelfsprekend dat de waarde van de munt toeneemt naarmate de munt zeldzamer is. Dat geldt overigens nog steeds voor de munten die worden geslagen. Hoe kleiner de oplage, hoe meer de munten in waarde kunnen stijgen.

Handige Harry’s sjoemelden met zilveren munten

President Thomas Jefferson liet de productie van de zilveren dollar stopzetten vanwege een voortdurende export van deze US dollars en dat was uiteraard niet de bedoeling. De Spaanse 8 Reales, die iets zwaarder was dan zijn Amerikaanse tegenhanger, werd niettemin op een 1-op-1 ratio verhandeld. De US dollars werden naar de Caraïben verscheept en daar geruild voor de zwaardere 8 Reales, die dan weer naar het grondgebied van de Verenigde Staten werden overgebracht, waar ze werden gesmolten en omgezet in Amerikaanse dollars. Het overschot aan zilver van de 8 Reales ten opzichte van de US dollars was de winst van de exporteur. Hoewel dit een slimme actie leek, was het gevolg van deze lucratieve, veredelde arbitragehandel dat er in de Verenigde Staten zelf alleen maar oud, buitenlands geld circuleerde. Deze gang van zaken ging de geschiedenis in als Gresham’s Law. Gewiekst met geld omgaan en sjoemelen is van alle tijden!

Een superzeldzame munt uit 1804

Ondanks het feit dat het slaan van zilveren dollars in 1803 werd stopgezet, maakt elke verzamelaar jacht op munten met het jaartal 1804. Deze superzeldzame munt is het gevolg van een boekhoudkundige vergissing. De dollars in kwestie werden niet in 1804 maar in 1803 geslagen. Op het moment dat het tijd was om de munten voor het volgende jaar te slaan, wisten ze bij de Amerikaanse Mint nog niet dat de productie was stopgezet. De munten die al klaar waren en waren voorzien van de datum 1804 werden toch nog in omloop gebracht. Slechts van 15 zilveren dollars met het jaartal 1804 is het bestaan bekend, en een van hen werd op een veiling verkocht voor meer dan 4 miljoen dollar. Dat het verzamelen van muntstukken een winstgevende bezigheid kan zijn is hiermee maar weer eens aangetoond.

De wereld op zijn kop: zilver is meer waard dan goud

Vervolgens kwam de Seated Liberty dollar (1836–1873) in beeld als een munt die vanaf 1840 in grotere hoeveelheden dan zijn voorgangers werd geslagen. In die periode steeg het aantal geslagen, gouden Amerikaanse munten als gevolg van de ontdekking van grote goudvoorraden in Californië. De prijs van goud daalde en die van zilver steeg wat tot de unieke situatie leidde dat zilver meer waard was dan goud. Omdat een zilveren Amerikaanse dollar in 1853 een waarde had van 1,07 gouden dollar, verlaagde de Mint Act van 1853 het gewicht aan zilver bij de meeste Amerikaanse zilveren munten met 6,90%. Zodoende verkregen de zilveren munten weer dezelfde waarde als de gouden munten. De buitenlandse handelspartners stelden deze maatregel vanzelfsprekend niet op prijs. Ook in de Verenigde Staten hadden handelaren grote moeite om de lichtere, zilveren dollars te onderscheiden van de zwaardere, zilveren dollars. Vanaf 1853 geschiedde de handel tussen Azië en de Verenigde Staten dan ook in Mexicaanse, zilveren dollars, die gedurende de hele negentiende eeuw hetzelfde gewicht in zilver behielden.

Zilverprijs krijgt klap met de hamer

In 1874 keerde het tij toen de waarde van het zilver zwaar onderuit ging. De daling was zo sterk dat een zilveren munt van één dollar veel minder dan zijn nominale waarde aan zilver bevatte. Vanuit de Nevada Comstock Lode, een gebied dat rijk was aan zilveraders, werden de Verenigde Staten met grote hoeveelheden zilver overspoeld. Hoewel er vanaf 1878 grote aantallen zilveren dollars werden geslagen, werden ze nog maar zelden als betaalmiddel gebruikt. Ze waren te groot om mee rond te lopen, zodat ze in kluizen werden bewaard. Op straat werden ze vertegenwoordigd door certificaten die dus werden geborgd door zilver. Elke munt bevatte 0,77344 troy oz zilver en werd geslagen in Philadelphia, New Orleans, Carson City en San Francisco.

Gouden munten die nooit in omloop kwamen

De gouden dollar werd tussen 1849 en 1889 geslagen. Tot het uitbreken van de Burgeroorlog was er een grote productie van gouden dollars, maar alleen de munten met een hogere nominale waarde werden in aanzienlijke hoeveelheden geslagen. Vanaf 1863 werd het merendeel van de geslagen, gouden munten gebruikt als onderpand voor de aanschaf van oorlogsmateriaal en/of om de rente op sommige Amerikaanse overheidsobligaties te betalen. De meeste gouden munten uit de periode van de Burgeroorlog zijn niet in omloop geweest, wat voor verzamelaars betekent dat de bewaarde munten meestal in goede staat zijn.

Onze voorouders waren wijzer dan wijzelf

Uit het verhaal van de Amerikaanse dollar blijkt overduidelijk het belang dat in de negentiende eeuw werd gehecht aan het gehalte aan edelmetalen in een munt. De Amerikanen maakten zich wel degelijk zorgen om de echte waarde van de munten die ze in bezit hadden. Het besef van het belang van de band tussen nominale waarde en het muntgehalte is in de huidige eenentwintigste eeuw volledig verdwenen. Wij vertrouwen vandaag de dag op een papiertje waarop staat wat het waard is, maar dat zelf geen waarde heeft. Het is nog niet zo lang geleden dat er tegenover een briefje van tien gulden ook daadwerkelijk tien zilveren guldens stonden. De tien zilveren guldens moesten op hun beurt weer dezelfde waarde hebben als een gouden tientje. Het biljet was een vertrouwensbiljet, gestoeld op nominale, onderliggende waarde. Vandaag de dag staat er tien euro op een biljet, dat staat voor tien metalen munten die nauwelijks wat waard zijn. Geld heeft geen nominale onderliggende waarde. Zouden wij deze papiertjes massaal omzetten naar zilver of goud, dan zou de prijs van het edelmetaal ontploffen. Wij kunnen niet inschatten of zilver- en goudhandelaren uw papieren geldbiljet überhaupt nog aanvaarden als ruilmiddel. Het loslaten van een zilver- of goudstandaard, dus het ontbreken van een betrouwbare onderliggende waarde van het huidige bankbiljet, of het nu een biljet van 5, 10 of 100 is, maakt dat de centrale banken jarenlang ongestoord hun gang konden gaan voor wat het (bij)drukken van ‘vers’ geld betreft. Dat doen ze nu overigens nog steeds. Wij zien onszelf als modern, slim en hoogopgeleid, maar er komt een dag dat het beter was geweest dat we wat meer vraagtekens hadden geplaatst bij het gedrag van de centrale banken. Onze voorouders uit de negentiende eeuw zouden ongetwijfeld al lang aan de alarmbel hebben getrokken op het moment dat het gedrag van de centrale bankiers de spuigaten begon uit te lopen. Omdat wij het tegenwoordig zo goed hebben, hebben wij ons in slaap laten sussen. Uiteraard is er een groep die investeert, maar meer dan ooit is de spaarrekening de gevaarlijkste belegging ooit! De waarde van goud en zilver, de waarde van uw woning, de waarde van uw aandelen zijn elke dag onderhevig aan schommelingen. Dat maakt mensen onrustig. Het zijn echter de schommelingen in het waardeloze papiergeld dat van zichzelf niks waard is. De spaarrekening waar uw spaartegoed op staat schommelt niet. Een bedrag van € 10.000 blijft gewoon € 10.000 en dat geeft een rustig gevoel. Maar hoed u voor de dag dat aan de waarde van het papiergeld wordt getwijfeld, want alles wat nu schommelt in waarde is dan onbereikbaar. Het huidige geld wordt waardeloos. Assets als goud, zilver, aandelen, vastgoed en unieke objecten zijn dan onbetaalbaar.

Europa: de drang naar een eenheidsmunt

Europa was onder het Ancient Regime⁴ een lappendeken van staten en staatjes, zonder dat er sprake was van een eenvormig monetair systeem. In veel steden konden munten uit verschillende landen dienst doen als betalingsmiddel. De middeleeuwers en hun opvolgers beseften uiteraard dat dit verre van een ideale oplossing was, maar de totstandkoming van een vereenvoudigd monetair stelsel zou toch nog honderden jaren duren. Laten we echter eerst even naar de situatie in Europa vlak voor de komst van de euro kijken. We beginnen in België, het land waar Brussel nu het centrum van Europa vormt. In België was de frank tot het einde van de vorige eeuw het wettige betaalmiddel. Na de Belgische onafhankelijkheid van 1830 wilden de Belgen zo veel mogelijk afstand nemen van de Nederlanders. De taal van de bovenlaag van de bevolking werd zodoende Frans en de gulden als munt werd vervangen door de frank. In beide gevallen ging België dus aanleunen tegen Frankrijk, die als beschermheer van de Belgische onafhankelijkheid werd beschouwd.