COLOFON

Copyright © 2012

Tekeningen:

Voorbladontwerp:

EPUB conversie:

ISBN/EAN

NUR

Trefwoorden:

Henk van ‘t Klooster (www.vithaka.nl)

Edwin Kisman (www.kizcartoons.com)

Eric Labadie (www.labadie.nl)

Dedicon (www.dedicon.nl)

978-90-818416-0-3

810

Chemie tussen Mensen, Communicatie,

Conflictbeheersing, Cultuurverschillen, Ego,

Gezondheid, Hechting, Hormonen, Intelligenties, Interactie, Kiezen, Klikt het of klikt het niet, Leren, Liefde, Mindfulness, Muziek, Neurotransmitters, Ontmoetingen, Passen, Persoonlijkheidstypes, Relaties, Sociale Chemie, Stoffelijke Chemie, Stress, Synchroniciteit, Toeval, Verbinden, Verdraagzaamheid, Waarnemen, Zelfkennis

De molecuulformule op het voorblad is van het bindingshormoon oxytocine

HENK VAN 'T KLOOSTER

Klikt het of

klikt het niet?

Chemie tussen Mensen

Over communiceren en verbinden

Hoe je daarbij wordt 'gestuurd'
En wat je er zelf aan kunt doen

4

WAAR HET BOEK OVER GAAT

Wat gebeurt er met je als je iemand ontmoet, door iemand wordt
aangetrokken, met iemand praat? Wat gaat er in je om als je samen
dingen doet en beleeft, als je je met iemand verbindt? Je kunt dan
voelen dat er wederzijds respect en vertrouwen is, misschien ook
sympathie, genegenheid, kameraadschap, inspiratie, passie, liefde.
Als 'het klikt' zeggen we ook wel: 'er is chemie tussen die mensen'.
Maar waar ligt het aan dat het met de één wel klikt en met de ander
niet? Wat gebeurt er fysiek, mentaal en emotioneel bij de aantrekking
en hechting tussen mensen? Door wat voor primaire drijfveren,
emoties en informatiepatronen in je brein word je dan 'gestuurd'?
Wat doen hormonen, neurotransmitters en andere chemische
verbindingen dan met je? Hoe communiceer je met anderen en hoe
kun je dat verbeteren? Waarom is zelfkennis daarbij zo belangrijk en
hoe kun je die vergroten? Hoe ga je in je contacten om met cultuur-
verschillen?

Als je antwoorden op zulke vragen zoekt, ga dan in dit e-boek 'op reis'
langs wegen en plaatsen, waar niet alleen veel kennis is op te doen,
maar ook het nodige plezier valt te beleven.

Misschien ga je dan beter begrijpen hoe het werkt tussen mensen en
hoe je daarbij wordt gestuurd zonder dat je er erg in hebt. Maar ook
kun je ontdekken wat je wel bewust kunt doen om je communicatie en
verbinding met anderen te verbeteren.

Op elke tekstpagina staat een kernachtige samenvatting of een kort
prikkelend verhaal, met veel praktische tips, waarbij je als lezer soms
een spiegel krijgt voorgehouden. De teksten staan op zichzelf, maar
vormen een samenhangend geheel, geordend in zes hoofdstukken.
Wil je meer weten over een bepaald onderwerp, dan zijn er behalve
wegwijzers naar recente literatuur ook veel hyperlinks naar zorgvuldig
geselecteerde websites, ter illustratie, verdieping of verluchtiging.
Daar zijn interviews en presentaties van autoriteiten op deelterreinen
bij, en filmpjes van straattaferelen, muziek en cabaret.

Een nieuwe, eigentijdse manier van lezen en leren.

5

VERANTWOORDING EN DANKWOORD

Wat in dit e-boek over chemie tussen mensen, over communiceren en
verbinden staat, is een persoonlijke keuze, op basis van mijn eigen
ervaringen en inzichten en daarop aansluitende publicaties van
bevindingen en onderzoeksresultaten. Na een loopbaan in de
stoffelijke chemie (scheikunde) heb ik me vele jaren verdiept in wat ik
de 'sociale chemie' noem. Verschillende soorten chemie, die toch veel
met elkaar te maken hebben en ook overeenkomsten vertonen.

Een belangrijke drijfveer om het te schrijven ligt in mijn - genetisch
bepaalde - neiging mijn kennis en ervaring te delen met anderen. En
dat kan tegenwoordig zeer effectief en efficiënt, voor zowel schrijvers
als lezers, door het als digitaal boek te publiceren.

Opeenvolgende versies van het boek zijn van commentaar voorzien
door de volgende mensen, met wie ik een bijzondere band heb:
Boudewijn Engel, Frank van Geel, Edwin Kisman, Jur van 't Klooster,
Tineke Kooi, Carin Rustema, Marc Sprenger en Obe de Vries.
Mensen van verschillende generaties en met een breed scala van
disciplines en werkterreinen: bankwereld, chemie, digitale publicatie,
evaluatie van innovaties, geneeskunde, geografie, grafische vorm-
geving, informatica, interculturele communicatie, marketing en econo-
mische samenwerking, internetsoftware-architecture, journalistiek,
management, managementconsultancy, managementonderwijs,
mindmapping, onderwijsinspectie, online kennisplatform voor onder-
zoek en educatie in chemische laboratoriumtechnieken, ontwikke-
lingshulp, personal coaching, preventie en bestrijding van infectie-
ziekten, redactie, uitgeverij, volksgezondheids- en milieu-onderzoek.
Grote dank voor hun commentaren! Edwin Kisman dank ik extra voor
de bijzondere bijdrage die hij ook als tekenaar heeft geleverd.

De commentaren liepen uiteen van meedogenloze maar leerzame
kritiek tot fluweelzachte maar effectieve suggesties voor verbetering.
Dat heeft er meer dan eens toe geleid dat ik geheel opnieuw ben
begonnen. Tot ik vond dat het goed was.

Maar daar ga ik uiteindelijk niet over. Of het boeiend is, of je er lol aan
beleeft, of je er wijzer van wordt, dat is aan de lezer. Aan jou dus.

6

INHOUD

WAAR HET BOEK OVER GAAT 4

VERANTWOORDING EN DANKWOORD 5

INHOUD HOOFDSTUKKEN 7

STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING 11

VAN ZELFKENNIS NAAR ZELFVERTROUWEN 32

WAT JOU STUURT ALS JE KIEST 53

NAAR BETER WAARNEMEN, LEREN EN COMMUNICEREN 72

LEREN OMGAAN MET CULTUURVERSCHILLEN 93

HOE TOEVALLIG ZIJN 'TOEVALLIGE ONTMOETINGEN'? 110

LITERATUURLIJST 116

OVER DE SCHRIJVER 120

7

INHOUD HOOFDSTUKKEN

STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING 11

Chemie? Scheikunde? 12

Chemische en menselijke verbindingen hebben iets gemeen(s) 13

Wat hormonen en neurotransmittters met je doen 14

Word nooit verliefd, want dan ben je verloren. Maar … 15

Je lekker voelen door je eigen pijnstillers 16

Verlangen en genieten 17

Seks en hechting 18

Door welke stoffen laat jij je lokken? 19

Sociaal gedrag 20

De band tussen moeder en baby 21

Knuffelen! 22

Hoe lang sociale chemie kan duren 23

What is this thing called love? 24

Hoeveel liefdes heb je? 25

Regelmatig 'ik hou van je' zeggen 26

Bij elkaar blijven 27

De ideale partner 28

Gezamenlijk doorstane ellende 29

Muziek doet veel meer met je dan je denkt 30

Als je iemand ziet als een wens en niet als een mens 31

VAN ZELFKENNIS NAAR ZELFVERTROUWEN 32

Mensenkennis 33

Je temperament en je karakter 34

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - INHOUD HOOFDSTUKKEN

8

En wat voor type ben je? 35

Genieten doe je hier en nu 36

Je 'biochemische' type 37

Hoe pakken de Big Five voor jou uit? 38

Eén van de negen komt het dichtst bij je 39

Je kernkwaliteiten 40

Je sterke en zwakke kanten 41

Hoeveel intelligenties heb je? 42

Het verschil tussen een provocatie en een confrontatie 43

Je emotionele intelligentiequotiënt 44

Als je jezelf (nog) niet zo goed kent 45

De manier waarop je je leven leidt 46

Wat zijn je eet-, drink- en andere gewoonten? 47

En hoe is het met je fitheid? 48

Slaap je wel goed? 49

Regelmatig 'je brein wassen’ 50

Stress? Angst? Depressief? 51

De basis van je zelfvertrouwen 52

WAT JOU STUURT ALS JE KIEST 53

De rangorde in de vervulling van je noden 54

Instinctieve reacties 55

Lopen je breinen in de pas? 56

De eerste indruk van iemand 57

Hoe meer symmetrie je ziet 58

Bij een kennismaking 59

Als je iemand aantrekkelijk vindt 60

Kijk me eens aan en zeg even niks 61

Man-vrouw aantrekking 62

'Hij is mijn type niet' 63

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - INHOUD HOOFDSTUKKEN

9

Waarom hij, waarom zij? 64

Soort zoekt soort 65

Wie je kiest 66

Of twee mensen 'verenigbaar' zijn 67

Passen we wel bij elkaar? 68

Als het niet (meteen) klikt 69

'Hij zal toch moeten veranderen!' 70

Oefeningen in verdraagzaamheid 71

NAAR BETER WAARNEMEN, LEREN EN COMMUNICEREN 72

Hoe neem jij jouw ‘werkelijkheid’ waar? 73

Leren is veranderen 74

Effectief communiceren: blijven oefenen 75

Wat je geeft krijg je terug 76

Belemmeringen van de communicatie 77

Wat je onthoudt 78

Gespreksrituelen en spreekstijlen 79

Woorden schieten tekort 80

Emoties zijn besmettelijk 81

Meent ze het nou echt of speelt ze het? 82

Al spreek je dezelfde taal 83

'O, bedoelde je dàt?' 84

Wat je in een gesprek wilt bereiken 85

Intimiderend, agressief, kwetsend 86

'Het dringt maar niet tot hem door!' 87

Als mensen in een conflict raken 88

Een conflict aanpakken 89

Negatieve reflexen bij een conflict 90

Bemiddeling bij conflictaanpak 91

Rollenspellen met bijbehorende maskers 92

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - INHOUD HOOFDSTUKKEN

10

LEREN OMGAAN MET CULTUURVERSCHILLEN 93

Je mentale model 94

De buitenkant van een sociale cultuur 95

De grenzen van een sociale cultuur 96

Wat een sociale cultuur ook inhoudt 97

Zijn we niet allemaal multicultureel? 98

Mensen uit verschillende culturen 99

Of je je gevoelens uit of niet 100

Wat een goede gewoonte is 101

Tijd als cultuurdimensie 102

Westerse mensen doen vaak maar één ding tegelijk 103

De context waarin iets wordt gezegd 104

Zakelijke en persoonlijke relaties 105

Als je in een andere cultuur verblijft 106

Leren over andere culturen 107

Onzekerheid 108

'Anders' is bedreigend 109

HOE TOEVALLIG ZIJN 'TOEVALLIGE ONTMOETINGEN'? 110

'Dat is wel héél toevallig!' 111

Een grote zwerm vogels 112

'Ik dacht toevallig net aan je' 113

Het zit 'in de lucht' 114

Je eigen lichaam 115

STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE :

VERBINDING

11

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

12

Chemie? Scheikunde?

Als natuurwetenschap heet chemie in het Nederlands ook
'scheikunde', de kunde van het scheiden dus. Zo ongeveer het
tegenovergestelde van wat met 'chemie tussen mensen' wordt
bedoeld!

Maar inderdaad houdt één van de oudste takken van deze stoffelijke
chemie, de analytische chemie, zich bezig met het uit elkaar halen
van stoffen, om erachter te komen hoe de kleinste deeltjes ervan
(moleculen) zijn samengesteld. Vragen zijn dan welke soorten atomen
(kleinste deeltjes van stoffelijke elementen) in die moleculen zitten,
hoeveel van elk, hoe ze met elkaar zijn verbonden, in wat voor ruim-
telijke structuur, enzovoort.

Vervolgens is veel chemisch onderzoek gericht (geweest) op de
relatie tussen de samenstelling en structuur van een stof en de eigen-
schappen ervan: geneeskrachtig, voedzaam, giftig, beschermend,
energieleverend, explosief, enzovoort.

Om eens twee stoffen te noemen: koolstofdioxide ademen we ons
hele leven uit, maar als we koolstofmonoxide inademen, ademen we
al snel helemaal niet meer! Terwijl de moleculen van die twee gassen
maar één zuurstofatoom verschillen.

Sinds we weten hoe de eigenschappen van materialen zijn te ver-
klaren uit de opbouw van hun kleinste deeltjes, worden natuurlijke
stoffen nagemaakt en nieuwe chemische verbindingen met gunstige
eigenschappen gesynthetiseerd. Bijvoorbeeld effectieve en betaalbare
medicijnen, sterke en isolerende kledingstoffen, duurzame en energie-
besparende bouwmaterialen.

En deze synthetische chemie, die past weer wél bij 'chemie tussen
mensen'. Want bij deze 'sociale chemie' ontstaat er ook iets nieuws,
met synergie en nieuwe mogelijkheden.

http://www.youtube.com/watch?v=W6cc2ADPgA4

[Chemie is overal]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

13

Chemische en menselijke verbindingen
hebben iets gemeen(s)

Chemische verbindingen zijn er met gunstige en minder gunstige
eigenschappen voor mensen. Voedingsstoffen en giftige stoffen
bijvoorbeeld.

Zo zijn er ook menselijke verbindingen met minder plezierige
eigenschappen en vermogens, althans voor mensen buiten zo'n
verbinding.

Verbindingen in het kwade dus, als groepen racisten, terroristen,
extremisten, enzovoort. Die 'andere mensen' beschouwen als
behorend tot een minderwaardig, te exploiteren of te vernietigen soort
mensen. En soms helemaal niet als mensen, laat staan als mede-
mensen.

En zulke, voor anderen gevaarlijke, mensen kunnen onderling
trouwhartig, kameraadschappelijk, zelfs liefdevol met elkaar omgaan,
'chemie' hebben dus.

Maar zijn de meeste mensen niet ook selectief in hun positieve
gevoelens voor anderen?

We hoeven onszelf en onze eigen verbindingen maar na te gaan.

Overigens kan een teveel aan voedingsstoffen ook een giftige werking
hebben. Je kunt zelfs doodgaan aan te veel water.

En uit de term 'doodknuffelen' valt af te leiden dat in sociale
verbindingen een teveel aan positieve signalen ook een averechts
effect kan hebben.

http://www.youtube.com/watch?v=-nDzZdE90IM

[Roberta Flack, 'Killing Me Softly', 2009]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

14

Wat hormonen en neurotransmitters
met je doen

Hormonen zijn stoffen die door bepaalde klieren worden geproduceerd
en die via je bloedstroom vele processen in je lichaam en ook je
gemoedstoestand beïnvloeden.

Neurotransmitters zijn in je hersenen geproduceerde chemische
'signaaloverbrengers' tussen cellen in het zenuwstelsel, die ook bij veel
van wat je voelt, denkt en doet een belangrijke rol spelen.

Hormonen en neurotransmitters zijn, veelal in wisselwerking, actief in
de diverse stadia van de aantrekking, communicatie en hechting tussen
mensen.

Het geslachtshormoon testosteron bijvoorbeeld, stimuleert seksuele
begeerte, zowel bij mannen als bij vrouwen. Bij vrouwen werken dan
ook andere hormonen, als oestrogenen.

Adrenaline is zowel een hormoon als een neurotransmitter en wordt
produceerd in de bijnier en in bepaalde zenuwcellen. Deze stof komt in
grote hoeveelheden vrij wanneer er sprake is van woede, pijn of zware
inspanning, maar ook bij een vecht- of vluchtreactie, als je bijvoorbeeld
wordt bedreigd door iemand die jou agressief benadert.

Menselijke interacties gaan dan ook gepaard met veel stoffelijke
chemie.

Antonio Damasio, 2010

Helen Fisher, 2005

Mark Mieras, 2010

David Linden, 2011

http://nl.wikipedia.org/wiki/Hormoon

http://nl.wikipedia.org/wiki/Neurotransmitter

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

15

Word nooit verliefd, want dan ben je
verloren. Maar ja ...

... verliefdheid kan moeilijk worden genegeerd.

Je kiest er niet bewust voor, het overkomt je.

Hoewel het ook voorkomt dat mensen verliefde gevoelens niet toelaten,
bij de eerste symptomen in de kiem smoren.

Als je verliefd bent, wordt door het beloningssysteem in je hersenen
dopamine aangemaakt. Deze neurotransmitter bewerkstelligt gerichte
aandacht, onstuimige energie en gevoelens van opgetogenheid.
Daarmee gepaard gaan effecten als slapeloosheid, verlies van eetlust,
bonzend hart, versnelde ademhaling, beven en soms zelfs ongerust-
heid of angst.

Ook het voortdurend naar elkaar verlangen, eigenlijk niet zonder elkaar
kunnen, wordt veroorzaakt door dopamine.

Het gevoel begeerd te worden speelt daarbij een belangrijke rol.

Verliefdheid kan stressvolle situaties opleveren, waarbij meer van het
stresshormoon cortisol wordt geproduceerd. Dat kan veroorzaakt
worden door de angst verlaten te worden door de geliefde.

De productie van dopamine wordt ook gestimuleerd door nicotine en
andere verslavende stoffen. De Amerikaanse antropologe Helen Fisher
noemt een verliefde dan ook een verslaafde.

Helen Fisher, 2005

Mark Mieras, 2010

Iteke Weeda, 2011

Lisa Appignanesi, 2011

http://nl.wikipedia.org/wiki/Dopamine

http://www.youtube.com/watch?v=B7Cl6Nq4WMA

[Muziektheater Kanaalstreek, 'De Jantjes', 'Wordt nooit verliefd', 2009]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

16

Je lekker voelen door je eigen pijnstillers

Als je je lekker voelt wordt dat onder meer bewerkstelligd door
endorfines, stoffen die door bepaalde zenuwcellen worden geprodu-
ceerd en die als neurotransmitters fungeren.

Het zijn je eigengemaakte natuurlijke pijnstillers, ze hebben eenzelfde
soort werking als morfines.

Maar ze brengen ook een intens gevoel van welbehagen teweeg.
Mensen die verliefd zijn hebben verhoogde niveaus van endorfines.
Een orgasme gaat gepaard met een overvloed aan endorfines.
Wie chocolade eet en dat lekker vindt produceert ook endorfines.

Het euforische gevoel dat sporters krijgen na een langdurige inspanning
wordt eveneens veroorzaakt door een verhoogde productie van
endorfines.

Als je dus weer eens een bezwete hardloper of fietser met een
gelukzalige glimlach voorbij ziet komen, weet je nu hoe dat komt.

Mark Mieras, 2010

http://nl.wikipedia.org/wiki/Endorfine

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

17

Verlangen en genieten

zijn verschillende gevoelens die door twee verschillende hersen-
processen worden gestuurd.

Je dopaminesysteem bewerkstelligt begeerte, lust, oerdriften en
passies. Genieten van wat daaruit voortvloeit, wordt echter teweeg-
gebracht door je endorfinesysteem.

Als deze twee systemen in evenwicht functioneren, blijven je hersenen
zich ontwikkelen, omdat de vervulling van je verlangens en het genieten
daarvan steeds weer waarneming, interpretatie, lering, aanpassing,
creativiteit en inspanning vereisen. Samen worden zij dan ook wel het
beloningssysteem genoemd.

Mensen die depressief zijn, produceren vaak relatief weinig dopamine
en endorfines: ze hebben dan nergens zin in, willen eigenlijk niets en
genieten ook nergens van.

Een te veel aan dopamine kan leiden tot lust zonder genot en eindigen
in verslaving: nog maar één ding willen. Zoiets gebeurt vaak door te
veel of te langdurige stress, waarbij het endorfinesysteem en het
dopaminesysteem uit balans kunnen raken.

Mark Mieras, 2010

David Linden, 2011

http://leefstijlweetjes.blogspot.com/2011/03/het-was-ergens-in-2003.html

[Alles over leefstijl - Symptomen en gevolgen van chronische stress]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

18

Seks en hechting

zijn van elkaar te onderscheiden gedragspatronen, die met
verschillende biochemische processen gepaard gaan.

Om te weten te komen wat de invloed van hormonen is op hechtings-
gedrag, kan momenteel expliciet worden nagegaan wat er gebeurt
wanneer de productie van een bepaald hormoon in een levend
organisme wordt onderdrukt.

Dat soort onderzoek is onder meer gedaan bij prairiewoelmuizen. Deze
dieren zijn onder normale omstandigheden monogaam en dat blijkt in
hun genen te zijn vastgelegd.

Bij een mannelijke muis werd, vlak voor het paren, de productie van het
hormoon vasopressine afgeremd. Het gevolg daarvan was dat deze
muis wel het normale seksuele gedrag vertoonde, maar dat de
gebruikelijke bescherming van de partner achterwege bleef.

Bij een vrouwelijke muis werd, eveneens vlak voor het paren, de
productie van het bindingshormoon oxytocine afgeremd. Ook nu weer
normaal seksueel gedrag, maar geen hechting meer aan haar partner
en later ook geen bekommernis om hun nageslacht.

'Ik ben toch geen woelmuis?', zul je misschien zeggen. Nee, dat niet.
Maar die hechtingshormonen hebben mensen ook.

En overigens zit monogamie niet in menselijke genen. Wel in veel
sociale cultuurpatronen.

Antonio Damasio, 2010

Allan & Barbara Pease, 2010 Iteke Weeda, 2010

David Linden, 2011

http://reload1.noorderlicht.vpro.nl/programmas/2848322/afleveringen/2144277/

[De Neurobiologie van de Liefde, 1996]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

19

Door welke stoffen laat jij je lokken?

Lokstoffen ofwel feromonen, dienen bij dieren en mensen om de
seksuele aantrekkingskracht te bevorderen.

Het zijn vluchtige stoffen, die worden geproduceerd en uitgescheiden
door zweetklieren en die worden waargenomen door daartoe bestemde
sensors in de neus.

Mannen ondervinden een verhoging van het testerongehalte in hun
bloed wanneer ze feromonen opvangen die een vruchtbare
(ovulerende) vrouw verspreidt.

Vrouwen kunnen seksueel opgewonden raken door een bezweet T-shirt
van een bepaalde man te ruiken. En dan bij voorkeur van een man,
wiens immuunsysteem verschilt van haar eigen immuunsysteem (wat in
de opgesnoven feromonen blijkbaar is te onderscheiden), zoals een
Zwitsers onderzoek heeft aangetoond. Eventueel nageslacht zou
daardoor een breder immuunspectrum krijgen, hetgeen immers
resulteert in evolutionaire vooruitgang.

Resultaten van deze studie hebben geleid tot de ontwikkeling van een
partnertest, gebaseerd op al dan niet bij elkaar passende genen die met
het immuunsysteem te maken hebben.

Overigens, het verspreiden en opnemen van feromonen, daar kan
niemand bewust wat aan doen.

(Nu ja, behalve misschien dat T-shirt wassen).

Mark Mieras, 2010

http://nl.wikipedia.org/wiki/Feromoon

http://en.wikipedia.org/wiki/Claus_Wedekind

http://www.genepartner.com/index.php/aboutgenepartner

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

20

Sociaal gedrag

wordt onder meer bepaald door het serotoninegehalte in je bloed. En
dat is weer afhankelijk van je genetische aanleg om deze neuro-
transmitter te produceren.

Vervolgens ook van de mate van koesterende zorgzaamheid die je in je
kinderjaren hebt ondervonden.

Serotonine beïnvloedt de regeling van je lichaamstemperatuur en van
primaire behoeften als dorst, honger, slaap en seks, en ook de mate
van gemoedsrust die je ondervindt.

Een laag serotonineniveau leidt tot klachten als onrust, depressie,
prikkelbaarheid, vetzucht, stoornissen in de bloedsomloop, hoge
bloeddruk, migraine en misselijkheid.

Stoffen in je voeding, als het essentiële aminozuur tryptofaan, zijn nodig
om serotonine te kunnen aanmaken. Als je door ongezonde voeding
een tekort aan tryptofaan krijgt, heb je kans op zulke klachten.

Toen bij mannetjes-apen het serotoninegehalte kunstmatig werd
verhoogd of verlaagd, bleek dat hogere serotonineniveaus leiden tot
meer sociale vaardigheden. En vervolgens tot meer kans op interactie
met vrouwtjes.

'Ik ben toch geen aap?', zeg je nu misschien.

Nee, dat niet. Maar toch …..

Shelley Taylor, 2004

Mark Mieras, 2010

http://nl.wikipedia.org/wiki/Serotonine

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

21

De band tussen moeder en baby

wordt in belangrijke mate beïnvloed door oxytocine, een stof die wordt
geproduceerd in de hypothalamus (een onderdeel van het primitieve
deel van je hersenen), en die functioneert als hormoon, maar ook als
neurotransmitter. Het bewerkstelligt het opwekken van weeën en het
ingang zetten van de melkproductie.

Ook veroorzaakt oxytocine bij veel moeders, vlak na de bevalling, een
gevoel van intense rust, die het ontstaan van een band tussen moeder
en kind bevordert. Het 'moederhormoon' progresteron speelt dan ook
een belangrijke rol. Jonge vaders produceren ook oxytocine als ze hun
baby knuffelen, maar minder dan moeders, wat ze compenseren door
vasopressine, een hechtings- en waakzaamheidshormoon.

Vrouwen die borstvoeding geven zijn vaak rustiger en minder
gespannen dan vrouwen (van dezelfde leeftijd) die geen borstvoeding
geven, en die lagere oxytocineniveaus in hun bloed hebben.

Ook bij stressvolle gebeurtenissen wordt oxytocine geproduceerd die
dan een kalmerende werking heeft.

De Amerikaanse psychologe en stressdeskundige Shelley Taylor noemt
oxytocine een 'knuffelhormoon': het zorgt ervoor dat moeders hun
kinderen met liefdevolle zorg omringen.

Voor het overige speelt de emotionele communicatie tussen moeder en
kind (gestuurd door het emotionele brein) een zo belangrijke rol, dat
geproken kan worden van liefde als biologische behoefte.

Shelley Taylor, 2004

David Servan-Schreiber, 2009

http://shelley.taylor.socialpsychology.org [Shelley Taylor]

http://www.instincttoheal.org/article.php3?id_article=10

[Seven Healing Methods > 7) Emotional Communication]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

22

Knuffelen!

De Zweedse hoogleraar fysiologie Kirstin Uvnäs Moberg kwam door
haar wetenschappelijke werk tot de conclusie, dat het hormoon
oxytocine niet alleen van grote betekenis is bij de binding tussen een
moeder en haar kind, maar dat het bij alle (positief bedoelde)
lichamelijke contacten tussen mensen een belangrijke rol speelt.

Door fysieke aanrakingen, vooral massage, wordt relatief veel oxytocine
geproduceerd, hetgeen een gevoel van ontspanning, rust, vertrouwen
en verbondenheid bewerkstelligt.

Op Zweedse, Deense en inmiddels ook Nederlandse scholen en
kinderopvangcentra is vastgesteld dat kinderen, die hebben geleerd
elkaar geregeld te masseren, veel beter met elkaar omgaan, waardoor
ook veel minder pesterijen voorkomen.

Kirstin Uvnäs Moberg, 2010

Mark Mieras, 2010

http://nl.wikipedia.org/wiki/Oxytocine

http://www.xs4all.nl/~tijdhof/praktijk_aanraken_doet_leven.htm

http://www.hartenziel.nl/artikel/gratis_knuffelen/

[Hart_en_Ziel > YouTube filmpje 'Free Hugs Amsterdam', 2009]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

23

Hoe lang sociale chemie kan duren

loopt nogal uiteen.

Je kunt je kortstondig met iemand verbonden voelen, wanneer je
samen diep ontroerd bent, of intens geniet, van muziek bijvoorbeeld, of
van wat dan ook.

Je kunt verliefd op elkaar zijn, en zo'n toestand kan weken of maanden
duren. Waarna er iets anders moois op kan volgen.
(Of niet, natuurlijk).

In een werksituatie kan het zodanig klikken tussen collega's dat er
synergie ontstaat, waardoor je samen tot meer in staat bent. Dat geldt
ook voor mensen die samen sporten, spelen, creëren, musiceren,
enzovoort.

En zo'n relatie kan maanden of jaren duren. Waarna ze uiteen kan
vallen, soms abrupt, soms geleidelijk.

Zoals op het etiket van een geneesmiddel staat na welke datum de
kans op ontleding van de werkzame stof, en daarmee het verdwijnen
van de genezende werking, groot is.

Maar er zijn ook relaties die een leven lang standhouden. Dan is er
sprake van duurzame liefde, kameraadschap, vriendschap.

Zoals je chemische verbindingen hebt die bestand blijven tegen
destructieve invloeden, van binnenuit of van buitenaf.

http://www.youtube.com/watch?v=2Q_NfH-Bqlk

[Herman van Veen, 'Liefde van Later', 2008]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

24

What is this thing called love?

Het woord liefde heeft voor elk mens een persoonlijke betekenis.
Immers, de emoties en gemoedstoestanden die bij verbinding en
verbondenheid met andere mensen worden ervaren, de associaties
ermee en de herinneringen eraan, worden bepaald door de unieke
levensweg die ieder mens gaat. De aard en mate van de gedeelde
hartstocht en intimiteit, de euforie, de gevoelde eenwording maken daar
deel van uit. Maar ook het verdriet om het eindigen van een relatie, de
manier waarop dat is gebeurd, het verlies van een geliefde, enzovoort.

De Nederlandse sociologe Iteke Weeda ziet liefde als het bindende
element van het Nu, vrij en zuiver, als een oneindig middelpunt zonder
begrenzing. Deze zuivere liefde kenmerkt zich door totale vrijheid, waar
geen hechting bij past.

Volgens de Amerikaanse psychometrist Robert J. Sternberg bestaat
liefde tussen mensen uit de volgende drie componenten:

Intimiteit die voortvloeit uit wederzijdse gevoelens van (verlangen naar)
nabijheid, genegenheid en verbondenheid.

Passie die te maken heeft met fysieke aantrekking en seksuele
voldoening.

Verbondenheid die mensen kunnen voelen na de gezamenlijke
vaststelling dat ze een band met elkaar hebben en het voornemen die
op langere termijn in stand te houden.

Lisa Arpignanesi, 2011

Iteke Weeda, 2011

Robert J. Sternberg, 1988

Mark Mieras, 2010

http://www.youtube.com/watch?v=5inTp83BgmY

[Barbra Streisand, 'What is this thing called Love', 1994]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

25

Hoeveel liefdes heb je?

Uitgaande van de componenten intimiteit, passie en verbondenheid
heeft Robert Sternberg de volgende soorten persoonlijke relaties
afgeleid.

Volkomen liefde heeft alle drie de componenten.

Maar wil zo'n 'perfecte relatie' ook duurzaam zijn, dan dient de liefde in
alle componenten regelmatig bevestigd te worden door actieve
uitdrukking ervan. Zonder uitdrukking gaan zelfs de grootste liefdes te
gronde.

Romantische liefde leidt tot emotionele en fysieke gehechtheid door
passie en intimiteit.

Verliefdheid wordt voornamelijk teweeggebracht door passie en is
veelal een tijdelijke toestand.

Kameraadschap ontstaat vaak uit een volkomen liefdesrelatie waaruit
de passie (en het bijbehorende seksuele verlangen) is verdwenen,
maar waarin een diepe genegenheid en verbondenheid zijn gebleven.
Kameraadschap kan ook bestaan tussen familieleden, goede vrienden
en mensen die samen veel tijd doorbrengen, met name als er sprake is
(geweest) van gedeelde beproevingen.

Vriendschap is wel gebouwd op verbondenheid, warmte en soms ook
(geestelijke) intimiteit, maar hoeft niet te leiden tot een duurzame
verbintenis, terwijl van passie geen sprake is. Onafhankelijkheid is ook
een kenmerk van vriendschap.

Overigens zijn de grenzen tussen relatievormen als bijvoorbeeld
vriendschap en kameraadschap niet scherp.

Robert J. Sternberg, 1988

Iteke Weeda, 2011

http://en.wikipedia.org/wiki/Triangular_theory_of_love

http://www.youtube.com/watch?v=_shIvGnoHh4

[Michael Jackson, THIS IS IT, 'She's out of my life', 2009]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

26

Regelmatig 'ik hou van je' zeggen

is heel goed, maar niet genoeg.

Want op een zeker moment kun je toch als reactie krijgen:
'O ja? En waar blijkt dat dan uit?'

De kwaliteit van een relatie hangt namelijk niet alleen af van de mate
waarin partners bij elkaar passen (althans dat vinden), en van wat ze
als personen voor elkaar betekenen. Belangrijk is ook wat ze concreet
voor elkaar doen. En vooral of daar een zeker evenwicht in is.
Regelmatige communicatie daarover is dan wel vereist. En dat kan op
verschillende manieren, zoals de Amerikaanse psycholoog Gary
Chapman heeft beschreven in zijn boek 'De 5 talen van de liefde'.
Waarbij kan worden aangetekend dat binnen die talen er ook nog vele
dialecten zijn.

Van wezenlijk belang is dat je elkaars 'liefdestaal' verstaat en onderkent
dat verschillen daarin samenhangen met andere persoonlijkheids-
kenmerken. Iemand die zijn of haar waardering of genegenheid bij
voorkeur uit door een aai over de bol of een knuffel, zal dat vaker doen
dan iemand die fysiek contact liever mijdt. En een zwijgzame man krijgt
ook een waarderend woord maar moeilijk over de lippen, maar kan zijn
genegenheid uiten door een cadeautje te geven.

Waar het uiteindelijk om gaat is dat beide partners elkaars wensen en
verwachtingen echt kennen (en niet zonder meer als bekend
veronderstellen), aandacht en genegenheid van elkaar ondervinden
(lichamelijk, geestelijk, spiritueel en emotioneel), beschikbaar zijn,
rekening houden met elkaar, waardering en bemoediging uiten,
gezamenlijk dingen doen, fijne en droeve ervaringen delen, enzovoort.
Dan wordt de vraag 'O ja? En waar blijkt dat dan uit?' niet gauw gesteld.

Gary Chapman, 2011

Annette Heffels, 2011

http://www.romantischcadeau.nl/ik-hou-van-jou-in-200-talen.html

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

27

Bij elkaar blijven

wordt in een man-vrouw relatie vaak in eerste instantie beïnvloed door
genetisch vastgelegde bindingshormonen.

Dat geldt ook voor zwanen, gibbons en vinvissen, om een paar andere
monogame diersoorten te noemen.

Hoewel, echt (biologisch) monogaam zijn mensen nu ook weer niet.

Bij mensen die samen een kind hebben gekregen kunnen de
bindingshormonen een aantal jaren werken.

En vervolgens kunnen andere soorten bindingen tot een duurzame
relatie leiden. Bindingen die te maken hebben met overeenkomsten in
temperament, karakter, opvattingen, leefwijze, gewoonten, behoeften,
voorkeuren en wensen.

En met wederzijdse acceptatie en waardering van verschillen daarin.

Maar een duurzame relatie kan ook voortvloeien uit het vaste
voornemen elkaar niet in de steek te laten. Wanneer je voor liefde kiest.
Ook als het moeilijk is, pijn doet, wat soms onvermijdelijk is.

Helen Fisher, 2005, 2009

Annette Heffels, 2011

Iteke Weeda, 2010

Mark Mieras, 2010

http://www.youtube.com/watch?v=iKYhVMcFEAU

[Interview Mark Mieras, 'Onze hersenen flirten altijd' 2010]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

28

De ideale partner

blijkt doorgaans, bij nader ervaren, helaas ook enkele minder ideale
eigenschappen en neigingen te hebben.

Iedereen weet het: niemand is volmaakt.

In een duurzame relatie is wederzijdse verdraagzaamheid van elkaars
onhebbelijkheden – die iedereen nu eenmaal heeft – een belangrijke
factor.

Omdat dit veelal niet vanzelf gaat, is het van vitaal belang dat je je
vastberaden voorneemt die verdraagzaamheid te betrachten. En dat
begint met de ander te aanvaarden en te waarderen zoals hij of zij is.
Daar ben je toe in staat als er voldoende gunstige eigenschappen
tegenover de onhebbelijkheden staan.

Voorwaarde is wel dat er, in ieders beleving, van gelijkwaardigheid
sprake is.

Als je voorts allebei beseft, dat in een duurzame relatie elkaar
liefhebben meer is dan elkaar nodig hebben, kan het toch zijn dat je
elkaar ideale partners vindt.

Lisa Arpignanesi, 2011

http://www.homestay-devonport.info/goldsbury/mantra.htm

[The Dalai Lama, 'Millennium Mantra', e-mail bericht, 2000]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

29

Gezamenlijk doorstane ellende

kan ook een band scheppen.

Daar wordt bij militaire trainingen gebruik van gemaakt.

De militaire basistraining is onder meer bedoeld om de banden van
soldaten met familie en vrienden losser te maken, en vervolgens te
vervangen door banden met medesoldaten.

Deze training is fysiek en mentaal zwaar en de recruten delen
beproevingen, waardoor een hechte band kan ontstaan.

Waar het om gaat is, dat mensen die tot dan toe niets met elkaar te
maken hadden, effectief met elkaar gaan samenwerken. En wel
zodanig, dat iedere militair onder stressvolle omstandigheden zich niet
alleen om zichzelf, maar ook om anderen zal bekommeren.

In oorlogssituaties zie je daardoor vaak kameraadschap: een gevoel
van verbondenheid met alle leden van de groep.

Hetzelfde gebeurt met studenten die gezamenlijk een vernederende
ontgroeningsperiode doorstaan. Hoe ellendiger de ervaringen, hoe
sterker de onderlinge band en de identificatie met de vereniging.
Overigens gaat zoiets 'vanzelf', onbewust dus.

Ook in andere situaties kan, door gezamenlijk ervaren grote stress (als
een ernstig ongeluk, een gijzeling) een band ontstaan tussen
lotgenoten, die elkaar daarvoor niet echt kenden. Als de stress wegvalt,
valt ook de groep vaak uiteen. Men deelt dan weinig meer met elkaar,
waardoor het gevoel van verbondenheid verzwakt en uiteindelijk
verdwijnt. Maar soms blijft de kameraadschap ook daarna bestaan.

Shelley Taylor, 2004

Ap Dijksterhuis, 2007

http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2668/Buitenland/article/detail/890343/2008/08/16/De-psychologie-van-de-ontgroening.dhtml

[De psychologie van de ontgroening]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

30

Muziek doet veel meer met je dan je denkt

Muziek neemt in de communicatie en verbinding tussen mensen al heel
lang een belangrijke plaats in.

Klanken, klankkleuren, melodieën, akkoorden, harmonieën en ritmen
geven emoties weer en brengen emoties teweeg.

Al vanaf onze geboorte leren we door de toon en het ritme van wat
wordt gezegd (of gebrabbeld) wat de bedoeling van de ‘spreker’ is.
Muziek activeert zowel de emotionele als de verstandelijke kant van de
menselijke natuur. We kunnen door muziek ontroerd worden en tegelijk
de structuur ervan bewonderen.

Er zijn vele muzieksoorten en -stijlen, die verschillen van cultuur tot
cultuur, en die ook in de tijd veranderen.

Toch is een veelgehoorde uitspraak: 'Muziek is een universele taal'. En
dan wordt vooral het overbrengen van emoties bedoeld.

Zo kan een melodie of muziekstuk op veel plaatsen in de wereld
dezelfde emoties wekken. Hetzelfde geldt voor de stemming sturende
muziek in speelfilms die de wereld rondgaan.

En zo kan het ook gebeuren dat een Roemeens zigeunerorkest in
Japan volle zalen trekt.

Mensen die regelmatig samen muziek maken of zingen, ontwikkelen
vaak een sterke onderlinge binding.

Maar ook samen bewust genieten van muziek, die welke stemmingen
dan ook oproept, kan een band scheppen.

Steven Pinker, 2000

Malcolm Gladwell, 2008

Oliver Sacks, 2011

Henkjan Honing, 2011

http://www.scientias.nl/daarom-voelt-het-goed-om-naar-muziek-te-luisteren/22777

http://www.iedereenismuzikaal.nl/x/Iedereen_is_muzikaal.html

[> Interview Henkjan Honing, 2010]

KLIKT HET OF KLIKT HET NIET? - STOFFELIJKE EN SOCIALE CHEMIE: VERBINDING

31

Als je iemand ziet als een wens
en niet als een mens

dan zie je niet, of wil je niet zien, dat ieder ander mens anders is dan jij.
Met andere talenten, beperkingen, neigingen, ervaringen, opvattingen,
gedragingen, behoeften en wensen.

Vrouwen en mannen verschillen sowieso in denken, voelen,
communiceren, aanraken, hechten, koesteren en in nog vele andere
opzichten.

Hoe vaak hoor je niet iemand verontwaardigd opmerken:
'Je mag toch zeker wel verwachten dat hij …….'.

Nee dus, dat mag je vaak niet verwachten.

Omdat 'hij' of 'zij' nu eenmaal anders, soms totaal anders, van aard en
achtergrond is.

Veelal begint het met niet goed weten hoe je zelf in elkaar zit.
Heb je al enig idee wat je eigen temperament is en welke
karaktertrekken je hebt?

Allan & Barbara Pease, 2010

Shelley Taylor, 2004

Deborah Tannen, 2006

http://www.youtube.com/watch?v=p13O2o1bjJg

[Interview Allan Pease, 'Why men want sex and women need love', 2010]