NA DE DEADLINE

Over het boek

De deadline was tot de komst van het internet het moment waarop een journalist niets meer aan zijn werk kon veranderen. Anno 2013 lijkt de journalistiek zelf zijn deadline te naderen.

In Na de Deadline analyseert Bart Brouwers de ontwrichtende en creatieve krachten van het internet, maar bovenal zoekt hij naar nieuwe kansen voor de journalistiek. Na de Deadline is een oproep aan iedereen om zijn oplossingen te delen. Het boek is onderdeel van een serie debatten, talkshows, webcasts en blogs (zie nadedeadline.nl).

Bart Brouwers (1960) studeerde Oost-Europese geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hij werkte bijna 20 jaar bij Dagblad De Limburger; als sportverslaggever, buitenlandredacteur, stadsverslaggever, chef van diverse regioredacties, eindredacteur en uiteindelijk hoofdredacteur. Ook was hij hoofdredacteur van gratis dagblad Sp!ts. Momenteel is hij hoofdredacteur van Dichtbij.nl. Op zijn weblog dodebomen.nl schrijft hij over de media. Brouwers publiceerde eerder twee boeken Alles voor het Nieuws (1994) en Wielrennen (2011).

© 2013 Bart Brouwers

www.fastmovingtargets.nl

www.nadedeadline.nl

ISBN 9789081875950 (ePub)

Bart Brouwers

Na de Deadline

Journalistiek voorbij de crisis

Fast Moving Targets / Amsterdam 2013

Reality check

Realiteit 1: Het internet

Door de allesoverheersende invloed van het internet is de journalistiek haar vermeende monopolie op informatie kwijtgeraakt. Datzelfde geldt voor de aloude monopolies op productie, verspreiding en techniek. Het vergaren, maken, becommentariëren en publiceren van relevant nieuws is in technische en functionele zin gedemocratiseerd. Iedereen is ooggetuige, iedereen maakt nieuws mee, iedereen is publicist en uitgever.

Realiteit 2: De interactiviteit

Journalistiek is interactief, interactiviteit bepaalt journalistiek succes. Het resultaat van een journalistieke operatie neemt toe naarmate de journalist zich in alle stadia van zijn journalistieke proces openstelt voor relevante kennis van buiten. De basislogica van het internet (digitale verspreiding van informatie, zonder onderscheid tussen producenten en consumenten) faciliteert dit.

Realiteit 3: De journalistiek

Journalistiek is een vak, waarvoor niet alleen een beroepshouding en voldoende tijd, maar ook specifieke vaardigheden nodig zijn die niet iedere amateur-publicist zomaar bezit. Meer dan ooit is er behoefte aan mensen die de waarheden noteren die anderen verborgen willen houden, die uitleggen wat ingewikkeld is, betrouwbaar zijn en feiten van een heldere context voorzien.

Realiteit 4: De journalist

Journalisten zijn waarheidsvinders die op zoek moeten naar een nieuwe manier van werken. De grote redacties waarbinnen ze veilig opereerden, verdwijnen of verkleinen. De journalist is, alleen of in wisselende samenwerkingsverbanden, zelfstandig verantwoordelijk voor de creatie van een vervangende ordening. Een pure journalist legt zichzelf een taak op als dienaar van een goed geïnformeerde maatschappij. Niet langer is de journalist de vervaardiger van “the first rough draft of history”, die rol is immers overgenomen door de vullers van Twitter, Reddit en Facebook. Des te belangrijker is het dat de journalist prat kan gaan op de “eerste betrouwbare versie van de geschiedenis”. Zelfs als dat feitelijk de tweede is.

Realiteit 5: De gedaantes

Journalistiek in haar pure vorm (gericht op waarheidsvinding, duiding en filtering van maatschappelijk relevante ontwikkelingen) is nooit een vanzelfsprekendheid geweest - en zal dat ook niet zijn. Wat “journalistiek” wordt genoemd, komt óók in vele andere gedaantes, zoals nieuwtjesjacht, entertainment of belangenbehartiging in een journalistieke verpakking. Soms is dat het gevolg van beperkte vaardigheden, vaak echter een bewuste keuze van de journalist in kwestie, daartoe al dan niet aangezet door zijn baas of opdrachtgever.

Realiteit 6: De robotjournalist

Nadat machines meer en meer het werk rondom de journalistiek hebben overgenomen, gaan ze stap voor stap ook delen van de journalistiek zelf uitvoeren. Basale berichten, vooral die opgebouwd zijn rondom geordende data, zijn de eerste “prooi” voor de machine. Toenemende semantische intelligentie zorgt voor een gestage uitbreiding van diens capaciteiten. Hoe beter de robots, des te meer journalisten zich op hun kerntaken kunnen richten.

Realiteit 7: Het nieuws

Nieuws is niet langer het logische of unieke product van journalistiek. Nieuws is overal en van iedereen. Ieder mens levert nieuws; diepgaande, relevante informatie voor specifieke doelgroepen is het kenmerk van journalistiek.

Realiteit 8: de social media

Social media zijn een cadeautje voor de journalistiek. Mits goed gebruikt leveren ze de journalistiek ontelbare extra ogen en oren op, zowel voor het vergaren als het publiceren van relevante informatie. Tegelijk zijn social media een valkuil: het na-ijlende idee van het informatiemonopolie zorgde ervoor dat journalisten via social media volop zijn gaan meedoen in de race om altijd en overal als eerste te komen. En “wat Twitter meldt” als representatief gaan zien. Ten onrechte.

Realiteit 9: Het publiek

Het traditionele publiek is van aard en samenhang veranderd. Van ogenschijnlijk gedweeë volger en van niet-wetende nieuwshongerige is het geëvolueerd tot veeleisende medepublicist. Het publiek herbergt echter alle kennis die een journalist nodig heeft en speelt daarmee een doorslaggevende rol in het inhoudelijke succes van de journalistiek zelf.

Realiteit 10: De elite

Het is een illusie te veronderstellen dat goede journalistiek voor iedereen is. Hoewel het een journalistieke taak is de aangeboden informatie zo toegankelijk mogelijk te maken, informeert de journalistiek vooral die mensen, die geïnformeerd willen worden. Pure journalistiek is elitair.

Realiteit 11: De abonnee

Abonnees zijn traditioneel de echte aandeelhouders van een journalistieke dienst. Door hun betaling creëren ze een band die hen verandert van nieuwsconsument in betrokkene. Ze zijn daarmee de eerste en belangrijkste gesprekspartner voor een journalist. Abonnees zijn gevoelig voor aandacht - het kan hen zelfs verleiden tot actieve deelname.

Realiteit 12: De bezoeker

De niet-betalende bezoeker heeft een losse band met het journalistieke product. Hij fladdert van merk naar merk en moet elke keer opnieuw worden verleid. Hij bezoekt en participeert primair op basis van het onderwerp, niet van het merk. Deze bezoeker is de snelste lijn naar massabereik. Een oneindige hoeveelheid media vecht om de aandacht van de grillige bezoeker.

Realiteit 13: De uitgeeforganisatie

De organisatie van de journalistiek in traditionele uitgeverijconcepten heeft zijn kracht verloren. De journalistiek kan zichzelf via andere organisatievormen vernieuwen en doorontwikkelen. Voor goede en commercieel succesvolle journalistiek is het nodig de redactie structureel te verbinden met innovatie, interactie en commercie.

Realiteit 14: Het platform

Internet, vooral de mobiele varianten daarbinnen, is het basis-platform voor iedere journalist. Alle wezenlijke journalistieke activiteiten vinden hierop plaats. De andere platforms - krant, tijdschrift, tv, radio, etc - zijn afgeleiden hiervan die slechts van belang zijn omdat de doelgroep zich er in meer of mindere mate wel bij voelt.

Realiteit 15: De verdienmodellen

Journalistieke onafhankelijkheid is een illusie als daar geen gezonde financiering onder ligt. De traditionele verdienmodellen (abonnementen en advertenties) bieden daarvoor onvoldoende garantie. Er zijn meer omzetbronnen nodig om de journalistiek de ruimte te bieden.

Realiteit 16: De adverteerder

De adverteerder bestaat niet. Althans, de ondernemer die in medialand decennia lang als ‘adverteerder’ door het leven ging, ontplooit die activiteit slechts als middel, niet als doel. Op het moment dat de ondernemer een betere manier vindt om zijn doel te bereiken, zal deze het middel van de advertentie direct terzijde schuiven.

Realiteit 17: De overheid

Journalistiek (gericht op waarheidsvinding en onafhankelijke duiding van relevante thema’s en ontwikkelingen), is een voorwaarde voor een goed functionerende democratie. Het is dan ook de taak van wetgever en uitvoerende overheden om die te faciliteren, ook met funding. Goede informatie is een grondrecht.

Realiteit 18: De opleiding

Journalistieke opleidingen zijn er niet in geslaagd in te spelen op de maatschappelijke en vakinhoudelijke veranderingen die zich sinds begin jaren ‘90 hebben voltrokken. De maatschappij heeft behoefte aan een ander vakmanschap dan waartoe nu wordt opgeleid. Minder gericht op de behoeften van traditionele producten en meer op de primaire rol van de (ondernemende) journalist zelf: zelfstandig uitgevoerde waarheidsvinding en duiding vanuit loyaliteit naar de maatschappij. Op online platforms.

Realiteit 19: De samenwerking

De tijd van grote, traditionele redacties is voorbij. De toekomst is aan vaste en wisselende coalities van journalisten, burgers, freelancers, deskundigen. Coalities tussen concurrerende organisaties, dataleveranciers, merken en producten.

Realiteit 20: Het ecosysteem

Tot de komst van internet was er een helder journalistiek eco-systeem met zenders, ontvangers en de overheid als scheidsrechter. De ontwrichtende kracht van het internet heeft dat systeem om zeep geholpen. Wat rest is een los netwerk van deelnemers, die in wisselende samenstellingen en rollen hun plek blijven opeisen.

Inleiding

Als er één heilige lijn is in de traditionele journalistiek, is het wel de deadline. Symbool voor de grens tussen produceren en publiceren: het moment waarop de perfectie bereikt moet zijn. Een minuut vóór de deadline is alles nog mogelijk, een seconde erna ben je er aan. De deadline is zowel onverbiddelijk als verlossend: de uitzending start, de drukkers moeten aan het werk om op tijd de distributie in gang te kunnen zetten.

Maar de deadline is dodelijk in een wereld van internet. In de 21ste eeuw is journalistiek een proces geworden in plaats van een aaneenschakeling van producten. De publicerende massa’s hebben de journalist uit zijn ivoren toren verdreven en de perfectie van het eindproduct is mede daardoor een illusie gebleken. Er ís helemaal geen eindproduct meer, alles staat constant open voor uitwerken, aanvullen, schrappen, verbeteren. Wie zich in tijden van internet nog laaft aan de cultuur van de deadline, raakt zijn lifeline definitief kwijt.

De aanleiding voor dit boek is gelegen in journalistieke verbazing en verwachting. Verbazing is er over het op traditie en machteloosheid gestoelde heden: de verlammende redactiecultuur, de breed gekoesterde illusie van het nieuwsmonopolie, de verwarring over de kerntaken en de chaos in het aanbod. En tegelijkertijd zijn er grote verwachtingen over de kracht van de journalistiek in de nabije toekomst. Technische en maatschappelijke ontwikkelingen leggen onbeperkte mogelijkheden bloot.

Informatie is nooit zo toegankelijk en deelbaar geweest als nu, kennis nooit zo bereikbaar. De rol van verhalenvertellers, onderzoekers, data-analisten, duiders en onthullers zelden zo belangrijk.

Juist op het moment dat die oude vertrouwde deadline voor de sector zelf in zicht lijkt en de journalistiek in een stevige identiteitscrisis verkeert, is er alle reden voor optimisme. Dit boek laat zien dat er ook na de deadline nog volop leven is voor iedereen die binnen de journalistiek actief wil zijn. Dat dat niet in de bekende en vertrouwde structuren zal zijn, maakt het er zowel onzekerder als kansrijker op. Er komen nieuwe winnaars, maar vanzelfsprekend ook nieuwe verliezers. Na de Deadline geeft niet alleen een beschrijving van het heden, maar werpt tevens een zo scherp mogelijke blik in de toekomst.

Voor de samenstelling van dit boek heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de inzichten van tientallen denkers en doeners uit de journalistiek. Waar ik ze letterlijk citeer, komen ze met naam en toenaam in beeld. Maar vanzelfsprekend is Na De Deadline ook het resultaat van de visie van de vele honderden vakbroeders die ik tijdens mijn bijna dertig jaar in en rond de journalistiek ben tegengekomen. Al die collega’s, bazen, gespreksgenoten, kritikasters, vernieuwers en bewakers maar vooral al die hemelbestormende plannenmakers (toeval of niet, juist dat soort mensen blijkt gelukkig altijd ruim voorradig in mijn buurt) ben ik zeer erkentelijk. Mijn eigen twee ogen en oren konden tenslotte slechts een deel van het speelveld overzien.

Speciale dank ben ik verschuldigd aan eindredacteur Mark Klein, die mij zowel inhoudelijk als taaltechnisch voor een reeks van blunders heeft behoed. De fouten die nu nog resteren zijn volledig te wijten aan de eigenwijsheid van de auteur.

Ook daarvoor is echter een oplossing in zicht. Net als elke andere moderne journalistieke activiteit is Na De Deadline namelijk geen eindproduct. Het is het begin van een proces van uitwerken, aanvullen, schrappen en verbeteren. Ik nodig u dan ook van harte uit om in dit boek niet alleen mee te lezen over de staat van de sector en de ongekende mogelijkheden voor een zich verder ontwikkelende journalistiek. Maar vooral ook om mee te doen aan het vervolgproces - meer daarover in het laatste hoofdstuk.

Bart Brouwers, Zeelberg, augustus 2013

1.

Chaos op het speelveld

Verlamming & bevrijding

Vroeger...

...zorgde een goed betaalde journalist dagelijks voor exclusief nieuws,

...verdrongen de adverteerders zich om daar tegen grof geld op mee te liften,

...nam een uitgever de verspreiding daarvan voor zijn rekening,

...snapte iedere lezer, kijker en luisteraar dat hij daarvoor een rekening kreeg.

Vroeger...

...was dat een perfect model.

Maar nu...

...is iedere Nederlander uitgever geworden,

...is er een overvloed aan informatie,

...hebben adverteerders hun eigen platforms gecreëerd,

...hangen journalisten samen met hun bazen aan de defecte noodrem.

En straks...

...zijn zenders en ontvangers definitief hun klassieke rollen kwijt,

...is het traditionele uitgeefmodel van de aardbodem verdwenen,

...zijn de journalistieke middelen en uitingsvormen talrijker dan ooit,

...en heeft de maatschappij nog steeds behoefte aan betrouwbare informatie.

In slechts enkele generaties tijd is toegang tot relevante informatie veranderd van een voorrecht voor de elite in een vanzelfsprekendheid voor iedere Nederlander. De implicaties van die kennisrevolutie zijn gigantisch, voor elk onderdeel van onze maatschappij. En niet in de laatste plaats voor de groep die zich in die revolutie zowel spelbepaler als machteloos slachtoffer voelt: de journalistiek.

De disruptieve kracht van internet heeft niet alleen het vak zelf, maar vooral ook de uitgeefmodellen van de producten die er traditioneel uit voortkwamen, volkomen overhoop gegooid. Wat volgde is een periode van verwarring, verlamming en chaos binnen de beroepsgroep.

De verwarring

De verwarring: een sector die de hele twintigste eeuw het informatiemonopolie bezat en dat perfect had weten te exploiteren, moet ineens constateren dat met dat monopolie ook de marktpositie was verdwenen. De journalistiek, doorgaans zo bedreven in het beschrijven van andermans wederwaardigheden, slaagt daar voor zichzelf even niet meer in. Wat is er toch gebeurd, wat is er veranderd, waarom werkt het kunstje ineens niet meer? Het kan, het mag, het zal toch niet zo zijn dat de maatschappij die belangrijke journalistieke rol, het hoeden over de democratie, ineens aan amateurs zou willen overlaten? De groep die bij uitstek de rol zou moeten hebben van ordeschepper, is zelf niet bij machte een antwoord te bedenken.

De verlamming

De verlamming: Het gevoel van onrecht is zo groot dat de verwarring omslaat in verlamming. Never change a winning team, wist de Engelse voetbaltrainer Sir Alfred Ernest Ramsey in de jaren zestig al. Uitgevers noch hoofdredacteuren durven het aan om het heft vrijwillig uit handen te geven. Zij houden vast aan de helden van de vorige generatie, die toch niet voor niets al die successen - inhoudelijk en commercieel - op hun conto hadden kunnen schrijven. De sleutelrollen binnen hun onderneming (zowel op de vloer als in het hoger management en onder de commissarissen) blijven in handen van hen die verantwoordelijk waren voor de groei. Juist daardoor blijken mediabedrijven niet in staat werkelijk aansluiting te vinden met de nieuwe tijden. Doordat de nieuwe generatie geen voet aan de grond krijgt in de oude burchten, blijft innovatie uit en wordt het speelveld, dat zo lang was voorbehouden aan de traditionele partijen, langzaamaan ingenomen door nieuwkomers.

Chaos

De chaos: Volgens Google-topman Eric Schmidt is er tussen het ontstaan van de wereld en het jaar 2003 ongeveer 5 miljard gigabytes aan informatie geproduceerd. In totaal. Anno 2013 wordt dat aantal volgens Schmidt elke twee dagen bereikt. Alleen al in Nederland zijn er 17 miljoen potentiële zenders. De traditionele massamedia zijn, op basis van hun opgebouwde merkwaarde, nog steeds goed hoorbaar, maar wie goed kijkt ziet dat het tapijt onder hen vandaan wordt getrokken. Het duivelse dilemma waar ze voor stonden was ook nauwelijks oplosbaar.

Afzijdig blijven was geen optie, maar meedoen met de massa’s, op “hun” speelveld - de social media - kent naast een paar evidente voordelen, ook grote nadelen:

Er is geen garantie dat hun stem daar even hard zal klinken als op hun eigen terrein, nog afgezien van de vraag of ze de hardste schreeuwers wel moeten willen overtreffen.

Ze zijn er het initiatief kwijt, de exclusiviteit van de zender gaat ten onder in de overvloed aan geluiden.

Ze zijn de positie van expert kwijt.

Journalistieke spelregels zijn er vrijwel onhoudbaar - hoe stop je een verantwoord hoor en wederhoor in een tweet?

Met hele hordes onwilligen is het sowieso lastig twitteren.

De professionele journalisten die eeuwenlang de standaard bepaalden, bleken niet in staat die standaard door de online- en social media-revolutie heen te slepen. De chaos door de 17 miljoen zenders is daarmee gekoppeld aan een chaos onder de professionals zelf. Kijk daarvoor alleen maar naar het aantal bijeenkomsten waarin vakbroeders elkaar proberen uit te leggen wat dat nou eigenlijk precies is, die journalistiek. En wie zich eigenlijk wel of niet journalist zou mogen noemen. Terwijl juist die vraag vroeger nooit een punt van zorg was: je werkte bij een krant, je maakte tv of radio - en dus was je journalist.

Er zijn zeker her en der tekenen van herwonnen kracht. Is het niet bij de bekende spelers, dan toch wel bij een reeks nieuwe initiatieven. En toch zijn de verwarring en verlamming nog volop zichtbaar, is de periode van crisis en disruptie pas net begonnen en is de chaos verre van overwonnen, als dat überhaupt nog gaat gebeuren. De online mediakanalen (de allerbeste journalistieke platforms ooit) blijken veel lastiger te verzilveren dan de traditionele, die eveneens hun commerciële waarde hebben zien afbrokkelen. En het beroep “krantenjournalist” is in 2013 officieel tot “worst job of the year” bestempeld.

De journalistiek staat samen met de instellingen waar ze altijd werd gekoesterd, zo bezien op een all-time-low, maar gek genoeg er is toch ook alle reden om met vertrouwen naar de toekomst te kijken. Want dit zijn een paar andere journalistieke feiten: toegang tot bronnen is wereldwijd makkelijker dan ooit, het journalistieke aanbod voor consumenten is nog nooit zo breed en geschakeerd geweest, de interactiemogelijkheden tussen professionals, publiek en bronnen zijn vrijwel onbeperkt en als iets de creativiteit kan bevorderen is het wel een situatie van chaos. Henry Blodget maakte er in augustus 2013 onder de titel “The Golden Age of Journalism” een mooie opsomming van, die zelfs de grootste cynicus aan het twijfelen moet hebben gebracht:

The world is vastly better informed than ever before.

More great journalism is being produced today than ever before.

Every journalist on earth can now reach nearly every human on earth, directly and instantly.

Digital news organizations now employ a whole new generation of talented journalists, and these organizations are getting better, more comprehensive, and more sustainable by the day.

The proliferation of mobile gadgets has made it possible to consume news anywhere 24 hours a day.

Today's journalism now offers a full range of storytelling formats: no longer are journalists limited to text when telling their stories, or to an occasional picture, or to broadcast "packages" produced with audio and video.

There are no longer any time or space limits for any story.

There are no space or topic constraints for the broader publication.

Publications can now take advantage of many different forms of distribution.

There is now more media accuracy and "consensus knowledge" than ever before.

It is easier than ever before for talented aspiring professional journalists to start practicing their trade.

De bewegingen die de afgelopen jaren zichtbaar werden op het mediaspeelveld, zijn machtig interessant. Niet alleen voor de mensen en instanties die de hoofdrollen in dit spel spelen, maar ook voor de toeschouwers. Of beter gezegd, de ex-toeschouwers die inmiddels zelf het heft in handen hebben genomen. om nog maar te zwijgen over de overheden die altijd zo ver mogelijk van het journalistieke bed moesten worden gehouden - maar inmiddels misschien wel de enige reële instandhouding daarvan vertegenwoordigen. Allemaal spelen ze een rol in de nieuwe organisatievorm voor een sterke, onafhankelijke en betrouwbare informatiestroom over maatschappelijk relevante zaken. In de journalistiek dus, maar dan in een nieuwe jas en in een nieuwe machtsverhouding.

Media, journalistiek, uitgevers en het publiek; tot begin jaren negentig dacht niemand na over een definitie voor die termen. Waar "de journalistiek" eeuwenlang een ogenschijnlijk helder vakgebied was, met profzenders voor amateurontvangers, met uitgevers die dit alles faciliteerden en exploiteerden, met actieve en passieve taken die voor makers en consumenten duidelijk waren, is dat nu nauwelijks meer het geval. Vanaf de jaren negentig, toen toegang tot breedband internet normaal werd, ging alles op zijn kop.

Het is daarbij een misvatting dat de neergang van krantenuitgevers veroorzaakt is door de opkomst van internet. Lector journalistiek Piet Bakker heeft in zijn jarenlange analyses van krantenoplages bij herhaling aangetoond dat de malaise bij de kranten ook zonder (en al vóór) internet in gang was gezet. ook de daaraan gerelateerde bewering dat de kranten dat proces nog eens versterkt hebben door jarenlang hun content gratis online weg te geven, klinkt misschien logisch, maar is dat allerminst.

Niet alleen hebben kranten nooit al hun artikelen gratis aangeboden, maar belangrijker is de vraag of dit beleid überhaupt wel schade heeft toegebracht. De theorie is voor veel mediawatchers te logisch om niet waar te zijn (kranten gingen content online zetten en vrijwel tegelijkertijd kregen kranten het moeilijk, dus het een zal wel de oorzaak van het ander zijn), vandaar dat het wel waar “moet” zijn. Het tegendeel lijkt echter het geval: juist door het belangrijkste nieuws gratis op de eigen website aan te bieden, hebben kranten kunnen voorkomen dat er nóg meer nieuwe concurrenten zouden kunnen ontstaan. Eén nu.nl was al lastig, laat staan twee of drie nieuwe grote gratis nieuwssites.

En niet alleen werd de concurrentie hiermee enigszins beperkt, tevens konden de kranten op deze manier een nieuw advertentieplatform creëren. Weliswaar leverde dat niet direct de oplossing op voor de teruglopende advertentie-inkomsten in de krant, maar het vormde toch op zijn minst een broodnodige nieuwe inkomstenbron.

Zonder het als directe oorzaak voor de achteruitgang bij kranten aan te kunnen wijzen, staat natuurlijk wel vast dat de komst van internet de uitgeefwereld op zijn kop heeft gezet. Niet alleen vanwege een aantal gedeelde kernfuncties van alle media (de publicatie van nieuws, duiding, meningen en entertainment), maar ook doordat een nieuwsgebruiker nu eenmaal beperkt is in zijn tijd. Hoe multitaskend de mens ook wil zijn, een dag wordt nooit langer dan 24 uur en er blijven onder aan de streep dus grenzen aan diens mediagebruik.

Belangrijker dan de overeenkomsten tussen de oude en nieuwe mediatypes, zijn echter de verschillen. Veel mensen die voorheen noodgedwongen slechts nieuwsontvangers waren, gingen hun informatie zelf verzamelen, begonnen terug te praten en – jawel – gingen gewoon op eigen houtje zenden. Dat werd allemaal nog gemakkelijker omdat het apparaat waarmee ze alle boodschappen van die professionele zenders konden ontvangen, zelf sluipenderwijs ook een zender was geworden. Van krant en tv, via pc en laptop naar tablet en smartphone werd die trend alleen maar scherper.

Krant en tv hielden daarbij hun klassieke zendingsdrang, maar niet alleen nam het aantal gelovigen in hun kerken af, datzelfde gold voor hun traditionele sponsoren, de ondernemers die zo vanzelfsprekend “onze” adverteerders werden genoemd.

De afvalligen willen het evangelie inmiddels niet meer aanhoren, ze willen er aan meeschrijven. Net als die sponsoren trouwens. Ook zij bouwen hun eigen platforms. Maken krantjes, facebookpagina’s en apps, organiseren events en zoeken op andere manieren hun klanten weer op. De naam die ze hadden gekregen, “adverteerder”, was natuurlijk altijd al misleidend geweest (want waren ze daartoe op aarde?), maar inmiddels totaal misplaatst. De economische crisis van het begin van de 21ste eeuw had ze misschien wel het beslissende zetje gegeven maar ook los daarvan waren ze er wel achter gekomen dat het automatisme waarmee ze hun klanten via de massamedia probeerden te vinden, een vaak even overbodige als kostbare tussenstap was geweest.

Decennialang hadden media (print en broadcasting) hun klanten wijsgemaakt dat alle lezers of kijkers alle advertenties zien en dat de prijs ervan dus bepaald wordt door de optelsom van de toeschouwers. Het internet heeft ook die mythe ontzenuwd. John Wanamaker was zo’n beetje de eerste die het besef deed landen dat “misschien wel de helft van het advertentiebudget werd verspild, maar dat niemand weet welke helft”. Pas veel later werd duidelijk dat het in sommige gevallen misschien wel erger was, waardoor de zoektocht naar betrouwbare cijfers alleen maar scherper werd. Niet elke kijker, elke lezer, elke bezoeker heeft dezelfde waarde, zo ontdekten de adverteerders ook zelf. Nog voordat de massamedia dat zelf hebben willen erkennen, vonden hun ooit zo trouwe sponsoren hun eigen oplossingen. En werden adverteerders dus weer gewoon ondernemers.

De afhankelijkheid tussen uitgevers en leveranciers van uitgeefmateriaal, die voorheen wederkerig was, begon uit balans te raken. Om überhaupt iets te kunnen uitgeven, hebben uitgevers bronnen nodig. Bronnen voor nieuws, bronnen voor de commerciële boodschappen. Maar andersom is die afhankelijkheid er veel minder. Bronnen zoeken op eigen kracht hun publiek. Is wikileaks een bron of een uitgever? Is Red Bull een adverteerder of een organisator van events? Nike een schoenenverkoper of een app-producent? De twitterende slager op de hoek een adverteerder of een ondernemer?

Drie klassieke machtsmiddelen hebben de wereld eeuwenlang overzichtelijk gemaakt. Door de noodzakelijke investeringen had een beperkt aantal uitgevers een monopolie op productie (de vervaardiging van een krant of een uitzending), op distributie (het verspreiden van de daaruit ontstane producten) en op de informatie zelf (journalisten die de illusie in stand konden houden dat alleen zij de kennis bezaten die hun producten kon vormen). Internet heeft die monopolies in een paar jaar tijd volledig verkruimeld. Er is geen drukpers, wagenpark of zendinstallatie meer nodig om te kunnen publiceren en verspreiden. En een journalist die nu nog durft te claimen dat hij meer weet over “zijn” onderwerpen dan het publiek waarvoor hij deze maakt, heeft weliswaar veel lef maar weinig realiteitszin.

Er zullen vast uitzonderingen blijven. Door toeval, goede netwerken of langdurig spitwerk kan een journalist stukjes informatie zo combineren dat iets nieuws ontstaat dat alleen bij hem bekend is. Inderdaad, zo’n uitzondering zullen we voorlopig nog her en der blijven zien. Gelukkig! Maar laat zo’n uitzondering niet de blik op de regel vertroebelen. Want als er niet iets wezenlijks in het systeem verandert, zullen er niet alleen steeds minder professionele journalisten zijn die zichzelf de tijd en de ruimte kunnen permitteren om dergelijk onderzoekswerk te blijven doen, ook zorgt de toegenomen kopieerbaarheid van hun producten ervoor dat hun commerciële waarde afneemt. Wat op zich weer remmend werkt op de productie ervan.

Natuurlijk, we hebben een auteurswet. En ja, veel van wat deze journalisten produceren zal achter betaalmuren gestopt worden. Het levert slechts schijnveiligheid op, omdat in het nieuwe spel niet alleen de rollen zijn veranderd, maar ook de normen. Informatie, hoe uniek ook, kan niet door wetten of muren ingepakt blijven. Wat gedeeld kan worden, zal gedeeld worden. En zo gauw iets gedeeld wordt, is het los. De praktijk van het moderne internet slaat de maat.

De journalistiek heeft zich de maatschappelijke verschuivingen als gevolg van de allesbepalende rol van internet veel te laat gerealiseerd. Pas twee decennia nadat het lang gekoesterde informatiemonopolie een illusie was gebleken, begon de beroepsgroep te beseffen dat het dedain waarmee de “nieuwe uitgevers” werden bejegend, misschien wel contraproductief werkte. Er ontstonden - mondjesmaat, maar toch - initiatieven waarbij professionals de hulp gingen zoeken van hun publiek, ermee gingen samenwerken. Hier en daar ging iemand inzien dat het wellicht handig is om het begrip “journalist” wat beter te definiëren. En met name het ecosysteem waarin ze werken tegen het licht te houden. Liefst voordat het vanzelf gedesintegreerd is.

Essentieel onderdeel van een nieuwe constellatie is de overheid, zowel op landelijk, provinciaal als op lokaal niveau. Van beide kanten moet er daarvoor wel iets veranderen. Onze volksvertegenwoordigers zullen moeten beseffen dat een relevante stroom informatie en duiding even essentieel is als betrouwbare rechtspraak en stromend water. Journalisten op hun beurt moeten af van het waanidee dat steun door de overheid een aantasting van hun onafhankelijkheid betekent.

Maar hoe belangrijk ook, er is meer nodig dan een overheid die haar verantwoordelijkheid neemt en een journalistiek die deze omarmt. Gevaar van een “reddende” overheid is namelijk dat de journalistiek meent op de oude voet verder te kunnen. Vergeet dat, de oude voet is versleten, uitgewerkt. De nieuwe vergt een andere houding, andere middelen, andere verantwoordelijkheden voor alle deelnemers aan het spel.

En er is haast geboden. Want vooralsnog desintegreert het oude economische model vele malen sneller dan de alternatieven in beeld komen. Tegen die achtergrond is zelfs de allerbeste aanpassing aan de nieuwe omstandigheden geen garantie voor overleven. Voor de huidige spelers is dat een grote zorg, hun inspanning is er immers net zozeer op gericht om zelf het hoofd boven water te houden als om de samenleving op journalistiek verantwoorde wijze te informeren. Sterker nog, die twee doelen worden strijdig met elkaar op het moment dat kostenbesparingen in beeld komen om doel 1 te bereiken. Er is behoorlijk wat lef nodig om de voor de hand liggende vraag “Hoe houd ik mijn business in leven?” te vervangen door een slimmere “Hoe beantwoord ik het beste aan de wensen van mijn publiek?”, of zoals Clayton Christensen het zegt, “Welk probleem los ik op voor mijn gebruikers?”.

Voor de maatschappij als geheel is die uitgeversworsteling trouwens van minder belang. Zelfs als alle traditionele uitgevers het loodje leggen zullen er nieuwe spelers opstaan die op hun eigen wijze in het ontstane informatiegat weten te springen.

Bottom line in dit rollenspel is en blijft natuurlijk de positie van de journalist zelf. Los van alle verdienmodellen die zijn of haar activiteit faciliteren of zelfs (laten we positief blijven) winstgevend maken, zal de journalistiek zelf simpelweg goed moeten zijn. Een journalist die er toe doet onthult wat verborgen is, legt uit wat ingewikkeld is, maakt bang waar overmoed corrumpeert. Deze journalist weet dat hij dat alleen kan doen als hij zijn eigen vaardigheden combineert met de kennis van zijn publiek en waar nodig in een innige samenwerking met partijen die hij tot voor kort “vijand” of “concurrent” noemde. En door taken die vroeger als vanzelfsprekend aan hem waren voorbehouden, zoals het jagen op het primaire nieuwtje, aan anderen te laten die dat tegenwoordig beter doen: eerstelijns ooggetuigen en robots.

Natuurlijk zullen er journalisten blijven die een ongeluk als eerste rapporteren. Zoals er ook niet-journalisten zijn die bepaalde relevante feiten of ontwikkelingen perfect kunnen onthullen en duiden. Maar net zoals we af moeten van het idee dat iedereen met een smartphone journalist is, zullen we moeten accepteren dat het kale nieuws per definitie door niet-journalisten zal worden onthuld. Wie het nieuws als eerste brengt is niet langer bepalend voor het onderscheid tussen een goede journalist en een minder goede. Excellentie wordt veel meer bepaald door de slag die daarna volgt. Niet de eerste versie van de geschiedenis willen schrijven, maar de eerste betrouwbare. Een wedstrijdje “tweede zijn”.

De journalistiek is een vak. Maar wel een vak dat volop in ontwikkeling is en daarom niet automatisch geschikt is voor de traditionele beoefenaars ervan. Wie bijvoorbeeld geen gebruik wenst te maken van de explosief toegenomen hoeveelheid gereedschappen en technieken en wie zijn neus ophaalt voor de daarmee geboden mogelijkheden, heeft in het journalistieke vak weinig meer te zoeken, hoe briljant zijn pennetje ook is. De oude hoofdrolspelers zullen de nieuwe dan ook niet zijn. Maar de journalistiek zelf heeft alle kansen om beter en volwaardiger uit de huidige beroepscrisis te komen.

Na de crisis zal de journalistiek ook anders georganiseerd zijn. Niet meer, zoals decennia lang het geval was, geconcentreerd bij de productiemiddelen (drukpers, distributieapparaat, zendinstallaties), maar daarvan losgekoppeld en samengebracht in verbanden die logischer passen in de digitale wereld. Ook de uitgeverijen waar ze onderdeel van waren zullen er - als ze de storm al overleven - tegen die tijd anders uitzien. Net als voor de journalistiek geldt, zal een uitgeverij alleen kunnen blijven bestaan als ze haar verloren marktaandeel kan goedmaken door op nieuwe manieren aan relevantie te winnen. Daarnaast zal het nodig zijn om de kosten nog verder terug te brengen, óók op de redacties. Een klap die alleen maar kan worden opgevangen door een zwaarder beroep op niet-professionals: particulieren, de “crowd”, machines.

Na de deadline maakt nadrukkelijk onderscheid tussen de maatschappelijke rol van de journalistiek en de commerciële kansen van de exploitanten daarvan. Dat is niet altijd even gemakkelijk. Beide aspecten blijken in de 21ste eeuw immers zo nauw met elkaar verweven te zijn, dat het de zweem van een kip-of-ei-discussie heeft gekregen: heeft de economische neergang van de sector de reputatieschade ervan veroorzaakt, of was het juist andersom? Moeilijk te zeggen, de verwevenheid is daarvoor inmiddels te groot. Dit boek zal de focus vooral houden op de journalistieke vraagstukken en de bedrijfsmatige als een uitvloeisel daarvan behandelen.

Tot slot: wanneer is dat eigenlijk, “na de crisis”? 2015? 2020? Nog later? Elke voorspelling gaat mank. Er zijn te veel variabelen om er een exacte datum aan te kunnen koppelen. Wel is het onwaarschijnlijk dat het nog een decennium gaat duren. Daarvoor zijn de gebroken delen van het huidige systeem te duidelijk en te dominant. En wat krijgen we te zien, na die crisis? Met de journalistiek zelf gaat het vast helemaal goed komen. Zo lang we een democratie hebben, zal er behoefte zijn aan een open en kritische verslaglegging van relevante feiten en ontwikkelingen. Zo’n omgeving creëert immers niet alleen een informatiebehoefte, maar ook een informeerdrang. Is het niet door in redactiebolwerken geconcentreerde professionals - zoals nu - dan wel door losse eenheden van al dan niet in samenwerking of dienstverband opererende eenlingen. De vraag zal dus veel meer zijn of de uitgeverij de crisis overleeft, dan of dat voor de journalistiek zelf geldt. Die laatste kan er namelijk, in een nieuwe netwerkachtige samenhang, alleen maar beter van worden. Na de crisis.