Voor mijn kinderen en kleinkinderen die zich nog nauwelijks kunnen indenken hoe het vroeger was.

GEBOREN IN DE JAREN ‘30

‌

Arthur Kimpen

© 2008 Uitgeverij Manteau, Standaard Uitgeverij en Arthur Kimpen

Standaard Uitgeverij, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen

www.manteau.be

info@manteau.be

vertegenwoordiging in Nederland: Uitgeverij Unieboek NV, Houten

www.unieboek.nl

kaftontwerp: Kris Demey

ePUB conversie: Alderlane Digital Publications

ISBN 978-90-818880-5-9

NUR

D 2008/0034/

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zonneke

Ik ben de bompa van Zonneke, mijn jongste kleinkind, een ongelooflijk lief en spontaan meisje van vier jaar, waardoor mijn vrouw en ik beseffen dat dit het mooiste geschenk is dat ‘het leven’ ons in de eindfase van ons leven nog geschonken heeft.

‌

Heel groot zal ik ze niet zien worden. Zal ik ze zo oud weten worden als mijn twee andere kleinkinderen, Niels en Arne, die nu 19 en 16 jaar zijn?

Dat is niet vanzelfsprekend, want ik ben nu al een oude bompa van 76, die zielsveel houdt van zijn vrouw, zijn kinderen en kleinkinderen en die mijmert hoe het vroeger, veel vroeger was.

‌

Ook Niels en Arne kunnen zich niets voorstellen over een bompa als kind of als tiener. Zonneke zal dat later dus helemaal niet kunnen. Het is een levendig kind en ze stelt de meest vreemde vragen in haar Hollands accent.

Ik neem haar op mijn schoot.

“Nu moet je eens goed luisteren Zonneke. Bompa gaat u nu verhaaltjes vertellen over vroeger, toen bompa zo oud was als jij en toen de tijden helemaal anders waren.”

Ze kijkt me met haar blauwe ogen ernstig aan.

“Bompa, u had toch ook een mama en papa?” vraagt ze

“Ja Zonneke, ik had een mama en papa en twee zussen en een heleboel tantes en nonkels, maar de tijden waren anders, de mensen waren anders, zelfs de liefde was anders. En iedereen leeft volgens de gewoontes en mogelijkheden van zijn tijd.”

Ze kijkt me ernstig aan en geeft me een dikke knuffel, alsof ze het allemaal begrepen heeft.

‌

En nu Zonneke: dit is het verhaal van je bompa zijn jeugd.

Mijn ouders

Mijn ouders waren al oud toen ik geboren werd. Ze trouwden in 1921. Vader was 38 jaar en moeder 28, wat voor die tijd rijkelijk laat was.

‌

Mijn vader is als kind omzeggens nooit naar school geweest. Er was altijd wel iets te doen. Want hoewel er in België in 1889, mijn vader was toen 6 jaar, een wet gestemd werd die kinderarbeid onder de 12 jaar verbood, merkte hij hiervan niet veel. Alleen in de winter werd hij af en toe naar school gestuurd. Maar daar niemand dit controleerde, ging hij meestal rondzwerven in de bossen. Zodat mijn vader noch lezen, noch schrijven kon.

Toen hij elf jaar was en een schop kon hanteren, moest hij met zijn vader mee naar het ’t Steenbroek in Beringen, om grond af te graven. Er zat veel ijzererts in de bovenlaag. Die gronden werden getransporteerd naar de staalfabrieken in Wallonië. Nadien is hij in de mijnen gaan werken. Van vrijages of afgesprongen liefdes heb ik nooit iets vernomen.

Van tante Cil hoorde ik eens dat vader graag een pint dronk en om ruzies met zijn moeder te vermijden, ging hij dan in het bos slapen.

Mijn moeder woonde in Hal, een gehucht van Heusden, een dorp op de Limburgse heide, met dorre en onvruchtbare grond. Ze woonde er met haar broers en zus in een lemen huis met strooien dak. Haar vader was strooiendaken legger en daar de meeste huizen in die tijd bedekt waren met stro, zal hij wel werk genoeg gehad hebben. Haar moeder hield zich bezig met de twee koeien, de geiten en de kippen en bewerkte het lapje grond rond de woning.

Haar zus Pauline werd op 14 jaar naar Antwerpen gestuurd om er te dienen ergens in de Kammenstraat. Een mondje minder om te voeden.

‌

Op het einde van de ‘Groote Oorlog’ in 1918 brak de uit Spanje overgekomen griep epidemie uit. Geen enkel land, geen stad of dorp, geen familie werd bespaard van deze vreselijke ziekte, waartegen toen geen enkel geneesmiddel besstond.

Wereldwijd stierven er twintig miljoen mensen aan deze pandemie. Dus meer dan de 19 miljoen slachtoffers van de vierjarige oorlog.

Ook mijn grootmoeder en haar jongste zoon Felix, twintig jaar oud, werden besmet.

Eerst stierf Felix en zeven dagen later, op 9 november 1918, stierf grootmoeder. Ze werden beiden dezelfde dag begraven. Mijn moeder stond er nu alleen voor.

‌

Moeder was heel levenslustig en veel ontspanning had ze niet. De enige lichtpunten waren ‘de overtrekken’. Zo werd de verhuis genoemd wanneer een gezin verhuisde naar een andere woning, hetzij in het dorp zelf, hetzij naar een ander dorp. Dat was een hele gebeurtenis. Paard en kar werden mooi versierd. De schamele bezittingen werden op de kar geladen. Het was telkens een hele optocht met de beesten, de buren, de vrienden en de vrienden van de vrienden. Aan iedere herberg werd er halt gehouden en kwam de jeneverfles boven. Er werd dan een brandende kaars op de lemen vloer gezet. De vrouwen trokken hun lange rokken omhoog en moesten over die kaars springen. Iemand goot dan wat water of bier op de kaars. Iedereen joelde en lachte, want de springende vrouw had de kaars uitgepist.

Intussen had haar vader, die zich eenzaam voelde na de dood van zijn vrouw, de blinde Francisca leren kennen, bij een herstelling van haar dak. Hij sprak van trouwen en zou Francisca met haar drie grote zonen meebrengen. Moeder zag die zorg, voor vier personen meer, niet zitten.

“Als gij trouwt, dan trouw ik ook,” zei ze.

“Gij trouwen? Daar moet ge wel met twee voor zijn,” zei haar vader terwijl hij de schouders optrok en naar buiten ging.

“Wedden dat ik nog rapper getrouwd zal zijn dan gij,” riep moeder hem na.

‌

Bij één van die overtrekken, kort na dit gesprek, moet vader mijn moeder leren kennen hebben. Hij had het water gegooid over de kaars toen moeder er oversprong en dat schepte een band. Enkele borrels later hebben ze elkaar diep in de ogen gekeken en vroeg vader of ze met hem wilde trouwen. Moeder dacht aan haar weddenschap. Ze spraken de week nadien af bij haar thuis.

Zes weken later waren ze getrouwd. Een week na haar vader met zijn Francisca. Moeder had nipt haar weddingschap verloren.

Mijn vader trok bij moeder in, in het overvolle huis. Ze sliepen in een piepklein kamertje achter de stal. Lang duurde het niet. De conflicten en ruzies stapelden zich op en enkele maanden later konden ze een werkmanshuisje huren in de buurt.

Hier werden mijn zusters Jeanne en Anna geboren. Maar voor de geboorte van Anna moest ze naar de kliniek in Diest.

‌

Vader en ook moeder wilden weg uit Heusden. Vader wilde dichter bij de mijn van Beringen wonen. In Tervant. Bij zijn ouderlijk huis. Na lang aandringen en ruzie met zijn broer Frans, die niet akkoord was, kocht vader een stukje grond over van zijn ouders. Hij gaf opdracht aan Bert Stuyck, aannemer-cafébaas en trotse vader van 16 kinderen om op dit lapje zandgrond een werkmanshuisje te bouwen. En ondanks het harde sparen, moest hij toch nog een lening afsluiten om de 32.000 Fr te kunnen betalen die de bouw van het huisje kostte.

De stenen voor de buitenmuren maakte hij zelf. Grote grijze blokken, gemaakt in een ijzeren gietvorm, die hij vulde met as uit de kachel en mengde met cement, zand en water. Het moet een zware karwei geweest zijn, waarbij moeder waarschijnlijk flink geholpen heeft.

En ik hoor het hem ook nog steeds zeggen: “En toen de ruwbouw bijna af was, zagen we dat Bert Stuyck de schouw vergeten was.”

Naar dit huis deden vader en moeder de overtrek vanuit Heusden met een versierde kar. Geladen met de weinige meubeltjes en met Jeanne en Anna op de met stro gevulde matras.

Hier werd ik een jaar later geboren.

Geboorte

Over geboren worden werd bij ons thuis nooit gesproken. Toch niet in mijn bijzijn.

Ook wanneer de geit moest lammeren, werd ik door mijn geheimzinnig doende moeder steevast buiten spelen gestuurd en wanneer er nadien plots enkele geitjes in de stal langs moedergeit lagen, kreeg ik nooit antwoord op mijn vragen.

‌

Dat ik in Diest geboren werd, zo een vijftiental kilometers van Tervant, wist ik al heel vroeg. Waarom dat zo was kwam pas veel later. Ik was de jongste van drie en voor mij had mijn moeder enkele miskramen gehad. Ook bij mij leek het fout af te lopen, zodat ‘het dokturke’ wijselijk besloot mijn moeder in het moederhuis van Diest te laten opnemen.

Niet alleen de dokter was ongerust, ook moe was bang. Ze was 37 jaar en had al enkele kinderen moeten afgeven. Drie, allemaal jongens, hadden zelfs een beetje geleefd. Moe had ze al een naam gegeven: Jean, Desiré en Albert. Alledrie te vroeg gekomen en volgens de vroedvrouw telkens het nekje gebroken bij de bevalling. Omdat ze slechts luttele ogenblikken geleefd hadden werden ze niet aangegeven op de gemeente en werden ze dus ook niet in het trouwboekje vermeld. Alsof ze nooit hadden bestaan. De vroedvrouw wikkelde ze gewoon in een doek, stak ze in haar ‘kabas’ en begroef ze opzij tegen de haag van het kerkhof.

Nu hoopte ze weer op een jongen. Maar ze hoopte vooral dat ik het zou halen. In het moederhuis werd ik door de zusterkens, gehuld in lange zwarte kleren en met witte ovalen gesteven ring rond hun gezicht, in de zevende zwangerschapsmaand ter wereld geholpen.

“En hij was zo klein,” hoorde ik moe nadien dikwijls vertellen, “dat hij gemakkelijk in een koffiepot ging.”

‌

Heel veel vreugde was er niet te bespeuren in die onzekere rumoerige tijd, waarin ik op 19 augustus 1931, op de wereld kwam. Overal broeide de onrust.

Duitsland kreunde nog steeds onder de opgelegde herstelbetalingen van de oorlog 14-18. De laatste troepen van de geallieerden verlieten het Ruhrgebied en Rijnland. Banken gingen failliet en er waren vijf miljoen werklozen. In dit klimaat won de NSDAP, de nazipartij van Adolf Hitler, overal veld. De nazi’s begonnen politieke aanslagen te plegen en schoten hun pijlen af op de Joden, die de schuld kregen van alle onheil.

Engeland kampte met allerlei problemen en had 2,7 miljoen werklozen. Het was duidelijk dat er iets stond te gebeuren.

Ook bij ons vielen tienduizenden mensen zonder werk. Niet mijn vader, want de koolmijnen moesten blijven draaien en in die malaise viel de regering Jaspar over een schuchtere wetgeving op het taalgebruik.

‌

Zelf lag ik toen waarschijnlijk vredig te slapen aan de borst van mijn moeder in de St-Elisabethkliniek van Diest.

Pas veel later, vroeg ik me af hoe mijn moeder in Diest geraakt was, want in 1931 waren er in ons dorp geen auto’s en zeker geen taxi’s. Zelfs het dokturke had geen auto en deed zijn huisbezoeken per fiets. De enige verbinding tussen Paal en Diest was de stoomtram. Is het toen dat ik mijn eerste tramrit maakte?