Hannah Waterman

Het zevende hemd

Isbn: 978-90-819188-5-5 (paperback)

Isbn: 978-90-819188-6-2 (Epub)

Auteur: Hannah Waterman

Genre: roman

Het zevende hemd

2019 © De Plassen

Druk: www.Pumbo.nl

Zet je schuldgevoel opzij en denk aan jezelf

Mijn natuur was niet grillig of extreem gevoelig en als de grenslijnen overschreden werden, had ik vaak nog enige consideratie. Totdat de krater openbarstte die het tegennatuurlijke, het onmenselijke vergen eindeloos had geabsorbeerd.

Dat was mijn verleden met Frank. Daarna verdwaalde ik. Het oude leven bestond niet meer en het nieuwe kon geen vorm krijgen.

Inhoud

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

1.

Het waren maar passanten, hield ik mezelf voor. Maar waarom namen ze foto’s? Ze stonden wel erg dicht bij mijn tuinhek, en wat voor nationaliteit hadden ze? Ze zagen eruit als vakantiegangers en kwamen in ieder geval niet uit Nederland. De Hollanders herkende ik direct: mannen aan hun ruitjesoverhemd met korte mouw; de vrouwen droegen een lange korte broek, net op de knie; beiden op bergschoenen of verantwoorde sandalen. De rugzak ontbrak nooit. Deze mensen kwamen uit een ander land, misschien Engeland. Ik verschool me achter het raam, waar ik goed door naar buiten kon kijken en dat vanaf de andere kant donker was. Met deze ramen had ik altijd zicht op wat er zich buiten afspeelde, terwijl niemand mij kon zien.

Ze liepen verder, het was een groepje van drie en ze waren druk in gesprek met elkaar. Even later stonden ze weer stil en maakten opnieuw foto’s, maar nu van de zee. Ik ontspande, het moesten gewone toeristen zijn. Toch hield ik ze nog even in het oog. Nadat ze een groot kleed uit een tas haalden en erop gingen zitten, was ik gerustgesteld. Ze hadden water bij zich en aten ook iets.

Het gebeurde vaker dat mensen vlak voor mijn huis foto’s namen van de indrukwekkende rotspartij achter het huis. Al die structuren van het afkoelen en uitdijen na de oerknal waren hier met het blote oog waar te nemen. Het was van een ongekende schoonheid, immens hoog, van vulkanisch gesteente met uitgesleten gleuven en holen, roodbruine kleurschakeringen en hier en daar begroeiing. Als een kom omringde het gesteente de paar huizen die aan zee stonden, waaronder mijn huis en nog twee huisjes van lokale families. Hier kwam ik terecht nadat ik een paar maanden had gezworven en wist dat ik het landje waar ik mijn hele leven had gewoond, nooit meer wilde terugzien. Het was voor velen een prima land, een van de welvarendste, maar ik kon er niets meer vinden waar ik van hield, met uitzondering van de oude Hollandse meesters. Ik was niet vrijwillig weggegaan; misschien zou ik er mijn laatste dagen wel gesleten hebben als de crisis niet had plaatsgevonden. In Nederland was ik eenzamer geweest dan alle andere stellen die op elkaar uitgekeken waren. Het woord ‘solitair’ paste beter bij mijn voormalig bestaan, omdat ik systematisch werd afgesloten van ieder menselijk contact, geen verbinding kreeg, geen aanraking voelde, niets.

Ik liep naar de enige fauteuil die ik bezat, hij stond al in het huis met nog een paar schamele meubelstukken toen ik er introk. Het was zo’n klassieke zetel met oren en bekleed met een rood-beige gestreepte stof die zijn charme had gekregen vanwege de slijtplekken. Geen deftige stoel meer die ooit thuishoorde in een keurig milieu, hij paste me uitstekend.

Ik liet me erin zakken en zuchtte diep. Waar was ik in vredesnaam aan begonnen, hoe kon ik terecht zijn gekomen op een stukje aarde dat ik tevoren nooit had gezien? Ik legde mijn blote voeten op een oude kist die ik als tafel gebruikte en dommelde in. Het was een vluchtig afwezig zijn, geen diepe slaap waarin ik belandde en zo nu en dan schrok ik op omdat mijn hoofd naar beneden knikte. Hoelang ik er gezeten had, wist ik niet, mijn horloge deed het niet meer sinds ik op het eiland was, de ene dag vloeide in de andere. Het schemerde. Ik stond langzaam op en liep naar het wasbakje in de keuken. Er stond nog een vuil kopje in en een bord met vork en mes, dat ik met zorg afspoelde, ik gebruikte altijd hetzelfde setje. Het was nog net licht genoeg om alles te kunnen zien. Ik deed niet graag de lamp aan, omdat er geen gordijnen waren. Op het aanrecht stond een roestige blikken trommel, die ook door de vorige bewoners was achtergelaten en daarin bewaarde ik het brood in een plastic zak. Ik sneed er een stuk af, het was zo oud dat het brokkelde. In het minikoelkastje lagen tomaten en een komkommertje, die ik waste en klein sneed. Ik twijfelde of ik er een stuk kaas bij zou eten, want veel trek had ik niet en de lokale kaas had nauwelijks smaak, maar toch sneed ik een stuk af. “Zolang het leven doorgaat moet ik eten”, zei ik hardop. Met het bordje en een glas wijn liep ik naar de slaapkamer aan de achterkant van het huis en ging met een paar kussens in mijn rug op het metalen bed zitten. Links en rechts van mijn bed stonden twee verveloze krukjes. Op een ervan had ik de urn met de as van Samuel gezet, daarnaast lagen zijn riem en zijn bal, mijn mooiste herinneringen aan verbondenheid. Het was slechts een grijs goedje dat in een plastic zak in de aardewerken pot zat, maar het was van hem, mijn meest gevoelige levensgezel ooit. “Dag schat”, zei ik. Ik zag geen dingen die er niet waren, mijn hersens werkten nog steeds goed, het was alleen maar een moment waarin ik zijn trouwe fluwelen kop voor me zag.

Het raam links van mijn bed had uitzicht op de rotsen en stond wagenwijd open. Ik at langzaam het brood en keek naar de vogels die af en aan in de holen fladderden. Soms namen ze een duikvlucht naar een kruipend of vliegend diertje om zich mee te voeden. Het mooiste moment van de avond moest nog komen, dat was rond tien uur als de stormvogels uit hun holen kwamen. Ik had ze nooit kunnen zien in het donker, alleen gehoord, maar door hun karakteristieke geluid zag ik ze in mijn verbeelding. Ik wist dat ze een enorm formaat hadden: een vleugelwijdte van anderhalve meter. Er woonden maar een paar tientallen op het eiland. Met hun geluid, dat veel weghad van een mechanische sirene, bakenden ze hun territorium af op zoek naar voedsel. Als hun drietonige gekras verstomde ging ik meestal slapen, maar sliep nooit de hele nacht door. Telkens schrok ik na een paar uur wakker en had direct mijn oude leven in beeld, het leven dat ik wilde vergeten. Een onbeheersbaar mechanisme draaide alle delen van de voorstelling ’Mijn leven’ af, tergend uitgebreid, als een film in slow motion.

“Wat vind je leuk aan hem?” vroeg Thea. Van Maria, een wederzijdse vriendin, had ze gehoord dat Frank en ik getrouwd waren. Ik dacht na, en wist niets te bedenken. “Jezus”, zei ze, “wat ben jij kritiekloos in de liefde.” “Ik was hopeloos verliefd op zijn foto”, zei ik.

“Oh, ken je hem via een datingsite?” “Nee, ik bedoel dat hij zo knap was.”

Thea en ik hadden elkaar jaren niet gezien, maar voordat ze naar Deventer verhuisde zag ik haar regelmatig. Onze kinderen zaten bij elkaar op school en we spraken weleens in elkaars ateliers af. Ze toonde altijd belangstelling voor mijn werk en ik voor het hare. Zij maakte beelden. Ze had anders dan ik de luxepositie de vrouw te zijn van een geslaagde zakenman. Geldzorgen kende ze niet. Ze was wel oprecht in kunst geïnteresseerd. De beelden die ze maakte, waren perfect, mooi afgewerkt, goed doordacht, alleen een beetje saai. Haar kennis van de anatomie was uitstekend, alles klopte. Jammer was dat ze het streven naar waarheidsgetrouwe afbeeldingen niet achter zich kon laten, ze verloor zich nooit in vrijere expressie. We waren als collega-kunstenaars goed getraind in het verhullen van de waarheid, het was niet onze taak te wijzen op mogelijkheden die andermans werk een extra dimensie konden geven, dat lag veel te gevoelig. We complimenteerden elkaar alleen met de onderdelen die goed waren. Haar hele atelier stond vol met veel van hetzelfde, hoewel het allemaal unieke exemplaren waren. Individuen, groepen mensen, in grotere en kleinere formaties, olifanten, giraffen en tijgers, maar de mooiste waren de bronzen hoofden van haar kinderen, haar eigen welpen. Daarin had ze al haar kennis en liefde gestopt en was ze ook over haar grenzen gegaan. Ze liet zien wat zij in hen zag, wat niemand anders kon zien, uitgebouwde accenten en afgezwakte vlakken die de beelden sterker maakten. Ze verkocht regelmatig, en dat was begrijpelijk, want het was goed en toegankelijk werk.

Ik verlangde er vaak naar zonder zorgen te kunnen werken, zoals zij dat kon, maar omdat ik geen vaste bron van inkomsten had, werd ik steeds gedwongen nieuwe plannen en ideeën te ontwikkelen.

Ik vertelde haar dat ik Frank ontmoet had in een barretje. “Ik was daar met een paar vriendinnen en hij was meegetroond door een vriend, een hele vreemde kerel met het uiterlijk van een landloper.” Die vriend kwam later nog weleens in beeld.

“Was het liefde op het eerste gezicht?” vroeg Thea. “Ja, ik denk het wel”, zei ik, “hij leek op een oom van mij, maar dan een knappere en jongere versie.”

Thea wilde weten of hij in kunst geïnteresseerd was. Ik zei dat hij dat zeker was, maar wist toen al dat het een leugen was. Geen door hem vertelde onwaarheid, hij geloofde het zelf, net zoals talloze anderen die meenden enorm cultureel te zijn. Ik kwam ze regelmatig tegen op tentoonstellingen of bij Arti, de hordes kunstminnenden. De een schilderde op zijde in een klasje in Amstelveen, anderen waren aangesloten bij een pottenbakkersclubje ‘blij dat ik klei’ en velen gingen naar zang- en schilderlessen op locatie in Frankrijk. Zodra mensen wisten van mijn beroep, dan lieten ze me weten dat zij ook die kunstzinnige ader hadden en moest ik aanhoren of zien dat ze zelf een kunstwerk hadden gemaakt. Het was niet zo dat ik daar mijn neus voor ophaalde, soms was het best de moeite waard, het was alleen zo vermoeiend om naar te luisteren. Frank was daarop geen uitzondering. Hij geloofde bovendien dat hij een uitzonderlijk getalenteerd fotograaf was en hij kon de zoeker inderdaad vaak goed richten, maar hij was zeker geen Ed van der Elsken of Kees Scheerer.

Thea en ik hadden elkaar getroffen in een espressobarretje in de buurt waar we vroeger ook weleens afspraken, maar de vertrouwdheid die er jaren geleden was, voelde ik niet meer. Ze maakte een gehaaste indruk, had veel tassen bij zich, en vertelde dat ze niet terug kon gaan naar Deventer voordat ze de Albert Cuyp-markt had bezocht. Helaas had ze nog maar een paar uur te spenderen in Amsterdam. Ze dronk haar espresso in drie slokken op en zei: “Nog veel geluk met je huwelijk, als ik weer kom, kunnen we misschien langer praten, ook over ons werk.” Ze wilde gaan betalen, maar ik zei dat ik dat straks zou doen.

“Bedankt”, zei ze en “hoe is het eigenlijk met je oude hond? Leeft hij nog?” “Natuurlijk”, zei ik, ‘Hij is nog maar negen.” “Och, die schat, geef hem een dikke knuffel van mij”, zei ze en vertrok. Ik bleef daar in dat koffiebarretje achter met haar vragen en opmerkingen, die meer losmaakten dan ik wilde.

Ik vertelde Thea niet dat het een absoluut verkeerd moment was op de verkeerde plaats toen ik Frank ontmoette. Dat mijn hele lijf barstensvol hormonen zat en dat ik maar één doel had toen hij naast me kwam zitten: met hem in bed terechtkomen. Van Maria, die vaker in het cafeetje kwam, had ik gehoord dat Frank het nooit met iemand aanlegde. Ook zei ze: ”Hij is een twijfelgeval, kan ook homo zijn.” “Misschien”, zei ik, maar het maakte me helemaal niets uit. Hij was mooi, groot en slank, een enorme bos zwarte krullen en zachte handen. Het cafeetje had ik nooit eerder bezocht, het was een typisch buurtcafé en de bezoekers kenden elkaar schijnbaar al lange tijd. Er werd voornamelijk gelald en vulgair gegrapt. Maria kwam er weleens vaker, maar ik was hier toch een vreemde. Erg slecht voor mijn humeur was de muziekband die werd afgedraaid, allemaal platte liedjes van Koos Albers, Johnnie Hoes en consorten. De barkeepster was een ongemanierde, asblonde vrouw met een decolleté waar ik steeds naar moest kijken, omdat ik me afvroeg hoe ze de gigantische memmen binnen de omheining kon houden. Ze had een hard gezicht, dicht geplamuurd en om haar ogen waren dikke zwarte lijnen aangebracht. Ze had maar één doel en dat was lege glazen vullen. Zodra ze een klant zag met een leeg of bijna leeg glas, vulde ze het bij zonder iets te vragen. Maria was voor haar oké, die was al bezig aan haar vijfde Pisang Ambon, het mierzoete groene goedje. Ik was haar type klant niet, ik deed lang over mijn vruchtensap. “Dit is een café en geen theekransje”, zei ze terloops. Ik liet het langs me heengaan en bekeek de bezoekers. Het was een wereld van treurigheid, stuk voor stuk leken ze iets verloren te hebben en hier was ik er een deel van. Ik wilde het niet laten gebeuren, ik moest hier weg. Waarschijnlijk zou Maria nog uren willen blijven. Die dronk nogal stevig en ze wilde vergeten, had ze me gezegd, maar ik nam me voor binnen enkele minuten te gaan.

Ongemerkt kwam Frank naast me zitten, ik keek opzij en zag een prachtige man. Ruud stond achter hem en bestelde twee bier. “Geef die dame ook wat!” zei Irene de barvrouw. Op dat moment keek Frank naar mij en vroeg wat ik wilde drinken. Ik nam een rode wijn, ik wilde niet al te truttig doen. “Gaan we teut worden?” zei Irene tegen me. Ik hield mijn glas op en toastte met Frank en verontschuldigde me, en zei dat ik hier nooit eerder was geweest. Hij vertelde dat hij een aantal keren met vriend Ruud was meegekomen, maar ook niet gewend was naar cafés te gaan. Ik geloofde het, want hij viel volledig uit de toon tussen het verpauperde cliënteel. Vanaf dat moment werd alles beter in het café, de barkeepster vertrok, een frisse jongeman loste haar af. Hij spoelde de glazen, nam de bar zorgvuldig af met een doek en zei vriendelijk: “Goedenavond, ik ben Johnny.” De muziek werd ook beter. Sinatra zong een van zijn mooiste liedjes ‘It’s the wrong time and the wrong place, though your face is charming, it’s the wrong face’. Ik wilde het niet begrijpen. Het naderende einde van mijn huwelijk met de vader van mijn kinderen werd destijds fraai gesymboliseerd: we zagen elkaar op een kruispunt midden in het drukke Amsterdam, beiden fietsend vanuit verschillende richtingen. Hij sloeg rechtsaf en ik links, de barsten in ons huwelijk kwamen hier samen tot een breuk, de relatie was over, er kwam alleen nog een papieren afhandeling. Ik geloofde in symboliek, mijn schilderijen stonden er vol mee. Nu naast die begeerlijke man maakte het niets uit, iedere tijd was goed om de liefde te consumeren.

Frank en ik spraken over de zomer. Hij was een paar dagen geleden teruggekeerd uit Griekenland, maar gaf geen details. Ik vroeg of hij daar alleen was geweest, handig om te weten of hij een vriend of vriendin had. Hij vertelde dat het allemaal anders was gelopen dan gepland. Een vriend met wie hij zou gaan had op het laatst afgezegd. “Heb je het toch naar je zin gehad?” vroeg ik. Hij vertelde over een Grieks eettentje, dicht bij het hotel, daar ging hij iedere dag eten. “Dan was het zeker uitzonderlijk goed”, zei ik. “Ja, en de eigenaar hield steeds een tafeltje voor me vrij, omdat ik iedere keer zei dat ik de volgende dag om dezelfde tijd zou terugkomen.”

Ik vroeg naar zijn beroep en hij vertelde dat hij fotograaf was. Ik zei dat ik schilderijen maakte. Ook vroeg ik of hij van kunst hield. “Ja”, zei hij, “fotografie is ook kunst, als je het goed doet. De compositie is belangrijk.”

Zijn stem klonk goed, zijn donkere ogen prikkelden al mijn fantasieën en hij was elegant. Hij had goede manieren en het kon niet anders zijn dat in zijn wezen een hoop cultuur aanwezig was, een brede waaier van interesses en een groot hart.

We vertrokken die avond samen naar zijn huis in de Rivierenbuurt, een groot herenhuis. Onderweg in de taxi zaten we al bijna in elkaar verstrengeld en ik stelde me voor dat we in zijn huis direct in bed zouden rollen. Maar hij nam de tijd. We kwamen via een enorme lange trap bij de voordeur, die hij met vier verschillende sleutels moest openen. Daarna hing hij onze jassen uiterst zorgvuldig aan hangertjes die aan de kapstok in een lange gang hingen en opende de woonkamerdeur voor mij. “Ga jij vast naar binnen, dan ga ik me even scheren”, zei hij, en verdween. In dat vreemde huis ontnuchterde ik. In de woonkamer stond niets, behalve een saaie bruine bank en een salontafel. De wanden waren wit, het vloerkleed beige, en er was niets persoonlijks te zien. Het was een kamer en suite, met in het midden glas-in-looddeuren die half opengeschoven stonden. Aan beide zijden van die deuren open wandkasten. In een van die kasten lag een stapeltje foto’s en er lag één boek, en een elpee. Ik liep naar de kast en pakte het boek, het was ‘Bevroren vuurwerk’ van Belcampo, al jaren een hit en praktisch in ieder huis te vinden. Die tegenstrijdige titel sloeg op mij, alsof dat boek er moedwillig was neergelegd, het jarenlange gesloten deel van mijn hersens gaven nu vrije toegang tot al mijn lusten.

Terwijl hij fris geschoren de kamer in kwam, vroeg ik: “Heb je het gelezen?” “Nee, nog niet, maar het is een heel goed boek.” Naar de elpee wilde ik verder niet kijken. Tineke Schouten stond op de hoes.

Het hele huis zag er smetteloos uit, alsof er onlangs was gewit. “Heb je het hier pas laten schilderen?” vroeg ik. “Nee”, dat was vorig jaar, het moet alweer bijna”, zei hij.

Alle lichten hadden op rood moeten springen, maar ik wilde niets zien. Ik zag alleen die wondermooie man. We lagen binnen een half uur in zijn bed en vreeën. Hij was bedreven, betastte met zijn fluweelzachte handen mijn gevoelige tepels, kuste me onophoudelijk, deed handig een condoom om en drong even later in me. Ik had geen enkele rem, verlustigde me aan zijn schoonheid en verwonderde me erover dat zo’n Sean Connery mij bij hem thuis had uitgenodigd.

Na het vrijen keerde hij zich totaal van me af. We lagen in een dubbel bed, in een positie waarin twee ruziënde echtgenoten liggen na veertig jaar huwelijk, minstens een meter tussen ons in. Ik zei: “Wat ongezellig om zover bij me vandaan te gaan liggen.” Hij antwoordde dat hij anders niet kon slapen. Van slapen kwam bij mij niets terecht. Maar hij sliep al na een paar minuten en ik keek naar de contouren van zijn achterhoofd. De rest van zijn lichaam kon ik niet zien, hij had een laken en een ouderwetse deken tot onder zijn kin opgetrokken. Mijn deken was ook zo’n wollen deken uit de jaren zeventig, evenals de bruine gordijnen die er hingen. ‘Ploegstof’, dacht ik, die werd nu weer populair. In de hoek van de kamer stond een kledingrek met een strijktafel ervoor. Er hingen zes smetteloze identieke witte overhemden en twee zwarte broeken aan. Hij zou een hele week onberispelijk gekleed gaan, het zevende hemd had hij deze avond gedragen. Zachtjes stapte ik uit bed, ging naar de badkamer en ontdekte het zevende hemd netjes opgevouwen in de wasmand. Zoveel ordelijkheid had ik niet vaak gezien bij een man alleen. Ik douchte me snel, schikte mijn haar en besloot de rest van de nacht thuis, in mijn eigen bed te gaan doorbrengen. Mijn twee tienerdochters zouden zich afvragen waar ik bleef. Frank stond me voor de badkamerdeur op te wachten met een groot badlaken. “Ik heb hem even op de verwarming gelegd, dan kun je je warm afdrogen”, zei hij. Ik smolt van liefde. Toen ik aangekleed was, legde ik mijn hand op Franks schouder en zei dat ik moest gaan vanwege mijn dochters. Hij zei dat hij een taxi voor me zou bellen en we spraken verder niet. Nadat we de auto de straat in zagen komen rijden, hield hij een briefje van vijfentwintig in zijn hand en wilde het mij geven voor de taxi. “Nee. Dank je”, zei ik. “Ik betaal zelf.”

“Wil je mijn vriendin worden?” vroeg hij vlak voordat ik de deur uitliep. “Dat is goed”, zei ik. Ik wilde hem houden, wist ik toen.

Zowel bij stormachtig weer als op zonovergoten dagen kwamen er nieuwsgierigen voorbij, die altijd even stilhielden bij mijn tuinhek. Nooit was ik er helemaal zeker van dat ze niet voor mij kwamen. Alle mensen maakten me onrustig en dat was niets nieuws, want zo leefde ik al jaren. Voor het ‘Frank-tijdperk’ was het anders geweest, niet dat ik ooit een grote mensenvriend was geweest, het was erin geslopen; de kleine kring was steeds kleiner geworden. In Nederland leefde ik al een vrijwel teruggetrokken bestaan.

Ik kon nauwelijks nog communiceren en was eraan gaan wennen jarenlang alleen het hoognodige te bespreken. Over het eten, schone kleren en het bijhouden van de afspraken. Soms legden we briefjes op de keukentafel met een herinnering aan een afspraak. We gingen met regelmaat naar Franks therapeut en soms naar een of andere instantie. Als ik hem met de auto naar de controlerend arts bracht om zijn uitkering veilig te stellen, was hij al dagen tevoren ongenietbaar. Dat hij ontmaskerd zou worden als ‘normaal’ en ‘arbeidsgeschikt’ was zijn grootste zorg. Hij weigerde zijn eigen ziektebeeld te accepteren, als je van weigeren kunt spreken. Het had meer te maken met zijn zelfbeeld. Hij functioneerde naar zijn idee gewoon, met hem was er niets aan de hand. Het was de maatschappij die niet deugde, de hele structuur van het land klopte niet, de regeringsleiders niet, de ambtenaren en gezondheidswerkers ook niet. De psycholoog, zijn therapeut, schetste mij een keer hoe hij tijdens de sessies stond te oreren over die misstanden, zonder enige structuur of enig aanwijsbaar feit. Het was voornamelijk schelden op de wereld. “Ik snap nooit iets van zijn verhaal en ik weet ook niets anders te doen dan te luisteren en te proberen hem op de kleine geneugten in het leven te wijzen”, zei ze. “Waarom blijf je trouwens bij die man, daar is toch niet mee te leven?” Haar woorden bleven me lang bij, zij had makkelijk praten en ze was niet de eerste die iets dergelijks gezegd had. Ze was misschien kundig als ‘eerstelijnspsycholoog’ zoals er op haar naambordje stond, maar een min of meer gehandicapte in de steek laten, daar dacht ze wel erg gemakkelijk over.

Hij was bovendien niet altijd zo en er waren nog steeds momenten waarin ik me gelukkig waande. Hij liet me mijn gang gaan; ik kon zonder dat mijn wezen werd aangetast doen wat ik het liefste deed: schilderen. Daarover sprak hij nooit, geen aan- of opmerkingen, geen oordelen, niets. Een veilige manier voor mij om te groeien in mijn werk. Ik had dat nodig. Gedurende de strijd mijn jeugd te boven te komen, was ik te kwetsbaar geweest voor kritiek. Mijn broze zelfvertrouwen was er vermoedelijk debet aan dat ik deze man had uitgekozen als levenspartner en hoewel het me vaak opbrak dat hij zich nooit uitsprak, wilde ik vaak geloven dat hij diep van binnen iets kon begrijpen van mijn cryptische scheppingen.

Als we naar de controlearts gingen en het parkeerterrein op reden, dan transpireerde Frank overmatig, begon ‘teringlijders en klootzakken’ te roepen en stapte niet uit. Ik zei dan dat hij rustig kon blijven zitten en dat ik het woord wel deed binnen het gebouw. Dit toneelstukje voerden we al jaren op, hoewel het voor hem bittere ernst was. Meestal was de arts vol begrip. Ik vertelde ieder jaar opnieuw dat Frank angst had om naar binnen te gaan en stelde de arts voor dat hij mijn man buiten op de parkeerplaats kon ontmoeten, maar meestal vond hij het al goed. “Ik ken het ziektebeeld”, verzekerde hij me en gaf, zoals altijd, een jaar respijt. Op de terugweg werd Frank weer rustiger, lette mee op het verkeer, zij me dat ik niet zo hard moest rijden, kortom, er was niets meer aan de hand. Hij zei altijd dat ik niet zo moest racen, al reed ik nog geen veertig. Nadat ik met hem naar zijn afspraken was geweest, was ik al mijn energie kwijt en doodmoe ging ik met hem naar huis. Zodra we weer thuis waren werd hij juist fit en opgewekt. Hij besloot dan eens heel goed de tuin aan te harken en een flinke wandeling met de hond te maken.

Bij ons thuis kwam niemand meer. Na het overlijden van de wederzijdse ouders was de rest van de familie ook stilgevallen. Ze hadden excuses gezocht voor het wegblijven, maar de gespannen sfeer in huis was ongetwijfeld de oorzaak. Mijn enige uitlaatklep waren mijn schilderijen, de stille getuigen van het opgesloten zijn met een geesteszieke. Eén schilderij dat ik maakte, beeldde het onderwerp uit: Frank als uitdrukkingsloos persoon, zonder enige aantrekkelijkheid, als een mensgeworden Barbapapa, een homp vlees zonder inhoud. De figuur naast hem, die mijn persoon moest voorstellen, straalde van genegenheid. Niet alleen de uitdrukking van mijn geschilderde gezicht, maar het hele lichaam wilde liefde geven, de gelukzaligheid spatte eraf. Dit schilderij dateerde gek genoeg uit de tijd dat Frank en ik pas bij elkaar waren.

Onderbewust had ik het al gezien, maar was toen te euforisch over mijn gevonden liefde. Toen we een paar jaar samen waren, gaf ik het schilderij de titel ‘falling in love with a fool’. Jaren later schreef ik eronder: ‘de grootste fool ben ik’.

Op het eiland dacht ik te kunnen wonen zonder scherpe herinneringen. Ik wilde het laatste jaar voor mijn vertrek zoveel mogelijk verbannen. Als de vreselijke beelden bovenkwamen, probeerde ik iets anders te zien, zoals mijn kinderen en andere familie, maar in gedachten zag ik alleen verbleekte foto’s. Mijn kinderen had ik al jaren niet meer gezien, ze waren op tijd gevlucht voor de terreur van het constant op de tenen lopen. Ze hadden gelijk. Ieder leven zonder Frank was een beter leven, maar wat had ik ze gemist. Zij waren beiden boos, omdat ik Frank niet in de steek had gelaten en voor hen had gekozen, zoals ze het simpel stelden. Jarenlang was er nog minimaal contact met hen, totdat het helemaal stopte.

Nu was ik een natuurverschijnsel geworden en leefde ik met de elementen. Als er storm opstak, leek ik er onderdeel van te zijn, dan bonkten hart en hoofd en ik verstopte me in het donker, net als de reptielen en insecten. Bij een windstille, lome en zonnige dag had ik ook geen energie en staarde vanuit mijn stoel alleen maar naar de zee. Soms, bij nieuwe maan en kalme zee, kreeg ik plotseling zin om het huis schoon te maken. Ik overwoog zelfs weleens om de kamers een nieuwe kleur te geven en dan vroeg ik me af of er nog een leven was na mijn vertrek uit het drukke Nederland. Vooral na wat ik had aangericht.

Het was vandaag geen dag als alle andere. Het weer was onstuimig, de lucht en de zee waren ondergedompeld in één grijze mist en hoge golven bereikten mijn tuinpoort, maar kwamen er niet overheen. Ik was nooit bang voor de zee. Hij mocht me, als de tijd daar was, meenemen en verder voeren. Daar had ik dit huis op uitgezocht. Het lag nog geen twintig meter van de oceaan en de geluiden van rollende stenen en golven wiegden me altijd in slaap. Vandaag genoot ik van dit woeste weer en stond voor het rookglasraam naar het natuurgeweld te kijken, ik was helemaal alleen op de wereld. Mijn buren zag ik nauwelijks. Onze tuinen grensden weliswaar aan elkaar, maar de huizen stonden op grote afstand. Ik wist niet hoeveel mensen er in de andere twee huisjes woonden. Af en toe had ik mannen gezien en een heel enkele keer een oudere vrouw. De buurmannen deden aan strandjutten, ze sleepten regelmatig wrakhout naar hun tuin en op zonnige dagen steeg er weleens walm op van gegrilde vis. Dat was alles wat ik waarnam. Ze waren vermoedelijk vissers, zoals de meesten in deze streek. Deze dag had ik ze niet gezien, te slecht weer om te vissen. Ze wisten wel dat ik de nieuwe bewoonster was, maar groetten nooit. In de eerste weken na mijn komst op het eiland probeerde ik kennis met hen te maken, maar ze schenen dat niet op prijs te stellen. De taal hielp daar ook niet bij. Ik sprak geen Portugees en zij geen woord Engels. Er waren wel losse woorden die ik verstond, maar hun dialect leek soms meer op Arabisch, zodat ik er geen touw aan vast kon knopen. Het was goed zo, geen vragen en geen verplichtingen.

Plotseling zag ik iemand lopen, een sjofele man in een windjack en een pet op. Hij trok met een been en stond af en toe stil om naar de zee te kijken, maar hij keek ook regelmatig mijn kant op. Ik was onzichtbaar achter het glas, dat wist ik, maar hij toonde veel belangstelling voor mijn huis. Hij stond bij het hek, voelde of het op slot zat, rammelde er nog wat aan, keek weer naar mijn huis, dat ongeveer tien meter vanaf het hek lag, en liep toen verder. Ik was geschrokken, bewoog me muisstil door het huis en controleerde of alle deuren op slot zaten. Aan de achterkant van de tuin liep een steegje dat vanaf de grote weg alleen te voet bereikbaar was. Een hoge poort gaf toegang tot het stuk grond waarop mijn huis stond. In die poort zat een kijkglaasje. Ik sloop de tuin in, verzekerde me ervan dat het nachtslot gesloten was en tuurde door het gaatje. De man met de pet zag ik niet, maar aan het eind van het flauw verlichte steegje zag ik een bewegende schaduw. Met ingehouden adem bleef ik een aantal minuten gluren. Ineens kwam hij het steegje in. Het kijkglaasje vervormde het silhouet van de man en ik kon zijn gelaatstrekken niet zien. Hij begon te schreeuwen: “Sanduiche? um cigarro? Existe alguem?” Dit moest een van de lokale zwervers zijn die in de omgeving in oude hutten woonden. Ik had ze weleens eerder gezien en gehoord. Ze schreeuwden soms op het strand of zongen op hun manier. Ze deden niemand kwaad, maar alcohol deed soms toch vreemde dingen met hen, zoals met iedereen. Ik kon weer ademhalen. Op het eiland was criminaliteit nauwelijks aanwezig, er was geen gelegenheid voor. Drugs kwamen wel per boot binnen, maar minimaal en alleen in de buurt van de haven. Ik hoefde me nergens zorgen over te maken. Ik riep: “De tempo!” en haastte me naar mijn keukentje op de bovenetage, brak een stuk brood af en belegde het rijkelijk met tomaten en kaas. Ik haalde een sigaartje uit het doosje en deed alles bij elkaar in een plastic zak. De poort opende ik niet, maar ik gooide het zakje er overheen. Door het kijkglaasje zag ik hoe de man de zak weggriste en snel met zijn slepende been het steegje uitliep. Een hond liep hem achterna. Ik bleef nog even stilstaan in de tuin. De avond zat vol geluiden, maar er was niets dat me ongerust maakte. Het waren natuurverschijnselen zoals iedere avond en nacht. Vandaag overheerste de zeewind, geen vogels, geen krekels. Ik ging op bed liggen en was tevreden dat ik de man iets had kunnen geven. Het geven van een boterham aan iemand die honger had, was een normale daad, het had niets met goed of slecht te maken.

Bovendien kreeg ik geen verschoning als ik alle goede daden van mijn leven optelde, maar in beginsel waren slechte mensen niet alleen slecht, of wel soms? Mijn lelijke kant was vorig jaar aan de oppervlakte gekomen, en als enige wist ik dat die al heel lang sluimerde. Misschien was het menselijk geweest om tot die actie te komen onder de omstandigheden waarin ik had geleefd, maar nee, ik moest mezelf niets wijsmaken. Ik had de kracht niet gehad mijn situatie te veranderen en te kiezen voor betere oplossingen. Ik kon het niet, omdat ik me altijd verantwoordelijk voelde voor Franks welzijn, terwijl hij en ik er allebei niet bij gebaat waren. De man was ziek en toevertrouwd aan mijn zorg.

In Nederland waren de woorden weggezakt, het was een gewenning geworden de taal in mij te laten onderdompelen en te zwijgen. Ik was het beste af met mezelf, maar een grote, knagende leegte in mij schreeuwde om verbinding te voelen met anderen. Zijn ziekte was van dien aard, dat er aan de buitenkant niets te zien viel, het was zijn hoofd. Dag in dag uit proberen naar harmonie te zoeken en geruststellende woorden te spreken was uitputtend, en zelf kwam ik nooit aan bod. Hij stond centraal. Genegeerd worden, dat was mijn lot, het ellendigste lot voor een sociaal mens.

De eerste tien jaar met hem hoopte ik nog op beterschap, maar het tegendeel gebeurde. Het werd slechter, zijn driftbuien staken vaker de kop op en de paar handgrepen die hij zich had eigen gemaakt om te communiceren, raakte hij kwijt.

Er was op den duur niets meer over van de liefde die ik ooit voor hem voelde, alles deed ik met pure tegenzin. Ik herinnerde me dat ik toen al dacht dat hij beter dood kon zijn. Hij nam mij mijn leven af, mijn vrijheid, alle mogelijkheden normale contacten te hebben en ik vergat vaak dat ik ook nog bestond. Ik was niet meer in staat om te genieten van mooie momenten, plezier te hebben in mijn werk, alles werd overschaduwd door die eeuwige spanning die hij opriep.

Toch bleef ik nog jarenlang met weerzin mijn taken uitvoeren. Het was krachteloosheid, evenals als het nekken van een geesteszieke. Een uiterst laffe en zwakke daad.

Mijn dochters waren in het begin laaiend enthousiast over Frank, vooral Ted, de oudste. Ze zei dat ze hem erg aardig vond en ook niet oud en uitgezakt, zoals die Fred was. Met Fred ging ik vroeger weleens naar een tentoonstelling, maar dat was allang weer passé. Andrea, de jongste, die toen al veertien was, liet zich niet over Frank uit, maar ze vond het heerlijk als ik een avondje weg was en lang wegbleef, want dan konden ze ongestoord films kijken.

In die periode ontdekte ik dat Frank buitensporig nerveus kon worden van futiliteiten. Hij werd ineens waanzinnig boos in een winkel, omdat het winkelwagentje niet recht door het pad paste. Als we buiten liepen en er gierde een tram voorbij, dan raakte hij buiten zinnen en vloekte en tierde. Die boosheid was altijd maar van korte duur en ik besteedde er weinig aandacht aan. Erg veel tijd brachten we trouwens niet met elkaar door. Als we samen waren, was hij ongelooflijk attent en charmant. Hij lette goed op dat het me aan niets ontbrak.

We aten in een Italiaans restaurant en bestelden na het eten een espresso. Frank wist dat ik ’s avonds bij het koffietje vaak een stukje chocola nam, dat had hij al verschillende keren meegemaakt. Deze espresso werd kaal geserveerd en hij vroeg de serveerster naar chocola. “Dat hebben we niet, mijnheer”, zei ze. “Ik kom zo terug”, zei hij tegen mij, en liet me alleen achter. Na tien minuten kwam hij terug met een doos bonbons uit de avondwinkel. Ik hield niet van bonbons, maar at er twee om hem niet teleur te stellen.

Eens per week spraken we af in hetzelfde restaurant en de chocola ontbrak ook nooit meer. Na het eten gingen we naar zijn huis, dat was een routine geworden die ons beiden goed uitkwam. Ik kon mijn kinderen niet te vaak alleen laten en hij was vaak tot ’s avonds laat op zijn werk. De woensdagavonden werden onze avonden.

Samuel, onze hond, zorgde ervoor dat er geen ongewenst bezoek kwam en vriendin Maria sliep vanaf middernacht in mijn huis, zodat de meisjes het niet te bont maakten en er een volwassene in huis was. Hoewel Ted al bijna zeventien werd en vaak protesteerde dat ze heus wel op zichzelf konden passen, stelde het mij gerust. De bedden in Franks huis waren altijd strak opgemaakt met schone, gestreken lakens. Hij liet me in die periode weten dat hij op onze woensdag altijd wat vroeger naar huis ging van zijn werk, want het opmaken van die bedden kostte hem twee uur. “Waarom wacht je niet tot ik er ben, dan doen we het samen”, zei ik. “Dat doen we als we getrouwd zijn”, zei hij. Ik had gezien dat hij meende wat hij zei en schrok, maar voelde me ook gevleid. Ik was nog steeds erg verliefd op de beauty en meende ook dat hij zich meer open zou stellen als ik zijn vertrouwen kon winnen, maar aan trouwen dacht ik niet.

Ik stelde voor samen een weekendreisje te maken. “Om elkaar beter te leren kennen”, zei ik.

Het werd Brugge. Frank was er eerder geweest met Ruud en het was vertrouwd voor hem. Niet bepaald een exotische plek, maar we konden samen een weekend doorbrengen. Een week voordat we vertrokken vroeg ik Frank jeugdfoto’s van hem mee te brengen, het was leuk om daarover te praten. Ik zou er een paar van mezelf laten zien. Hij nam die vraag erg serieus en ging ermee naar zijn moeder in Wassenaar. Later hoorde ik dat zijn moeder stond te dansen van geluk toen ze hoorde dat hij weer een vriendin had. Ze was direct naar het archief op zolder gegaan en had hem een heel fotoboek meegegeven en nog een boekje over hun familiegeschiedenis, geschreven door haar overleden broer.