Lulu Wang

WILDE ROZEN

Lulu leest een passage uit haar boek voor, 1

Lulu leest een passage uit haar boek voor, 2

Van Lulu Wang zijn verschenen:

Het Lelietheater

Brief Aan Mijn Lezers

Het Tedere Kind

Het Witte Feest

Seringendroom

Het Rode Feest

Bedwelmd

Heldere Maan

Wilde Rozen

Nederland, wo ai ni.

Verkrijgbaar als papieren boek.

Verkrijgbaar als App.

Download hier de Androidversie van Nederland, wo ai ni (€7,99)

Download hier de Appleversie van Nederland, wo ai ni (€7,99)

De appstore van Microsoft 8 volgt.

www.luluwang.nl

NEDERLAND, WO AI NI

Lulu vertelt...

Demofilmpje 

Kortfilm 'Special Offer', gebaseerd op dit boek. 

© 2010, eerste druk, papieren versie, 2012 e-book

ISBN: 978-90-820047-2-4

NUR-code: 301

Redactie: Jan Vanhaelen

Kalligrafie: Fuzeng Wang

Omslagontwerp en omslagbeeld: Ingo Leth

Zetwerk: Yves Blindeman

© Lulu Wang

Uitgeverij Lulu Wang, Lulu Wang Holding B.V.

Niets uit deze uitgave mag openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, internet of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en van de uitgever.

Ye Qiangwei

Wilde Rozen

Aan mijn geliefde China dat zijn zoveelste jeugd viert;

aan mijn dierbare Nederland dat zijn tweede Gouden Eeuw in gaat

Aan mijn vader, mijn moeder en mijn man Will

Ter nagedachtenis aan mijn redacteur Diny

Noot van de auteur

De ten tonele gevoerde personages en gebeurtenissen zijn – op enkele na – evenals de meeste locaties waar het verhaal zich afspeelt, fictief.

Qiangwei wordt uitgesproken als Tjangwei, Chen als Tjen en Yang als Jan.

De vertaling van de geciteerde Chinese teksten is van mijn hand.

Ik heb de interpunctie in deze roman aangepast om de door mij beoogde sfeer te creëren.

EEN

Zhuangzi wandelt met zijn vriend langs een vijver.

Zijn vriend zegt: wat zwemt de vis er heerlijk in!

Zhuangzi vraagt: jij bent geen vis.

Hoe weet je wat een vis voelt?

VAGE EN VLUCHTIGE HERINNERINGEN

Toen ik een jaar of drie was droeg moeder mij in haar armen en vader stond in de rij voor de loketten van de dierentuin van Beijing. Een walm, uit een bloementuin geloof ik, kwam mij tegemoet, gevolgd door een echtpaar. De meneer had strogeel haar en ogen als blauwe knikkers. De mevrouw, die verantwoordelijk bleek voor de verspreiding van de bloemengeur, had een sneeuwwitte huid en op haar borsten kon men een terrine haaienvinnensoep, vier schotels groente- en vleesgerechten en een pan rijst uitstallen. Mama, riep ik, veel koemelk! Mijn billen moesten het ontgelden – moeder kneep erin, niet zachtzinnig ook – maar ik dacht dat het kwam doordat ze niet zag wat ik bedoelde. Daar! Ik wees naar de rijke melkbron en zoog aan mijn duim. Vader verliet de rij, nam mij van moeder over en maakte dat hij wegkwam. De vrouw met de voedzame boezem had mijn bewondering inmiddels gehoord en gaf mij, Boeddha wist waarom, een blik die een hele crèche kon doden. Verontwaardigd dat mijn ouders mij dit feest voor het oog misgunden, blèrde ik. Desondanks bleef ik mij voorstellen hoe warm en zacht die borsten aan moesten voelen en hoeveel ontbijt, lunch en avondmaal eruit zou vloeien als ik eraan zou zuigen. Die van mijn moeder bevatten alleen lucht. Mama viel om de haverklap flauw vanwege een ziekte, ‘ondervoeding’ of zoiets. Ik kreeg koemelk aangelengd met een straal water. Geen smaak aan. Vader noemde mij een verwend nest. Miljoenen opa’s, oma’s, ooms en tantes, neven en nichten hadden dolgraag met mij willen ruilen en die melk zonder smaak willen drinken, als ze niet in de hongersnood die toen heerste gecrepeerd waren.

Mijn eerste liefde werd op deze manier in de kiem gesmoord.

Ik was tien en zat in de tweede klas van de lagere school. Het haar van mijn meester plakte als een zwarte dweil op zijn schedel en de kraag van zijn hemd rook naar ranzige makreel. Steenkool was op de bon en warm water was niet te krijgen. Openbare badhuizen waren door de Rode Gardisten als bourgeois bestempeld en verboden toegang verklaard. Verzachtende omstandigheden voor ’s meesters verzuim zich niet naar behoren te wassen. Zijn stank werd mij elke andere maandag om zeven uur in de ochtend dierbaarder. Dan stond hij voor het prikkeldraad tussen onze school en de universiteit waar mijn moeder vóór de Culturele Revolutie gedoceerd had. Hij stroopte mijn mouw op en ik stak mijn arm tussen het prikkeldraad door. Ik wilde moeder nog eenmaal aanraken voordat zij met een vrachtwagen afgevoerd zou worden naar een heropvoedingskamp, waar zij telkens twee weken zou blijven. De meester wachtte net zo lang totdat mijn tranen ophielden met stromen. Hierna liep hij zwijgend met mij mee naar de klas.

De jongens verborgen mijn schooltas achter de vuilnismand en hingen de vermoorde onschuld uit wanneer ik overal naar mijn spullen zocht. Als ik hen smeekte mij mijn boeken en pennen terug te geven, lagen ze in een deuk. Ik stampte met mijn voeten en ze staarden mij met open mond aan, alsof ze gebiologeerd waren door mijn machteloosheid. Ik huilde tranen met tuiten en hun opwinding bereikte een hoogtepunt. Ze pikten mij eruit als het doelwit van hun pesterij omdat mijn ouders ver weg zaten en niet voor mij op konden komen. Hoe meer ik zo dacht, hoe verdrietiger ik werd. Tussen mijn huilbuien door flitste het beeld van de meester door mijn hoofd, maar hem om hulp vragen zou van zwakte getuigen. Bovendien, hij zou nooit de kant van mij, een weeskind, kiezen, vermoedde ik.

Tijdens de Campagne tegen Confucius en premier Zhou moesten wij om de paar dagen een kritisch stuk over hen schrijven. Ik zag het verband tussen die twee niet. De één stierf vierhonderd jaar voor Christus en de ander leefde nog. Hoe konden zij met elkaar samenzweren om de Chinese Communistische Partij (CCP) omver te werpen? Aangezien ik die vraag niet kon stellen maar dat duo desondanks de grond in moest boren, besloot ik een artikel uit het Volksdagblad over te schrijven. Toen ik mijn werk inleverde meed ik oogcontact met de meester. Sindsdien liep ik als een muis door een kattenwijk, bang bij mijn nekvel gegrepen te worden vanwege mijn plagiaat. Op een dag zat ik in het leslokaal huiswerk voor kalligrafie te maken toen ik me toch een gebrul hoorde: Qiangwei!! Van schrik liet ik mijn penseel op het rijstpapier vallen – er ontstond een vette streep van hier tot Binnen-Mongolië. De meester beval mij met hem mee te lopen naar de tentoonstellingsruimte aan het einde van de gang.

Op bibberbenen betrad ik de kamer, die behangen was met vernietigende artikelen over Confucius en Zhou. De lippen van de leraar waren strak gespannen en zijn wangen zagen staalblauw. Hieraan merkte ik zijn ingehouden woede, en koud zweet vloeide langs mijn rug. Van hem moest ik de artikelen een voor een lezen. Dat deed ik en onderwijl wachtte ik haast verlangend op zijn tirade over mijn vergrijp: niets was zo erg als de stilte voor de storm. Hij schraapte zijn keel, ten teken dat hij een vonnis uit ging spreken. Nu het moment van de straf naderde, voelde het opeens als een verlossing. Ik verborg mijn hoofd tussen mijn schouders en spitste mijn oren. Jeukten ze? Hij wees naar de witte vlekken op mijn pols. De huidaandoening verspreidde zich, sinds moeders heropvoeding in het kamp, in rap tempo over de rest van mijn lichaam. Ik schudde mijn hoofd. Deed het pijn? Ook hier antwoordde ik ontkennend op. Hadden de leidsters in het jeugdopvangcentrum mij niet naar de dokter gebracht? Toen ik dit hoorde, welden tranen op uit mijn ogen. Hij zuchtte – zijn woede was zichtbaar bekoeld – en stuurde mij terug naar de lesruimte, zonder met een woord te reppen over mijn plagiaat. Op weg naar mijn zitplaats keek ik telkens achterom naar de meester. Wat wilde ik hem graag vertellen dat ik hem coulanter vond dan alle revolutionairen bij elkaar opgeteld, maar hij keek de andere kant op.

Op een middag liep ik op straat toen ik vaagjes een stem mijn naam hoorde roepen. Ik drukte gauw mijn rug tegen de buitenmuur van een gebouw. Als de eigenaar van de stem mij zou slaan – het verdiende loon voor de dochter van een bourgeoisgeleerde – zou hij alleen op mijn voorkant kunnen timmeren, die ik met mijn schooltas kon beschermen. Qiangwei! Het bleef bij roepen, hij kwam niet in actie. Ik draaide mij om en mijn hart kwinkeleerde. De meester fietste mij voorbij. Ik versnelde mijn pas en wilde hem ook begroeten, maar iets, pardon, iemand op zijn bagagedrager gooide roet in mijn blijdschap. Het betrof de juf die ons Chinese grammatica gaf. Haar slanke benen wiebelden op het ritme van het rijwiel van míjn meester; haar wulpse lijnen deinden op en neer door de hobbels in de weg. Er dansten poppetjes in ’s meesters ogen en… was de steenkool niet meer op rantsoen? Het hoofdhaar van mijn leraar wapperde als zwarte zijde in de wind – hij had het gewassen! Wedden dat zijn hemd niet meer naar bedorven vis stonk? Met lede ogen zag ik die twee in de verte verdwijnen. Alleen nog de lach van dat vrouwmens trilde na in de lucht.

Vanaf die dag leek die lerares niet meer uit mijn gezichtsveld weg te slaan. Op een ochtend verscheen ze al vóórdat de schoolbel ging in de deuropening van ons leslokaal. In plaats van dat ze het bord schoonveegde en haar boeken op de lessenaar gereedlegde, leunde ze met haar linkerzij tegen de deurpost. Haar lange haar streelde de geopende deur en ze liet haar schouders al te graag opvangen door het massieve hout. Ik werd kwáád. Rook kwam uit alle zes gaten van mijnhoofd. De juf nam deze pose niet aan om ons leerlingen een feest voor het oog te gunnen, maar ze hoopte dat mijn meester toevallig deze kant van de gang op zou komen. Dan zou hij haar gracieuze nonchalance kunnen gadeslaan. Dan zou hij de taak van de deurpost kunnen overnemen.

Het viel mij zoetjesaan op dat de juf een soort vuur was, aangestoken door strandjutters. Ze ver- en misleidde niet alleen mijn meester om hem van zijn hart te beroven, maar ook zijn collega’s. De gymleraar met veren onder zijn zolen, de wiskundeleraar die lange telefoonnummers kon optellen en aftrekken zonder hulp van pen en papier, de decaan die waggelde als een pinguïn en die Mao’s leuzen citeerde bij wijze van antwoord op elke vraag die hem gesteld werd, ook al ging het er alleen maar om of hij de vliegenmepper even aan zijn buurman door wilde geven. Kortom, alle mannen bij ons op school wilden een woordje met haar wisselen, het liefst in de schemering en onder vier ogen. Ineens hoopte ik dat mijn meester de slag om haar met vlag en wimpel zou winnen, maar… Zijn rug vertoonde de vorm van een halve maan – krom –, zijn hoofd ging ongemerkt over in zijn schouders – geen nek te bekennen – en zijn ogen leken op twee erwten – kleiner kon niet, tenzij hij een dutje deed. Hoe kon hij opboksen tegen de gespierde sportleraar, het rijzige wiskundewonder, de decaan die weliswaar moeizaam liep maar die een rapper tong bezat waarmee hij een dode tot leven kon praten? Hier maakte ik mij zorgen over tot twee dagen voor het Chinees Nieuwjaar.

Er werd een feestje gebouwd en daarop ontmoette ik voor het eerst de echtgenote van mijn meester. Hoewel ze een vrouw was, had ze hetzelfde kapsel als haar man. Met haar rug was het nog een graadje erger gesteld: zo gebogen als een sikkel. Hun zoontje dat ze aan de hand nam, had twee mini-erwten als kijkers. Zijn hoofdje zat diep verankerd tussenzijn schouders. Precies een kopie van zijn vader (en een beetje van zijn moeder). Wat was hij een schat! Ik ging het kind tegemoet en gaf het een compliment. Mijn meester glunderde. Ik ook. Voor even had ik, echt en eerlijk waar, het gevoel dat wij elkaar begrepen. Want wij keken tegelijkertijd naar de dansvloer. Daarop brachten de juf en haar man (een of andere blaaskaak van de gemeente Haidian), toegejuicht door de hele scholengemeenschap, een revolutionair liedje ten gehore. Haar charme was voldoende om de mannen van onze school stevig in de tang te krijgen en de aantrekkingskracht van haar echtgenoot was beslist sterk genoeg om de vrouwelijke medewerkers op zijn stadsdeelkantoor te Haidian zo dronken als een tor te voeren. Dronken van verliefdheid. Ze konden hun buitenechtelijke escapades optellen en delen door twee – geen van beide gespaard noch geschaad. Mijn meester was geen partij voor die lui. Daarom kon hij maar beter genoegen nemen met zijn vrouw. Zij leek op hem en hun kind op hen beiden. Wat wilde hij nog meer? Wat wilde ik nog meer? Mijn tweede liefde verwaterde tot mededogen.

Waar ik ook kwam, steeds insinueerden de grote mensen dat ik wellicht geadopteerd was. Als mijn ouders zelf kinderen konden krijgen, waarom hadden ze het niet verder geprobeerd totdat een zoon, een stamhouder, ons gezin compleet maakte? Pas toen vader en moeder mij in het jeugdopvangcentrum achtergelaten hadden, kwam het grootste nadeel van mijn enigkindzijn boven water. De meeste jeugdige bewoners van het centrum hadden, al zaten ze net als ik zonder ouders, nog een broer of zus. Als ze door kinderen van arbeiders – revolutionairen in de dop die het als hun plicht beschouwden om iedere telg uit een bourgeoisgeslacht af te tuigen – aangevallen werden, konden ze versterking krijgen van hun broer of zus. Ik moest alleen de klappen opvangen om daarna mijn wonden te likken door kalligrafie te oefenen. Tijdens een tweewekelijks verlof had moeder mij namelijk geleerd mijn eenzaamheid om te zetten in schoonschrift. Ik dompelde het witte penseel in antracietkleurige inkt en tekende karakters na die tezamen een gedicht vormden. Hoe meer ik mijn ouders miste, hoe mooier ik moest schrijven, leerde moeder mij. Dit zette helaas geen zoden aan de dijk als mijn hart met zijn vleugels fladderde. Dan verlangde ik naar uitwisseling van tederheid en kon ik mij slecht concentreren.

Op mijn elfde jaar kwam er een pasgetrouwde vrouw bij ons opvangcentrum werken. Deze jonge leidster had symmetrische bruine vlekken op haar wangen – als een tijgervlinder geplet tegen haar gezicht. Haar huid was zo stekelig dat hij mij deed denken aan de bolster van een paardenkastanje. Toen Boeddha haar ogen schiep, had Hij zeker een glaasje te veel op. Als hij niet scheel gekeken had, waarom lagen de oogkassen van deze juf, Zijn schepping, anders zo dicht bij elkaar? Ik had mij meermaals afgevraagd of de dingen die ze zag elkaar niet overlapten. Maar, ze kon heerlijk kronkelen en krols kreunen. Als ze buikpijn kreeg, ging ze op het bed van een van ons kinderen liggen – leidsters hadden alleen een bureau en een stoel – en dan bewoog ze zich toch hitsig! Waar iedereen bij was. Haar oudere collega’s gingen dan op de rand van het bed zitten en troostten haar. Elke vrouw moest hier doorheen bijten, vertelden ze haar in koor. De krolse leidster bleek een kitten, pardon, een baby te verwachten. Na de derde maand zou ze minder last van buikkrampen hebben, zeiden de ervaringsdeskundigen tegen haar. Als elfjarig meisje raakte ik door haar optreden eerst als versteend en daarna in vervoering. Ik stelde me voor dat ik haar man was en dat ik haar aaide en suste. Nog meer fantaseerde ik dat ik haar was en dat haar man mij kwam strelen en vederzachte woordjes in mijn oren fluisteren.

Wegwezen! Ik opende verschrikt mijn ogen. Haar krampen waren zo te horen voorbij. Ze stond op van het bed en wees ons jeugdige toeschouwers met haar worstvinger het gat van de deur. Mijn droom was door haar gebrul aan diggelen geslagen en ik tuurde naar haar ogen, die door de boosheid bijna op elkaar gestapeld lagen. Hoe kon ik op dit vrouwspersoon vallen? Maar zodra ze weer buikpijn kreeg, gaapten wij, klein grut – ik citeer haar – opnieuw naar haar lijf, dat zonder choreografie of repetitie het fijnste ballet opvoerde; wij laafden ons aan haar kreunen, waarmee ze de beste zangeres van de Peking Opera met succes weg had kunnen concurreren.

Zo pendelde mijn relatie tot de leidster tussen van haar dromen en van haar walgen. Totdat ze bevallen was van haar kind. Toen bevond ik me alleen nog in wakkere toestand. Je zou zeggen dat een baby krijst, maar deze jonge moeder deed er nog een schepje bovenop, maar dan tegen ons. De defecten in haar uiterlijk konden niet meer gecompenseerd worden door het kreunen en kronkelen waar ze mee opgehouden was. Ik pakte de kalligrafie weer op.

Moeder kwam mij bij het centrum ophalen. Deze zondag vierden wij haar tweewekelijkse verlof. Ik vroeg haar of ze een oudere broer voor mij wilde krijgen. Waarom?, hield ze haar lach in. Dan kon hij voor mij in de bres springen, als de kinderen van arbeiders mij gingen afranselen, legde ik haar uit. Het viel mij van haar tegen dat moeder niet zelf op dit idee was gekomen. Ze proestte het uit van het lachen. Al zou ze een oudere in plaats van een jongere broer voor mij op de wereld kunnen zetten, hoe zou ze dit in haar eentje klaar kunnen spelen?, zei ze tussen het schateren door. Ze had mijn vader in jaren niet gezien. Zijn legereenheid was sinds de Culturele Revolutie overgeplaatst naar de provincie Sichuan, duizenden kilometers hiervandaan. Net als in het geval van Confucius en premier Zhou zag ik het verband niet. Mijn oudere broer moest toch in háár buik groeien en uit háár navel kruipen? Ze aaide mij over de bol en haalde uit een kist een dik boek gewikkeld in een gerafelde kussensloop. Met de deur op slot – o wee als de Rode Gardisten ons hiermee zouden betrappen – toonde ze mij plaatjes. Mannen en vrouwen in respectievelijk adams- en evakostuum. Alleen ontbraken bij sommigen de armen en bij anderen het hoofd. Mooi maar triest. Beeldende kunst noemde mama dat. Oude uit Griekenland, Italië en omstreken. Of ik later ook een kunstenaar wilde worden. Dan kon ik mijn verlangen naar menselijke warmte omgieten in dergelijke beeldhouwwerken, aldus moeder.

Invaliden zonder armen of hoofd?, tikte ik op de foto’s. Moeder barstte opnieuw in lachen uit en sloeg mij op de schouders. Zo te horen kon ik het hoogstens schoppen tot komiek. Ik vroeg wat dat was. Een grappenmaker, zoals de Italiaan Chali Zhuo Beilin, antwoord deze. Dat wilde ik wel. Maar hoe zat het dan met mijn kalligrafie, mama? Iedere goed opgevoede persoon in ons land moest kunnen schoonschrijven, drukte ze mij op het hart. Grappen met penseel en inkt op papier zetten dan, mama? Wat ik maar wilde, antwoordde ze, mits ik stug doorzette, hoe moeilijk het later ook bleek te zijn. Moeder was niet voor niets docente. Voordat ik er erg in had, was ik vergeten dat ik een oudere broer nodig had.

’s Avonds om negen uur legde moeder een smalle plank op twee krukken naast het eenpersoonsbed. Zo ontstond een twijfelaar. Onze kamer van twee bij drie werd vroeger bewoond door universitaire studenten. Nu ze Rode Gardisten waren geworden en zich bezighielden met hun docenten de les te lezen en te martelen, kraakten moeder en ik een van deze leegstaande kamers. Onze eigen riante flat, die vader van zijn legereenheid gekregen had, in het zuiden van Beijing, had moeder aan een van vaders vrienden afgestaan. Te ver van haar universiteit, nu vader toch niet meer in Beijing woonde en werkte. Bovendien, ze wilde niet herinnerd worden aan de gelukkige tijd die ze samen met haar man en kind in die woning had doorgebracht vóórdat de Revolutie uitbrak. Met een blouse verduisterde ze de bureaulamp en begon een brief aan vader te schrijven. Ik mocht niet meelezen. Slapen geblazen. Midden in de nacht moest ik een plasje in een teiltje doen en ik zag moeder huilen. De karakters op het briefpapier onder haar vulpen liepen in elkaar over – hoe kon vader ze nog ontcijferen? Een ander velletje lag naast haar linkerhand. Het was zo bobbelig als het pokdalige gezicht van mijn krolse leidster destijds. Moeders tranen druppelden neer, droogden op en zorgden voor de deukjes in het papier. Ik beet op mijn lip. Als ik groot werd, zou ik mij aan niemand hechten.

Een afscheidsscène tussen mijn ouders, twee jaar geleden op het Centraal Station van Beijing, speelde zich voor mijn geestesoog af. Moeder droeg een blauwe rok met een motief van gele vlinders en witte margrietjes. Een cadeau dat vader voor haar had meegebracht toen hij het jaar daarvoor op werkbezoek naar Shanghai was geweest. In tegenstelling tot haar beeldschone uiterlijk, moest mama er vanbinnen donker bewolkt uitzien. Ze goot tranen uit haar ogen én neusgaten. Zowel haar zakdoek als haar zijden sjaal moest eraan te pas komen om het vocht weg te werken. Ze huilde zo luid dat ik de omroepster van het station niet kon verstaan. Alleen omdat ze mijn vader voor een paar jaartjes niet zou zien.

De manier waarop moeder van vader hield was aan mij niet besteed.

Ze wilde het zelf eens zien, zei een leidster en ze volgde een meisje bij ons in het opvangcentrum naar een wc-pot. Ze had het toch niet weggespoeld, hè? Het grietje schudde van nee en bloosde – haar ogen verrieden haar trots. Ik voer in het kielzog van een stoet kinderen achter de juf aan. Die roerde met een stokje in de gele pagode die het meisje gedraaid had, waarna ze haar vroeg of ze gisteren tomaten gegeten had. Het grietje dacht even na en knikte van ja, nog steeds zo trots als een pauw. De mevrouw ging terug naar haar kantoor en lichtte haar naaiende, hakende, het Volksdagblad lezende en theedrinkende collega’s in: ze had het al gedacht. Pas elf en ongesteld? Het rode dat het meisje uitgepoept had was tomatenschil. De kinderen, onder wie ik, dropen af en trokken gekke bekken tegen dat grietje. Te veel roddels van haar oudste zus en haar grote vriendinnen gehoord zeker. Zij, menstrueren? In haar dromen! Wacht eens even. Ik rende terug naar mijn slaapzaal en bestudeerde mijn broekje. Geen bloed, maar wel dikke druppels. Urine uitgesloten. Zou ik ook ongesteld zijn? Gezien de hoon van de leidster durfde ik mijn geval niet aan haar voor te leggen. De laatste tijd deed mijn borstkas zeer. Als ik erop drukte, voelde ik twee knobbeltjes. Ook werd ik geplaagd door een almaar sterkere drang om op de top van een berg te schreeuwen en er vervolgens af te springen.

Door de spanningen tussen China enerzijds en de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten en West-Europa anderzijds moesten wij tunnels en leslokalen onder de grond graven, tegen de luchtaanvallen van westerse imperialisten. Onze onervarenheid leidde ertoe dat een van deze lesruimten inzakte, met als resultaat een diepe kuil voor ons schoolgebouw. De jongens bij mij in de klas stalen mijn schooltas niet meer. Ze werden klittende bladeren. Waar ik ook ging, zij volgden mij. Als ik naar een boom wees, klommen ze erin. Als ik in de diepe kuil voor ons gebouw keek, sprongen ze erin. Een prima gelegenheid om mijn geheime verlangen te bevredigen. Wij wedijverden met elkaar wie het eerst de kruin van een boom bereikte en wie het snelst op de bodem van de kuil belandde. Zo viel ik niet op als een waaghals. Samen met de jongens beleefde ik een avontuur om erover naar moeders kamp te schrijven. Iets gierde door mijn bloed en ik stelde voor dat wij een salto, het liefst een dubbele, maakten voordat wij in de kuil belandden. Toen ze dit hoorden, trokken ze hun hoofd terug in de kraag. Oké, deed ik een stapje terug, dan maar met één been in dat gat terechtkomen. Nog geen tekenen van enthousiasme.

Ik keerde de jongens de rug toe en hoorde hen achter mij aan draven. Qiangwei, smeekten ze – verre van mannelijk – een ander spelletje, alsjeblieft. Een minder gevaarlijk. Al zouden ze opeens in de hoogste boom durven klimmen en van daaruit als een baviaan naar de grond durven slingeren, hun angstige aard konden ze niet meer voor mij verborgen houden. Ik kende genoeg lafaards om er nog meer tot mijn vrienden te rekenen. Mijn eigen moeder was er een. Ze hield, spuugsterretjes in het rond spetterend, betogen over innerlijke kracht en het sublimeren van verdriet tot kunst, maar ze knielde op het podium, met haar hoofd omlaag en haar derrière omhoog, zodra de Rode Gardisten haar, ten overstaan van een zaal vol leuzenschreeuwende links-radicalen, voor slangenbeest en koeiengeest uitmaakten.

Mijn kameraadschap met die jongens strandde op een salto.

GEKERFD IN MIJN ELFJARIGE GEHEUGEN

Kalligrafie kon niet opboksen tegen eenzaamheid. Witte vlekken zagen hun kans schoon ook mijn buik en dijen te ontsieren. Moeder sleepte mij mee naar de partijsecretaris van haar universiteit en trok me de kleren van het lijf. Hij verbleekte en maakte voor mij een uitzondering. Ik mocht met moeder mee naar het kamp, zodat ik een betere verzorging van haar kreeg. Toen snapte ik waarom mijn leidsters vaak zeiden: Als een vrouw uit haar kleren gaat, komen mannen haar tegemoet. Zo werd ik de enige minderjarige, elfenhalf jaar oud om precies te zijn, tussen de her op te voeden hoogleraren, docenten, filmregisseurs, acteurs en topsporters. Bij hen luisterde ik naar de naam De kleine of De niet genummerde. Niemand nam de moeite bij mij te informeren hoe ik echt heette. Deze grote mensen, mannen inbegrepen, sloegen zichzelf op de wangen zodra de bewakers hun de isoleercel in het vooruitzicht stelden. Opeens miste ik de jongens bij ons op school. Vergeleken met de volwassenen vond ik ze toch weer niet zo bang uitgevallen. Als de foute geleerden dwangarbeid verrichtten, in het wortelveld een uur lopen van het kamp vandaan, liep ik het terrein af, op zoek naar iemand, een dier mocht ook, om mee te spelen.

Zo leerde ik de enige man kennen die, afgezien van de bewaarders hier niet voor straf verbleef. Hij was heel oud voor een vrijgezel. Vijfentwintig, schatte ik. Zijn bovenarmen waren kogelrond, zijn als een gloeilamp glanzende biceps spande zijn huid strak. Een vuistdikke plank zaagde hij in een vloek en zucht doormidden. Als hij een boomstronk in achten moest hakken, spuugde hij in zijn handpalmen en krats!, de stukken stuiterden op de vloer, alle kanten op. Uit drie latjes en twee spijkers toverde hij met een paar hamerslagen een krukje. Alleen had hij iets tegen dieren. Op een dag legde ik een sprinkhaan op zijn nek en hij danste op één been door de werkplaats om dat insect van zich af te schudden. Als ik het woord ‘kat’ of ‘hond’ liet vallen, liet hij zijn gereedschap, of het nu een bijl of een hamer was, uit zijn hand vallen. Een keer verloor hij hierdoor bijna zijn grote teen.

Met het Chinees Nieuwjaar stond er ook voor foute intellectuelen vlees op het menu. Een ware traktatie, maar wie moest het varken slachten? De koks waren in feite ook verkeerd opgeleide docenten en hoogleraren – vandaar hun heropvoeding. Die lui renden harder weg dan het varken dat door hen bereid moest worden. Koren op de molen van de kampdirecteur, die het varken al te graag vet wilde mesten in afwachting van het volgende Nieuwjaar, tot ontsteltenis van alle uitgehongerde leerkrachten in ruste. Ik vroeg de timmerman of hij raad wist. Zijn rechterhand verslapte en even dreigde de beitel eruit te glijden, maar hij klemde zijn kaken op elkaar en ging door met houtbewerken. Mijn hart kromp ineen. Een tel later spuugde hij in zijn handpalmen, ging op een drafje naar de kantine, zwaaide het varken over zijn schouders en bond het beest met de poten omhoog aan zijn zaagbank. Hoe hij een boom tot planken zaagde, zo versneed hij het varken. Bloed gierde opnieuw door mijn aderen. Ik had een dappere man gevonden.

Bij het uitdelen van het nieuwjaarsmaal kreeg moeder een extra stuk vlees. De kok zei dat de kampbewoners het feestmaal aan haar dochter te danken hadden. Ze wierp mij een blik toe met de onderliggende tekst ik spreek jou later wel! Nadat ze uitgevogeld had hoe ik de eer verkregen had, stak ze haar wijsvinger in de lucht. Of ik uit de buurt van de timmerman wilde blijven. Haar stem sloeg over toen ze dat waarschuwingsschot loste. Ik wilde haar vragen waar deze hysterie goed voor was, nota bene op nieuwjaarsdag. Die man zou mij… vermoorden, met zijn moker, beloofde moeder mij. Daar geloofde ik geen houtsplinter van, maar toen ik aan het varken dacht, beefde ik.

De volgende ochtend droegen mijn benen mij automatisch naar de werkplaats van de timmerman. Hij hoorde mijn voetstappen en stopte iets roef roef achter de bankschroef. Ik jengelde: laat mij eens zien wat je aan het knutselen was! Hij schudde met zijn hoofd en strooide het zaagsel om zich heen dat tussen zijn haren zat. Ik begon te janken en hij gaf zijn verzet op. Met zijn handen als kolenschoppen haalde hij een spaarvarkentje vanachter de bankschroef.

Ik gaf een gil. Het was uit één stuk hout gesneden. Compleet met een stopcontactneus, flaporen waarop drie haartjes overeind stonden en met een glimlachende bek waaruit een tongetje stak. Zelfs het krulstaartje, dat een Arabisch cijfer 8 uitbeeldde, zat eraan. Alleen de onderbuik en de twee achterpoten moesten nog uit hetzelfde blokje hout gesneden worden, én de buik moest uitgehold worden om er munten in te kunnen bewaren. Mijn reusachtige held kon het fijnste speelgoed bouwen? Voor mij? Hoe kon hij mij nou doodslaan? Hij hoorde weer voetstappen. Ditmaal van de kampdirecteur. Dat was de laatste keer dat ik mijn timmerman zag. Geruchten gingen dat moeder in paniek naar de kampdirecteur was gesneld. Met een visioen.

Mijn liefde voor de dapperste man in mijn leven paste helaas in moeders schrikbeeld.

Kwaad op moeder was ik niet. Ik was gewend aan teleurstellingen. Bovendien, mama’s gemis van papa had mij immuun gemaakt voor gehechtheid, aan wie dan ook. Wat ik haar wel kwalijk nam was dat ze mij niet wilde vertellen wat ze met mijn timmerman gedaan hadden. Toen hij hier zat behoorde hij tot de revolutionaire arbeidersklasse. Hij maakte onder deze omstandigheid beslist geen promotie door overgeplaatst te worden naar een andere post. Boeddha nog aan toe! Zou hij straf krijgen en in een ander kamp heropgevoed worden, net als de intellectuelen hier? Had ik hem destijds maar niet opgezocht! Ik keek moeder een week niet aan – hooguit vol verachting – en toen besefte ik dat ik haar geen verwijten kon maken. Ze was een dwangarbeidster. Hoe kon de kampdirectie haar informatie verschaffen over hun personeelsbeleid?

Dit had ik niet achter hem gezocht, zei ik elke ochtend zodra ik de werkplaats van mijn timmerlief binnenstapte. Terwijl ik een bezem pakte en het zaagsel tot een hoopje veegde, noemde ik hem bij de nieuwe naam die ik hem gegeven had: sloddervos. Ik hoorde hem lachen, nam een handvol houtkruimels en gooide die in zijn gezicht. Ik zag hem het houtgruis uit zijn ogen wrijven en begon zelf te giechelen. Tussen de vrolijke buien door besloop mij de vraag of het niet verstandiger was om het zaagsel in een zak te stoppen. Dan zou mijn timmerheld het niet meer overal mee naartoe kunnen nemen. Toch maar niet. Wat moest ik de volgende ochtend opruimen als de vloer er netjes bij lag?

Op een dag hoorde ik voetstappen. De directeur kwam eraan! Direct spreidde ik mijn armen en beschermde mijn timmerman voor zijn arrestatie, als een kloek haar kuiken tegen de klauwen van een arend. Ren!, riep ik tegen hem. Hoe verder hoe beter! Nu hij gevlucht was, gunde ik de directeur die achter hem aan zat een blik die zwaarder was dan een mokerslag, althans daar ging ik van uit. De ogen van de kampleider werden rood en hè!, mijn medelijden was gewekt. Ik bood hem mijn excuses aan, die ik niet meende. Maar eerlijk was eerlijk, de vingers van de directeur met de klauwen van een arend vergelijken was beneden alle fatsoenspeil. Ik vond het ook niet leuk dat de bewakers mijn moeder voor slangenbeest en koeiengeest uitmaakten, hoe politiek incorrect ze ook was, toch?

De hoogste baas van het kamp ging op zijn hurken zitten en keek mij aan – zijn ogen gingen van rood naar drassig. Zo te zien trok hij zich mijn vijandige houding erg aan. Ik wilde met mijn tweede ronde verontschuldigingen beginnen, maar hij verbood het mij. Misschien door het lange hurken wankelde hij op zijn sokkel. Hij zag een krukje naast zich en wilde erop gaan zitten, maar ik griste het uit zijn tengels, weer verkeerd, uit zijn vingers dan. De timmerman had het voor míj gemaakt!, schreeuwde ik en schrok van mijn eigen brutaliteit. Maar deze keer was ik niet van plan sorry tegen hem te zeggen. Als kampdirecteur kon hij mijn timmerheld van mij afpakken, maar niet mijn herinneringen aan hem. Kom maar op met de uitbranders, daagde ik de kampleider uit met mijn blik, daar was hij toch een kei in? Hij deed in het kamp niets anders dan dat! Stilte voor de storm. Hier kon ik minder goed tegen, maar het bloed raasde door mijn aderen en gaf mijn moed vleugels. Als ik me niet vergiste, pinkte hij, terwijl hij zich van mij afwendde, een traantje weg. Wat had ik veel op mijn kerfstok!

Qiangwei, begon de directeur – hij kende mijn echte naam! – als ik hem zou beloven niet in mezelf te praten maar tegen mijn moeder of andere ooms en tantes, tegen hem mocht natuurlijk ook, maar hij dwong mij nergens toe, zou hij mij vertellen waarheen mijn timmerman overgeplaatst was en… Ik praatte niet in mezelf, maar tegen mijn grote held!, probeerde ik hem duidelijk te maken. Zijn drassige ogen werden kletsnat en hij vroeg mij, met trillende stem, hem de waarheid te zeggen. Of ik werkelijk iemand zag staan en hoorde praten. Ik snapte niet waar hij het over had en drukte het krukje, mijn krukje, tegen mijn borstkas. Hij haalde iets uit zijn jaszak. Hoe kwam hij dááraan?! Ik pakte hem mijn spaarvarkentje af, aaide zijn stopcontactneus en wiegde het in mijn armen. Daar waar de achterpoten en de onderbuik moesten komen, was nog steeds een blokje hout, maar de romp van het knorretje was al beschilderd, bruin met hier en daar een wit vlekje in de vorm van een madeliefje. De directeur ging door: hij had een gesprek met de, met mijn timmerman, gehad, vlak voor zijn vertrek. Die timmerjongen had zijn baas laten beloven dat hij de overige twee poten voor mij aan dat ding toe zou voegen. Lukte het hem niet ze uit hetzelfde stuk hout te snijden, dan moest hij maar twee losse poten – desnoods twee stokjes – eraan lijmen, luidde de tip van de jongen. Nu had hij twee linkerhanden, gaf de kampleider eerlijk toe, maar een man een man, een woord een woord. Hij zou in ieder geval zijn best doen.

Ik stampvoette. Of de directeur met zijn tengels van mijn knorretje af wilde blijven. Het was het cadeau van mijn timmerheld! Voor míj! Oei, beet ik op mijn tong, nog meer op mijn kerfstok. Alhoewel, het gezegde luidde: Een dood varken is niet meer bang een bak kokend water over zich heen te krijgen. Een uitbrander meer of minder van de gezaghebber van het kamp interesseerde mij niet meer. Ik keek van hem weg en mompelde: wat zei hij verder toen hij wegging? Niets… over mij? De ogen van de leider glinsterden, van opluchting, vermoedde ik. Qiangwei, trilde zijn stem, ik wíst dus dat de timmerman niet meer in ons kamp aanwezig was? Ik rilde. Het knorretje met zijn bruine romp, versierd met witte vlekjes, staarde mij aan en ik voelde steken in mijn hart. Ineens had ik zin om te huilen, het liefst als een speenvarken op de slachtbank. De doorgaans strenge meneer glimlachte en streelde mijn schouders. Ik schudde zijn hand van mijn lijf, nog heftiger dan mijn timmerlief destijds de sprinkhaan van zijn nek schudde, en een last viel van mij af. Ik wílde geen varkentje met vier poten!, barstte ik in tranen uit. De twee die er ontbraken, zou mijn timmerheld er zelf aanzetten… zodra hij zijn straf uitgezeten had,voegde ik eraan toe.

De kampleider slaakte een zucht van opluchting en probeerde mij ditmaal op afstand te troosten, met, voor zijn doen, vederzachte woorden. Zo zag hij zijn kleine Qiangwei graag, glimlachte hij. Voorts vertelde hij dat hij mijn moeder de angst uit haar hoofd had proberen te praten, maar ze drukte op zijn pijnpunt. Het zou inderdaad een politiek incident zijn als er in zijn kamp… Ik spitste mijn oren, maar hij maakte zijn zin niet af. Hierna zwaaide hij met zijn handen: hij geloofde mijn timmerman wel. Die jongen had medelijden met mij, meer niet. Ik hield mijn adem in, razend benieuwd naar de vervolgtekst. Een kind tussen vierhonderddertig dwangarbeiders – ik had niet eens een kat of een hond om mee te spelen. Maar…, stak de directeur een vinger in de lucht, hij kende mannen, dus ook mijn timmer…zei ik niet mijn ‘timmerheld’? Mannen waren nu eenmaal zo, dacht hij hardop, en wat dat betrof kon hij, als de persoon die iedereen in het kamp in het gareel moest houden, mijn moeder geen ongelijk geven. Waar dat ‘meer’ en dat ‘zo’ op sloegen, snapte ik niet, maar deze africhter van foute geleerden leek mij plotseling bijna menselijk, of tenminste humaan. De steken in mijn hart werden ondraaglijker, maar ze krabden als messen de twijfel van mijn botten. Nu hoefde ik niet meer te tobben of ik het zaagsel in een zak moest stoppen. Mijn timmerman had het niet overal mee naartoe genomen, maar de stoute wind had het over de vloer gestrooid.

De directeur hield zich aan zijn woord en lichtte mij in dat mijn timmerheld voorlopig varkensstallen bouwde. Als die jongen zich gedroeg, zei hij, zou hij weer zijn oude vak mogen uitoefenen: kasten, tafels en stoelen maken. En wáár moest hij zijn vakmanschap verspillen aan het in elkaar spijkeren van beerputten?, vroeg ik er snel achteraan. De leider schraapte zijn keel: in een kamp van het district Changping. Hoe ver hiervandaan?, kreeg ik het benauwd. Hij noemde een aantal kilometers dat mij niets zei. Mijn besef van afstand beperkte zich tot het tastbare, van huis naar school bijvoorbeeld, en strekte zich niet uit tot abstracte getallen. Ik had echter het volste vertrouwen dat het voor mij een brug of honderd te ver was om mijn timmerheld te voet te bezoeken, anders zou ik me voor de directeur moeten schamen. Foei, mij een sprankje hoop geven om mijn geliefde weer te zien.

Straks kon hij mijn moeder ervan overtuigen dat het geen kwaad kon als ik hier bij haar in het kamp bleef, verzuchtte de kampleider en de lijnen op zijn gezicht werden ineens snoeihard. Het scheen dat mama de laatste weken zijn deur plat gelopen had om zijn toestemming los te weken. Opeens wilde ze graag dat haar kind, ik dus, teruggeplaatst werd in het jeugdopvangcentrum. Zodat ik eens per week naar een psychiater in de stad gebracht kon worden. Voor mijn… de directeur liet de naam van een ziekte vallen waar ik nog nooit van gehoord had maar waar ik volgens moeder aan leed. Op mijn aandringen legde hij mij uit dat ik hersenspinsels weefde over een niet bestaand persoon. Maar, stak hij zijn vinger opnieuw in de lucht, vandaag had hij met eigen ogen en oren geconstateerd dat ik mijn realiteitszin niet verloren had, oftewel teruggevonden had, dankzij dat speelgoedbeest. Boeddhazijdank, aldus hem, anders had hij voor een moeilijke keuze gestaan. Moeder haar zin geven, mij terug naar Beijing laten gaan en zo de ogen van de overige kampbewoners uitsteken, of zich gewetenswroeging op de hals halen door mij hier te houden, met het risico dat mijn aandoening – schizo-en-nog-wat heette het, volgens de directeur – erger werd.

Opeens bromde de kampleider, alsof hij een zaal bourgeoisgezinde intellectuelen stond toe te spreken: mijn moeder moest niet denken dat zowel de universiteit als het heropvoedingskamp haar privé-instelling was! Hij praatte met convictie: zij was het die haar dochter naar het kamp moest en zou meenemen, en nu bewoog ze hemel en aarde om haar kind hier weg te krijgen. De rode draad in zijn tirade ontging mij, maar één ding werd mij duidelijk. Die ene week dat ik moeder niet had aangekeken had haar behoorlijk op de kast gejaagd.

Nu zijn missie geslaagd was, kon de directeur het terrein verlaten. Dan kon ik mijn timmerman terug naar onze werkplaats fluiten. O nee!, kneep ik in mijn dijen en ik nam, met een brok in mijn keel, afscheid van het personage in mijn zelfgeschreven sprookje. Daarin vertoeven was zalig, maar ik moest toch, leuk of niet, leven in de boze wereld daarbuiten. De kampleider krabde op zijn hoofd en praatte binnensmonds. Ik was te jong, of zoiets. Hierna sprak hij duidelijke taal: op de lange weg die ik te bewandelen had, zou ik, Qiangwei’s woorden, meer ‘grote helden’ leren kennen, die beter bij mij zouden passen. Ik schudde met mijn hele lijf. Niemand kon mijn timmerman evenaren, verkondigde ik. Die jongen, pardon de timmerman, kon wel attent en handig zijn, diende de directeur mij van repliek, maar die goede man was niet bepaald hoog opgeleid, terwijl ik uit een universitair milieu kwam.

Ik staarde de kampleider aan: was mijn moeder geen foute geleerde meer? Hij keek de andere kant op en sprak verder. Of ik wist waarom hij het niet erg zou vinden als dat ene varken niet voor het nieuwjaarsmaal geslacht zou worden? Hij was een boeddhist! Dat zou je niet zeggen van een man die als beroep intellectuelen het leven zuur maakte, maar toch was het zo, verzekerde hij mij. Door vegetarisch te eten wilde hij boete doen voor zijn ondankbare werk. Ooit zouden mijn moeder en haar collega’s weer gerespecteerde docenten en hoogleraren worden. Dan zou ik spijt hebben als ik een relatie met een timmerman opgebouwd had. Die jongen kon wel mooi speelgoed uit hout snijden, maar hij was niet in staat te beeldhouwen als Griekse kunstenaars. Ja, hij kende de gevoelens die in mij omgingen, beweerde de directeur. Vandaar dat Boeddha zei dat het leven puosha was. Een woord waar ik de betekenis van zou begrijpen in de jaren die zouden komen. Ik nam geen genoegen met weer een onbekende term, maar hij wimpelde mij af. Hij had vandaag meer tegen een kind gezegd dan hij in de afgelopen jaren tegenover de kampbewoners had losgelaten. Terwijl hij de deur achter zich sloot, drukte ik het onvoltooide varkentje tegen mijn wang. Ik moest denken aan de beelden in het dikke boek onder moeders bed. Perfect gevormde mannen en vrouwen zonder armen of hoofd. Mooi maar triest. Zou Boeddha dit bedoelen met Zijn puosha?

IK WERD TWAALF

De week dat ik moeder had genegeerd had haar blijkbaar ook iets anders doen inzien. Mij alleen in het kamp achterlaten was geen goed idee. Waar ze ook naartoe ging, ik moest nu mee, behalve de middagen dat ik privéles kreeg van een oom of tante. Het Lentefeest – het Chinees Nieuwjaar – was weliswaar gevierd, maar het voelde allesbehalve lenteachtig. De grond was nog steeds bevroren. Ploegen was er niet bij, laat staan zaaien. Ook het graven van kanalen was niet mogelijk. Er zat niets anders op dan thuis te blijven en politieke bezigheden op touw te zetten. Zo kwam ik erachter dat er drie soorten vergaderingen waren: aanklachtenbijeenkomsten, zelfkritieksessies en ideologische hervorming. De eerste twee spraken voor zich, het laatste hield in dat een bewaker het Volksdagblad voorlas terwijl de verkeerd opgeleide intellectuelen luisterden. Naast redactionele artikelen – meestal over het belang van de proletarische dictatuur – die per stuk twee of drie krantenpagina’s in beslag namen, kregen we af en toe echt nieuws te horen. Er vonden bijvoorbeeld schermutselingen plaats aan de grens tussen China en de Sovjet-Unie. Om een eiland dat al sinds de Tangdynastie, geloofde ik, tot onze staat behoorde. Foei, die revisionistische en imperialistische Russen! De foute geleerden de hele tijd op hun luie achterwerk laten zitten streek tegen de haren van de kampfilosofie in. Daarom moesten ze tussen de geestelijke schoonmaakbeurten door strokurken vlechten, die per stuk zo dik waren als een varkenskop. Hiermee werden straks in het hoogseizoen de sluizen in de sloten gedicht. Dat waren ronde gaten gemaakt van terracotta. Als een lap grond voldoende begoten was, stopte men zo’n geval van stro in de sluis, waardoor het water naar een ander stuk akker stroomde.

Tijdens het meeluisteren naar de aanklachten, de zelfberisping en het kranten lezen mocht ik me op mijn krukje niet verroeren. Een handje helpen bij het vlechten van de kurken was mij evenmin vergund. Ze waren bang dat hun keurig gekamde stro door mijn vingers in de war zou worden gemaakt. Hoe meer hulp een kind aanbiedt, hoe meer hulp de volwassenen nodig hebben. Dat ze zich niet schaamden om door de bril van dat cliché op mij neer te kijken! In het begin verzette ik me tegen de saaie bedoening, maar zoetjesaan realiseerde ik me dat het zinloos was. Gelukkig ging het spaarvarkentje overal mee naartoe, in mijn jaszak, en ik streelde het zodra moeder niet op mij lette.

TWEE

Als je jong bent, zie je een berg, en het is ook een berg voor je.

Als je volwassen wordt, lijkt de berg die voor je staat

op allesbehalve een berg.

Als je oud en grijs bent geworden,

is de berg weer gewoon een berg voor je.

Een Chinese spreuk

ELKE DAG VAN MIJN TWAALFDE JAAR LEEK EEN EEUWIGHEID

De aarde ontdooide. Eindelijk kon ik naar buiten. Een tractor met onderaan scherpe tanden was geleend van een naburige volkscommune. De boer die hem kon besturen had het druk met het ploegen van de grond van zijn eigen commune en kon zich niet om de onze bekommeren. De docenten en hoogleraren wiskunde en natuurkunde werden een voor naar voren geroepen. Of ze met dat ding overweg konden? Niemand had er ervaring mee. Verrek!, zag een jonge bewaker het licht. In groep B – mijn moeder behoorde tot groep B – zat ondermeer het onderwijspersoneel van de Qinghua Universiteit, een kweekvijver van ingenieurs. Maar navraag leerde dat er slechts twee waren die er enigszins voor in aanmerking kwamen: ze gaven beiden college in werktuigbouwkunde. Van de twee was er één over de zestig. Hij had een rare ziekte, die volgens moeder naar de naam van een buitenlander luisterde, en hij trilde als een rietje, ook als de bewakers hem niet uitscholden. De andere was een kurkdroog vrouwtje met een jongenskapsel, gespecialiseerd in materiaalkunde, maar ze wilde wel een kansje wagen.

Wij stonden aan de rand van een veld dat hoognodig omgewoeld moest worden. Iedereen kletste tegen iedereen en niemand luisterde naar elkaar. Zelfs het Nieuwjaarsfeest was niet zo vrolijk als dit. Dat iele mens klom op de bestuurdersstoel, keek naar voren en achteren, naar links en rechts – niets om tegenaan te botsen – en draaide aan een stang. De geautomatiseerde ploeger liet meteen een zwarte wind en gromde pardoes als een leeuw die aangevallen werd. De bestuurster trapte met haar voet op een pedaal en de leeuw ging op zijn achterpoten staan. Snel haalde ze de sleutel uit het contact en vroeg de bewaker, die tussen ons in glunderend stond toe te kijken, of hij het instructieboekje voor de machine had. Nee, werd zijn gezicht langer en lelijker. Direct daarop deelde hij haar mee dat dit een politieke opdracht was. Met andere woorden, als ze alle velden met de tractor vóór het zaaiseizoen bewerkt zou hebben, zou ze… Het rumoer om mij heen doofde meteen uit. Ik zag stoom uit de oren van de omstanders komen. Wat hadden zij spijt dat zij geen werktuigbouwkunde hadden gestudeerd, anders zouden zij de wagen kunnen overmeesteren en ook eerder dan de rest vrijgelaten kunnen worden. Mijn hand tastte naar het knorretje in mijn jaszak. Als mijn timmerman hier zou zijn, zou de tractor als een tamme stier met de staart tussen de benen voor ons ploegen.

Twee weken later werd er gezaaid. Maïs en rood koren direct in de aarde, groenten eerst in tinnen bakken onder een plastic zeil, om later in de grond overgeplant te worden. Naarmate de zon feller scheen, kregen wij het drukker op het land. Het eten was er ook naar. Chinese kool was niet meer in water gekookt, maar in een scheutje olie gewokt. Als wij ons gerecht onder de loep namen, vonden we zowaar stukjes varkensgehakt tussen de groenten. Voor een heus vleesgerecht moesten we geduldig wachten tot 1 mei, de Dag van de Arbeid. Af en toe grensde het veld dat we wiedden aan dat van groep A. Daarin wemelde het van filmsterren, regisseurs en topsporters. Tijdens de pauze zaten wij – groep B – op onze strohoed aan de rand van een sloot en we klapten onze handen van rood tot paars. Net zo lang totdat iemand van groep A voor ons een stuk cabaret, een lied, een dans of een drievoudige salto liet zien of horen. Op zich hadden ze er geen bezwaar tegen. Ze waren wat blij dat ze hun vak konden uitoefenen, al was het maar voor een paar minuten. Het probleem was echter het kiezen van een politiek correct nummer – de bewaker week geen minuut van onze zijde. De acht Peking Opera’s en de twee balletten die door Madam Mao gekuist en voor vertoning goedgekeurd waren, beheersten onze artiesten niet. Ze waren al opgepakt voordat die werken door het Rode Hoofdkwartier van de Culturele Revolutie onder handen genomen waren. Alleen kinderen… Ze keken mijn kant op. Ik behoorde tot de generatie die op school de acht Peking Opera’s voor het vak politieke opvoeding uit het hoofd moest leren.

Moeder rolde bijna achterover in de sloot toen ze mij hoorde zingen: De CCP is de rode lantaarn die ons van de ene overwinning naar de andere leidt. Zo verbaasd én trots was ze. De grote mensen zetten hun clichébril af: het lastpostje was toch ergens goed voor. Alleen pasten mijn gebaren niet bij de rol die ik speelde, merkten de kenners in groep A op. Het liedje ‘De CCP is…’ moest, naar de stem te oordelen, gezongen worden door een oud vrouwtje. Klopt!, gaf ik toe, door oma Li in de opera Verhaal van een rode lantaarn. Omdat mijn stem laag, breed en fors was, kon ik de rol van kleindochter Mei niet spelen. Die laatste diende een hoge en heldere stem te hebben – een van de weinige voorschriften van de Peking Opera die door Madam Mao ongemoeid gelaten waren. Tijdens het zingen moest ik me, gezien mijn rol als oma Li, als een oude taart gedragen: strompelen en overige houterige bewegingen maken. Ik beeldde, daarentegen – zonder dat ik het in de gaten had – een-spring-in-het-veld uit, tja, ik was nog een kind.

Mijn onprofessionele gebarentaal scheen echter het overgrote deel van het publiek (de amateurs) niet te deren. Als het aan hen lag en niet aan hun slavendrijver, haalde ik mijn volledige repertoire uit de kast en herhaalde het bovendien eindeloos. Hun applaus was niet alleen voor mij bedoeld maar ook voor hun bewaker – om hem te laten blozen voor zijn rol in dit geheel. Want hij riep constant door mijn voorstelling heen: nu aan het werk! Mijn optreden was evenmin alleen voor de ooms en tantes bestemd, maar vooral ook voor mijn timmerheld. Had ik maar eerder ontdekt dat ik mooi kon zingen! Mijn opvoering was helaas niet slijtvast. Na de derde achtereenvolgende dag dat ik de dwangarbeiders de dag van hun leven gaf, verbood moeder mij verder op te treden. Opeens kón ik helemaal niet zingen, luidde haar antwoord op mijn vraag waarom ik geen voorstellingen meer mocht geven. Ik geloofde mijn oren niet en wilde het verifiëren bij onze kampgenoten. Ook dit stond mama mij niet toe. Haar kennende dacht ik er niet aan ertegen in te gaan. Nul kans van slagen.

DE KIPPEN MOESTEN HET ONTGELDEN

30 april. Ik zat samen met moeder en haar collega’s op mijn hurken voor een open riool en wij wasten onze hoofdharen in warm water – een traktatie die we aan de volgende dag te danken hadden, de Dag van de Arbeid. Ineens een gekakel van jewelste. Roef roef droogde ik mijn haren af en volgde het geluid op de voet. Vertier was schaars hier en dit wilde ik niet missen. Het bleek dat vijftien kippen uit hun hokken waren gelokt en in drie rotan manden naar de kantine vervoerd werden. Ik rende terug naar moeder en vroeg of ik mee mocht kijken als de kippen voor het feestmaal geslacht werden. Alleen kijken, niet slachten – daar waren de koks en kokkinnen voor – luidde haar toestemming. Ik zei recht in haar gezicht: wat als geen van hen het aandurfde, terwijl ze mijn timmerman, die er wel toe in staat was, door samenzwering met de kampdirecteur, de laan uitgestuurd had? Ze voelde zich zichtbaar op haar tenen getrapt maar in plaats van mij de huid vol te schelden – doorgaans haar stijl – zuchtte ze. Een teken dat ze mij een vrijbrief gaf om naar de keuken te gaan. Maar, zwaaide ze met haar vinger, ik moest op mijn kleren passen. Die waren net aangetrokken voor de feestdag. Ook ik zuchtte, maar dan van opluchting. Ik had mijn borst nat gemaakt voor een verbale krachtmeting, maar dit viel mee.

Zoals ik had verwacht, stuiterden de koks en kokkinnen nog wilder op en neer dan de kippen in gevangenschap. De beesten staken hun nek uit de gaten van de grof gevlochten manden en doodsangst vloeide uit hun erwtenoogjes. Zowel het keukenpersoneel als het gevogelte werd geconfronteerd met de dood. Het eerste moest het vonnis voltrekken, het laatste moest het ondergaan. Het hakmes ging van de ene kok naar de andere, alsof het een hete kool was. Mijn neus voelde warm aan, tranen waren in aantocht, mijn hart deed pijn. Mijn timmerheld daalde vanuit het hemelgewelf naar beneden en ging voor mij staan. Met de mouwen van zijn overall veegde hij het snot van mijn neus en de tranen van mijn wangen. Ik stampte met mijn voeten: waar was hij al die tijd gebleven? Hij grinnikte en zei: in plaats van dat ik blij was om hem terug te zien… Ik zette een keel op: moest er per sé een beest sterven voordat dat hij mij kwam opzoeken?

Stilte om mij heen. Ik schudde mijn hoofd zodat de hersenen op hun plaats vielen om beter na te kunnen denken. De koks en kokkinnen waren opgehouden met stuiteren en met elkaar te voetballen. Ze staarden mij aan alsof ze een spook zagen. Waar wachtten ze nog op?, riep ik. Geef het moordwapen maar hier! Mijn timmerman zou het vuile werk wel voor hen opknappen. Ik opende de klep van een van de manden en tilde er een kip bij de poten uit. Haar nek rekte ik naar achteren uit zodat ik hem vast kon klemmen tussen haar poten in. Zo had ik het schoppende en fladderende beest met één hand onder controle. Met mijn andere hand voelde ik haar hals en borst. Al snel vond ik de plek waar ik mijn mes het doeltreffendst in kon steken. Haar wanhoopskreten ontketenden het gevoel van machteloosheid dat sinds het vertrek van de timmerman in mij sluimerde, maar ik kon het niet zoals dit stuk pluimvee uitgillen. Zelfs verdrietig worden lukte me niet. Het tegenovergestelde was het geval: ik ervoer een kick, oftewel, ik moest en zou een kick hebben om mijn machteloosheid te overstemmen.

Uit de hand van een verlamde kok griste ik het mes en krats!, hakte ik de kop van de kip af. Bijna dan. Een rood waas spoot uit haar romp, waar de nek nu slechts met het vel mee aan vastzat – de kop slingerde heen en weer. Het beest was bijna dood, want haar lijf beefde tussen mijn vingers, terwijl ze zich, met het laatste restje leven dat in haar huisde, verzette tegen het onvermijdelijke einde. Haar pijn kende ik ook, alleen kon ik de mijne verdoven door haar te zien lijden. Een tweede hoos rood nat schoot uit haar koploze lichaam. Zo onverwachts dat ik van schrik de kip liet vallen. Ze fladderde met de vleugels, maar ze kwam geen centimeter hogerop of vooruit. Ik pakte haar van de grond, liep naar de wasbak en dompelde haar in vaatwater. Na drie stuiptrekkingen gaf ze de strijd op. Het water, inmiddels een bloedbad, rimpelde na, maar het beest dat erop dreef was bladstil. Vliegensvlug sleep ik het mes op de rand van de gootsteen totdat het glom en vlijmscherp was. Het zou me geen tweede keer gebeuren dat ik de kop niet in één slag van de romp kon scheiden. Ook de wasbak vulde ik verder, zodat de beesten door verdrinking van hun vruchteloze worstelingen verlost werden.

Na de derde ronde kon ik met gesloten ogen het hart van het gevogelte vinden en de schokkende romp midden in de wasbak smijten. Met elke strot die ik doorsneed, verbrak ik mijn verbinding met de mensenwereld. Inclusief die met mijn timmerheld, mijn geliefde. En met de menselijke warmte bevroren tot argwaan – maakte moeder mij niet bang dat de timmerman mij met zijn hakbijl zou vermoorden? Argwaan die door volwassenen om een reden die ik niet kon of wilde begrijpen tot gezond verstand was gebombardeerd. Was dat misschien wat de directeur met puosha bedoelde? De schoonheid van wreedheid? Griekse beelden van mooie mannen en vrouwen zonder hoofd of armen? Schone kunst noemden ze dat. Geef mij maar het lelijke leven. Ik werkte er nu zelf aan mee. En ik was niet te beroerd om er vieze handen aan over te houden, door de arme kippen te onthoofden, bijvoorbeeld. Toch vond ik mezelf eerlijker dan moeder, die de kampdirecteur opstookte zodat hij de timmerman van mij scheidde, terwijl zij haar handen in onschuld waste.

Qiangwei! Een mannenstem prikte mijn roes als een zeepbel door. Plotseling waren alle kleuren van de regenboog vervangen door grijstinten, de een nog donkerder dan de ander. In plaats van mijn timmerlief zag ik de kampleider voor mijn neus staan. Ik wendde mijn hoofd af, maar direct daarop bedacht ik me. Achteraf bezien vond ik hem eerder zielig dan gemeen, want hij was gebruikt door mijn moeder en had het niet eens in de gaten. Hij tilde mij samen met de kip in mijn ene hand en het mes in mijn andere hand op en zette ons op het aanrecht. Vanwaar zijn ruwheid? Was dat niet mijn alleenrecht, omdat mij de liefde ontzegd was? Ik schopte zijn handen van mijn broekspijpen en wilde van het aanrecht afspringen. Qiangwei! Ditmaal was er geen spat van mijn zeepbel meer over. Ik spitste mijn oren en hoorde de directeur duidelijker dan mij lief was. Ik kon wel een minderjarige zijn, perste hij de woorden een voor een tussen zijn tanden door, maar dit was een heropvoedingskamp. Niet bij mij thuis! Het aanrecht werd opeens glad – ik gleed er zowat af. De directeur hield mij tegen en sloeg een andere toon aan: voel ik me zo verantwoordelijk voor ons feestmaal? Geef het mes maar aan hem. Hij…hij deed het wel. Nu was ik klaarwakker. Koud zweet rukte vanuit mijn stuitje op naar mijn haarwortels. Die man was een boeddhist en vegetariër. Hij kon het niet eens over zijn hart verkrijgen om dieren te eten, laat staan ze te doden. Niks daarvan!, drukte ik het moordwapenen het volgende gevleugelde slachtoffer tegen mijn borst en schoof als de donder achteruit. Mijn achterhoofd botste tegen de betegelde keukenmuur en de grijstinten voor mijn ogen werden zwart.

ÉÉN DAG VEREREN

Qiangwei! Deze keer was het een vrouwenstem. Ik wilde mijn oogleden openen, maar ze voelden lui en loodzwaar aan. Mijn ledematen wilden ook het liefst blijven liggen waar ze waren. Er wachtten echter nog zeven kippen om afgemaakt te worden en dus moest ik mijzelf wel bij elkaar rapen. Het eerste dat ik zag, na een poosje weg te zijn geweest, was het vervormde gezicht van mijn moeder. Haar wangen trokken wel eens vaker asymmetrisch samen, niets nieuws onder de zon. Het punt was alleen: naast haar dook het hoofd van de kampleider op. Deze combinatie zette kwaad bloed bij mij. Ik wilde in één ruk opstaan, maar in mijn hoofd duizelde het. Moeder huilde ongegeneerd, als een boerin die haar koe stokstijf in een sloot teruggevonden had. Hij gebaarde haar opzij te gaan en boog zich over mij: de bewoners van ons kamp en vooral het keukenpersoneel moesten mij bedanken voor mijn heldendaad – hij was een andere mening toegedaan, maar dit terzijde. Als beloning, vervolgde hij, kreeg ik morgen een dubbele portie gestoofd kippenvlees. Ik wierp hem een mondsnoerende blik toe en wreef ondertussen over mijn slapen: het mocht wel eens ophouden met duizelen in mijn bovenkamer. Ik probeerde nogmaals op te staan. De directeur hielp mij overeind en wilde hoogstpersoonlijk met mij terug naar de slaapzaal lopen. Mijn moeder had vast schone kleren voor mij, klonk hij verdacht vriendelijk. Of ik ze aan wilde trekken. Immers, morgen was het feest. Ook de beslissing over het lot van de kippen liet hij aan mij over. Zouden wij de overige zeven in de pan hakken of zouden wij ze eieren laten leggen tot de volgende Dag van de Arbeid?

Ik wierp de directeur een tweede mondsnoerende blik toe, verzamelde mijn moed en zei ten overstaan van de al dan niet bebrilde aanwezigen in de keuken dat ik eindelijk begreep waarom intellectuelen heropgevoed moesten worden. Ik dacht terug aan de meisjes bij mij op school, die het als hun plicht beschouwden om mij af te tuigen, alleen omdat ik een kind van geleerden was en zij van arbeiders. Hun vader of moeder had vroeger misschien ook vlinders in de buik gevoeld voor een zoon of dochter van academisch geschoolde ouders, maar zijn of haar ontluikende genegenheid was de kop ingedrukt vanwege het standsverschil. Lang leve de Culturele Revolutie!, riep ik. Nu pas zag ik het nut van deze massabeweging. Wat mij betrof mocht de Revolutie net zo lang gevoerd worden totdat wij allemaal elkaars gelijke werden en totdat iedereen op iedereen verliefd mocht worden, met goed gevolg! Terwijl ik met mijn rechterarm zwaaide, als een overtuigde Rode Gardist, zag ik moeder wankelen op haar sokkel. De koks en kokkinnen staarden mij aan, alsof ze een geraamte in hun keukenkast aangetroffen hadden. De hoogste gezaghebber van het kamp bedekte mijn mond met zijn hand, klemde mij onder zijn oksel, voegde drie stappen in tweeën en verwijderde zich in ijltempo van de verbouwereerde omstanders.

Al moest ik binnensmonds schreeuwen, mijn mening moest eruit. De Dag van de Arbeid was nep, riep ik terwijl ik met mijn benen schopte tegen de directeur die de intellectuelen zowel onderdrukte als vertegenwoordigde. Zelfs de geleerden die hier heropgevoed werden – ‘slangenbeesten en koeiengeesten’ – voelden zich te goed voor revolutionaire timmermannen – ‘leiders van het land’. Ahá, krijste ik, we vereerden één dag per jaar de arbeidersklasse om de rest van het jaar op hen neer te kunnen kijken! Moeder nam het van de directeur over en bedekte met háár hand mijn mond.

WOESTE TIJGER EN VERLEGEN BRUID

In plaats van naar mijn slaapzaal boog de kampleider af naar de schuur. Daar stond een scooter met een trekkar, ons enige gemotoriseerde voertuig. Ik werd achter in de kar gedeponeerd. De directeur vervloekte een voor een de voorouders van de chauffeur van deze dure tweewieler – niemand anders kon ermee overweg – totdat hij eindelijk getraceerd was. Hij zat te kaarten met zijn collega-bewakers en van zijn baas moest hij nú achter het stuur. Het rode waas uit de kippenromp keerde voor mijn geestesoog terug en ik kreeg het koud tot in mijn kleine tenen. Wat moest mijn timmerman destijds voor angsten hebben doorstaan om een varken van tweehonderd kilo om zeep te helpen, terwijl hij normaliter zelfs bang was voor een insect! Door mijn toedoen had hij een dier vermoord, door mijn toedoen was hij zijn baan kwijtgeraakt en door mijn toedoen moest hij beerputten in elkaar timmeren. Ik wilde mezelf met mijn armen slaan, maar ze waren door moeder tegen mijn rug geduwd. Ik wilde mijn grote held mijn verontschuldigingen aanbieden, maar mijn mond werd door moeder gesnoerd. Ik kon echter denken. Denken dat ik nooit meer naar tederheid zou verlangen. Denken dat ik ooit herboren zou worden in een wereld zonder rangen en standen. Niet in theorie, maar in de praktijk.

Op diezelfde avond mocht ik weer, met mijn mond en handen vrij, per scooter naar huis, pardon, naar het kamp. Moeder snikte de hele rit door, hoewel de bestuurder van het prijzige voertuig haar tot bedaren maande. Ze had het de directeur al moeilijk genoeg gemaakt. Hij stond niet graag in de schoenen van zijn baas, volgens de parttime chauffeur en fulltime bewaarder, want hij had heel wat uit te leggen aan de rest van de kampbewoners, vanwege het voorrecht dat mijn moeder ten deel viel, vanwege mij.

De volgende dag hoefde ik niet mee naar het spinazieveld dat gewied moest worden. Moeder nam de spade en bij het verlaten van de slaapzaal vertelde ze mij dat ik wel naar buiten mocht, maar niet naar de kantine, en ook niet naar de werkplaats van de timmerman, die er allang niet meer was. Ik had geen fut om boe of bah te zeggen. Het spuitje dat ze mij gisteren in het Rode Vlag Districtsziekenhuis hadden gegeven kon zelfs een woeste tijger tot een verlegen bruid kalmeren, althans zo voelde het, nu nog.

Iemand klopte op de deur en ik knikte bij wijze van antwoord alsof de persoon daarbuiten kon zien wat ik met mijn hoofd deed, enfin. Na een poosje hoorde ik de directeur bij de deur roepen. Er mankeerde niets aan mij, zei hij. Dan wist hij meer dan ik, dacht ik. Of ik een eindje met hem wilde wandelen. Ik zei er maar ja op, want alleen was maar alleen. Hij liep voor mij uit en hield zijn handen in zijn broekzakken. Gefeliciteerd, trok hij een raar gezicht. Het bleek dat ik sinds gisteren bij de gedetineerde ooms en tantes in aanzien was gestegen. Van een lastpostje gepromoveerd tot hun gezamenlijke vijand nummer één. Zijn blik priemde in mij: wat bezielde mij eigenlijk om de woorden die hij mij in vertrouwen gezegd had aan de grote klok te hangen? Nu zouden de intellectuelen die hier heropgevoed werden mij rauw lusten. Standsverschil en liefdesrelatie. Dit dilemma bestond niet alleen tijdens de Culturele Revolutie, maar was van alle tijden, vertelde hij mij. Alsof dat reden genoeg was om het in stand te houden! Geen politieke beweging, ging hij door, kon het met wortel en tak uitroeien, hoe grondig ze het ook aanpakten. Maar, hij keek naar de blauwe lucht en waarachtig, wandelend langs het sperziebonenveld glimlachte hij en nam mij opnieuw in vertrouwen. Het behoorde tot het verleden dat ik door de geleerden niet serieus werd genomen. Iedereen had het over de kleine Wilde Rozen – de betekenis van mijn naam, Qiangwei – die in het wilde weg prikte en die er niet voor terugdeinsde de directeur te kijk te zetten. Dit woog weliswaar niet op tegen mijn onvergeeflijke uitspraak over de noodzaak van de heropvoeding van intellectuelen, maar het maakte een hoop goed. Alleen een dappere man kon mij temmen, beweerde de kampleider. Ik wierp hem wederom een mondsnoerende blik toe. Had hij niet mijn heldhaftige timmerman naar de varkensstallen in Changping verbannen? Het was zo te horen menens met mijn gevoelens voor de jongeman, knikte hij met zijn grijzende hoofd. Dat had hij niet achter een twaalfjarige gezocht, zuchtte hij. Ook niet dat ik acht kippen in vijf minuten voorgoed tot zwijgen gebracht had. Of ik mijn affectie niet beter kon besteden aan een jongen van mijn eigen leeftijd?

Boeddha’s wegen waren inderdaad ondoorgrondelijk. Drie dagen later had de kampdirectie besloten mij terug te plaatsten naar het jeugdopvangcentrum in Beijing. Moeder kreeg haar zin. Niet op de manier zoals zij had gedacht, maar toch. Bovendien mocht ze, dankzij de schermutselingen aan de grens tussen ons land en de Sovjet-Unie, een weekje bij mij in de hoofdstad blijven. Mama was een van de weinige deskundigen die én nog niet door de Rode Gardisten onschadelijk – lees: koud of gek – was gemaakt én het klassieke Russisch verstond zoals tsaar Peter het sprak. Zij was door het Instituut van Moderne Geschiedenis tijdelijk geleend om archieven – gezamenlijke verklaringen, decreten of zoiets – in het Chinees te vertalen, als bewijs dat het eiland al vanaf, welke dynastie was het ook alweer?, van ons was. Met andere woorden, wat de kampbewoners elkaar influisterden, dat de directeur moeder en mij voor de zoveelste keer matste, klopte niet. Na de bekendmaking van dit besluit wandelde de directeur voor de laatste keer met mij mee. Kikkers kwaakten in de sloten langs het paadje waarop wij liepen en over boterbloempjes stapten. Hij had een verzoek. Of ik voortaan moeder niet meer de stuipen op het lijf wilde jagen. Ineens miste ik hem, ik bedoelde ditmaal de directeur. Ik nam het hem kwalijk dat hij mij liet gaan, alleen omdat de gedetineerde intellectuelen mij niet konden uitstaan. Ook hij verliet mij, net als de timmerheld destijds. Dom kind, tikte hij met de knokkel van zijn wijsvinger op mijn voorhoofd en hij keek van mij weg.

Mijn gevoelens voor de kampleider legden een traject af dat begon met afschuw en eindigde in teleurstelling, met als tussenstop geborgenheid.

WAS IK HET NIEUWE MEISJE?

Moeder hield een kussensloop voor mijn gezicht. Groen paste niet bij mijn huidskleur. Ze bracht mij naar de gordijnen. Bruin evenmin. Ze beet op haar lip en diepte een blauwe rok uit een kist op, met het motief van gele vlinders en witte margrietjes. Mijn hart maakte een sprongetje. Hoe vaak had ik niet bij haar lopen zeuren om hem eventjes te mogen dragen, ook al zwom ik erin? Moeder beschermde hem tot nu toe als haar oogbol. In deze rok had ze op het station van Beijing mijn vader uitgezwaaid, toen zijn legereenheid verhuisde naar de provincie Sichuan. Sindsdien had ik mama dit kleed nooit meer zien dragen, zelfs niet op 1 oktober, de Nationale Feestdag. Ze nam een schaar, knipte hem doormidden en naaide tot middernacht. Ik kon de slaap niet vatten en wist niet of ik blij of bedroefd moest zijn.

De volgende ochtend haalde moeder onder haar hoofdkussen een glad geperste jurk vandaan. Eindelijk wist ik wel hoe ik me moest voelen: beschaamd. Ik zag me mijzelf er al inwurmen: hij was eerder voor een pop bestemd, piepklein. Daarbij kwam nog, nu ik hem van moeder aan moest trekken, dat ik intussen gewend was om in lompen te lopen. Anders zou ik in het kamp zijn opgevallen als een vrij mens. Dat zou een doorn in de ogen zijn van de gedetineerde ooms en tantes. Ik was nu geen foute intellectueel meer, pardon, de dochter ván dan, zei moeder opgetogen. Vandaag was mijn eerste dag op de oude school, ging ze verheugd verder, en ik wilde toch goed voor de dag komen? Wat haar betrof moest ik de kamptijd uit mijn geheugen wissen en net zo’n onbezorgd leven gaan leiden als mijn voormalige en vanaf nu huidige klasgenoten. Dit klonk niet verkeerd en ik kroop enthousiast in mijn nieuwe kleed. Wat gebeurde was wat ik gevreesd had: ik hoefde maar voorover te leunen of mijn onderbroek werd tentoongesteld aan het algemene publiek. Hier wees ik moeder op, maar ze keek trots uit haar ogen. Ik moest maar als een jongedame in afgemeten pasjes lopen, adviseerde ze mij, dan was er geen man overboord. Bovendien, men mocht gerust weten dat haar Qiangwei een roos in de knop was. Ik wou dat ik een spuitje of een drankje kreeg dat mij van een verlegen bruid in een mug om kon toveren. Dan zou ik mij kunnen verbergen tussen de plooien van de gordijnen. Moeder bleef maar stralen en ik werd nieuwsgierig.

Voor het eerst probeerde ik met moeders ogen naar mijn lichaam te kijken. Mijn benen leken niet meer op bamboestokken waarlangs sperziebonen opklommen. Een laagje vlees omsloot mijn knieën, waardoor de overgang van de bovenbenen naar de kuiten vloeiender verliep. Ook mijn borstkas leek niet meer op een wasbord, waar je een, twee, drie enzovoorts de richels van kon tellen. Geen denken aan!, pelde ik de jurk van mij af. Stel je voor dat mijn vroegere speelkameraden mij hierin zouden zien. Een heuse bourgeois-mademoiselle, zei ik. Moeders wangen trokken weer asymmetrisch samen en ze wisselde dreiging af met zielig doen. Zo vertelde ze me dat ze haar zelfrespect keer op keer naar de Filistijnen hielp opdat ze zich over mij kon ontfermen, maar wat kreeg ze ervoor terug? Stank voor dank. Ik liet mijn hoofd hangen en liep in ministapjes naar school. Onderweg bad ik tot Boeddha dat er geen bries opstak, anders zouden voorbijgangers mijn Pasen en Pinksteren zien.

De lerares, die zeker kort geleden in dienst moest zijn getreden aangezien ik haar niet kende van het vorige jaar, nam mij mee naar het leslokaal. In de gang joeg ze groepjes jongeren uit een hogere klas weg. Terug naar hun eigen zitplaats, klonk de juf vriendelijk maar onverbiddelijk. Hier viel niets bijzonders te zien, volgens haar. Bij de deur van een lesruimte, de een na laatste in de rij, liet ze mij buiten wachten. Ze zou mij eerst aan de leerlingen voorstellen en dan kon ik naar binnen, fluisterde ze. Een van de jongeren van daarnet haalde mij in en praatte met de baard in de keel: was ík het mooie meisje dat nieuw was? De ontgoocheling droop van zijn stem. Sinds gisteren had iedereen het over mij, maar… Hij slikte de rest van zijn zin in. Ik slonk in mijn jurk, als een slak onder een handvol zout, maar ik durfde hem niet te vragen wat hij bedoelde. Was ik niet mooi of niet nieuw? Hij en zijn vrienden zouden straks voor niets twintig bladzijden uit het Rode Boekje overschrijven, als straf dat ze midden in de les hun plaats verlaten hadden. Zijn manier van klagen maakte iets in mijn geheugen wakker, maar ik kon de moed niet opbrengen hem aan te kijken. Qiangwei!, verhief de jongen zijn stem. Alleen omdat ik een jaartje tussen de grote geleerde mensen had gezeten hoefde niet te betekenen dat ik mijn oude kameraden niet meer wilde kennen, of was ik dat van plan?, luidde zijn verwijt vermomd als vraag. Nu moest ik wel naar boven kijken. Zijn hoofd kwam mij inderdaad bekend voor. Het behoorde, als ik mij niet vergiste, toe aan een van mijn speelkameraden. Alleen werd het nu gedragen door bredere schouders en een langer lijf.

Peng?, rilde ik van opwinding. Van het ene moment op het andere keerde mijn oude gedaante terug. Onbezorgd, zoals moeder voorspeld had. Het viel hem mee dat ik nog wist hoe hij heette, reageerde de uit de kluiten gewassen jongen opgelucht en hij duwde mij naar voren. Aan het gezakte gezicht van de lerares merkte ik dat ze mijn naam minstens drie keer geroepen had, zonder dat ik er gehoor aan gegeven had. Na mij slopen Peng en zijn vrienden, allemaal een maat groter maar met dezelfde kwajongensmimiek van vroeger, ook ons leslokaal binnen, als inbrekers door de politie bij de lurven gepakt. Ze waren dus geen grote jongens van een klas hoger, bij nader inzien.

IN DE BOOMGAARD

In de lunch- en siëstapauze haastte ik me naar huis. Voordat moeder terugkwam wilde ik het middageten klaargemaakt hebben. Dit was ook haar eerste dag als leerkracht op het Instituut van Moderne Geschiedenis. Al hoefde ze niet met de bus naar het centrum om de archieven te vertalen – zij en haar tijdelijke collega’s hadden een vergaderzaal van haar universiteit tot hun beschikking gekregen – ze kon pas na enen eten en een dutje doen. Onderweg floten mijn oude speelkameraden en zongen ze een marslied dat ons destijds de nodige moed gegeven had, toen wij met elkaar wedijverden wie het eerst in de grote kuil voor ons onderwijsgebouw durfde te springen. Ik draaide mij om en wilde hen vertellen hoe blij ik was om hen terug te zien, maar ze keken naar oost, west, noord en zuid, behalve naar mij. In het begin dacht ik dat het toeval was, maar na een tijdje drong het tot mij door dat ze mijn blik meden. Mij best. Ik liep sneller; zij ook. Zelfs ons marslied zongen ze in rapper tempo. Toen ik een boomgaard passeerde, renden ze opeens voor mij uit en liepen daarna achterwaarts, met hun gezicht naar mij toe. Nu zagen wij elkaar pas echt weer, in onze volle lengte en breedte, niet in de donkere gang van onze school, maar in de heldere buitenlucht tussen de fruitbomen, na bijna een jaar, tien maanden om precies te zijn.

Ik wist niet wat er door hen heen ging, maar ik schrok. Een knobbel schoot onder Pengs kin op en neer terwijl hij het woord nam. Of ik echt op een karbouw gereden had en of ik een mand kikkers in het rijstveld gevangen had. En zo ja, was het spannend om op de rug van een ploegbeest te hobbelen? Hoe smaakten de dagverse kikkerbillen? Ik stond ervan te kijken. Ook de hals van mijn timmerman vertoonde zo’n bobbel wanneer hij praatte of wanneer hij woorden die op zijn lippen lagen, inslikte. Met man en macht onderdrukte ik de neiging verder te rouwen om mijn in de knop gebroken relatie met mijn grote held. In plaats daarvan vroeg ik Peng of hij ooit een voet gezet had in een landbouwveld buiten de stad Beijing. Nee, zeker, jongeheer?, antwoordde ik voor hem. Pardon?, keek Peng mij schaapachtig aan.

De kikkers in de rijstvelden van mijn heropvoedingskamp begrepen mij beter dan deze jongens, zei ik tegen mezelf en mijn gedachten dwaalden af. Naar de modder tussen onze tenen en de bloedzuigers op (of moest ik zeggen: in) onze kuiten, toen wij zaaiden, plantten en wiedden, onder vuurspuwende zon of verpletterende regen. Mijn gedachtetrein raasde door: ik hoopte voor Peng en mijn andere schoolvriendjes dat als zij groter werden er geen tweede Culturele Revolutie uit zou breken. Zodat ook zij erachter zouden komen dat bij ons in het noorden weinig rijst werd verbouwd – daar was ons klimaat te droog en te koud voor – en dat karbouwen tegenwoordig alleen nog voor ploegen werden ingezet op smalle stroken waar tractoren hun draai niet konden vinden. Waar een heropvoedingskamp al niet goed voor was! Ik bleef maar in mezelf praten, terwijl de jongens mij aanstaarden. Ik meende dat ze onder de indruk waren van mijn kennis over de noordelijke landbouwcultuur, maar voordat ik kon zwelgen in zelfingenomenheid besefte ik dat ik ernaast zat, want ze konden niet in mijn hoofd kijken. Ze staarden mij aan vanwege mijn smalle jurk, de inhoud ervan dan. Ik kromde mijn rug maar plotseling dacht ik terug aan zoëven.

Zeg op!, stapte ik naar hen toe, waarom behandelden ze mij als lucht toen ik het schoolgebouw verliet? Ze zochten oogcontact met elkaar en probeerden te fluiten, tevergeefs. Ik zag hen blozen als één man en besefte dat ze waarschijnlijk in het begin te verlegen waren geweest om mij aan te spreken. Net als ik. Ook ik had Peng, de vermeende jongen uit een hogere klas, niet durven aankijken, nietwaar? Maar… wat had hun gêne amper vijf minuten later spoorloos doen verdwijnen? Ahá, hier in de boomgaard, ver van andere klasgenoten die hen eventueel konden uitlachen voor hun zwak voor een meisje, wilden ze wel met mij praten, mij aangapen zelfs, zonder met hun ogen te knipperen. Ze waren nooit verlegen geweest, eerder schijnheilig! Ik verzocht hen opzij te gaan. Waarom was ik opeens kwaad?, vroegen ze in koor. Zij omsingelden mij, gaf ik hen te kennen, en ik wilde weg, met hun goedkeuring! Dat laatste sprak ik zo venijnig uit dat ik er zelf van schrok. Mijn timmerman lachte mij vanuit de verte toe. Hij was niet zoals zij, prees ik mijzelf gelukkig. Hij had wel het lef om een boomstronk met gesloten ogen in acht stukken te splitsen, een varken aan de zaagbank vast te binden én de hoogste gezaghebber van het kamp te verzoeken mijn spaarvarkentje van twee achterpoten te voorzien, terwijl die grote baas in een handomdraai zijn leven voor onbepaalde tijd kon verzuren. De jongens riepen, floten en zongen achter mij. Ik keek niet om en holde naar huis.

VOL VAN ZONNEBLOEMPITTEN

In de kantine van moeders universiteit kocht ik twee gestoomde broodjes – van wit tarwemeel! – en een bord geroerbakte bleekselderij. Toen ik thuiskwam was het eten al koud geworden. Ik was echter nog steeds in de ban van het voedsel zomaar midden in het jaar. Bij ons in het kamp waren de broodjes gemaakt van maïsmeel: ze waren geel en schuurden in onze keel. Alleen bij het Chinees Nieuwjaar zagen de broodjes er wit uit en smolten ze zowat op onze tong. Als het landbouwseizoen begon en wij ons groentegerecht onder de loep namen, vonden we er af en toe stukjes varkensgehakt in. Hier in de stad hadden die lui de hele ochtend op hun achterwerk gezeten, maar wat trof ik tussen hun stronkjes bleekselderij aan? Vlees! Zo lang als een luciferstokje en zo dik als een eetstokje. Waarom dit krachtvoer, terwijl ze geen zware lichamelijke arbeid verricht hadden? Vond ik het gek dat moeder en ik met scheve ogen aangekeken werden toen wij onze lotgenoten verlieten? Dat ik vergeten was aan welke luxe ik me gelaafd had voordat ik het kamp in ging, zeg! Een en ander deed mij besluiten mijn kampgenoten hun afgunst niet meer te verwijten. Sterker nog, ik voelde me een verrader, die hen in kommer en kwel liet sudderen, én een egoïst, die hen alleen de last van ons gezamenlijke lot liet dragen.

Met een ijzeren haak verwijderde ik het deksel van het kolenfornuis, dat in de gang naast onze kamerdeur stond. Vlammen sprongen op toen ik een pannetje kraanwater op het vuur zette. Ik opende het deurtje onder aan de kachel, met nog meer vlammen tot gevolg. De klok gaf kwart voor één aan. Ik had maar een kwartier om een pan water te koken, er het selderijgerecht aan toe te voegen, het op smaak te brengen en er zo een soep van te brouwen. Door het harde werken en het karige eten in het kamp kon moeders maag weinig verdragen, maar iets warms en vloeibaars ging er bij haar altijd in. Ook de broodjes warmde ik op, door ze op het deksel te leggen, dat heet werd vanwege het water dat in de pan pruttelde. Wat was ik aan het doen?, klonk een stem achter mij op. Mijn pupillen verwijdden zich en ik zag een korte man in de donkere corridor. Zijn grijze haren werden doorzichtig door de rode vlammen uit mijn fornuis en dit maande mij tot eerbied.

Aan het koken, opa, zei ik beleefd. Maar stiekem dacht ik bij mezelf: waarom zat ik anders voor het fornuis gehurkt? Ik schoof opzij, zodat hij erlangs kon. Hij moest zeker naar het herentoilet aan het einde van de gang, dacht ik, maar nee. Hij vroeg of hij mijn snijplank en hakmes mocht gebruiken. Natuurlijk, opa. Ik ging mijn huisje binnen en bracht hem wat hij nodig had. Hij haalde de rechterhand vanachter zijn rug tevoorschijn. Ik zag het witte deel van een Chinese kool. Waar zou hij de plank kunnen leggen om de kool te snijden, hier in de gang?, wilde hij weten. Dat ging niet, ik was het met hem eens. Ik opende mijn deur en toonde hem waar ik het snijwerk zelf meestal deed: op de enige tafel die ons huisje rijk was. De oude opa hield eerst de bladeren van de kool als een kegel bij elkaar en verdeelde hem in acht mootjes. Als ik ze met een liniaal zou meten, zouden ze qua lengte minder dan één millimeter van elkaar verschillen. Ontzag vervulde mijn hart en verlamde mijn stembanden. Pas toen ik het klikklakken van leren schoenen hoorde, keerde mijn spraakvermogen terug.

Mama, tilde ik de plank op en liet haar de acht partjes zien, kijk hoe gelijkmatig ze waren! Ik wilde haar net zeggen dat ik ook zo wilde leren snijden of haar gezicht zakte bijna tot aan haar schoenen. Terwijl ze de oude opa aankeek, snauwde ze mij af. Of ik niet zo brutaal wilde zijn. Ik liet mijn hoofd hangen. Ze had gelijk. In plaats van haar goedemiddag te zeggen en te informeren of ze moe was van het vertaalwerk, had ik het vol vuur over het koude kunstje van iemand die ik niet kende en zij ook niet, naar haar blik te oordelen. Hij legde het mes terug op de plank en liep met de stukjes kool in zijn hand onze kamer uit.

O, de pan! Ik sprintte naar de gang, schepte een kom soep voor moeder op en overhandigde haar tevens een opgewarmd gestoomd broodje. Moeders gezicht werd korter en ronder. Ze lachte weer. Maar een tel later hoorde ik haar tranen doorslikken. Mama hoefde niet meer te groeien, stopte ze het broodje in mijn hand, maar haar Qiangwei moest flink eten. Wij hadden genoeg voor ons tweeën, zei ik gauw, maar zowel zij als ik wist wel beter. De pan soep en de twee broodjes kon ik alleen aan, graag zelfs. De laatste tijd gierde niet alleen bloed door mijn aderen, maar ook mijn maag schreeuwde om meer vulling. Ze had geen honger, beweerde moeder. In de vergaderzaal waar ze samen met andere vertalers aan de archieven werkte, stonden schaaltjes zonnebloempitten en potten thee. Daar deed ze zich te goed aan. Mijn mondwater ging bijna overboord. Zaden! Wanneer was de laatste keer dat ik dit woord hoorde, laat staan dat ik proefde wat men eronder verstond? Terwijl ik anderhalf gestoomd broodje naar binnen werkte, voerde moeder mij met een lepel de selderijsoep. Ik liet het mij welgevallen terwijl ik normaliter zou protesteren: dacht ze soms dat ik nog een baby was? Elke dag die wij samen doorbrachten dreef ons dichter naar het afscheid. Over zes dagen zou ze zich weer in het kamp moeten melden en ze wilde mij verzorgen nu het nog kon. Een hap brood bleef in mijn keel steken en ik hoestte. Ze klopte op mijn rug en ik deed alsof ik zou stikken, opdat ze mij langer zou aaien en bemoederen.

Voor het middagdutje hoefden wij geen plank op twee krukken te leggen om het bed te verbreden. Moeder strekte haar linkerarm uit en ik nestelde mij onder haar oksel. Wij drukten ons tegen elkaar aan en trachtten de slaap te vatten. Mijn oogleden veerden echter telkens open en ik overlegde met mezelf of ik het moeder moest vertellen. Toch maar niet. Ze had haar hand in een wespennest gestoken om mij terug in de stad te krijgen en ik kon het niet maken om… Mij inhouden was niet mijn sterke kant. Mama, probeerde ik het onderwerp zo voorzichtig mogelijk te brengen. Ze reageerde er niet geïrriteerd op. Ik greep de kans en vroeg of ze mij zou missen, straks als ze in het kamp zat. Ze omsloot mij met beide armen en ik merkte dat ze door haar woorden heen glimlachte. Haar dochter kreeg vlees in haar groentegerecht en tarwemeel in haar broodjes. Hier moest ze Boeddha voor bedanken. Het zou gulzig zijn om nog meer van Hem te verlangen, vond zij. Wat als… wat als ik mee zou gaan, mama, terug naar het kamp? Haar lichaam verstijfde en ze verzocht mij te herhalen wat ik uitgekraamd had.

Ik kon niet genieten, van vlees noch tarwemeel, mompelde ik, zodra ik aan de ooms en tantes bij ons in het kamp dacht. Moeder zat rechtop en schudde mij door elkaar. Luister, verhief ze haar stem en dit deed ze altijd als ze geen gelijk had maar dat wel wilde halen. Hoe vaak moest ze mij nog vertellen dat ik het verleden uit mijn systeem moest wissen enzovoorts? Wat hoorde ze daar?, ging ze door. Kon haar kind niet leven met haar geluk, en met de pech van de kampbewoners? De jongens en meisjes bij mij op school hadden nooit een heropvoedingskamp vanbinnen – vanbuiten uiteraard ook niet – gezien. Moesten zij zich ook schuldig voelen vanwege hun voorrecht?

Terwijl moeder tegen mij schreeuwde alsof ik een olifant was die per ongeluk op mama’s teen had gestaan, verborg ik mijn nek in mijn kraag en piekerde. Zou ik mama wel of niet de volgende steen op mijn hart opbiechten? Om te beginnen legde ik mijn hoofd in haar armen en knikte ja tegen haar, waardoor ik stootte tegen haar borsten, de enige plek aan haar lijf waar geen botten uitstaken. Voorts beloofde ik mama beterschap, maar met één ding zou ik moeite blijven hebben, vreesde ik. Ze toonde zich benieuwd naar mijn volgende ‘onzin’. De jongens bij mij in de klas waren verwende nesten. Heerlijk, nu ik mijn hart had gelucht. Hoezo?, klonk moeder eerder gealarmeerd dan geïnteresseerd. Een weekje in het kamp ploeteren en hongeren en dan zouden ze het laten om dwangarbeid te associëren met karbouw rijden en kikkers vangen, luidde mijn argument. Moeder aaide mij over de bol en zei dat ik een grote meid was geworden. Omgang met de geleerde volwassenen in het kamp was goed voor mij geweest. Ze zou hen ook hier in de campus voor mij zoeken. Een moeilijke opgave, waarschuwde ze me van tevoren, aangezien de intellectuelen die ertoe deden opgesloten zaten. Ik stribbelde tegen, maar moeder was nog niet uitgepraat: van hen kon ik iets opsteken, maar niet van mijn leeftijdsgenoten. Nee, ze vond mijn schoolvriendjes niet verwend, maar verwaarloosd. Het Rode Boekje als het hoofdbestanddeel van hun en sinds vandaag ook mijn leerstof bevorderde niet bepaald onze algemene ontwikkeling, volgens moeder.

Als ik geweten had dat ons gesprek deze richting op zou gaan, zou ik ‘verwende nesten’ nooit in mijn mond genomen hebben. In het kamp had ik geen keuze, maar nu was ik omringd door jongens en meisjes van mijn eigen leeftijd. Moest ik weer ooms en tantes horen oreren over wereldgeschiedenis, internationale politiek, literatuur, filosofie en godsdienst? Ja, ik wist hierdoor wanneer Pasen en Pinksteren gevierd moesten worden en wie Filistijnen en Israëlieten waren, maar wat had ik eraan? Ik wilde lol hebben, hier en nu, net als mijn kameraadjes. Had moeder mij niet gezegd dat ik het kampverleden achter mij moest laten? Nu kon ik de slaap helemaal niet meer vatten! Maar geen paniek, dacht ik stiekem. Over een weekje zou ze honderden kilometers van mij verwijderd zijn en dan kon ik spelen met wie ik wilde.

SLUIPROUTE

Toen ik na de siësta door de boomgaard liep, op weg naar school, voelde mijn neus warm aan. Ik had voor niets woorden met moeder gehad, in de spaarzame dagen dat wij samen konden zijn, over met wie ik het beste om kon gaan. Mijn kameraadjes had ik als schepen achter mij verbrand, twee uur geleden hier in de zee van fruitbomen. Zou ik voortaan met de meisjes van onze klas spelen, aangezien het merendeel van hen mij nog kende van een jaar geleden? Alhoewel, geen van hen had vanochtend in de gang gestaan voordat ik het leslokaal binnenging. De groepjes leerlingen die hun plaats hadden verlaten om hun nieuwe klasgenote, ik dus, eerder te zien dan de rest bestonden enkel en alleen uit jongens. Even nadenken. Had geen van de meisjes tijdens de plas- en gymnastiekpauze mij gedag gezegd? Jawel, één met lange vlechten, tot aan haar taille. Haar moeder zat beslist niet vast als de mijne, want zo keurig had ze haar haren niet zelf kunnen doen. Hoop op vriendschap met haar verlichtte mijn stappen en ik begon te huppelen. Er viel iets uit de lucht en rolde voor mijn voeten. Ik keek ernaar: een groen appeltje! Zo groot als een eendenei. Ik keek omhoog. De boomtakken waren behangen met appels in de dop. Er bewoog iets bruins. Een aap? In de stad? Ik bouwde met de hand een balkonnetje boven mijn ogen en tuurde tussen de groene bladeren. Boeddha in de hemel! Een jongen in plaats van een dier. Peng, om precies te zijn. Voor heel even ontmoette zijn blik de mijne, maar ik herinnerde me moeders opmerking: ik was een grote meid geworden.

Geen zin in kinderspel! Met rasse schreden ging ik aan Pengs boom voorbij, terwijl hij heen en weer aan een tak slingerde, met zijn achterpoten trappelde – nog een staart aan zijn stuitje en dan was hij een echte baviaan – en gekke geluidjes via zijn neusgaten uitstootte. Toen hij merkte dat ik niet warmliep voor zijn acrobatische kwaliteiten, sprong hij op de grond, ging achter mij aan en riep dat hij dolblij was nu ik terug was op school. Dit had hij vanmiddag voor het onderwijsgebouw moeten zeggen, deelde ik hem mee, ten overstaan van onze hele klas, niet hier, in niemandsland, zonder risico door anderen uitgelachen te worden. Meer vruchten, ditmaal toekomstige perzikjes, regenden naar beneden. Au! Ik hoorde een jongen kreunen en een tak breken – of was de volgorde andersom? Hoe dan ook, voordat ik er erg in had belandde een tweede ex-speelkameraad met een hand op zijn enkel voor mijn voeten. Hem overeind helpen hoefde ik niet, want hij hinkte op één been langs het aarden weggetje waarop ik stond, stak zijn vinger in de mond en floot. Ineens zag ik mijn overige oude kameraden terug, tien in totaal. Eén kwam uit een appelboom, een ander uit een perzikboom en een zelfs van een stok die een scheef boompje in een rechte baan moest leiden.

Het spel dat ik een minuut geleden nog kinderachtig had gevonden deed mijn bloed sneller stromen. Ik hield mijn schooltas voor mijn gezicht. Zo konden ze mij niet meer zien: erg intelligent was deze dochter van mijn moeder. En ik sloop, tot een bolletje gebogen en muisstil, uit de boomgaard. Het moment dat ik hijgend maar breed grijnzend bij het prikkeldraad tussen moeders universiteit en mijn school arriveerde, stolde mijn bloed. Peng trok met zijn blote handen twee rijen draden vol stalen doornen zo ver als het ging uit elkaar. Hij kreeg assistentie van andere jongens die mij blijkbaar geruisloos gevolgd waren. Samen zorgden ze voor een ruim gat in het prikkeldraad, waar ik doorheen kon kruipen zonder dat mijn jurk aan de doornen bleef haken. Mijn truc om via deze sluiproute eerder dan zij ons leslokaal te bereiken hadden ze dus voorzien. Over elkaar als de broekzak kennen gesproken. Mijn bloed stroomde weer, en hoe! Ik lachte zielsgelukkig tegen de jongens bij het prikkeldraad. Ze lieten hun handen van het draad los en juichten zo luid dat de appeltjes en perzikjes zich nog groener en geler ergerden dan ze al waren. Schuldgevoel klopte op mijn hartpoort, op dit meest ongelegen moment, want ik kon moeilijk naar hartelust lachen met de jongens. Hoe kon ik mijn timmerman én de kampdirecteur zoiets aandoen? Zij hadden mijn eenzaamheid met hun tederheid en moed verdreven, niet zonder de nodige gevolgen voor zichzelf, maar ik had amper een voet uit het kamp gezet of ik viel in de armen van mijn schoolvrienden, alleen omdat hun spelletje mij aansprak.

NASCHOOLSE ACTIVITEITEN

Om drie uur was het gedaan met school, maar wij mochten niet naar huis. De lerares had een opdracht voor ons. Wij moesten een muurkrant van vier bladzijden schrijven. Bij de grote mensen was de Campagne tegen de kapitalistische terugslag al een week aan de gang, gaf ze ons te kennen. Ik telde op mijn vingers: vier massabewegingen in drie seizoenen. In dit tempo kon ik ze niet meer bijhouden, hoor. Het werd tijd dat wij kinderen er ook actief aan deelnamen, zei de juf. Wat wij ons bij de ‘kapitalistische terugslag’ moesten voorstellen, had de lerares ons zojuist tijdens de les uitgelegd. Het zat zo. Deng, een voormalig kopstuk in het volgen van de kapitalistische koers, was nauwelijks in ere hersteld binnen het Centrale Comité of hij stelde een plan voor. Om fabrieken weer normaal te laten draaien, universiteiten studenten te doen opleiden, op scholen leerlingen minder het Rode Boekje te laten bestuderen maar meer lezen en schrijven te leren, ziekenhuizen patiënten te laten behandelen en bibliotheken boeken te laten uitlenen. Toen wij dit van de lerares hoorde – zij op haar beurt van het Volksdagblad – beseften wij des te meer waarom Mao ons gewaarschuwd had: De klassenstrijd verricht wonderen, maar hij moet wel elke dag, elke maand en elk jaar gevoerd worden. Eén dag overslaan, dan kregen we de poppen aan het dansen. De revisionisten zouden ons land weer op zijn kop proberen te zetten. Wilde Deng soms wat de Culturele Revolutie met bloedbad, zweetzee en tranendal bewerkstelligd had, tenietdoen?