Medisch Woordenboek

UITGAVE 2013

MEER DAN 12.000 MEDISCHE ZOEKTERMEN

De meest voorkomende ziektes toegelicht met preventie, diagnose, symptomen en behandeling

EXTRA

ANATOMIE-INDEX

Medisch Woordenboek

een uitgave van

iMed Books, een imprint van
Uitgever Xsebra BV

Copyright

© 2013 Medica Press, Zurich - Zwitserland

www.mediac-press.com

info@medica-press.com

ISBN 9789082088038

NUR 872

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Disclaimer

Deze publicatie is door de uitgever met de grootste zorg en zo actueel mogelijk samengesteld en heeft een informatief karakter. De uitgever zal derhalve geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden indien gebruik of interpretatie van informatie uit deze publicatie daartoe aanleiding mocht geven. Bij gezondheidsklachten adviseren wij niet zelf te gaan dokteren, maar een professionele arts te raadplegen. Ook bij een goede gezondheid is een regelmatige controle aan te bevelen.

Andere uitgaven

App: Deze inhoud is ook beschikbaar als app van iMed Apps ebook / handboek: Medicijnen A tot Z

Medisch Woordenboek

Inleiding

Het Medisch Woordenboek bevat een index van ruim 12.000 medische termen met voor zowel professionals als patiënten heldere uitleg zonder ingewikkeld taalgebruik. Als start voor een nader onderzoek of als antwoord op een vraag. Bij een aantal onderwerpen staan geselecteerde websites vermeld. Bij een ruime selectie van de meest voorkomende ziektebeelden staan preventie, oorzaak, diagnose, symptomen en behandeling toegelicht.

Navigeren door het ebook is eenvoudig: de termen staan op alfabetische volgorde en een full tekst search is ook beschikbaar.

De uitleg van deze medische termen is opgesteld door Medica Press, een Zwitsers consortium van medische specialisten en artsen die al ruim 30 jaar wereldwijd samenwerken. Dit ebook is samengesteld door de redacties van onder meer de volgende in Nederland verschenen publicaties:

- Nieuwe Medische Encyclopedie

- Het Grote Medische Handboek

- De Grote Medische Encyclopedie

Deze unieke informatie vormt de basis voor vele medische uitgaven, waaronder encyclopedieën en handboeken en is niet eerder als ebook gepubliceerd. De uitleg is gevalideerd en in de meeste gevallen uitgebreider dan gratis apps of verklarende woordenlijsten op internet.

Het Medische Woordenboek is ook beschikbaar als app en in andere talen. Voor meer informatie over digitale publicaties geproduceerd op basis van Medica Press content, zie www.medica-press.com

Extra: anatomie-index

In deze uitgave is als extra bijlage een anatomie-index toegevoegd met 4 secties: bloedsomloop, spierstelsel, botten en skelet en zenuwstelsel.

A

A

1. Afkorting van arteria of slagader;

2. Ontkennend voorvoegsel, bijv. Aseptisch: niet besmettelijk;

3. Bloedgroep uit het abo-systeem.

AA

Afkorting van anonieme alcoholici; vereniging die hulp biedt aan personen die aan alcohol verslaafd zijn. Aa-werkgroepen nemen onder andere contact op met patiënten die zijn opgenomen in klinieken, en zij organiseren groepsbijeenkomsten.

Aambeeld

Een van de drie gehoorbeentjes in het oor; de andere twee heten hamer en stijgbeugel. Deze namen hebben ze gekregen op grond van hun uiterlijke vorm.

Aambeien

Aambeien zijn gezwollen weefsels met bloedvaten die zich in de wand van de endeldarm en de anus bevinden. Aambeien kunnen ontstoken raken, bloeden, groter worden en uitstulpen en er kan een bloedstolsel in ontstaan. Aambeien die in de anus blijven heten inwendige aambeien en aambeien die buiten de anus uitstulpen, worden uitwendige aambeien genoemd. Aambeien kunnen zich ontwikkelen door herhaald ‘persen’ tijdens de stoelgang, wat door obstipatie nog kan worden verergerd. Aambeien kunnen soms ook een gevolg zijn van een leveraandoening waarbij de bloeddruk in de poortader toeneemt. Aambeien hoeven doorgaans niet te worden behandeld, tenzij ze klachten veroorzaken. Gebruik van emollientia of glijmiddelen (laxeermiddelen) of psyllium (volumevergrotend middel) kan de obstipatie en het daarmee gepaard gaande ‘persen’ verlichten.

Aandacht

Omvang en intensiteit van iemands bereidheid tot het doen van waarnemingen; het verkrijgen van een voorstelling of het ontwikkelen van gedachten. Aandacht is in wezen een verzamelnaam voor alle processen die tot gerichte, selectieve waarneming leiden.

Aandachtsbereik

De duur dat men zich zonder onderbreking op één object, situatie of zaak kan concentreren.

Aandachtsgebied

Gebied waarop men zijn aandacht concentreert.

Aandoening

Min of meer ziekelijke toestand, zoals een ontsteking. De term betekent in wezen een pathologische of ziekelijke verandering in of aantasting van het lichaam of een van zijn delen.

Aandrangsincontinentie

Vorm van incontinentie waarbij een plotselinge neiging tot urineren ontstaat. Het moment dat men naar het toilet moet, wordt niet op tijd gevoeld. Men verliest in één keer veel urine. Aandrangsincontinentie kan ’s nachts en in volkomen rust voorkomen.

Aandrift

Inwendig gevoel dat tot handeling aanspoort. De term wordt ook gebruikt als synoniem voor instinct.

Aangeboren

Bij de geboorte reeds aanwezig; natuurlijk.

Aangeboren afwijking

Lichamelijke afwijking die bij de geboorte of door lijkopening kan worden vastgesteld. De afwijking is niet altijd met het blote oog vast te stellen, soms is daar een microscopisch onderzoek voor nodig. Naast erfelijke factoren kunnen ook invloeden van buitenaf op de zich ontwikkelende vrucht inwerken en aangeboren afwijkingen teweegbrengen.

Aangeboren fimosis

Wanverhouding tussen de grootte van de eikel en de doorsnede van de voorhuid, waardoor de voorhuid niet over de eikel kan worden teruggetrokken en de reiniging wordt bemoeilijkt.

Aangeboren hartafwijking

Afwijking van het hart, die al bij de geboorte aanwezig is. Aangeboren hartafwijkingen hoeven niet direct bij de geboorte te worden ontdekt, vaak gebeurt dit pas later.

Aangeboren heupluxatie

Type heupontwrichting die berust op een erfelijke ontwikkelingsstoornis van de gewrichtskom waarbij deze als het ware te ondiep is, zodat de dijbeenkop er gemakkelijk uitschiet.

Aangeboren misvorming

Lichamelijke afwijking die bij de geboorte of door lijkopening kan worden vastgesteld. De afwijking is niet altijd met het blote oog vast te stellen, soms is daar een microscopisch onderzoek voor nodig. Naast erfelijke factoren kunnen ook invloeden van buitenaf op de zich ontwikkelende vrucht inwerken en aangeboren afwijkingen teweegbrengen.

Aangezicht

Gelaat, gezicht, voorste deel van het hoofd. Het aangezicht is anatomisch gezien het voorste gedeelte van het hoofd beneden de grens van de haarinplanting. Het aangezicht bestaat uit een benig deel, ook wel de aangezichtsschedel genoemd en uit de weke delen, waartoe de spieren, vetweefsel, bindweefsel, bloedvaten, zenuwen en ook de huid behoren.

Aangezichtsbeenderen

Alle botstukken die de voorzijde van de schedel vormen, zoals het neusbeen (os nasale) en de bovenkaak (maxilla).

Aangezichtskramp

Onwillekeurige spiertrekking van één of meerdere mimische spieren in het aangezicht.

Aangezichtsligging

Ligging van de vrucht in de baarmoeder, waarbij het gezicht het diepst in het baringskanaal is doorgedrongen. Het is een uitgesproken deflexieligging, waarvan in de meeste gevallen geen oorzaak bekend is; soms treedt een aangezichtsligging door een afwijking van de foetus op.

Aangezichtspijn

Aangezichtspijn of trigeminusneuralgie (pijn in het verloop van de vijfde hersenzenuw- nervus trigeminus) is een defect van de nervus trigeminus, die gevoelsprikkels van het gezicht naar de hersenen voert. Wanner deze zenuw (ook wel drielingzenuw genoemd) niet goed functioneert, leidt dit tot ernstige, stekende pijnaanvallen die enkele seconden tot minuten aanhouden. De oorzaak van de aandoening is niet bekend, omdat de pijnaanvallen kort duren en steeds terugkeren, zullen normale pijnstillers meestal niet goed helpen, maar andere geneesmiddelen, vooral medicamenten tegen epilepsie kunnen effect hebben.

Aangezichtsschedel

Voorste deel van de schedel bestaande uit de aangezichtsbeenderen.

Aangezichtsspieren

Mimische musculatuur; spieren in het gelaat die met elkaar verantwoordelijk zijn voor de gelaatsuitdrukkingen.

Aangezichtsspleet

Gelaatsspleet; blijvend bestaan van spleten in het gelaat ten gevolge van het geheel of gedeeltelijk uitblijven van de vergroeiing van de linker en rechter gelaatsaanleg tijdens de embryonale periode.

Aangezichtsverlamming

Aangezichtszenuwverlamming; plotselinge, meestal eenzijdige verlamming van de aangezichtsspieren door een aandoening van de aangezichtszenuw.

Aangezichtszenuw

Zevende hersenzenuw, die zich waaiervormig in een aantal takken verdeelt die naar de gelaatsspieren lopen en de bewegingen daarvan regelen. Het is een gemengde zenuw, bestaande uit een bewegings- en een gevoelsdeel.

Aanhechting

Plaats waar een spier aan een botstuk is bevestigd.

Aanleg

Vatbaarheid voor deze of gene ziekte of aandoening. De term wordt ook gebruikt in de betekenis van natuurlijke geschiktheid of talent. Men heeft aanleg voor of is gedisponeerd voor bijvoorbeeld bronchitis. Die aanleg kan aangeboren zijn- dus bepaald door erfelijke factoren- of verworven door uitwendige omstandigheden.

Aanpassingsstoornis

Psychische stoornis gekenmerkt door angst, neerslachtigheid en stressgevoelens. Een dergelijke stoornis kan ontstaan als reactie op een zeer traumatische aandoening.

Aanpassingsvermogen

Vermogen van de mens het hoofd te bieden aan gevaren die zijn gezondheid bedreigen. Het is het vermogen om binnen zekere grenzen zijn oorspronkelijke aard bij verandering van omgeving te wijzigen en toch in stand te blijven.

Aanpassingswaarde

Biologische term voor de mate waarin een (erfelijke) eigenschap de kans op het voortbrengen van nageslacht vergroot.

Aanrakingsfetisjisme

Vervanging van geslachtsgemeenschap door aanraking; men zoekt met de handen of met andere lichaamsdelen aanraking, zonder tot geslachtsgemeenschap te komen.

Aanrakingsmanie

Vorm van een dwangneurose, die de persoon dwingt om bepaalde voorwerpen op een rituele wijze en in een zeer bepaalde volgorde steeds opnieuw aan te raken.

Aanrakingstaboe

Angst voor elk lichamelijk contact, speciaal in een erotisch-seksuele relatie, op basis van het feit dat lichamelijk contact tijdens de opvoeding als ongewenst of onbehoorlijk werd beschouwd.

Aanranding

Handeling, waarbij iemand door geweld wordt gedwongen tot het plegen of dulden van ontuchtige handelingen. Deze kunnen zowel door ogenschijnlijk normale individuen worden gepleegd als door ernstig psychisch gestoorden.

Aanschouwing

Een activiteit die bestaat in een met aandacht zich richten op iets dat zelf onmiddellijk gegeven is. Het is de taak en functie van het denken, naar aanleiding en op grond van aanschouwing begrippen te vormen.

Aansprakelijkheid

Wettelijke verantwoordelijkheid voor aangerichte schade door een foutieve medische beslissing of handeling, of een verkeerde verpleegkundige handeling.

Aantrekkingskracht

1. Neiging van twee eenheden zich met elkaar te verenigen;

2. De situatie waarbij mensen zich tot elkaar aangetrokken voelen. Het begrip wordt meestal gebruikt in de betekenis van seksuele aantrekkingskracht.

Aanvoerder

Algemene naam voor spieren van de ledematen die een beweging naar de (lichaams)as teweegbrengen.

Aa-proteïne

Specifiek eiwit, met een niet-globuline karakter, dat onder andere gevonden wordt bij:

- amyloïdose;

- osteomyelitis;

- tuberculose.

De bloedconcentratie van dit eiwit is gestegen bij chronische ontstekingsprocessen en op hoge leeftijd.

Aardbeienneus

Aardbeienneus; onregelmatige vergroting van de neuspunt door woekering van talgklieren van de neus, gecombineerd met wisselende roodheid in het gelaat en puistvorming.

Aardbei-angioom

Meestal aangeboren afwijking van bloedvaten, waardoor het gezwel op een aardbei lijkt. Het is een weke, rode verhevenheid die aan een aardbeitje doet denken en soms bij de geboorte nog niet aanwezig is, vooral als de baby te vroeg geboren wordt.

Aardbeiengalblaas

Ophoping van vetten, hoofdzakelijk cholesterol in het slijmvlies van de galblaas. Dit is op de röntgenfoto soms te zien als kleine uitsparinkjes in de wand van de galblaas, waardoor het geheel op een aardbei lijkt.

Aardappelneus

Onregelmatige vergroting van de neuspunt door woekering van talgklieren van de neus, gecombineerd met wisselende roodheid in het gelaat en puistvorming.

Aars

Eind van de endeldarm, gevormd door een dubbel stel spierringen (sphincter) die door de bekkenbodem heen lopen en daarom ook wel het anale kanaal genoemd wordt.

Aarsfistel

Pijpzweer, meestal afkomstig uit de endeldarm en doorbrekend in de buurt van de anale opening. Deze opening wordt gevormd door een dubbel stel spierringen, die door de bekkenbodem heen lopen en daarom ook wel het anale kanaal worden genoemd.

Aarsgezwel

Woekering van cellen in het gebied van de anale opening.

Aarskloof

Zeer pijnlijke en hardnekkige inscheuring van huid en slijmvlies rond de anale opening, meestal ontstoken.

Aarsmade

Bij de mens, vooral bij kinderen, in de darmen voorkomend klein, witachtig wormpje, dat rond de anale opening eitjes afzet en vooral bij het slapengaan jeuk veroorzaakt.

Aarsverzakking

Naar buiten zakken van het slijmvlies van de anale opening, soms aangeboren door zwakte van de steungevende weefsels, soms verworven door o.a. aambeien, diarree en verstopping.

Abasie

Het onvermogen te kunnen lopen op grond van een stoornis in de motorische coördinatie. In het algemeen is het gehele bewegingsapparaat (botten, gewrichten, spieren, zenuwen) intact en berust het verschijnsel op een hersenaandoening.

Abbelap

Gesteelde lap van de huid, spier en slijmvlies uit de onderlip naar de bovenlip of omgekeerd ter aanvulling van een tekort in een van beide.

Abces

Een abces wordt gekenmerkt door ophoping van pus of etter, meestal veroorzaakt door een infectie met bacteriën. Wanneer bacteriën gezond weefsel binnendringen, verspreidt de infectie zich door het weefsel. Sommige cellen gaan dood en vallen uiteen, waarbij ze ruimte achterlaten waar vocht en geïnfecteerde cellen zich kunnen ophopen. Witte bloedcellen, de verdedigers van het lichaam tegen infectie, bewegen zich naar deze plekken en nadat ze de bacteriën hebben opgenomen, sterven ze af. De dode witte bloedcellen hopen zich op en vullen zo het weefsel met pus, een crèmeachtige substantie. Op plekken waar pus zich ophoopt, wordt het gezonde weefsel opzij gedrukt. Vaak herstelt een abces zonder behandeling omdat het openbreekt en de inhoud eruit loopt. Soms verdwijnt het abces langzaam zonder open te breken, omdat het lichaam de infectie bestrijdt en de overblijfselen opruimt. Omdat een abces geen bloedtoevoer heeft, helpen antibiotica meestal niet.

Abces, anorectaal

Een met pus gevulde holte die wordt veroorzaakt door bacteriën die een slijmafscheidende klier in de anus en het rectum hebben geïnfecteerd. Een abces kan zich diep in de endeldarm of dicht bij de opening van de anus bevinden. Hoewel de anus een bacterierijk gebied is, ontstaat er over het algemeen geen infectie omdat de inwendige sluitspier als een barrière fungeert en de bloedtoevoer naar het gebied groot is. Wanneer er toch een infectie ontstaat wordt deze meestal door een combinatie van verschillende soorten bacteriën teweeggebracht. Abcessen vlak onder de huid kunnen gezwollen, rood, gevoelig en bijzonder pijnlijk zijn. Bij abcessen hoger in de endeldarm zijn er vaak minder symptomen, maar ze kunnen koorts en pijn onder in de buik veroorzaken. Antibiotica hebben beperkte waarde, behalve bij mensen met koorts, diabetes of een infectie elders in het lichaam. De gebruikelijke behandeling bestaat uit plaatselijke verdoving, opensnijden van het abces en verwijdering van de pus.

Abces, periapicaal

Ophoping van pus die meestal door een infectie wordt veroorzaakt en die zich vanuit de wortelpunt van een gebitselement naar de omliggende weefsels heeft verspreid. Pus afkomstig van een ontsteking aan een gebitselement vloeit meestal eerst weg naar het tandvlees, zodat het tandvlees bij de wortel opzwelt. Afhankelijk van de plaats van het gebitselement kan de pus ook in de weke delen wegvloeien, wat een zwelling in de kaak veroorzaakt, of worden afgevoerd naar de mondbodem, naar de binnenkant van de wangen of zelfs naar de huid. De tandarts behandelt een abces of uitgebreide ontsteking door bestrijding van de infectie en drainage van de pus, via een operatie of een wortelkanaalbehandeling.

Abces, retrofaryngeaal

Ophoping van pus in de lymfeklieren achter in de keel. Omdat de lymfeklieren achter in de keel na de kinderjaren verdwijnen, komt een retrofaryngeaal abces vrijwel nooit bij volwassenen voor. Veel infecties worden door een combinatie van bacteriën veroorzaakt. De voornaamste symptomen van een retrofaryngeaal abces zijn:

- pijn bij het slikken

- koorts

- vergroting van de lymfeklieren in de hals.

De stem klinkt gedempt en het kind kwijlt. Het abces kan de luchtpijp blokkeren, waardoor ademhalingsmoeilijkheden ontstaan. Het kind heeft de neiging op zijn rug te liggen, met zijn hoofd en nek achterover en de kin omhoog om de ademhaling te vergemakkelijken. Na observatie van de symptomen worden ter bevestiging van de diagnose röntgenfoto's en ct-scans van de hals gemaakt. De meeste abcessen moeten worden gedraineerd, waarbij het abces wordt ingesneden zodat de pus kan afvloeien. Antibiotica worden eerst intraveneus en vervolgens oraal gegeven. De meeste kinderen reageren goed op onmiddellijke behandeling.

Abc-reanimatie

Ehbo-basisregel waarbij vooral aandacht besteed wordt aan ademhaling, bewustzijn en circulatie.

Abdijsiroop

Merknaam van een als hoestdrank gebruikt ‘huismiddel’, dat delen tijm en kaneel bevat, en dat bij niet-ernstige aandoeningen van de bovenste luchtwegen soms afdoende verlichting geeft.

Abdomen

Buik, buikholte; ruimte omsloten door de buikwand, die voornamelijk bestaat uit spieren en hun peesplaten en slechts voor een klein deel uit botstukken. Het abdomen wordt aan de bovenkant begrensd door het middenrif en de ribbenbogen en aan de onderkant door het bekken. Inwendig wordt de buik van de borst gescheiden door het tussen de ribben uitgespannen middenrif.

Abdomentrauma

Letsel of verwonding in het buikgebied waarbij sprake kan zijn van penetrerende verwondingen of stompe letsels. De ernst van het letsel is afhankelijk van de kinetische energie die bij het treffen op het orgaan wordt overgedragen.

Abdominaal

Betrekking hebbend op, behorend tot de buik.

Abdominaal aorta-aneurysma

Verwijd, uitpuilend deel van de grote lichaamsslagader (aorta) in het buikgebied. Abdominale aorta-aneurysma's kunnen zich op elke leeftijd voordoen, maar komen het meest voor bij mannen tussen 50 en 80 jaar oud; veelal bij mensen met hoge bloeddruk, vooral bij degenen die daarnaast nog roken. Ongeveer 20 procent van dergelijke aneurysma's scheurt uiteindelijk open. Patiënten met een abdominaal aorta-aneurysma voelen vaak een kloppend gevoel in de buik. Het aneurysma kan pijn veroorzaken, meestal een diepe doordringende pijn, vooral in de rug. De pijn kan hevig zijn en als het aneurysma lekt, heeft de patiënt meestal aanhoudend pijn. Een aneurysma met en diameter kleiner dan 5 cm zal niet gauw openscheuren. In dat geval hoeft de patiënt soms alleen geneesmiddelen tegen hoge bloeddruk te gebruiken. Met beeldvormende technieken als echografie of computertomografie wordt bekeken hoe snel het aneurysma groter wordt, om te bepalen wanneer operatief ingrijpen noodzakelijk wordt.

Abdominale actinomycose

Infectie met een anaërobe (zonder zuurstof levende) schimmel van het geslacht actinomyces, die aanleiding geeft tot zwelling en ontstekingsprocessen in de buik.

Abdominale ademhaling

Buikademhaling; ademhaling die voornamelijk berust op samentrekking van de buikspieren en het middenrif.

Abdominale angina

Aandoening veroorzaakt door insufficiënte werking van een van de mesenteria slagaders en gekenmerkt door de volgende symptomen:

- aanvallen van ernstige buikpijn vlak na het eten;

- vermagering;

- vermindering van voedselopname door angst voor pijn.

Abdominale aorta

In de buik lopend deel van de grote lichaamsslagader.

Abdominale fissuur

Een fissuur is een medische term voor kloof of spleet. Een fissura abdominalis is een aangeboren spleet van de buikwand.

Abdominale hernia

Breuk; het uitpuilen van een orgaan of een deel ervan via een natuurlijke of verworven opening in een weefsellaag van de buikwand.

Abdominale radiatieschade

Klachtenpatroon, variërend van acuut heftige klachten (misselijkheid, braken, diarree) tot chronisch aanhoudende ongemakken (koliekachtige pijn, pijn bij opgezette buik, vaak diarree, eventueel bloedverlies met de ontlasting) na of tijdens bestraling van de buik.

Abducensparalyse

Volledige uitval van de zesde hersenzenuw; de betrokken oogbol kan niet naar buiten worden bewogen.

Abducensparese

Gedeeltelijke uitval van de zesde hersenzenuw. De betrokken oogbol kan moeilijk naar buiten worden bewogen.

Abducenszenuw

Zesde hersenzenuw of craniale zenuw: afvoerende zenuw (nervus abducens), bewegingszenuw die de binnenste rechte oogspier verzorgt. Bij verlamming van deze oogspier trekken de ogen scheel naar binnen.

Abductie

Beweging waardoor een botstuk van het midden van het lichaam af wordt bewogen.

Abductor

Afvoerder; algemene naam voor een spier die beweging van een lichaamsdeel van het midden af teweegbrengt.

Aberratie

Afwijking van de normale plaats of de normale loop, bijvoorbeeld van een bloedvat. De term wordt ook gebruikt in de betekenis van een psychische aberratie, zoals in een aberratie van het denkvermogen.

Abiogenesis

Het ontstaan van een vorm van leven uit levenloze materie. De term wordt ook gebruikt voor spontane generatie.

Abiogenetische substantie

Elementaire organische en anorganische stoffen, zoals water en aminozuren.

Abiotrofie

Degeneratie en afsterving van lichaamscellen, zonder duidelijke pathologische oorzaak, veelal als gevolg van veroudering.

Ablactatie

Het staken van de borstvoeding, zodat de baby overgaat op flesvoeding of vaste voeding.

Ablatie

Het wegnemen van een orgaan, weefsel of deel ervan.

Ablatiemethode

Experimentele onderzoekmethode in de neuropsychologie, waarbij men bepaalde delen van de hersenen wegneemt teneinde de invloed hiervan op het gedrag van een proefdier na te gaan. Op deze wijze onderzoekt men de functie van verschillende hersendelen.

Ablatio

Verwijdering van een gezwel of orgaan; loslating.

Ablatio retinae

Loslating van het netvlies van de oogbol, waardoor het gezichtsvermogen ernstige schade lijdt.

Abnormale ligging

Elke ligging van het kind bij de geboorte waarbij niet, zoals normaal, het achterhoofd het eerst geboren wordt.

Abnormale urinevorming

Vermeerdering of vermindering van de hoeveelheid urine of een abnormale samenstelling of neerslag in de urine.

Aboraal

Gelegen of gelokaliseerd aan de zijde die van de mond is afgekeerd.

Abortivum

Middel of methode tot het opwekken van een abortus of miskraam. Een abortivum kan een mechanisch middel (vacuümaspiratie), een chemisch middel (morning-afterpil, prostaglandines) of een plantaardig middel (moederkoorn) zijn.

Abortus

Het voortijdig eindigen van een zwangerschap- op natuurlijke of kunstmatige wijze- vóór de 16e zwangerschapsweek; het kunstmatig afbreken van een zwangerschap in een stadium waarin het embryo nog niet buiten het lichaam van de moeder in leven kan blijven.

Abortus febrilis

Een door koorts begeleide miskraam, die meestal door bloedvergiftiging (sepsis) en als resultaat van een ondeskundige zwangerschapsonderbreking opgewekt is.

Abortus imminens

Dreigende miskraam; deze kan in vele gevallen verholpen worden, wanneer een tijdige behandeling plaatsvindt.

Abortus incompletus

Onvolledige miskraam, waarbij de vrucht niet geheel uitgestoten wordt.

Abortus provocatus

Opzettelijke zwangerschapsonderbreking door het opwekken van een miskraam (uitstoten van een ongeboren vrucht die jonger is dan 16 weken) of door vruchtverwijdering via de schede.

Abortus septicus

Een door bloedvergiftiging begeleide miskraam, meestal het resultaat van het gebruik van niet-steriele instrumenten tot vruchtafdrijving.

Abortus, habituele

Verschijnsel dat bij sommige vrouwen de zwangerschap meermalen voortijdig beeindigt.

Abortuskliniek

Een inrichting, geen ziekenhuis, waarin vrouwen een behandeling kunnen ondergaan, gericht op het afbreken van de zwangerschap.

Abortusteam

Groep artsen, verpleegkundigen, psychologen en maatschappelijk werkers die hulp bieden aan ongewenst zwangeren.

Abortuswet

Ingeburgerde naam voor wettelijke maatregelen met betrekking tot het afbreken van zwangerschap (wet afbreking zwangerschap).

Abo-systeem

Bloedgroepenstelsel, opgesteld door landsteiner, die vier bloedgroepen onderscheidde: o, a, b en ab. Bloed van groep a verdraagt bloed van groep b niet en omgekeerd. Groep ab verdraagt zowel a als b, echter niet omgekeerd. Groep o wordt door alle groepen verdragen.

Aboulie

Toestand van wilszwakte of willoosheid; ziekelijke besluiteloosheid voornamelijk voorkomend bij melancholie, schizofrenie en dwangneurose.

Abpa

Afkorting van allergische bronchopulmonale aspergillose, een combinatie van de groei van bepaalde schimmels in de bronchiën en allergische reacties.

Abrasie

Het verwijderen, langs mechanische weg, van de bovenste laag van de huid of van een slijmvlies.

Abrikossov-tumor

Gezwel in de tong, huid en (zelden) strottenhoofd, of andere organen, bestaande uit grote gekorrelde cellen, aanvankelijk gehouden voor jonge spiercellen (myoblasten).

Abruptio placentae

Voortijdige loslating van de moederkoek.

Absence

Moment van verlies van bewustzijn; zeer lichte vorm van epileptische aanval: er treedt verlies van bewustzijn op gedurende enkele seconden (vaak meermalen per dag). Er zijn geen noemenswaardige motorische verschijnselen, op zijn hoogst knipperen met de ogen.

Absentie

Een korte onderbreking van het bewustzijn gedurende 5-25 seconden, hetgeen gepaard kan gaan met staren en lichte schokjes in de spieren rond de mond.

Absint

Sterk alcoholische drank, bereid met een aftreksel van alsembladen.

Absintisme

Een met alcoholisme vergelijkbare verslaving aan absint. Bij acuut absintisme wordt de dronkenschap gekenmerkt door sterke opwinding en agressiviteit, waarna een geestelijke en lichamelijke inzinking volgt.

Absolute drempel

De laatste stimulusintensiteit die nog in staat is een reactie of respons op te roepen.

Absoluut

Benaming voor datgene wat bepaald wordt door zichzelf, zo min mogelijk door relaties tot iets anders. Absoluut is wat in zichzelf volledig, afgesloten, volstrekt is; absoluut staat dus tegenover relatief.

Absorptie

Het opnemen van stoffen, vloeibaar of gasvormig, door cellen en weefsels van het lichaam. Absorptie is in wezen het opnemen of opgenomen worden van stoffen uit de omgeving door cellen van het organisme.

Abstinentie

Vrijwillige of gedwongen onthouding van geslachtsgemeenschap, van regelmatig gebruik van genotmiddelen (alcohol, tabak) of van drugs of geneesmiddelen. Men spreekt ook van abstinentie indien men bijvoorbeeld afziet van het eten van vlees, zuivel of eieren.

Abstinentie, seksuele

De vrijwillige onthouding van geslachtsverkeer.

Abstinentiesyndroom

Lichamelijke en geestelijke verschijnselen die optreden indien een verslaafde het middel waaraan hij verslaafd is moet missen. Kunnen ook optreden indien een patiënt voor zijn gezondheid afhankelijk is geworden van de toediening van een bepaald geneesmiddel en die toediening niet heeft plaatsgevonden.

Abstractie

Het deelsgewijs of onder beperkende opzichten beschouwen, zonder daarbij het onbeschouwde te ontkennen.

Abulie

Apathische conditie gekenmerkt door:

- sterk verminderde ondernemingslust;

- besluiteloosheid;

- onverschilligheid.

Abusus

Overmatig gebruik van bijvoorbeeld geneesmiddelen, alcohol, drugs.

Acalculie

Een geringe vaardigheid in het rekenen bij een ongestoorde algemene denkbegaafdheid. Men onderscheidt primaire en secundaire acalculieën: onder de laatste verstaat men stoornissen van het rekenen waaraan een tekort in een andere psychische stoornis ten grondslag ligt.

Acanthocyt

Rood bloedlichaampje (rode bloedcel), dat de vorm heeft van een doornappel.

Acantholyse

Verlies van het verband van de cellen in de opperhuid.

Acanthoom

Gezwel, uitgaande van de doorncellaag van de huid.

Acanthose, dermale

Verdikking van de opperhuid.

Acanthosis

Erfelijke misvorming van de rode bloedlichaampjes bij het syndroom van bassen-kornzweig, waarbij de meeste rode bloedcellen doornachtige uitsteeksels vertonen, welke soms zo lang zijn dat ze op tentakels lijken.

Acapnia

Tekort aan koolzuurgas in het bloed ten gevolge van een versterkte longventilatie.

Acariciden

Bestrijdingsmiddelen tegen mijten.

Acarofobie

Ziekelijke angst voor kleine levende en levenloze diertjes en voorwerpen. Het bekendst is de angst voor kleine diertjes zoals schurftmijt. De term wordt ook gebruikt voor de waanvoorstelling door mijten besmet te zijn.

Acarologie

De studie van mijten en teken.

Acarus

Mijt.

Acathisie

Letterlijk: niet kunnen zitten. Er is sprake van een gevoel van onrust, waarbij het onmogelijk is een tijd achter elkaar te zitten, liggen of staan.

Acceleratie

Versnelling van bijvoorbeeld het groeiproces, dat bij de mens optreedt tussen het zesde en dertiende jaar en zich vooral uit in toeneming van de lichaamslengte en versnelling van de lichamelijke en geestelijke rijping.

Acceleratietrauma

Andere benaming voor het whiplash-letsel of het traumatisch cervicaal syndroom. Er is sprake van een nekletsel (met name van de weke delen), veroorzaakt door versnelling (acceleratie), vooral voorkomend bij een aanrijding van achteren.

Acceptor

Iemand die iets ontvangt. Bij een transplantatie degene die het orgaan van een ander (donor) krijgt.

Acces

Aanval; speciaal een aanval van hysterie of vallende ziekte (epilepsie).

Accident

Datgene wat van iets deel uitmaakt zonder er essentieel toe te behoren. Accident wordt ook gebruikt in de betekenis van ongeval of stoornis; zo spreekt men van een cerebrovasculair accident (cva), een stoornis in de hersenen als gevolg van een vaataandoening.

Accidenteel

Toevallig; bijvoorbeeld een accidentele bevinding, een toevallige waarneming van een afwijking, die niet direct verband houdt met de klachten.

Acclimatisatie

Het wennen aan een ander klimaat, aan het leven op grote hoogte in bergstreken, of aan andere levensomstandigheden in een ziekenhuis, verpleeghuis of bejaardencentrum.

Accommodatie

1. Aanpassing; het ingericht of ingesteld zijn op. De term wordt meestal gebruikt voor het vermogen van het oog om op verschillende afstanden scherp te zien door veranderingen in de kromming van de ooglens.

2. In Piagets ontwikkelingstheorie een van de twee elkaar aanvullende processen die ten grondslag liggen aan de cognitieve ontwikkeling.

Accommodatie, negatieve

De ontspanning van de ooglenscontractie bij het zien in de verte.

Accommodatie, positieve

De contractie van de ooglens bij het zien van nabij.

Accommodatieparalyse

Verlammingstoestand van de ooglens, die optreedt door beschadiging van de ringvormige spiertjeszoom (musculi ciliares) om de ooglens.

Accommodatiespier

Kringspier van het oog die door samentrekking bolling van het voorste oppervlak van de lens van het oog bewerkstelligt.

Accommodatievermogen

Vermogen van het oog zich in te stellen op het zien op verschillende afstanden. Het accommodatievermogen is een eigenschap van de lens van het oog en wordt mede mogelijk gemaakt door de intrinsieke oogspiertjes.

Accommoderen

Op actieve wijze doen toenemen van de kromming van de lens van het oog. De spiertjes van het oog stellen dit orgaan in staat voorwerpen op verschillende afstanden duidelijk te zien.

Acculturatie

Het overnemen van andere of vreemde elementen uit een bepaalde cultuur.

Acculturatieprobleem

Psychische klachten die te maken hebben met de aanpassing aan een andere cultuur (bijvoorbeeld na emigratie of verhuizing).

Ace-remmers

Ace staat voor angiotensine converterende enzymen; groep van geneesmiddelen die vooral worden gebruikt bij hartfalen en hoge bloeddruk. De werking van deze geneesmiddelen is vooral te danken aan de remming van het renine-angiotensine-system, dat een belangrijke invloed heeft op de regulatie van de vochthuishouding.

Acetaat

Zout of ester van azijnzuur; chemische substantie met biologische betekenis in het lichaam.

Acetabulum

Kom van het heupgewricht, een deel van het bekken, waarin de kop van het dijbeen past.

Acetabulumfractuur

Breuk van de kom van het heupbeen, meestal gepaard gaande met pijn, zwelling, bewegingsbeperking en verlies van functie. Bij deze fractuur ziet men een breuk van de gewrichtskom van het heupbeen.

Acetabulumplastiek

Operatie waarbij de vorm van het acetabulum wordt veranderd, aangepast.

Aceton

Kleurloze, aangenaam prikkelende stof, die in het lichaam onder meer ontstaat bij de afbraak van vetten.

Acetosal

Acetylsalicylzuur; pijnstillend en koortswerend geneesmiddel. Beter bekend onder de merknaam aspirine.

Acetosal-overgevoeligheid

Ziektebeeld met als uitingen: netelroos (urticaria), quincke-oedeem, minder vaak neusslijmvliesontstekingen en astma. Soms bestaat verband met neuspoliepen.

Acetylaldehyde

Zeer brandbare vloeistof met typische, scherpe geur; bezit narcotische (verdovende) werking. Vergiftigingsverschijnselen lijken op die van alcohol.

Acetylazijnzuur

Diaceetzuur; komt voor in de urine van lijders aan suikerziekte.

Acetylcholine (ach)

Overdrachtstof (neurotransmitter) van het zenuwstelsel. Acetylcholine komt in kleine blaasjes in de uiteinden van bepaalde zenuwvezels voor.

Acetylcholinesterase

Een enzym dat de neurotransmittersubstantie acetylcholine afbreekt nadat het is vrijgegeven door de synaptische blaasjes in de synaptische spleet.

Acetyleren

Het doen reageren van een acetylgroep met de hydroxylgroep of een aminogroep van een organische verbinding.

Acetylsalicylzuur

Acetosal; pijnstillend en koortswerend middel, onder tal van merknamen in de handel gebracht (o.a. aspirine); wordt bereid door acetyleren van salicylzuur.

Achalasie

Gestoorde ontlediging van de slokdarm door afwezigheid of sterke stoornis van de peristaltiek (voortstuwende bewegingen) van de slokdarm of door een gemis aan ontspanning van de kringspier van de maagingang.

Acheirie

Ernstige aangeboren erfelijke afwijking, gekenmerkt door afwezigheid van de hand. In het algemeen is er sprake van een eenzijdige afwijking. De overerving is vermoedelijk multifactorieel.

Achilles

De snelvoetige griekse held voor troje, alleen kwetsbaar aan de hiel waarbij zijn moeder thetis hem bij het onderdompelen in de styx had vastgehouden.

Achillespees

Gemeenschappelijke pees van de scholspier (musculus soleus) en de kuitspier (musculus gastrocnemius) aan de achterkant van het hielbeen.

Achillespeesbursitis

Ontsteking van een of beide slijmbeurzen van de achillespees. Bij de achillespees zitten twee met slijmerig vocht gevulde zakjes (slijmbeurzen). Een ontsteking van de slijmbeurs tussen de huid van de hiel en de achillespees wordt achterste achillespeesbursitis genoemd; een ontsteking van de slijmbeurs vóór de aanhechting van de achillespees aan het hielbot heet voorste achillespeesbursitis. De achterste achillespeesbursitis komt vooral voor bij jonge vrouwen, maar kan ook bij mannen optreden. De aandoening kan worden veroorzaakt of verergerd doordat de weke delen aan de achterkant van de hiel bij het lopen steeds weer tegen de harde achterkant van de schoen worden gedrukt. Bij zowel de achterste als de voorste achillespeesbursitis is de achterkant van de hiel gezwollen en warm. Er ontstaat een lichtrood, opgezwollen, gevoelig plekje aan de achterkant van de hiel. Wanneer de ontstoken slijmbeurs groter wordt, ziet deze eruit als een rode knobbel onder de huid van de hiel. De diagnose wordt gesteld op basis van de symptomen en van lichamelijk onderzoek. Voor zowel de voorste als de achterste achillespeesbursitis zijn röntgenfoto's nodig om eventuele schade aan omringende weefsels en fracturen vast te kunnen stellen.

de pijn en ontsteking bij voorste en achterste achillespeesbursitis kunnen tijdelijk worden verlicht met warme of koude kompressen en door gebruik van pijnstillers. Ook een injectie met een mengsel van corticosteroïden en een plaatselijke verdoving kan helpen. Wanneer deze behandelingen niet effectief zijn, kan een operatieve ingreep soms uitkomst bieden, waarbij een deel van het hielbot verwijderd wordt.

Achillespeesontsteking

Ontsteking van de achillespees, de stevige pees die de kuitspieren met de hiel verbindt. Een ontsteking kan optreden wanneer de belasting op de pees groter is dan de belastbaarheid. Bij het heuvelafwaarts rennen wordt de pees extra belast doordat de voorvoet een grotere afstand moet afleggen voordat deze de grond raakt. Pijn is het voornaamste symptoom en is gewoonlijk het hevigst wanneer iemand begint te bewegen. De pijn wordt vaak minder wanneer men ondanks de pijn en stijfheid doorgaat met wandelen of hardlopen. Als iemand echter de pijn voortdurend negeert en doorgaat met hardlopen wordt de soepele pees vervangen door stug littekenweefsel en zal de pees altijd pijn doen tijdens training, met een zeer geringe kans op genezing. Een belangrijk onderdeel van de behandeling is daarom: niet hardlopen en fietsen zolang de pijn aanhoudt.

Achillespeesreflex

Samentrekking van de kuitspier en de scholspier bij het bekloppen van de achillespees, waardoor de voetrug verder van het onderbeen komt.

Achillespeesruptuur

Totale of gedeeltelijke scheuring van de achillespees. De oorzaak is een te grote, plotselinge belasting vooral bij oudere, ongetrainde mensen of onvoldoende warming-up.

Achillodynie

Pijnlijke verdikking van het weefsel rondom de achillespees. De oorzaak vormen overbelasting van de achillespees en kleine scheurtjes (microrupturen).

Achillorafie

Het operatief inkorten van de achillespees.

Achillotomie

Het doorsnijden van de achillespees ter behandeling van een spitsvoet.

Achloorhydrie

Afwezigheid van zoutzuurafscheiding in de maag, meestal veroorzaakt door gezwelvorming of uitputting, na maagoperaties en door alcoholisme.

Acholie

Ontbreken van gal, waardoor opname van vet in het darmstelsel ernstig gestoord raakt.

Achondroplasie

Aangeboren misvorming van het skelet, gekenmerkt door achterblijven in groei van de lange pijpbeenderen.

Achromatopsie

Totale kleurenblindheid, zodat alleen nog maar licht en donker waargenomen kunnen worden.

Achromatose

Gemis aan pigment.

Achterhersenen

Deel van de hersenstam; bevat onder andere de vierde hersenkamer, de brug van varol (pons) en de kleine hersenen (cerebellum).

Achterhoofd

Achterste deel van het hoofd. Het skelet van het achterhoofd wordt gevormd door beide achterhoofdsbeenderen, waarin het achterhoofdsgat is uitgespaard.

Achterhoofdsgat

Grote, enkelvoudig voorkomende opening in het achterhoofdsbeen van de schedel, waardoor de schedelholte met het wervelkanaal in verbinding staat. Het ruggenmerg en enkele bloedvaten lopen er doorheen.

Achterhoofdskwab

Een van de vijf kwabben waarin de grote hersenen worden verdeeld. In de schors van de achterhoofdskwab worden prikkels verwerkt die van het netvlies van het oog komen.

Achterhoofdsligging

Zodanige ligging van het ongeboren kind in de baarmoeder dat het achterhoofdje het diepst in het baringskanaal is doorgedrongen; de nek is gebogen en de kin rust op de borst.

Achterhoorn

Naar de rugzijde gekeerd deel van de grijze stof van het ruggenmerg.

Achterkwab hersenaanhangsel

Achterste deel van het hersenaanhangsel waarin de uitlopers van zenuwcellen uit de tussenhersenen hun hormonen afscheiden aan de bloedvaten.

Achterlijkheid

Verouderde term voor zwakzinnigheid of geestelijke achterstand, toestand van geringe intelligentie of vertraagde ontwikkeling van de hersenen.

Achteroverkanteling

De stand van bijvoorbeeld de onderarm, waarbij de handpalm naar boven is gekeerd. De ellepijp en het spaakbeen liggen bij supinatie evenwijdig naast elkaar. Het tegengestelde is vooroverkanteling (pronatie).

Achteroverkanteling baarmoeder

Liggingsafwijking van de baarmoeder, waarbij het baarmoederlichaam ten opzichte van de baarmoederhals achterovergekanteld is, zonder knikking.

Achteroverknikking baarmoeder

Afwijking van de normale ligging van de baarmoeder, waarbij het baarmoederlichaam ten opzichte van de baarmoederhals met een knik naar achteren ligt.

Achterstrengataxie

Bewegingsstoornis door een degeneratie van de achterstrengen in het ruggenmerg; de aandoening wordt gerekend tot de spinocerebellaire aandoeningen waarbij ook stoornissen van de kleine hersenen optreden. Er is vooral sprake van een coördinatiestoornis van de bewegingen, waardoor het lopen bemoeilijkt wordt.

Achterstrengsysteem

In de achterstreng van het ruggenmerg gelegen zenuwbanen die het diepe gevoel en fijne tastprikkels (gnostische of epikritische sensibiliteit) van de spieren, gewrichten, onderhuids weefsel en huid naar twee kernen (nucleus gracilis, nucleus cuneatus) in het verlengde merg van de hersenstam geleiden.

Achtervolgingswaan

In zuivere vorm een zeldzaam voorkomende, ernstige geestelijke stoornis, gekenmerkt door een zich geleidelijk ontwikkelend waansysteem, zonder schijnwaarnemingen, bij overigens geordend, vaak intelligent helder denken.

Achterwortel

Bundel uitlopers van het ruggenmerg, waarin de gevoelszenuwen lopen die de zintuigprikkels naar het ruggenmerg vervoeren. Elk segment van het ruggenmerg is door middel van twee bundels zenuwvezels verbonden met de periferie. De achterwortel (radix dorsalis) bestaat uit vezels van sensibele zenuwen.

Achylia gastrica

Afwezigheid van zoutzure afscheiding door bepaalde cellen in het maagslijmvlies.

Achylie

Onvermogen van een klier om een werkzaam product af te scheiden.

Acidimeter

Toestel voor het bepalen van de zuurheid van vloeistoffen zoals bloed of urine.

Aciditeit

Zuurgraad; in de scheikunde gebruikelijke aanduiding voor het zuurgehalte. Een lage zuurgraad komt overeen met sterk zuur.

Acidofiel

Gemakkelijk kleurbaar met zure kleurstoffen.

Acidofiel adenoma

Goedaardig epitheliaal gezwel met cellen die een duidelijke klierstructuur hebben. Een dergelijke tumor gaat uit van de acidofiele cellen van de voorkwab van het hersenaanhangsel. De tumor kan een grote hoeveelheid groeihormoon produceren waardoor reuzengroei optreedt.

Acidometrie

Het meten van de zuurgraad of ph.

Acidose

Te hoog zuurgehalte van het bloed door ophoping van zuur in het bloed of verdwijnen van bicarbonaat uit het bloed (metabole acidose) of door ophoping van kooldioxide in het bloed als gevolg van een slechte longfunctie of langzame ademhaling (respiratoire acidose). Als de ph-buffers van het lichaam overbelast raken door een toename van de hoeveelheid zuur, wordt het bloed zuur. Wanneer de ph daalt worden de gedeelten van de hersenen, die de ademhaling regelen, gestimuleerd om de ademhaling sneller en dieper te maken, waardoor de hoeveelheid uitgeademde kooldioxide toeneemt. Ook de nieren trachten de daling ongedaan te maken door meer zuur in de urine uit te scheiden. Als het lichaam echter te veel zuur blijft produceren, is het mogelijk dat beide mechanismen overbelast raken, wat leidt tot ernstige acidose en uiteindelijk tot coma.

Acidose, diabetische

Zuurvergiftiging (metabole acidose) als gevolg van de ophoping van ketonlichamen.

Acidose, metabole

Te hoog zuurgehalte van het bloed door ophoping van zuur in het bloed of verdwijnen van bicarbonaat uit het bloed. Metabole acidose is dus een acidose die verband houdt met de stofwisseling. Als de ph-buffers van het lichaam overbelast raken door een toename van de hoeveelheid zuur, wordt het bloed zuur. Wanneer de ph daalt worden de gedeelten van de hersenen, die de ademhaling regelen, gestimuleerd om de ademhaling sneller en dieper te maken, waardoor de hoeveelheid uitgeademde kooldioxide toeneemt. Ook de nieren trachten de daling ongedaan te maken door meer zuur in de urine uit te scheiden. Als het lichaam echter te veel zuur blijft produceren, is het mogelijk dat beide mechanismen overbelast raken, wat leidt tot ernstige acidose en uiteindelijk tot coma.

Oorzaken: acidose is geen ziekte op zich, maar eerder het gevolg van een hele reeks aandoeningen, zoals:

- nierfalen

- renale tubulaire acidose (een nierafwijking)

- diabetes

- ophoping van melkzuur

- giftige stoffen als ethyleenglycol

- verlies van basen als bicarbonaat

Symptomen: lichte metabole acidose hoeft geen symptomen te veroorzaken, maar meestal treedt er wel misselijkheid, braken en vermoeidheid op. De ademhaling wordt dieper en iets sneller (doordat het lichaam tracht de acidose te corrigeren door meer kooldioxide uit te ademen). Naarmate de acidose verergert begint de persoon zich zeer zwak en slaperig te voelen en kan er verwardheid en toenemende misselijkheid optreden. Uiteindelijk kan de bloeddruk dalen, met als gevolg shock, coma en overlijden.

Diagnose: door het meten van de ph in slagaderlijk bloed krijgt de arts een aanwijzing omtrent het bestaan van de acidose. Voor meer informatie over de oorzaak worden ook de kooldioxide en bicarbonaatconcentratie van het bloed gemeten.

Behandeling: de behandeling van metabole acidose hangt in de eerste plaats af van de oorzaak. Behandeling kan bijvoorbeeld nodig zijn om diabetes te reguleren met insuline of om de giftige stof uit het bloed te verwijderen in geval van vergiftiging.

Acidose, renale tubulaire

Aandoening waarbij de niertubuli onvoldoende in staat zijn zuren uit het bloed te verwijderen en via de urine af te voeren. Bij de afbraak van voedsel ontstaan normaal gesproken zuren die in het bloed circuleren. De nieren verwijderen de zuren uit het bloed en scheiden deze via de nieren uit.

Symptomen: renale acidose kan gepaard gaan met de volgende symptomen:

- lage of hoge kaliumconcentratie in het bloed

- kalkafzettingen in de nieren

- uitdroging

- pijnlijke verweking of verkromming van de botten

- spierzwakte

- verminderde reflexen

Diagnose: kenmerkende symptomen en laboratoriumonderzoek van bloed en urine wijzen op de diagnose.

Behandeling: de behandeling hangt af van de aard van de aandoening. Met behulp van bepaalde geneesmiddelen kan het zuur dat ontstaat bij de spijsvertering geneutraliseerd worden.

Acidose, respiratoire

Te hoog zuurgehalte van het bloed door ophoping van zuur in het bloed door ophoping van kooldioxide in het bloed als gevolg van een slechte longfunctie of langzame ademhaling. Als de ph-buffers van het lichaam overbelast raken door een toename van de hoeveelheid zuur, wordt het bloed zuur. Wanneer de ph daalt worden de gedeelten van de hersenen, die de ademhaling regelen, gestimuleerd om de ademhaling sneller en dieper te maken, waardoor de hoeveelheid uitgeademde kooldioxide toeneemt. Respiratoire acidose is geen ziekte op zich, maar eerder het gevolg van een hele reeks aandoeningen. Een acidose vormt voor de arts een aanwijzing voor een ernstig probleem.

Oorzaken: respiratoire acidose ontstaat wanneer de longen kooldioxide niet voldoende uitblazen, een probleem dat kan optreden bij aandoeningen die de longen ernstig aantasten, zoals:

- emfyseem

- chronische bronchitis

- ernstige longontsteking

- longoedeem

- astma

Daarnaast kan respiratoire acidose ontstaan bij overmatige slaperigheid door opioïden en sterke slaapmiddelen die de ademhaling vertragen.

Symptomen: de eerste symptomen van respiratoire acidose kunnen hoofdpijn en slaperigheid zijn. De slaperigheid kan verergeren tot stupor en coma. Als de ademhaling minder ernstig verstoord is, kan het enkele uren duren voor dit optreedt.

Diagnose: de aandoening kan in principe vastgesteld worden door het meten van de ph (zuurgraad) in het slagaderlijke bloed.

Behandeling: de behandeling van de aandoening is erop gericht de longfucntie te verbeteren. Geneesmiddelen die de ademhaling bevorderen, kunnen zinvol zijn bij patiënten met longaandoeningen als astma en emfyseem. Bij mensen met een ernstig verstoorde longfunctie, ongeacht de oorzaak, kan kunstmatige ademhaling met beademingsapparatuur nodig zijn.

Acidose, uremische

Zuurvergiftiging als gevolg van een chronische nieraandoening waarbij de mogelijkheid om zuren uit te scheiden verlaagd is.

Acidotisch coma

Bewusteloosheid veroorzaakt door zuurvergiftiging (vooral aceton, diaceetzuur); in het algemeen door gebrek aan insuline. Een acidotisch coma kan een eerste uiting van suikerziekte zijn maar ook ontstaan indien de patiënt te weinig insuline gebruikt of meer insuline nodig heeft.

Acinus

Zakvormige holte, kleinste eindstuk van een klier of van het longweefsel.

Acithisie

Letterlijk: niet kunnen zitten. Er is sprake van een gevoel van onrust, waarbij het onmogelijk is een tijd achter elkaar te zitten, liggen of staan. Het is vaak een bijwerking van psycho-actieve geneesmiddelen, die kan optreden binnen enkele dagen na het beginnen van een antipsychoticum.

Acme

Hoogtepunt, met name van een acute ziektetoestand.

Acne

Huidziekte, vooral voorkomend bij jongeren, voornamelijk jongens tussen 14 en 20 jaar, vooral in het gelaat. Bij de man kunnen, na het twintigste jaar, kleine ontstoken huidafwijkingen op de rug blijven bestaan. Bij de vrouw verergert de aandoening vaak vlak voor de menstruatie.

Acne conglobata

Ernstige vorm van acne, waarbij niet alleen in het gelaat maar ook op de romp grote aantallen comedonen (mee-eters), cysten en kleine tot zeer grote ontstoken elementen kunnen voorkomen. Ernstige vormen kunnen gepaard gaan met hardnekkige, etterige ontstekingen in de nek en de lichaamsplooien.

Acne rosacea

Acne rosacea is een hardnekkige huidaandoening die gepaard gaat met roodheid, pukkels, puistjes en gebarsten bloedvaatjes, meestal in het midden van het gezicht. De huid kan dikker worden, vooral rond de neus, waardoor deze een rood en bolvormig uiterlijk krijgt. Soms ontstaat rosacea op de romp, armen en benen in plaats van op het gezicht. De oorzaak van acne rosacea is niet bekend. De aandoening manifesteert zich doorgaans op middelbare of oudere leeftijd en komt het meest voor bij mensen met een lichte gelaatskleur. Bepaalde antibiotica voor oraal gebruik hebben een gunstig effect op rosacea. Op de huid aangebrachte antibiotica als metronidazol-gel hebben veelal ook een gunstig effect.

Acne tarda

Veelal milde vorm van acne in het gelaat bij vrouwen tussen 20 en 40 jaar. Hierbij worden relatief vaak hormonale afwijkingen geconstateerd.

Acne venenata

Op acne gelijkende huidafwijking ontstaan door:

1. Langdurig contact met minerale oliën en smeervetten (automonteurs, machinisten, bouwvakkers);

2. Direct contact met of inademen van gechloreerde koolwaterstoffen (isoleermateriaal, fabricage van insecticide);

3. Contact met koolderivaten.

Acne vulgaris

Acne vulgaris is een veelvoorkomende huidaandoening waarbij de huidporiën verstopt raken, waardoor puisten en ontstoken, geïnfecteerde abcessen (ophopingen van etter of pus) ontstaan. Acne ontstaat vaak bij tieners doordat bij hen hormonen, talg en bacteriën die op en in de huid en in het haar leven op een bepaalde manier op elkaar inwerken. In de puberteit worden de talgklieren actiever en produceren ze meer talg. Vaak hopen ingedroogd talg, huidschilfers en bacteriën zich op in de huidporiën, waardoor zich een comedo (meeëter) vormt, die de talgafvoer van de haarzakjes naar de poriën belemmert. De arts kan antibiotica of andere geneesmiddelen voorschrijven, die als tablet of capsule kunnen worden ingenomen of op de huid worden aangebracht.

Acnecomplex

Negatieve gevoelsstemming door acne, waaraan seksuele schuldgevoelens ten grondslag liggen.

Aconitine

Giftig bestanddeel van aconitum napellus dat de volgende ziekteverschijnselen kan veroorzaken: speekselvloed, brandend gevoel in mond en keel, gevolgd door gevoelloosheid, misselijkheid, braken, duizeligheid, oorsuizingen.

Acquired immune deficiency syndrome

Zie: aids.

Acra

Uiteinden van armen en benen en andere uitstekende lichaamsdelen zoals de neus en de kin.

Acranie

Ernstige aangeboren afwijking waarbij de schedel ontbreekt.

Acribofobie

Twijfelzucht; overdreven angst voor vergissingen.

Acrocefalie

Torenschedel; misvorming van de schedel door vergroeiing van de pijlnaad.

Acrocyanose

Hardnekkige, pijnloze blauwachtige verkleuring van beide handen en soms ook voeten, veroorzaakt doordat bloedvaatjes in de huid zich door onbekende oorzaak samentrekken. De aandoening komt vooral bij vrouwen voor. De vingers en handen of de tenen voelen hierbij koud aan en zijn vaak blauwachtig van kleur. De aandoening is niet pijnlijk en veroorzaakt geen schade aan de huid.

Acrodermatitis

Sterk jeukende papulo-vesiculaire eruptie, veroorzaakt door de mijt pediculoides ventricosus voorkomend in stro.

Acrodynie

Eigenaardige aandoening bij jonge kinderen, gekenmerkt door een rode verkleuring van handen en voeten, gepaard gaande met brandende pijn, jeuk, sterk zweten en schilfering van de huid en vaak lichtschuwheid, veroorzaakt door overgevoeligheid voor kwikbevattende geneesmiddelen.

Acrofobie

Extreme vorm van hoogtevrees, die de persoon meestal zoveel hindert dat behandeling gewenst is.

Acromegalie

Hormonale stoornis die leidt tot algemene vergroting van botweefsel en weke delen. De verschijnselen zijn: vergroting van handen, voeten, onderkaak, neus en oren; daarnaast verandert de vorm van het hoofd en kunnen inwendige organen, zoals het hart, de longen, de lever en de nieren, overmatig groeien.

Acromelalgie

Syndroom waarbij de kleine slagaders in de huid zich periodiek verwijden, waarbij een brandende pijn ontstaat, de huid warm aanvoelt en de voeten, en minder vaak de handen, rood worden. De oorzaak van de aandoening is meestal onbekend. Het syndroom doet zich meestal voor bij patiënten van 20 jaar of ouder. De diagnose wordt gesteld op basis van de symptomen en de verhoogde huidtemperatuur. De behandeling bestaat uit rust, het hoog leggen van de armen of benen, het aanbrengen van koude kompressen of de onderdompeling van de ledematen in koud water. Deze maatregelen kunnen de symptomen soms verminderen of een aanval voorkomen.

Acromion

Ravenbekuitsteeksel: boven de gewrichtsvlakte van het opperarmbeen liggend uitsteeksel van het schouderblad. Het uitsteeksel is door een gewricht met het sleutelbeen verbonden.

Acropachydermie

Huidverdikking aan de tenen, en soms aan de vingers.

Acroparesthesie

Onaangenaam gevoel in handen of voeten (prikkeling, branderig gevoel, gevoel van zwaarte, slapend of dof gevoel).

Acrovesiculatio

Chronisch recidiverende dermatose, bestaande uit een erytheem en/of blaasjes aan handen en voeten, aan oren, rondom de mond, soms anus en geslachtsorganen.

Acryl

Plastic product dat wordt gebruikt voor het maken van prothesen. In een versleten heup kan bijvoorbeeld een zogenoemde acrylkop worden geplaatst.

Acrylaatcement

Kunststofcement dat wordt gebruikt voor de bevestiging van een metalen heupprothese in het dijbeen.

Acth

Afkorting van adrenocorticotroop hormoon. Zie: adrenocorticotroop hormoon.

Actief verworven immuniteit

Immuniteit die ontstaat na infectie met micro-organismen, ook als deze geen ziekte veroorzaken. De antistoffen zijn circa 6 dagen na de infectie in het bloed aantoonbaar.

Actiepotentiaal

Signaal of impuls van elektrische aard in een zenuwcel of spiervezel. De actiepotentiaal speelt zich af in de wand (membraan) van de cel.

Actietendens

Impuls om een bepaalde gebeurtenis te beantwoorden in een mate en op een wijze die met de betekenis van die gebeurtenis overeenkomen, en die zich uit in gedrag, in fysiologische preparatie voor dit gedrag en in subjectieve beleving.

Actietherapie

Vorm van psychotherapie, waarbij de geestelijk gestoorde wordt gestimuleerd deel te nemen aan activiteiten, met het doel remmingen en lusteloosheid te overwinnen en verkeerd gedrag te wijzigen in positief te waarderen gedrag.

Actieve euthanasie

Vorm van euthanasie waarbij de arts actief ingrijpt (zie euthanasie).

Actieve immunisatie

Immunisatieproces waarbij een verzwakte vorm van een ziektekiem wordt ingespoten zodat het lichaam antilichamen vormt zonder daarvoor eerst de ziekte zelf te hoeven doorstaan. De bescherming duurt meestal even lang als wanneer men werkelijk deze ziekte zou hebben doorgemaakt.

Actieve kool

Koolstofpreparaat (houtskool, turf) met een zeer groot absorptievermogen (vermogen tot het opnemen van stoffen), ter behandeling van aandoeningen van maag en darmen, die met diarree gepaard gaan.

Actieve revalidatie

Revalidatie waarbij de patiënt zelf de vereiste houdingen moet aannemen en de bewegingen moet maken. Onder begeleiding van een fysiotherapeut krijgt de patiënt dan bepaalde oefenschema’s af te werken.

Actine

Een van de samentrekbare (contractiele) eiwitten die in spieren voorkomen.

Acting out (Eng.)

Afweermechanisme gekenmerkt door een directe gedragsuiting van een onbewuste wens of impuls waardoor iemand niet aan een pijnlijke situatie hoeft te denken of een pijnlijke emotie hoeft te ervaren. Acting out leidt vaak tot onverantwoorde, roekeloze en dwaze daden. Hiertoe behoren vele misdadige en promiscue gedragingen en gedragingen die leiden tot alcohol- en drugsmisbruik. Acting out komt voor bij mensen met een antisociale of borderline persoonlijkheidsstoornis.

Actinische cheilitis

Ontsteking van de lippen, voornamelijk veroorzaakt door chronische inwerking van zonlicht.

Actinische keratosis

Verhoorning van de huid of de slijmvliezen; soms is er sprake van een te sterke verhoorning.

Actinomyces

Schimmelgeslacht dat in straalsgewijze kolonies groeit. Verschillende soorten leveren antibiotica, onder andere streptomycine.

Actinomycose

Straalschimmelziekte; langzaam verlopende ziekte, meestal in mondbodem en hals, in de long of in de rechter onderbuik. De ziekte wordt veroorzaakt door schimmels van het geslacht actinomyces, die aanleiding geeft tot zwelling, ontsteking en blauwrode verkleuring van de huid. De schimmel komt bij veel mensen in de mond voor.

Actinotherapie

Methode uit de fysiotherapie, waarbij de behandeling gepaard gaat met ultraviolette stralen.

Activiteitenbegeleiding

Het aanbieden en begeleiden van activiteiten aansluitend op de professionele behandeling van een persoon. De activiteitenbegeleider gaat om met allerlei groepen mensen, die om de een of andere lichamelijke, psychische of sociale reden hulp nodig hebben om hun dag op een zinvolle manier te besteden.

Activiteitshypertrofie

Vergroting van een orgaan of een weefsel door toeneming van de activiteit, bijvoorbeeld vergroting van het hart bij sportmensen.

Actor-observator-effect

Neiging van mensen om eigen gedrag vooral toe te schrijven aan extreme, situationele factoren, en andermans gedrag aan interne, dispositionele factoren.

Actualisme

De leer volgens welke de werkelijkheid een onophoudelijk proces van verandering en wording, zonder enige blijvende ondergrond, zou zijn.

Acupressuur

Massagemethode waarbij met behulp van duim en vingers druk wordt uitgeoefend op specifieke plaatsen van het lichaam ter behandeling of preventie van bepaalde ziekteverschijnselen.

Acupunctuur

Naaldengeneeskunde; van oorsprong chinese therapie waarbij bij de behandeling van bepaalde aandoeningen naalden op speciale plaatsen in het lichaam worden gestoken.

Acusticus

Met betrekking tot het gehoor.

Acute bacteriële meningitis

Een zich snel ontwikkelende ontsteking van de hersenvliezen die door bacteriën wordt veroorzaakt. De aandoening komt het meest voor bij kinderen van 1 maand tot 2 jaar. Bij volwassenen komt deze aandoening eel minder voor.

Oorzaken: twee soorten bacteriën zijn verantwoordelijk voor de meeste gevallen van acute bacteriële meningitis:

- neisseria meningitides

- staphylococcus pneumoniae

Ze komen beide normaal voor in het externe milieu en kunnen zelfs in de neus en luchtwegen aanwezig zijn zonder dat dit tot schadelijke effecten leidt.

Symptomen: de vroege symptomen van deze infectie zijn:

- koorts

- hoofdpijn

- nekstijfheid

- keelpijn

- braken

Ook kunnen gebrek aan eetlust, prikkelbaarheid en epileptische aanvallen optreden. De aandoening wordt vastgesteld op basis van microscopisch en chemisch onderzoek van het bloed en analyse van het hersenvocht dat met behulp van een lumbaalpunctie wordt verkregen.

Behandeling: daar een dergelijke meningitis binnen uren of dagen tot de dood kan leiden, wordt de behandeling onmiddellijk gestart, zonder de onderzoeksresultaten af te wachten. De medicamenteuze behandeling bestaat uit antibiotica en corticosteroïden. Als de behandeling onmiddellijk wordt ingesteld zullen de meeste patiënten met een dergelijke meningitis volledig herstellen. Met een vaccin kan meningitis door neisseria meningitides worden voorkomen. Dit vaccin wordt voornamelijk gebruikt bij een epidemie, bij een dreigende epidemie in een gesloten gemeenschap of wanneer bepaalde mensen herhaaldelijk aan de bacterie worden blootgesteld.

Acute buik

Een ernstig ziektebeeld dat bestaat uit plotseling optredende, heftige buikpijn, gepaard gaande met misselijkheid en braken en dikwijls met ziekteverschijnselen die wijzen op irritatie van het buikvlies en stilstand van de beweeglijkheid van de darmen.

Acute gedissemineerde encefalomyelitis

Aandoening van de myelinemantel van de zenuwen in hersenen en ruggenmerg. De aandoening ontstaat meestal na een virusinfectie (zoals mazelen, waterpokken of rode hond) of een inenting. Men neemt aan dat dit een foutieve, door het virus opgewekte immuunreactie is. Meestal treedt de ontsteking vijf tot tien dagen na de virusziekte op. De ontsteking kan met succes door intraveneuze toediening van corticosteroïden behandeld worden

Acute nierinsufficiëntie

Snelle afname- binnen dagen tot weken- van het vermogen van de nieren om afvalproducten van de stofwisseling uit het bloed te filtreren.

Oorzaken: acute nierinsufficiëntie kan het gevolg zijn van aandoeningen waarbij de bloedtoevoer naar de nieren afneemt of waarbij de afvloed van urine ergens in de urinewegen wordt belemmerd. Nierinsufficiëntie kan ook het gevolg zijn van ziekten die de nieren zelf aantasten. Tot de voornaamste oorzaken behoren:

- groot bloedverlies

- hartfalen

- shock

- leverinsufficiëntie

- vergrote prostaat

- tumor die op urinewegen drukt

- nierstenen

- allergische reacties

- giftige stoffen

- glomerulonefritis, nieraandoeningen

Symptomen: bij sommige patiënten is het eerste symptoom het vasthouden van vocht, waardoor de voeten en de enkels opzetten. Naarmate de aandoening langer bestaat en afvalproducten van de stofwisseling zich in het lichaam ophopen, ontstaan de volgende symptomen:

- vermoeidheid

- verlies van eetlust

- misselijkheid

- jeuk

Diagnose: door uitgebreid onderzoek van de urine, nierfunctieonderzoek en de toepassing van beeldvormende technieken (röntgenonderzoek, scans) kan in de meeste gevallen de oorzaak gevonden worden. Als met deze onderzoeken de oorzaak van de nierinsufficiëntie niet kan worden vastgesteld, kan een biopsie nodig zijn om de diagnose vast te stellen en de prognose te bepalen.

Behandeling: acute nierinsufficiëntie en de onmiddellijke complicaties, zoals vochtretentie, een hoge zuurgraad en verhoogde concentraties van kalium en ureum in het bloed, kunnen door behandeling van de oorzaak vaak goed herstellen. Het overlevingspercentage varieert van 60 tot 90 procent, afhankelijk van de oorzaak. Als de acute nierinsufficiëntie langer ernstig is of blijft bestaan, kan het nodig zijn afvalstoffen en een teveel aan water te verwijderen door middel van dialyse.

Acute pericarditis

Ontsteking van de buitenbekleding van het hart (pericard) die plotseling optreedt en vaak pijnlijk is. Als gevolg van de ontsteking komen er vocht en bloedcomponenten, zoals fibrine en rode en witte bloedlichaampjes, in de pericardiale ruimte terecht. Acute pericarditis ontstaat meestal door een infectie of andere omstandigheden die het pericard irriteren. Infecties worden meestal door een virus veroorzaakt, maar soms ook door bacteriën, parasieten (waaronder protozoën) of schimmels.

Acute respiratory distress syndrome (Eng.)

Vaak afgekort als ards; vorm van longinsufficiëntie die bij veel verschillende longaandoeningen kan voorkomen waardoor vochtophoping in de longen (longoedeem) en een te lage zuurstofconcentratie in het bloed ontstaan. Er is sprake van een medische noodsituatie, die zich vaak voordoet bij patiënten met een ernstige longaandoening.

Oorzaken: alle ziekten en aandoeningen waarbij longbeschadiging optreedt, kunnen ards veroorzaken. Bij ongeveer eenderde van de patiënten die aan dit syndroom lijden, ontstaat ards als gevolg van een ernstige, uitgebreide infectie (sepsis). Andere mensen krijgen ards nadat eerst een ander orgaan, zoals de alvleesklier, aanzienlijk beschadigd is.

Oorzaken van ards kunnen zijn:

- inademen van voedsel

- brandwonden

- borstwandletsel

- alvleesklierontsteking

- grote bloedtransfusies

- longontsteking

- overdosis van bepaalde drugs of geneesmiddelen

- longembolie

- ernstige, uitgebreide infectie

Behandeling: ards ontstaat gewoonlijk binnen 24 tot 48 uur na de oorspronkelijke beschadiging of het begin van de aandoening. Er is sprake van een ernstige ademhalingsinsufficiëntie. Bij de behandeling in een ziekenhuis wordt zuurstoftoediening gecombineerd met behandeling van de onderliggende aandoening.

Acute stressstoornis

Vorm van posttraumatische stressstoornis die binnen vier weken na de traumatische gebeurtenis begint en slechts twee tot vier dagen duurt.

Symptomen: in gedachten beleeft de persoon de traumatische gebeurtenis steeds opnieuw; hij vermijdt zaken die hem eraan doen denken en wordt steeds angstiger. Daarnaast vertoont hij drie of meer van de volgende symptomen:

- Gevoel van verdoofdheid, afstandelijkheid of gebrek aan emotionele reacties;

- Verminderd besef van de omgeving (bijvoorbeeld versuftheid);

- Onwezenlijk gevoel met betrekking tot de dingen om zich heen;

- Onwezenlijk gevoel met betrekking tot zichzelf;

- Onvermogen om zich een belangrijk deel van de traumatische gebeurtenis te herinneren.

Behandeling: veel mensen herstellen van een acute stressstoornis zodra zij zich niet meer in de traumatische situatie bevinden en de juiste steun ontvangen. Sommige mensen hebben er baat bij om hun ervaringen meerdere malen te beschrijven.

Acute virushepatitis

Ontsteking van de lever door één van de vijf hepatitisvirussen. In de meeste gevallen begint de ontsteking plotseling en duurt slechts enkele weken. Acute virushepatitis kan allerlei aandoeningen veroorzaken, variërend van een onschuldige, griepachtige ziekte tot fatale leverinsufficiëntie. De ernst van de symptomen en het herstel lopen sterk uiteen, afhankelijk van het type virus en de wijze waarop het lichaam op het virus reageert.

Symptomen: acute virushepatitis ontstaat meestal plotseling. Hiertoe behoren onder meer:

- slechte eetlust

- misselijkheid

- braken

- vaak koorts

- bij rokers: afkeer van sigaretten

Na enkele dagen wordt de urine donker en kan er geelzucht ontstaan. Met behulp van bloedonderzoek kan de aanwezigheid van het virus in het lichaam worden vastgesteld; specifieke antilichamen wijzen op het virustype.

Behandeling: de meeste patiënten hebben geen speciale behandeling nodig, hoewel patiënten met ongewoon ernstige acute hepatitis in het ziekenhuis worden opgenomen. De meeste mensen kunnen weer zonder risico aan het werk gaan nadat de geelzucht is verdwenen. Een patiënt met acute virushepatitis herstelt meestal in 4 tot 8 weken, zelfs zonder behandeling. Soms worden patiënten chronische dragers van het virus. Overigens treden daarbij geen symptomen op.

Acuut

Aanduiding van een ziektebeeld dat in korte tijd ontstaat of naar voren komt. Een aandoening of ziekte is acuut wanneer zij plotseling opkomt met een snel verloop en heftige symptomen of verschijnselen.

Acuut reuma

Jeugdreuma; een ontsteking van de grote gewrichten, die optreedt na een streptokokkeninfectie. Acuut reuma komt voornamelijk voor bij kinderen van 5 tot 15 jaar. De verschijnselen zijn: koorts en pijnlijke, rode en gezwollen gewrichten.

Ada

Afkorting van het enzym adenosine deaminase, dat de omzetting van adenosine tot inosine katalyseert. Bij een stoornis van chromosoom 20 kan een deficiëntie van het enzym optreden, hetgeen kan leiden tot de vernietiging van bepaalde typen lymfoblasten.

Adamsappel

Bij de man vaak zichtbare verdikking in het midden van de hals, die bestaat uit kraakbeen van het strottenhoofd.

Adams-stokes, syndroom van

Aanvallen van bewusteloosheid met verdwijnen van de pols, veroorzaakt door een hartstoornis, waardoor onvoldoende bloed wordt uitgepompt om de hersenen van voldoende bloed te voorzien.

Adaptatie

Aanpassing; in het bijzonder het vermogen van het oog de lichtgevoeligheid van het netvlies aan te passen aan de belichtingssterkte.

Adaptatiebreedte

Het verschil tussen de nog juist waarneembare helderheid aan het begin en aan het eind van de donkeradaptatie.

Adaptatiestoornis

Stoornis in het aanpassingsvermogen van het oog ten aanzien van het reactievermogen op wisselende hoeveelheden invallend licht. Tot de adaptatiestoornissen behoren onder andere dagblindheid en nachtblindheid.

Adaptatiesyndroom

Reeks van verschijnselen (alarmfase, weerstandsfase, uitputtingsfase), die optreden indien mens of dier wordt blootgesteld aan een invloed van buitenaf, bijvoorbeeld een temperatuursverandering of een letsel veroorzakend contact.

Adaptatieziekte

Ziekte of aandoening die berust op een slechte of tekortschietende adaptatie van het organisme bij stress-verschijnselen.

Adcc

Afkorting van antistof-afhankelijke celgebonden cytotoxiciteit, een vorm van celdoding uitgevoerd door lymfocyten en monocyten. Dit mechanisme speelt een rol bij bepaalde immuunziekten.

Adderbeet

Giftige beet van de adder, die vooral voor kinderen dodelijk kan zijn.

Addictie

Verslaving; een toestand van periodieke of chronische vergiftiging, veroorzaakt door het herhaald gebruik van een natuurlijk of synthetisch geneesmiddel of andere substantie.

Addison, ziekte van

Aandoening, veroorzaakt door een verminderde of opgeheven werking van de bijnierschors; onder andere gekenmerkt door bruine verkleuring van de huid, toenemende zwakte en vermoeidheid bij geringe inspanning, maag- en darmstoornissen, verminderde weerstand tegen infecties, lage bloeddruk en verlaagd zout- en suikergehalte van het bloed.

Addisonisme

Een klinisch ziektebeeld gelijkende of de symptomen van de ziekte van addison, met relatieve insufficiëntie van de bijnierschors, maar zonder organische afwijkingen in de schors van de bijnier en optredend na een ingrijpende operatie, infectieziekte, trauma en dergelijke.

Additieven

Toevoegingen aan werkzame stoffen van geneesmiddelen, nodig om deze te verwerken tot bijvoorbeeld tabletten, een drankje, zalf, crème of emulsie. Ook verstaat men onder additieven stoffen die aan voedingsmiddelen worden toegevoegd onder andere om de houdbaarheid te bevorderen (conserveermiddelen). Ze worden aan levensmiddelen toegevoegd om bepaalde effecten te bereiken en/of te verhogen. Door additieven kunnen overgevoeligheidsreacties optreden.

Add-syndroom

Afkorting van attention deficit disorder (Eng.), een bij kinderen voorkomende stoornis van aandacht en concentratie.

Adductie

Elke actie waardoor een bot naar een ander bot wordt gebracht of naar het midden van het lichaam.

Adem

De lucht die de mens of het dier met de ademhalingsorganen in zich opneemt en weer uitdrijft.

Ademanalysator

Toestel of hulpmiddel bij een ademtest, ter vaststelling van de aanwezigheid van alcoholsporen in de uitgeademde lucht.

Ademanalyse

Test ter vaststelling van de hoeveelheid alcohol in de uitgeademde lucht.

Ademcentrum

Kerngebied in de hersenstam van het centrale zenuwstelsel waar de ademhaling geregeld wordt.

Ademequivalent

Verhoudingsgetal tussen het ademminuutvolume en de opneming van zuurstof per minuut.

Ademfrequentie

Aantal ademhalingen (in- en uitademingen) per minuut. Onder normale omstandigheden ligt bij volwassenen de frequentie tussen de 14 en 16; bij maximale inspanning op circa 30 per minuut.

Ademgeruis

Geruis dat met de stethoscoop waarneembaar is gedurende de in- en uitademing.

Ademhaling

Geheel van processen die bij de uitwendige en inwendige ademhaling betrokken zijn. De uitwendige ademhaling heeft voornamelijk betrekking op de verversing van lucht in de longen, de inwendige ademhaling op het transport en de uitwisseling van zuurstof en koolzuur.

Ademhalingsapparaat

Toestel waarmee de ademhaling wordt bevorderd of in stand gehouden.

Ademhalingsbeweging

Bewegingen van de borstholte en het middenrif waardoor buitenlucht de longen wordt ingezogen (inademing) respectievelijk lucht uit de longen wordt gedreven (uitademing).

Ademhalingscentrum

Ademcentrum; deel van de hersenstam waar de ademhaling wordt geregeld.

Ademhalingsenzym

Enzym dat een belangrijke rol speelt bij de omzetting in cellen van zuurstof en kooldioxide en water, waardoor via een reeks chemische reacties uiteindelijk energie vrijkomt.

Ademhalingsinsufficiëntie

Aandoening waarbij de zuurstofconcentratie in het bloed gevaarlijk laag of de kooldioxideconcentratie gevaarlijk hoog wordt. Ademhalingsinsufficiëntie is vaak het laatste stadium van een chronische longaandoening. De lage zuurstofconcentratie in het bloed veroorzaakt een blauwige verkleuring (cyanose). De hoge kooldioxideconcentratie en de toenemende verzuring veroorzaken verwardheid en slaperigheid. Door diep en snel te ademen probeert het lichaam het kooldioxide te verwijderen, maar als de longen niet normaal kunnen functioneren, heeft dit ademhalingspatroon geen effect.

Oorzaken: mogelijke oorzaken van ademhalingsinsufficiëntie zijn:

- luchtwegobstructie

- chronische bronchitis

- astma

- cystische fibrose

- longemfyseem

- slechte ademhaling (vetzucht, apneu)

- spierzwakte (spierdystrofie)

- afwijkingen van het longweefsel

- afwijkingen van de borstwand

Behandeling: bij de behandeling wordt er vrijwel altijd in eerste instantie zuurstof toegediend. Van groot belang is een adequate behandeling van de onderliggende oorzaak van de ademhalingsinsufficiëntie. Kunstmatige beademing kan levensreddend zijn wanneer een patiënt niet voldoende lucht kan in- en uitademen.

Ademhalingsketen

Systeem van enzymen die de schakels vormen in de oxidatie (verbinding met zuurstof) van voedingsstoffen in de cellen van weefsels en organen in het lichaam.

Ademhalingsquotiënt

Verhouding tussen het volume van het gedurende zekere tijd uitgeademde koolzuurgas en dat van de in dezelfde tijd opgenomen zuurstof.

Ademhalingsstoornissen

Tot de meest voorkomende symptomen bij aandoeningen van het ademhalingsstelsel behoren hoesten, kortademigheid, pijn op de borst, wheezing (fluitende ademhaling), stridor (gierende ademhaling), hemoptoe (bloed ophoesten), cyanose (blauwe verkleuring van de huid en/of slijmvliezen), trommelstokvingers en ademhalingsinsufficiëntie. Niet al deze symptomen duiden altijd op een aandoening van het ademhalingsstelsel. Pijn op de borst kan bijvoorbeeld ook een gevolg zijn van een hart- of maag-darmaandoening. Ademhalingsinsufficiëntie is een aandoening waarbij het zuurstofgehalte in het bloed gevaarlijk laag of het kooldioxidegehalte gevaarlijk hoog wordt. De belangrijkste oorzaken van ademhalingsinsufficiëntie zijn:

- luchtwegobstructie

- chronische bronchitis

- longemfyseem

- bronchiëctasie

- cystische fibrose

- astma

- bronchiolitis

- slechte ademhaling

- obesitas

- slaapapneu

- overdosis medicijnen

- spierzwakte

- mysathenia gravis

- spierdystrofie

- herseninfarct

- afwijkingen van het longweefsel

- longfibrose

- reactie op medicijnen

- bestraling

- afwijkingen van de borstwand

- kyfoscoliose

- borstwond

Ademminuutvolume (amv)

Hoeveelheid lucht die per minuut wordt in- of uitgeademd. Amv = ademvolume x ademfrequentie.

Ademnood

Benauwdheid, gestoorde ademhaling, meestal door een aandoening van de longen, onder andere leidend tot verhoogde ademarbeid, sterk gevoel van benauwdheid en zuurstoftekort.

Ademnoodsyndroom

Ademhalingsstoornis waarbij de longblaasjes (alveoli) van premature pasgeborenen niet openblijven. De oorzaak hiervan is dat er geen of onvoldoende surfactans wordt aangemaakt. Een pasgeborene kan probleemloos ademhalen als de longblaasjes open blijven en zich met lucht kunnen vullen. Normaal gesproken maken de longen een uit lipiden (vetten) en eiwitten bestaand mengsel aan, surfactans genaamd. Surfactans fungeert als bevochtigingsmiddel en bedekt het oppervlak van de longblaasjes, waarin het de oppervlaktespanning verlaagt en ervoor zorgt dat de longblaasjes tijdens het ademhalingsproces openblijven.

Symptomen: kinderen, die zeer vroeg worden geboren, zijn soms niet in staat na de geboorte met ademen te beginnen. Meestal probeert het kind wel te ademen, maar omdat de longen zo stug zijn, treedt ernstige ademnood op. Ademnood uit zich in een zichtbaar moeizame ademhaling: bij de inademing wordt de borst onder de ribbenkast ingetrokken en staan de neusgaten wijd open en bij de uitademing zijn kreunende geluiden te horen.

Diagnose: de diagnose van ademnoodsyndroom wordt gesteld op basis van de symptomen en op afwijkingen die op röntgenfoto's van de borstkas van het premature kind zichtbaar zijn.

Preventie: het risico van ademnoodsyndroom wordt sterk verkleind als de bevalling veilig kan worden uitgesteld totdat de longen van de foetus voldoende surfactans hebben geproduceerd. Indien toch een voortijdige bevalling niet kan worden voorkomen, zal de arts de moeder injecties met corticosteroïden toedienen. De corticosteroïden gaan via de placenta naar de foetus en versnellen de aanmaak van surfactans. Binnen 48 uur na de eerste injecties zijn de longen zo ver doorgegroeid dat na de geboorte het ademnoodsyndroom niet zal ontstaan of, indien het wel optreedt, waarschijnlijk minder ernstig zal zijn.

Behandeling: na de bevalling heeft een pasgeborene met een lichte vorm van ademnoodsyndroom soms alleen extra zuurstof nodig, die via een zuurstofmasker of via een slang in de neus kan worden toegediend. Een pasgeborene met ernstig ademnoodsyndroom moet mogelijk zuurstof worden toegediend via continue positieve luchtwegdruk. Het kind kan dan uit zichzelf uitademen tegen een positieve zuurstofdruk of lucht die via in beide neusgaten ingevoerde slangen wordt toegediend. Een surfactanspreparaat kan levensreddend zijn en vermindert het risico op complicaties. Het surfactanspreparaat werkt op dezelfde manier als natuurlijk surfactans. Behandelingen met surfactans kunnen gedurende de eerste dagen een aantal malen worden herhaald totdat het ademnoodsyndroom is verdwenen.

Ademproef

Controle op alcoholgebruik van een verkeersdeelnemer met behulp van een ademanalysator.

Ademstilstand

Door belemmering van de luchtweg, of door een centrale oorzaak (bewusteloosheid, dood) opgehouden ademhalingsbeweging; gekenmerkt door afwezigheid van beweging van borst en buik, geen voelbare of hoorbare luchtstroom uit mond of neus.

Ademverlamming

Verlamming van de ademhalingsspieren waardoor verstikking dreigt. Komt voor bij beschadigingen van het ademhalingscentrum in de hersenstam.

Ademvolume (av)

Hoeveelheid lucht die per ademhaling wordt in- of uitgeademd.

Aden

In samenstellingen: betrekking hebbend op een klier.

Adenine

Stikstof bevattende base (purine), die als een van de vier basen van de kernzuren (dna, rna) van belang is voor de codering van erfelijke informatie in de celkern.

Adenitis

Ontsteking van klierweefsel.

Adenocanthoma

Kwaadaardig gezwel van de binnenbekleding van de baarmoederhals (cervixendometrium), bestaande uit structuren van klierweefsel met plaveiselepitheelcomponenten.

Adenocarcinoom

Kwaadaardig gezwel, waarbij de cellen afkomstig zijn van klierweefsel.

Adenocystisch carcinoom

Kwaadaardig gezwel bestaande uit klierweefsel, dat langzaam groeit en zich via zenuwtakken in de omgeving uitbreidt. Het gezwel komt in een aantal organen voor.

Adenohypofyse

Voorkwab van het hersenaanhangsel. De adenohypofyse bevat groepen kliercellen die glandotrope hormonen produceren en secerneren, benevens hormoonachtige stoffen die algemene lichaamsfuncties stimuleren. De kliercellen worden geactiveerd of geremd door zogenoemde releasing factors afkomstig van de hypothalamus.

Adenoïd

Neusamandel.

Adenoïde vegetatie

Goedaardige woekering van de neusamandel in de neus-keelholte.

Adenoïdhypertrofie

Weefselvergroting van het lymfoïde weefsel van de neus-keelholte; een bij kinderen veelvoorkomende aandoening. Er is bijna altijd sprake van een langer durende infectie.

Adenoïditis

Ontstekingsproces van het lymfoïde weefsel van de neus-keelholte veroorzaakt door bepaalde bacteriën of virussen. Als complicaties kunnen vaak een middenoorontsteking of abcesvorming optreden. De behandeling bestaat uit antibiotica en neusdruppels.

Adenomyosis

Goedaardige groei van de baarmoeder. Bij adenomyosis groeit klierweefsel van het baarmoederslijmvlies (endometrium) in de spierwand van de baarmoeder. De baarmoeder wordt groter, soms tot wel twee- of driemaal de oorspronkelijke omvang. Deze veelvoorkomende aandoening veroorzaakt bij slechts een klein percentage vrouwen symptomen, die meestal tussen de 35 en 50 jaar optreden. De aandoening komt vaker voor bij vrouwen die een kind hebben gebaard. De oorzaak is niet bekend. De symptomen zijn onder meer:

- hevige menstruaties

- pijnlijke menstruaties

- bloedverlies tussen de menstruaties

- vage pijn in het bekkengebied

- druk op de blaas

- druk op de endeldarm

Adenomyosis wordt vermoed wanneer bij een inwendig onderzoek wordt vastgesteld dat de baarmoeder vergroot, rond en zachter dan normaal is. De diagnose kan met een mri-scan worden bevestigd. Meestal is geen enkele behandeling effectief, hoeveel bepaalde geneesmiddelen kunnen worden geprobeerd. De pijn kan met pijnstillers worden bestreden. In ernstige gevallen kan de baarmoeder worden verwijderd.

Adenoom

Goedaardig epitheliaal gezwel met cellen die een duidelijke klierstructuur hebben.

Adenosine deaminase (ada)

Enzym dat de omzetting van adenosine tot inosine katalyseert. Bij een stoornis van chromsoom 20 (waarop het gen voor deze reactie is gelokaliseerd) kan een deficiëntie optreden, die aanleiding is tot destructie van bepaalde typen lymfoblasten.

Adenosinedifosfaat (adp)

Afbraakproduct van de energierijke verbinding adenosinetrifosfaat (atp) in de spieren. De omzetting van atp in adp speelt een rol bij het pompmechanisme van calcium uit de spiercel na samentrekking.

Adenosinetrifosfaat (atp)

Energierijke scheikundige verbinding die in het menselijk lichaam betrokken is bij alle processen die energie vragen, zoals o.a. de samentrekking van spieren en de geleiding van prikkels door zenuwen. Atp wordt met behulp van het enzym atp-synthase gevormd uit adp en fosfaat.

Adenotomie

Verwijdering van de neusamandel.

Adenotonsillectomie

Verwijdering van neus- en keelamandelen.

Adenovirus

Dna-virus waarvan meer dan 40 serotypen bij de mens voorkomen. De virussen veroorzaken infecties in diverse organen, zoals keelholte, longen, strottenhoofd.

Adenoviruspneumonie

Longontsteking veroorzaakt door een adenovirus, een bij de mens veel voorkomend dna-virus.

Ader

Dunwandig bloedvat waardoor in de regel zuurstofarm bloed naar het hart wordt getransporteerd.

Aderklep

Plooi van de binnenwand van een ader, die als klep dienst doet en het bloed slechts in de richting van het hart doorlaat. Aderkleppen zijn alleen aanwezig in de onder het hart gelegen aders van de ledematen.

Aderontsteking

Bij een oppervlakkige aderontsteking (flebitis, tromboflebitis) is er sprake van ontsteking en stolselvorming in een oppervlakkig gelegen ader (vena). Een flebitis kan in elke ader van het lichaam optreden, maar ontstaat meestal in de beenaders. De aandoening komt vaak voor bij mensen met spataders, maar niet iedereen met spataders krijgt ook een aderontsteking. Zelfs na een kleine verwonding kan een ader ontstoken raken. Er is dan sprake van een plotseling optredende (acute) ontstekingsreactie, waarbij het stolsel (trombus) stevig aan de aderwand vastkleeft, zodat de kans kleiner is dat het losraakt. Een oppervlakkige aderontsteking gaat dikwijls vanzelf over. De pijn kan met pijnstillers als aspirine of ibuprofen worden bestreden. Hoewel de toestand gewoonlijk binnen enkele dagen verbetert, kan het enkele weken duren voor de knobbels en de gevoeligheid volledig zijn verdwenen.

Aderpols

Onjuiste benaming voor kloppen van de slagader van de bovenarm. Bij het meten van de bloeddruk met een opblaasbare manchet wordt met een stethoscoop beluisterd wanneer de aderpols wegvalt als teken dat de druk van de manchet gelijk is aan de bloeddruk.

Adersnede

Kleine operatieve ingreep waarbij een ader wordt opengesneden teneinde een plastic canule aan te brengen.

Aderverkalking

Onjuiste benaming voor slagaderverkalking.

Adervlies

Het aderlijke vlies in de oogbol.

Adh

Afkorting van antidiuretisch hormoon.

Adhd

Afkorting van attention deficit and/or hyperactivity disorder (Eng.), een neuropsychologische stoornis gekenmerkt door aandachtstekort en/of hyperactiviteit. Circa twee procent van alle kinderen heeft last van dit syndroom, waarvan de oorzaak onbekend is. Er kan sprake zijn van een lichte hersenfunctiestoornis. Het is een beschrijving van symptomen, waarmee nog niets over de oorzaak is gezegd.

www.adhd.nl

Adhd-middelen

Geneesmiddelen die worden toegepast om de negatieve symptomen van de hyperactiviteit en aandachtsstoornis gunstig te beïnvloeden. Een behandeling met psychostimulerende middelen is het meest effectief.

Adherentiefetisjisme

Groep fetisjismen die voornamelijk betrekking heeft op kleding.

Adhesie

Verkleving; moleculaire aantrekkingskracht van twee verschillende stoffen.

Adhesieve capsulitis

Ontsteking van de gewrichtskapsel in het gewricht tussen scapula en humerus, waardoor een stijve schouder kan optreden.

Adhesieve pericarditis

Ontsteking van het pericard of hartzakje; gekenmerkt door de ophoping van sereus vocht, fibrine of etter tussen de beide vliezen van het hartzakje.

Adhesiolyse

Buikoperatie om vergroeiingen van de oppervlakte van het buikvlies los te maken.

Adie, syndroom van

Combinatie van ziekteverschijnselen bij jonge vrouwen, waarbij in de regel eenzijdige pupilstoornis voorkomt en reflexen in de benen ontbreken. De pupil reageert vrijwel niet op licht, blijft wijd open en wordt alleen nog bij langdurig verblijf in het donker wat groter.

Adiodochokinese

Het onvermogen snel afwisselende bewegingen te maken, bijvoorbeeld de pols snel heen en weer te draaien of met de vingers te trommelen. De aandoening komt onder meer voor bij beschadigingen en degeneraties van de kleine hersenen of het ruggenmerg.

Adipectomie

Operatieve verwijdering van vetweefsel; een chirurgische behandeling die toegepast kan worden bij zeer ernstige vetzucht.

Adipocire

Grijs-witte, meestal vrij vaste substantie uit rottend vetweefsel van lijken, gevormd onder bepaalde omstandigheden. Wordt ook wel lijkenwas genoemd.

Adiponecrose

Versterf van onderhuids vetweefsel bij een zuigeling. Dit kan ontstaan door druk tijdens de baring of door infectie.

Adipositas

Vetzucht.

Adipsie

Ontbreken van dorstgevoel.

Adjuvans

Stof die, zonder zelf werkzaam te zijn, de werking van een geneesmiddel ondersteunt.

Adjuvante analgetica

Geneesmiddelen die meestal niet worden gebruikt als pijnstillers, maar die in bepaalde situaties wel pijn kunnen verlichten. Wanneer deze middelen tegen pijn worden gegeven, is dat doorgaans in combinatie met andere pijnstillers of met een pijnbehandeling zonder geneesmiddelen. De adjuvante analgetica die het meest worden gebruikt bij pijn, zijn:

- antidepressiva

- anti-epileptica

- orale anesthetica

- lokale oppervlakteanesthetica

Adnexa

Organen die met een ander orgaan zijn verbonden. In het algemeen gebruikt voor de eierstokken en eileiders, in verbinding met de baarmoeder.

Adnexitis

Ontsteking van de eierstokken en de eileiders (die samen de adnexa vormen).

Adolescent

Aankomend volwassene met een leeftijd van ongeveer 15 tot 20 jaar.

Adolescente scoliose

Blijvende zogenoemde dwarse verkromming van de wervelkolom, dus in het vlak dat evenwijdig aan de voorkant van het lichaam loopt.

Adolescentenkyfose

Bij adolescenten voorkomende versterkte kromming van de wervelkolom met de bolle kant naar achteren in het borstgedeelte.

Adolescentie

De overgangsperiode tussen puberteit en volwassenheid: men spreekt ook wel van geestelijk volwassen worden. De periode strekt zich uit van ongeveer 13 tot 22 jaar.

Adoptie

Rechtsinstelling die het mogelijk maakt dat de ene persoon- de geadopteerde- juridisch als kind van de andere- de adoptant- gaat gelden.

Adrenalectomie

Verwijdering van de bijnieren.

Adrenaline

Stof die wordt afgescheiden door het bijniermerg en door de zenuwen die ontspringen aan de ruggemergszenuwknopen van het sympathisch zenuwstelsel.

Adrenerg neuron

Zenuwcel die aan zijn uiteinden adrenaline als neurotransmitter of overdrachtstof afgeeft.

Adrenergisch

Met betrekking tot of gelijkend op de reacties en fenomenen die door adrenaline worden opgewekt.

Adrenocorticotroop hormoon (acth)

Hormoon, afgescheiden door de voorkwab van het hersenaanhangsel. Acth heeft een activerende invloed op de schors van de bijnier.

Adsorptie

Ophoping van gas of opgeloste stof aan het oppervlak van een zeer fijn verdeelde vaste stof.

Adstringentia

Geneesmiddelen of andere substanties met een samentrekkende werking, die toepassing vinden als vernauwende of samentrekkende middelen.

Adultisme

Discriminatie van jongeren.

Adynamie

Toenemende zwakte, krachteloosheid, verzwakking van de spierbewegingen.

Aedes aegyptii

Gele-koortsmug.

Aërobe bacteriën

Bacteriën die zuurstof nodig hebben in hun milieu voor hun energieontwikkeling.

Aerobics (Eng.)

Populaire vorm van training, waarbij het hele lichaam getraind wordt. Mensen kunnen in hun eigen tempo trainen onder leiding van ervaren instructeurs. Levendige muziek en vertrouwde routine maken de training leuk. Bovendien kan de motivatie worden verbeterd door een vast schema aan te houden en samen met vrienden of vriendinnen te trainen.

Aërofagie

Inslikken van abnormale hoeveelheden lucht, voornamelijk bij bepaalde neurotische stoornissen.

Aërofobie

Luchtvrees; komt voor bij hondsdolheid doordat elke luchtbeweging slik- en ademhalingsmoeilijkheden veroorzaakt.

Aërogeen

Zich via de lucht (adem) verplaatsen; bijvoorbeeld een aërogene besmetting.

Aëroob

Levend onder omstandigheden waarbij voldoende zuurstof aanwezig is.

Aëro-otitis

Ooraandoening, veroorzaakt door zeer snelle stijging of daling van de luchtdruk buiten het oor. De aandoening wordt gekenmerkt door hevige oorpijn, slechthorendheid en oorsuizen.

Aëropalynologie

Wetenschap die zich bezighoudt met het onderzoek van stuifmeelkorrels in de lucht.

Aëroscoop

Toestel tot onderzoek van het stofgehalte van de lucht; onder andere gebruikt bij mogelijke luchtvervuiling teneinde de maximaal toelaatbare dosis van een bepaalde stof in de lucht vast te stellen.

Aërosol

In lucht zwevende, zeer fijne vaste of vloeibare deeltjes. Een aërosol kan worden gemaakt door vloeistof onder druk door een zeer nauwe opening te laten stromen. Een vaste stof moet reeds zeer fijn verdeeld zijn.

Aërotherapie

Behandeling van vooral aandoeningen van de luchtwegen en de huid door een kuur met lucht van andere samenstelling en druk dan de gewone. Onder aërotherapie verstaat men ook de behandeling met verdunde of samengeperste lucht.

Aesculaap

Symbool voor geneesheer; gebruikt door artsen in vele landen en bestaande uit een slang die zich om een staf kronkelt.

Aetiologie

Leer van de oorzaak van ziekten en aandoeningen.

Afagie

Onvermogen om te slikken. De term wordt ook gebruikt in de betekenis van weigering om te eten, veroorzaakt door een beschadiging van een deel van de tussenhersenen (deel van de hypothalamus).

Afakie

Het ontbreken van de ooglens, gewoonlijk na cataractextractie (verwijdering van de lens bij staar). De aandoening kan ook voorkomen na een trauma of spontane luxatie.

Afanisis

Absolute verdwijning van de seksualiteit.

Afasie

Onvermogen juist te spreken, hoewel de spiertjes die nodig zijn voor de uitvoering van de spraakbewegingen en hun zenuwvoorziening intact zijn. Afasie is een taalfunctiestoornis ten gevolge van een hersenbeschadiging bij iemand die voordien over een normale taalvaardigheid beschikte.

www.afasie.be

Afasie, akoestisch amnestische

Afasie waarbij zowel het begrip van de gesproken taal als het vermogen tot articulatie behouden is, doch waarbij de namen van objecten en mensen niet herhaald kunnen worden of vergeten zijn.

Afasie, amnestische

Afasie waarbij zowel het begrip van de gesproken taal als het vermogen tot articulatie behouden is, doch waarbij de namen van objecten en mensen vergeten zijn.

Afasie, centrale

Afasie die ontstaat door een beschadiging van of stoornis in de centrale delen van de hersenschors die een coördinerende werking hebben bij de regulatie van de spraak.

Afasie, dynamische

Een door een hersenstoornis verkregen aandoening in het omgaan met taal bij een volwassene, die tevoren over een bij hem passende taalbeheersing beschikte.

Afasie, kinetische

Afasie die tot uiting komt in een ernstige stoornis van de vloeiende spraak en in een pathologische herhaling van specifieke verbale stereotypieën in het spreken en schrijven.

Afasie, motorische

Afasie waarbij het accent ligt op een stoornis in de taalexpressie.

Afasie, neurotische

Onvermogen om juist te spreken waarbij de oorzaak gezocht moet worden in psychische problemen en niet in een structurele stoornis van de grote hersenen.

Afasie, receptieve

Afasie gepaard gaande met een stoornis in de gearticuleerde spraak, terwijl de actieve spraak incorrect en grammaticaal onjuist kan zijn. Soms is de taalexpressie zo ernstig gestoord dat deze volledig onbegrijpelijk wordt.

Afasie, sensorische

Spreekstoornis waarbij het verband ontbreekt tussen de waarneming en de besturing van de uitvoering van de spraak.

Afdrukmateriaal

Materiaal voor het vervaardigen van een negatieve kopie van bijvoorbeeld het gebit, de tandeloze kaak, de oogkas, de voetzool of een been- of armstomp.

Afebriel

Zonder koorts.

Afemie

Volkomen verlies van de spraak. Afemie is een spraakstoornis die ontstaat door een beschadiging van hersenweefsel onder de hersenschors in een van de subcorticale gebieden.

Affect

Heftige gemoedsbeweging zoals angst, vrees of woede. Affect is een bepaalde emotie of een bepaald gevoel met betrekking tot een specifieke gebeurtenis of situatie.

Affectabiliteit

Vermogen tot het hebben van gevoelens en deze ook aan een ander kunnen overdragen.

Affecthandeling

Door een heftige gemoedsbeweging (affect) veroorzaakte, ondoordachte handeling; primitieve, explosieve kortsluitingsreactie.

Affecthonger

Sterk verlangen naar moederliefde, bescherming en verzorging, voortkomend uit een gemis aan moederliefde.

Affectie

In het normale spraakgebruik term voor gunst of liefde. In het medische spraakgebruik wordt de term soms gebruikt voor een ziekelijke aandoening.

Affectief

Gebied van de persoonlijkheid waaronder de gevoelens, de motivatie, de interesses en de waardepatronen thuishoren.

Affectief contact

Gevoelsmatige relatie met de medemens. Een slecht affectief contact kan berusten op terughoudendheid, vlakheid, vervlakking of leegte in de gevoelssfeer.

Affectieve dementie

Geestelijke aftakeling die niet de verstandelijke vermogens maar de gevoelssfeer betreft, waardoor er als het ware een kloof ontstaat tussen de patiënt en de medemensen.

Affectlabiliteit

Snelle wisseling van de gemoedsbewegingen, waarbij vooral een gebrek aan stabiliteit in de emotionele beleving op de voorgrond staat.

Affectonanie

Seksuologisch verschijnsel waarbij niet alleen seksuele opwinding, maar ook bepaalde affecten zoals angst, ergernis of woede tot masturbatie kunnen leiden.

Affectstoornis

Afwijking in het patroon van waarneembare gedragingen waarmee de subjectieve, emotionele toestand tot uitdrukking gebracht wordt. Euforie, angst, depressiviteit en dysforie zijn specifieke affectstoornissen.

Affectvervlakking

Armoede aan affect; verminderde beleving van emoties.

Affiliatie

De neiging van mensen om het gezelschap van anderen te zoeken.

Affiniteit

1. neiging van twee eenheden zich met elkaar te verenigen;

2. de situatie waarbij mensen zich tot elkaar aangetrokken voelen. Het begrip wordt meestal gebruikt in de betekenis van seksuele aantrekkingskracht;

3. neiging van een weefsel zich selectief door een bepaalde kleurstof te laten kleuren.

Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis

Diepgaande en buitensporige behoefte verzorgd te worden, hetgeen leidt tot een afwijkend gedragspatroon.

afhankelijkheid.

betrekking hebbend op de mens: kan zowel psychisch als lichamelijk zijn. Met lichamelijke afhankelijkheid wordt bedoeld dat één van beide beïnvloed wordt door het optreden van de andere.

Afibrinogenemie

Ernstige toestand gekenmerkt door een tekort aan fibrine in het bloed, soms voorkomend na een bevalling, en aanleiding gevend tot dodelijke nabloedingen, waarschijnlijk veroorzaakt door embolie van deciduaweefsel dat rijk is aan thromboplastine, waardoor er massale intravasale bloedstolling ontstaat in de longen, die al het circulerend fibrinogeen wegvangt.

Afkicken

Ontwennen van het gebruik van verdovende middelen of drugs. Men spreekt ook van afkicken als het gaat om het ontwennen van gokverslaving, roken enzovoort.

Afklemming

Inklemming; het bekneld raken van een orgaan. Afklemming of inklemming kan onder andere optreden bij een liesbreuk.

Aflatoxinen

Stoffen die door een bepaalde schimmel (aspergillus flavus) worden gevormd en die behalve giftig ook kankerverwekkend zijn. Deze schimmels groeien voornamelijk op noten (pinda’s).

Afnavelen

Doorknippen van de navelstreng.

Afonie

Geluidloosheid van de stem door een stoornis in de werking van de stembanden. Bij een poging om geluid voort te brengen ontstaat slechts een zachte ruis, vergelijkbaar met die van fluisteren.

Afp

Afkorting van alfa-foetoproteïne; een eiwit dat belangrijk is voor het opsporen van enkele ernstige misvormingen van de foetus.

Afrasie

Het onvermogen woorden in zinsverband te spreken of woorden in zinsverband te begrijpen. De aandoening berust op een stoornis van de schors van de grote hersenen.

Afreageren

Ontladen van innerlijke spanningen door woorden of handelingen. Men gebruikt de term ook voor het door uitingen of handelingen afleiden op iets of iemand.

Afrodisiaca

Stoffen die in staat zouden zijn geslachtelijke vermogens te activeren. De stoffen zijn genoemd naar de griekse liefdesgodin aphrodite.

Afrodisie

Ziekelijk verhoogde geslachtsdrift. Daar op het gebied van de seksualiteit de norm echter geen uitsluitsel over gezondheid of ziekte geeft, mag men afrodisie niet zonder meer als ziekelijk definiëren.

Afscheiding

Synoniem voor secretie. Met afscheiding wordt meestal bedoeld afscheiding via de schede (vaginale afscheiding).

Afscheiding, vaginale

Afscheiding via de schede, soms voorkomend op basis van een infectie door micro-organismen. Vaginale secretie of afscheiding is zowel normaal als noodzakelijk.

Afsnoering

1. Parafimose; zwelling en afsnoering van de op zichzelf te nauwe voorhuid van de penis;

2. Afsnoering van vingers of extremiteiten door amnionstrengen.

Afstotingsreactie

Verschijnselen die optreden nadat bij iemand vreemd materiaal, een weefsel of een orgaan, is ingebracht (geïmplanteerd). In wezen is een afstotingsreactie een immuunreactie tegen een getransplanteerd orgaan of weefsel hetgeen resulteert in afstoting.

Afte

Grijswit verheven zweertje in de mond, omgeven door een vuurrode rand. Aften komen in wisselende hoeveelheden voor en zijn vaak erg pijnlijk. Zij genezen meestal in 1 à 2 weken, maar kunnen ook zeer hardnekkig zijn en meermalen terugkomen.

Aften

Aften zijn kleine, pijnlijke zweertjes die in de mondholte verschijnen. De oorzaak is niet bekend, maar stress lijkt een rol te spelen. Een afte verschijnt als een rond, wit vlekje met een rode begrenzing. Het zweertje ontstaat bijna altijd op zacht, vrij beweegbaar weefsel, vooral op de binnenkant van de lippen of wangen, op de tong of het zachte gehemelte, en soms in de keel. Kleine aften (met een diameter van 1 cm en kleiner) verschijnen vaak in groepjes van twee of drie. Meestal verdwijnen ze vanzelf binnen tien dagen zonder littekens achter te laten. Grotere aften komen minder vaak voor. Ze kunnen een grillige vorm hebben en het kan weken duren voordat ze genezen, waarbij vaak littekens achterblijven. De behandeling bestaat uit pijnbestrijding totdat de aften vanzelf genezen. Een verdovingsmiddel als lidocaïne kan in viskeuze vorm op de aften worden aangebracht of als mondspoeling worden gebruikt. Ook kan de arts antibiotica of corticosteroïden voorschrijven.

Afteuze stomatitis

Ontstekingsproces van het mondslijmvlies, gekenmerkt door multipele, geelwitte plekjes met rode hof, verspreid in de mond (afte). De oorzaak is onbekend.

Aftrainen

Geleidelijke vermindering van de trainingsarbeid als besloten wordt met intensieve sportbeoefening te stoppen.

de periode van aftrainen kan zich uitstrekken van enige weken tot enige maanden, afhankelijk van het eerdere prestatieniveau.

Afvoerbuisje

Buisje, dienend voor vochtafvoer na een operatie. Het wordt daartoe in een orgaan of de omgeving daarvan achtergelaten en leidt via de gehechte wond of via een natuurlijke afvoergang naar buiten.

Afvoerder

Algemene naam voor spieren van de ledematen, die een beweging van het midden af teweegbrengen.

Afweer

Vitale reactie op elke vorm van bedreiging, zich actief uitende in aanval, negatief in vlucht of zich verbergen.

Afweerfluor

De klacht die frigide vrouwen dikwijls uiten met betrekking tot witte vloed.

Afweermechanisme

Reactie van het lichaam tegen binnengedrongen vreemde stoffen, weefsels en ziekten door de vorming van antistoffen; in de psychologie hulpmiddel waarvan de persoon (het zogenoemde ‘ik’) zich onbewust bedient om zich te beschermen tegen pijnlijke of onverdraaglijke gevoelens (angst), bijvoorbeeld projectie van deze gevoelens op anderen.

Afweersysteem

Systeem dat de immuniteit (onvatbaarheid) in het lichaam veroorzaakt; ook immuunsysteem genoemd.

Afweerversterking

De afweer van het lichaam tegen infectie omvat onder andere natuurlijke barrières, zoals huid, niet-specifieke mechanismen, zoals bepaalde types witte bloedcellen en koorts en specifieke mechanismen, zoals antilichamen. Indien een microorganisme door de natuurlijke barrières heen breekt, wordt het gewoonlijk door de niet-specifieke afweermechanismen vernietigd voordat ze zich vermeerderen. Immuundeficiciënties zijn diverse aandoeningen waarbij het afweersysteem niet goed functioneert. Infecties treden hierdoor vaker op, komen vaker terug, zijn buitengewoon ernstig en houden langer aan dan normaal. Herhaaldelijk voorkomende en ernstige infecties, zowel bij een pasgeborene, kind of volwassene, die niet op antibioticabehandeling reageren, kunnen wijzen op een stoornis van het afweersysteem. Sommige ziekten die het afweersysteem later in het leven verzwakken, kunnen worden voorkomen of behandeld. Regelmatige controle van de bloedglucosespiegel bij diabetespatiënten kan bijvoorbeeld bijdragen tot een verbeterd vermogen van de witte bloedcellen om infecties te bestrijden. Goede voedingsgewoonten kunnen immuunstoornissen voorkomen die worden veroorzaakt door een slechte voeding.

Agalactie

Gebrek aan zog bij kraamvrouwen.

Agammaglobulinemie

Aandoening die berust op een tekort aan of bijna ontbreken van het bloedeiwit gammaglobuline. De aandoening kan aangeboren of verworven zijn. Men spreekt ook van immuundeficiëntie.

Agammaglobulinemie, x-gebonden

Erfelijke immunodificiëntie veroorzaakt door een afwijking van het x-chromosoom en resulterend in weinig of geen b-lymfocyten en zeer geringe hoeveelheden antilichamen. De aandoening komt alleen bij jongens voor. Gedurende ongeveer de eerste zes maanden na de geboorte beschermen antilichamen van de moeder tegen infectie. Rond de leeftijd van zes maanden krijgen zuigelingen steeds vaker recidiverende infecties van oren, neusbijholten, longen en botten, gewoonlijk door bacteriën als pneumococcus, haemophilus en streptococcen. Ook kunnen zich enkele zeldzame vormen van virale herseninfectie voordoen. Het risico van kanker is verhoogd. Gedurende het hele leven worden infusen van immunoglobulinen toegediend om infecties te helpen voorkomen. Er worden direct antibiotica gegeven om bacteriële infecties te behandelen, eventueel continu. Ondanks deze maatregelen doen zich vaak chronische neusbijholte en longinfecties voor. Met behandeling hoeft de levensduur niet verkort te zijn.

Aganglionosis

Het ontbreken van ganglion- of zenuwcellen in de wand van de dikke darm; oorzaak van de ziekte van hirschsprung.

Agar-agar

Gedroogde, wateropnemende, colloïdale stof, die wordt bereid uit voornamelijk rode wiersoorten. Agar-agar wordt gebruikt als voedingsbodem voor culturen van micro-organismen en ook als bestanddeel van een aantal laxeermiddelen.

Agenesie

Onvolledige of gebrekkige ontwikkeling van een weefsel, orgaan of lichaamsdeel.

Agenitalisme

Het ontbreken van de geslachtsdelen en de gevolgen daarvan.

Agens

Van buiten komende invloed (bijv. Een chemische stof, maar ook elektrische stroom of straling), die in staat is reacties in een organisme te bewerkstelligen.

Ageusie

Afwezigheid van smaakvermogen; kan voorkomen bij aandoeningen van de tong of mondholte en bij stoornissen van een of meer hersenzenuwen.

Agglutinatie

Samenklontering; overgaan van een vloeistoffase in een vastere samenhang, bijvoorbeeld van het bloed, maar ook van weefsel (elektrocoagulatie), en van deeltjes in bepaalde testvloeistoffen. Op het verschijnsel is de indeling van bloedgroepen gebaseerd.

Agglutinine

Stof die in staat is om in waterig milieu zwevende antigenen tot klontering te brengen. De term wordt ook gebruikt voor antilichamen die samenklontering van bloedlichaampjes veroorzaken.

Agglutinogeen

Stof die het lichaam tot de vorming van agglutininen aanzet.

Agglutinoïd

Een op agglutinine gelijkende antistof die echter in contact met agglutinogeen geen agglutininereactie tot gevolg heeft.

Aggravatie

Verzwaring, verergering, in het bijzonder: overdrijving van de ernst van ziekteverschijnselen door de patiënt.

Agitatie

Letterlijk: zenuwachtige opwinding.

Agnosie

Stoornis in de herkenning; waargenomen voorwerpen worden niet als zodanig herkend; een stoornis in het herkennen bij adequaat functioneren van zintuigorganen, intelligentie en bewustzijn.

Agogie

Opvoedings- en vormingswerk, zowel op kinderen als op volwassenen gericht, met name het beïnvloeden van sociaal gedrag van personen om te komen tot meer persoonlijk maatschappelijk en cultureel welzijn.

Agogiek

Alles wat ten grondslag ligt aan stelselmatige verschijnselen in de agogische studie of arbeid; bijvoorbeeld een agogische ideologie is een stelsel van normatieve ideeën in mogelijke doelstellingen van agogische arbeid.

Agologie

Theorie van het opvoedings- en vormingswerk, zowel op kinderen als op volwassenen gericht. De term wordt ook gebruikt om aan te geven de wetenschap van het leiding geven.

Agonie

Doodsstrijd. De term wordt ook gebruikt in de betekenis van zeer hevig lijden.

Agonist

Spier die een bepaalde beweging veroorzaakt, alleen of samen met andere spieren, maar daarin wordt tegengewerkt door een of meer antagonisten.

Agoog

Iemand die beroepshalve stimulerend optreedt bij het in gunstige zin beïnvloeden of veranderen van situaties van personen, groepen of organisaties.

Agorafobie

Irrationele angst voor open ruimten, die niet kan worden weggeredeneerd en uiteindelijk leidt tot vermijding van open ruimten. Agorafobie wordt niet alleen beschouwd als de angst voor open ruimten, maar ook voor daarmee verband houdende aspecten zoals de aanwezigheid van menigtes en de moeite om onmiddellijk naar een veilige plaats kunnen ontsnappen.

Agrafe

Klein metalen klemmetje dat wordt gebruikt voor het hechten van wonden.

Agrafie

Verzamelnaam voor stoornissen van het schriftelijk taalgebruik en van de schrijfhandeling. Agrafie is in wezen het onvermogen om de gedachten schriftelijk uit te drukken. Het is bijna altijd het gevolg van een stoornis van de grote hersenen.

Agrammatisme

Het niet meer correct kunnen spreken volgens de grammatica. Deze stoornis berust op een verworven hersenaandoening of weefselbeschadiging of kan ook aangeboren zijn onder meer bij zwakbegaafden.

Agranulocyt

Korrelloos type witte bloedcel; wit bloedlichaampje (leukocyt) zonder korrels in het cytoplasma.

Agranulocytose

Toestand waarbij het aantal korrelcellen of granulocyten (type witte bloedcellen) in het bloed sterk is verminderd, waardoor de afweerkracht van het lichaam tegen infecties is afgenomen. Ontstaat meestal door beschadiging van de bloedvormende organen.

Agressie

Deel van het totale gedrag, dat gericht is tegen medemensen, andere levende wezens, maar ook tegen dingen, eigendommen en belangen van anderen. Er kan sprake zijn van fysieke agressie maar ook van verbale agressie (schelden, enzovoort).

Agressiedrift

Volgens sigmund freud een noodzakelijke drift van de mens, die de grondslag vormt van zijn evolutie uit het dierlijke stadium en die bijdraagt tot ieder scheppend handelen.

Agressie-inversie

Naar binnen gerichte agressie; een vorm van masochisme.

Agrypnie

Door functionele of organische stoornissen van de hersenen ontstane onmogelijkheid tot slapen. Kan ook voorkomen bij verslaving aan drugs.

Ahylognosie

Hersenstoornis, waarbij de patiënt niet in staat is de aard of vorm van een voorwerp als zodanig te herkennen; vooral als het voorwerp gemaakt is van hout, wol, ijzer of soortgelijke materialen.

Aicardi-syndroom

Neurologisch syndroom met als kenmerken:

- spasticiteit;

- gebrekkige groei van een deel van de hersenen;

- oogafwijking.

Aichmofobie

Ziekelijke vrees voor scherpe voorwerpen.

Aids

Afkorting van acquired immune deficiency syndrome; een verworven stoornis in het afweermechanisme van het lichaam. Het is een virusziekte waarbij de afweer van het lichaam (het immunologisch systeem) ernstig en blijvend is gestoord. Hierdoor wordt een aids-patiënt vatbaar voor bepaalde infecties en sommige soorten kanker die gewoonlijk niet optreden bij iemand met een goed functionerend afweersysteem.

www.aidsfonds.nl

Aids related complex (arc) (Eng.)

Andere uiting van een besmetting met het aids-virus dan aids. Ingeval van arc is er sprake van ernstige symptomen, maar kan de diagnose aids niet gesteld worden.

Aids-(hiv)remmers

Geneesmiddelen die de vermenigvuldiging van het hiv (het virus dat aids veroorzaakt) remt en soms jarenlang stil kan leggen. Er zijn op dit moment veel geneesmiddelen beschikbaar om een hiv-infectie te behandelen, hierdoor zijn er voor patiënten betere vooruitzichten in de zin dat de ziekte afgeremd kan worden en de kwaliteit van het leven verbeterd wordt. Er zijn op dit moment 4 categorieën virusremmers, die op verschillende wijze werken. Door ze te combineren is het mogelijk de aandoening effectief te bestrijden. Alle beschikbare middelen verhinderen de vermeerdering van het virus, waardoor de voortgang van de ziekte wordt vertraagd.

Aids-dementie complex

Stoornis die gekarakteriseerd wordt door cognitieve uitvalsverschijnselen die alle kenmerken van de dementie van het alzheimer-type heeft.

Aiha

Afkorting van een auto-immuunhemolytische anemie, een ernstige vorm van bloedarmoede die ontstaat door hechting van antistoffen aan de rode bloedlichaampjes waardoor de bloedcellen versneld worden afgebroken. Goede therapeutische resultaten worden bereikt met de toediening van prednison.

Ainhum

Tropische huidziekte die vooral voorkomt bij volwassen negers in tropisch afrika en zuid-amerika. De oorzaak is onbekend. Het is een chronisch verlopende, meestal niet-pijnlijke ringvormige insnoering van een of meer tenen (vaak beide kleine tenen), soms van vingers.

Airconditioning disease (Eng.)

Niet vaak gebruikte nederlandse benaming: luchtbevochtigersziekte. Een ziektebeeld gekenmerkt door kortademigheid en chronische prikkelhoest, veroorzaakt door de antigene werking van bepaalde bacteriën (actinomyceten) die zich nestelen in luchtbevochtigingssystemen.

Akinesie

Onvermogen tot bewegen; veroorzaakt door een stoornis in de werking van het perifeer of centraal zenuwstelsel. De bewegingen kunnen ook nog spaarzaam aanwezig zijn. Akinesie wil in het algemeen zeggen dat het veel moeite kost om in beweging te komen.

Akinetisch mutisme

Toestand waarbij ten gevolge van hoofdletsel of stagnatie in de bloedvoorziening van de hersenen, bijvoorbeeld bij een hartinfarct, de belangrijkste hersenfuncties verloren zijn gegaan, met intact blijven van de op zichzelf staande autonome of vegetatieve functies.

Akoepedie

Specialisatie van de logopedie; de behandeling van spraak- en stemstoornissen, waarbij de behandeling primair gericht is op het oor; revalidatie van slechthorenden.

Akoepedist

Beoefenaar van de akoepedie; iemand die gehooronderzoek doet en slechthorenden in het gebruik van een gehoorapparaat oefent en eventueel ook spraaklessen geeft.

Akoestisch amnestische afasie

Afasie waarbij zowel het begrip van de gesproken taal als het vermogen tot articulatie behouden is, doch waarbij de namen van objecten en mensen vergeten zijn.

Alalie

Sprakeloosheid, onvermogen om te spreken. Alalia syllabaris is een vorm van stotteren, waarbij bepaalde lettergrepen niet kunnen worden uitgesproken.

Alant

Plant met een vlezige, sterk riekende, bittere wortel, die tegen maagaandoeningen wordt gebruikt.

Alarmkreet

Een speciale, genetisch geprogrammeerde kreet, die de leden van een bepaalde diersoort ertoe aanzet een schuilplaats te zoeken. Het geven van een dergelijk waarschuwingssignaal is een biologisch raadsel, aangezien het een vorm van altruïsme is waarbij het individuele dier zijn eigen overleving in gevaar brengt.

Alarmreactie

Eerste fase van het adaptatiesyndroom. Bestaat uit bloeddrukdaling, bloedindikking, temperatuurverlaging onder invloed van ernstige stress.

Alastrim

Kafferpokken; witte pokken (variola minor); infectieziekte waarvan de huidverschijnselen veel op pokken lijken, maar dan minder ernstig van aard.

Albers-schönberg, ziekte van

Marmerbeenziekte; erfelijke aandoening van het skelet, waarbij de botopbouw verdicht is en waardoor een groot aantal ziekteverschijnselen (o.a. botbreuk, bloedarmoede, dwerggroei, kippenborst, vierkant hoofd, oog- en oorafwijkingen) wordt veroorzaakt.

Albinisme

Afwezigheid van kleurstof (pigment, melanine) in de huid, het haar, de ogen en de nagels. Albinisme wordt gekenmerkt door een witblonde haarkleur, lichtroze huid en grijsblauwe tot bleekroze ogen. Ook is er sprake van lichtschuwheid en overgevoeligheid voor zonlicht.

www.albinismevlaanderen.tripod.be

Albino

Witteling; persoon of dier met albinisme.

Albinoïdisme

Afwezigheid van kleurstof (pigment, melanine) in de huid, het haar, de ogen en de nagels. In tegenstelling tot albinisme is er hier meestal sprake van een normale oogfunctie en treedt geen nystagmus op. Het is een autosomaal dominante erfelijke aandoening.

Albinuria

Het lozen van kleurloze urine met een laag soortelijk gewicht.

Albuminemie

Aanwezigheid van een grote hoeveelheid albuminen in het bloed.

Albuminen

Verzamelnaam voor een groep in water oplosbare, in de hitte stollende eiwitten die uit betrekkelijk kleine moleculen bestaan en normaal in het bloed voorkomen.

Albuminometer

Toestel voor het bepalen van het gehalte aan albuminen in lichaamsvloeistoffen zoals het bloed of de urine.

Albuminurie

Voorkomen van albuminen in de urine. Albuminen zijn oplosbare eiwitten met een moleculair gewicht van circa 69.000 die een belangrijk bestanddeel van het bloedplasma vormen.

Alchimie

Oude vermeende kunst om onedele metalen in goud en zilver te veranderen en een levenselixer te bereiden met behulp van de zogenoemde ‘steen der wijzen’.

Alcohol

Door gisting verkregen vloeistof. In het gewone spraakgebruik bezigt men de term kortweg voor de bekendste van de vele alcoholen, namelijk ethylalcohol of ethanol.

Alcoholafhankelijkheidssyndroom

Een cluster van verschijnselen van lichamelijke, gedragsmatige en cognitieve aard, waarbij het gebruik van alcohol een veel hogere prioriteit krijgt voor de betrokkene dan andere gedragingen die eens een grotere waarde hadden.

Alcoholblokkade

Onderbreking van de zenuwgeleiding door middel van inspuiting van alcohol. De methode wordt in de revalidatie toegepast om de spasticiteit van bepaalde spieren of spiergroepen te verminderen.

Alcoholencefalopathie

Diffuse beschadiging van de hersenen als gevolg van bovenmatig gebruik van alcohol.

Alcoholepilepsie

1. Opvallende ziekte (epilepsie) gelijkende aanvallen die bij alcoholisten kunnen voorkomen;

2. Door alcoholgebruik opgewekte aanvallen bij een lijder aan vallende ziekte.

Alcoholhallucinatie

Waanvoorstellingen voorkomend bij een alcoholist.

Alcoholhepatitis

Leverontsteking als gevolg van versterf van levercellen door overmatig alcoholgebruik.

Alcoholicus

Alcoholist. Zie: alcoholist

Alcoholintoxicatie

Gedrags- of psychische veranderingen (bijvoorbeeld ongepast seksueel of agressief gedrag, stemmingslabiliteit, oordeelsstoornissen, slecht sociaal of beroepsmatig functioneren) die in significante mate onaangepast zijn en die tijdens of kort na het innemen van alcohol ontstaan.

Alcoholische impotentie

Seksueel onvermogen van de man, onder andere door onvermogen tot erectie van de penis. Er bestaat een onvermogen om geslachtsgemeenschap te hebben doordat men onder invloed van alcohol verkeert.

Alcoholische psychose

Ernstige geestelijke stoornis; zodanige stoornis van psychische functies en gedrag, dat het niet mogelijk is zichzelf en de buitenwereld in hun onderlinge relaties adequaat waar te nemen en de consequenties van het gedrag te overzien (hallucinaties, wanen, ernstige bewustzijnsstoornissen).

Alcoholische resttoestand

Psychische stoornis waarbij door alcoholmisbruik teweeggebrachte veranderingen van cognitie, stemming, persoonlijkheid, of gedrag langer blijven bestaan dan de periode gedurende welke een direct met alcohol verbonden effect redelijkerwijs werkzaam geacht mag worden.

Alcoholisme

Verslavingsziekte waarbij men de behoefte aan een dagelijkse hoeveelheid sterke drank niet meer kan onderdrukken.

www.aa-nederland.nl

Alcoholist

Bovenmatige drinker wiens afhankelijkheid van de alcohol een zodanige graad heeft bereikt dat hij duidelijke psychische stoornissen of conflicten op het gebied van de lichamelijke en psychische gezondheid, de intermenselijke relaties, het sociale leven en het beroep vertoont.

Alcoholmeter

Aërometer ter bepaling van het alcoholgehalte in de uitgeademde lucht van verkeersdeelnemers.

Alcoholmisbruik

Alcoholisme of alcoholmisbruik is een chronische aandoening, gekenmerkt door de neiging meer te drinken dan men van plan was, onsuccesvolle pogingen om met drinken te stoppen en voortgezet drankgebruik ondanks nadelige maatschappelijke gevolgen en gevolgen voor het werk. Alcohol veroorzaakt zowel psychische als lichamelijke afhankelijkheid. Gewoonlijk belemmert alcoholisme het vermogen om met anderen om te gaan en om te werken. Het leidt tot vele andere destructieve gedragingen. Aanhoudend gebruik van overmatige hoeveelheden alcohol beschadigt vele organen, in het bijzonder lever, hersenen en hart. Soms kan een alcoholist baat hebben bij een geneesmiddel om niet meer te drinken. Zo kan het middel disulfiram worden voorgeschreven, dat de alcoholomzetting belemmert doordat acetaldehyde, een stofwisselingsproduct van alcohol, zich in het bloed ophoopt. Acetaldehyde is giftig en veroorzaakt binnen vijf tot 15 minuten nadat iemand alcohol heeft gedronken een rood gezicht, bonzende hoofdpijn, een snelle hartslag, snelle ademhaling en zweten.

Alcoholneuritis

Degeneratie van zenuwen door langdurig alcoholgebruik.

Alcoholparanoia

Ziekelijke achterdocht; ernstige geestelijke stoornis door alcoholmisbruik.

Alcoholpromillage

Hoeveelheid alcohol in het bloed, uitgedrukt per duizend eenheden.

Alcoholsyndroom, foetaal

Groei- en ontwikkelingsstoornis van de vrucht in de baarmoeder, ontstaan na het drinken van grote hoeveelheden alcohol door de zwangere vrouw. Het syndroom is gekenmerkt door groeiretardatie, psychomotorische en mentale achterstand, groeistoornis in de aangezichtsschedel (craniofaciale dysmorfie) en soms een hartafwijking.

Alcoholvergiftiging

Complex van verschijnselen ten gevolge van vergiftiging met alcohol als onderdeel van alcoholisme. Hoewel de stoornis in het functioneren van het zenuwstelsel- vooral de hersenen- op de voorgrond staat, zijn ook vele andere organen in het lichaam aangedaan.

Aldehyde

Organische verbinding die gekenmerkt is door de groep c=oh. Een aldehyde ontstaat door wateronttrekking van een primaire alcohol.

Aldosteron

Bijnierschorshormoon dat invloed uitoefent op de natrium- en kaliumconcentratie in het bloedserum.

Aldosteronisme

Een met overmatige productie van aldosteron gepaard gaande toestand.

Aleukemische leukemie

Bloedkanker; kwaadaardige woekering van witte bloedcellen (leukocyten) in beenmerg en andere bloedvormende organen. In de ontwikkeling van de leukocyten kan een storing optreden zodat deze zich kwaadaardig veranderen en zich onbeperkt gaan delen.

Alexie

Een gedeeltelijk leesdefect waarbij, niettegenstaande intact gezichtsvermogen en spraak en een verstandelijke begaafdheid boven de grens van de zwakzinnigheid, het lezen onmogelijk, althans in sterke mate beperkt is.

Alfa-activiteit

Onderdeel van het elektro-encefalogram (eeg), gekenmerkt door elektrische potentiaalschommelingen met een frequentie van 8 tot 13 per seconde. De alfa-activiteit gaat gepaard met ontspannen psychische verschijnselen in de hersenen.

Alfa-blokkering

Verstoring van het alfaritme van het elektro-encefalogram door visuele prikkeling of actief denken met gesloten ogen.

Alfablokkers

Geneesmiddelen die de alfareceptoren van bepaalde cellen in het lichaam blokkeren; ze werken specifiek op een bepaald gedeelte van het autonome zenuwstelsel. Alfablokkers verlagen de weerstand in de bloedvaten in het lichaam, zodat het bloed gemakkelijker doorstroomt en de bloeddruk minder hoog oploopt. Ze zijn eveneens effectief bij de behandeling van goedaardige vergroting van de prostaat.

Alfacel

Term die in de geneeskunde voor twee celtypen wordt gebruikt:

1. Cel in de eilandjes van langerhans (alvleesklier), die glucagon produceert;

2. Groeihormoon producerende cel in de voorkwab van het hersenaanhangsel.

Alfa-foetoproteïne (afp)

Eiwit dat, bij vruchtwateronderzoek aangetroffen, een aanwijzing kan zijn van een open rugje (spina bifida) of het ontbreken van hersenstructuren (anencefalie). Als de foetus een open rugje heeft, is vooral tussen week-16 en week-18 van de zwangerschap een verhoogde concentratie van afp in het bloed waar te nemen.

Alfahulp

Gezinsverzorgster die niet in dienst is van een instelling voor gezinsverzorging, maar direct wordt betaald door het gezin of de bejaarde die hulp vraagt.

Alfa-methyl-fenethylamine

Een kleurloze vloeistof met scherpe smaak; vertegenwoordiger van de groep van de wekaminen. Dat zijn stoffen die een stimulerende invloed op het centraal zenuwstelsel (vooral de hersenen) hebben. Verslaving aan amfetamine kan voorkomen.

Alfa-receptor

Een van de receptoren die door alfa-sympatholytica kunnen worden geblokkeerd (noradrenaline of arterenol).

Algen

Primitiefste plantensoort, die nog geen duidelijke afscheiding heeft tussen stengels en bladeren. Algen vormen het voedsel voor plankton, oesters en bepaalde vissen.

Algofobie

Irrationele angst voor pijn, die niet kan worden weggeredeneerd en uiteindelijk leidt tot zoveel mogelijk vermijding van situaties die aanleiding kunnen zijn tot pijn.

Algolagnie

Perverse seksuele neiging met behoefte tot het ondergaan of doen ondergaan van pijn. Algolagnie is een vorm van geslachtsdrift waarbij het pijn toebrengen aan de ander of het ondergaan van pijn de bevrediging geeft.

Algopareunie

Een vorm van dyspareunie, waarbij gedurende de geslachtsgemeenschap bij de vrouw pijn (niet ten gevolge van vaginisme) optreedt.

Algotherapie

Het toepassen van algen (zowel in- als uitwendig) voor geneeskundige doeleinden.

Alibido

Seksuologische term voor onlust, tekort aan libido, frigiditeit.

Alkali

Oorspronkelijk de naam van zowel soda als potas. Thans is de term alkali synoniem met base, ongeacht de elementen waaruit deze is opgebouwd.

Alkaliresistentie

Het vermogen van sommige bacteriën om in sterk alkalisch milieu (dus bij een hoge ph) het leven te kunnen behouden (bijvoorbeeld mycobacterium tuberculosis) of zelfs te groeien.

Alkalische fosfatase

Leverenzym dat in het bloed gemeten wordt. De hoeveelheid van dit enzym in het bloed is verhoogd bij bepaalde geneesmiddelen, bot- en leveraandoeningen.

Alkaliteit

De mate waarin een vloeistof alkalisch is; kenmerk van een stof die alkalische eigenschappen bezit.

Alkaloïden

Stikstofbevattende, plantaardige stoffen van zeer verschillende scheikundige samenstelling. Typisch voor de meeste alkaloïden is een sterke fysiologische werking op het menselijke of dierlijke organisme wanneer ze door de mond worden opgenomen of per injectie worden toegediend.

Alkalose

Verhoging van het alkaligehalte (basiciteit) van het bloed door ophoping van bicarbonaat in het bloed of verdwijnen van zuur uit het bloed (metabole alkalose) of door een laag kooldioxideconcentratie in het bloed als gevolg van snelle of diepe ademhaling (respiratoire alkalose).

Alkalose, metabole

Verhoging van het alkaligehalte (basiciteit) van het bloed door ophoping van bicarbonaat in het bloed of verdwijnen van zuur uit het bloed. Alkalose is geen ziekte op zich, meer eerder het gevolg van een hele reeks aandoeningen. Alkalose vormt voor de arts een belangrijke aanwijzing voor een ernstig probleem.

Oorzaken: metabole alkalose ontstaat wanneer het lichaam te veel zuur verliest of te veel base binnenkrijgt. Tot de belangrijkste oorzaken van een metabole alkalose behoren:

- gebruik van vochtafdrijvende middelen

- zuurverlies door braken

- zuurverlies door leegpompen van de maag

- overactieve bijnier (syndroom van cushing)

- gebruik van corticosteroïden

Symptomen: alkalose kan prikkelbaarheid, spiercontracties, spierkrampen of helemaal geen symptomen veroorzaken.

Diagnose: een monster arterieel bloed (afgenomen uit een slagader) wijst gewoonlijk uit dat het bloed basisch is (hoge ph).

Behandeling: de arts behandeld metabole alkalose meestal door water en elektrolyten (natrium en kalium) aan te vullen en de oorzaak de behandelen. Bij zeer ernstige metabole alkalose wordt soms verdund zuur in de vorm van ammoniumchloride toegediend.

Alkalose, respiratoire

Verhoging van het alkaligehalte (basiciteit) van het bloed door een laag kooldioxideconcentratie in het bloed als gevolg van snelle of diepe ademhaling.

Oorzaken: respiratoire alkalose ontstaat wanneer door hyperventilatie (snelle, diepe ademhaling) te veel kooldioxide uit het bloed verwijderd wordt. De meest voorkomende oorzaak van respiratoire alkalose is angst. Andere oorzaken van hyperventilatie en de daaruit voortvloeiende respiratorie alkalose zijn:

- pijn

- cirrose

- lage zuurstofconcentratie

- koorts

- overdosis acetylsalicylzuur

Symptomen: alkalose kan prikkelbaarheid, spiercontracties, spierkrampen of helemaal geen symptomen veroorzaken.

Diagnose: een monster arterieel bloed (afgenomen uit een slagader) wijst gewoonlijk uit dat het bloed basisch is (hoge ph).

Behandeling: in het algemeen volstaat het verlagen van de ademhalingsfrequentie. Als respiratoire alkalose wordt veroorzaakt door angst, kan de toestand worden verholpen door bewust te proberen de ademhaling te vertragen. Als de snelle ademhaling het gevolg is van pijn, is pijnverlichting meestal voldoende.

Alkanol

Alcohol die door vervanging van een waterstofatoom door een hydroxylgroep van een alkaan is afgeleid.

Alkaptonurie

Een stofwisselingsstoornis veroorzaakt door de afwezigheid van een enzym (homogentisinezuuroxidase) dat belangrijk is bij de afbraak van het aminozuur tyrosine.

Alkylerende stof

Stof die ontstaat door de invoering van een alkylgroep in een molecuul of de toevoeging van een alkylgroep van een atoom met een lagere waarde.

Allantoïne

Plantenaftreksel dat al sinds de oudheid wordt gebruikt om roodheid van de huid te verminderen en een verzachtend effect heeft op een gevoelige huid.

Allantois

Zakvormige uitstulping van een van de lagen van het embryonale entoderm; omhult de bloedvaten naar het chorion en neemt deel aan de vorming van de funiculus umbilicalis en door vergroeiing met het chorion aan de placenta.

Allegorie

Een gebeurtenis, persoon of zaak, of een aantal personen of zaken, die tevens een andere gebeurtenis, persoon of zaak, of een aantal andere gebeurtenissen, personen of zaken betekenen in een latere tijd, zonder dat er sprake is van enige onderlinge betrekking of werkelijke vergelijkbaarheid.

Allel

Genetische term, vooral gebruikt in de betekenis van functionele allelen, zijnde kopieën van een gen op een bepaalde locus van een chromosoom die van elkaar kunnen verschillen.

Allelomorf

Elk van de verschillende vormen van hetzelfde gen.

Allergie

Eigenschap van het menselijk lichaam om op bepaalde stoffen anders te reageren dan voorheen (allos = anders, ergon = werken). Dit anders reageren is van kwalitatieve aard. Echter niet de aard van de stof waarvoor men allergisch is, maar het type van de allergie is bepalend.

www.allergie.wur.nl

Allergine

Een door het lichaam geproduceerde afweerstof tegen een allergeen dat met het lichaam in contact is gekomen. Een allergine is in wezen een stof die allergie kan veroorzaken.

Allergische aandoeningen

Allergische reacties, ook wel overgevoeligheidsreacties genoemd, zijn reacties van het afweersysteem waarbij normaal lichaamsweefsel wordt beschadigd. De mechanismen waarmee het afweersysteem het lichaam verdedigt en waarmee een overgevoeligheidsreactie het lichaam kan beschadigen, zijn vrijwel hetzelfde. Antistoffen, bepaalde types witte bloedcellen (lymfocyten) en andere cellen die het lichaam gewoonlijk beschermen, spelen dus zowel een rol bij allergische reacties als bij afweerreacties. Als men over een allergische reactie spreekt, bedoelt men daarmee de reacties waarbij ige-antistoffen een grote rol spelen. Ige-antistoffen binden aan bepaalde cellen, onder andere aan basofiele cellen in de bloedsomloop en aan mestcellen in de weefsels. Wanneer de ige-antistoffen die aan deze cellen zijn gebonden, antigenen tegenkomen, die in dit geval allergenen worden, worden de cellen ertoe aangezet chemische stoffen (onder andere histamine) uit te scheiden die het omliggende weefsel beschadigen. Kenmerkend voor bepaalde types allergische reacties is de productie van ige-antistoffen tegen onschadelijke, ingeademde stoffen zoals pollen, schimmels, dierlijke huidschilfers en huisstofmijten. Het is in het algemeen beter om een allergeen te vermijden dan trachten een allergische reactie te behandelen. Wanneer een allergeen niet kan worden vermeden, kan desensibilisatie (injecties met allergenen) een alternatief zijn. Bij desensibilisatie worden zeer kleine hoeveelheden allergenen in toenemende doseringen onderhuids ingespoten tot er een bepaalde onderhoudsdosis is bereikt. De behandeling stimuleert het lichaam om antistoffen te produceren die een remmende of neutraliserende werking hebben, waardoor een allergische reactie kan worden voorkomen.

Allergische alveolitis

Ontsteking in en rond de longblaasjes (alveoli) en de kleinste luchtwegen (bronchiolen) die wordt veroorzaakt door een allergische reactie op organisch stof of, minder vaak, op chemicaliën die worden ingeademd. Vele soorten stof kunnen in de longen allergische reacties veroorzaken.

Oorzaken: de aandoening kan door organisch stof worden veroorzaakt dat micro-organismen, eiwitten of chemicaliën als isocyanaten bevat. Een allergische reactie ontstaat bij slechts een klein aantal van de mensen die deze gewone soorten stof inhaleren. Van degenen bij wie een allergische reactie optreedt, ontstaat slechts bij een klein percentage een irreversibele longbeschadiging. Overgevoeligheid en de daaruit voortvloeiende ziekte ontstaan over het algemeen alleen wanneer iemand langdurig en regelmatig aan grote hoeveelheden van deze antigenen wordt blootgesteld.

Symptomen: vier tot acht uur nadat de persoon opnieuw aan de stof is blootgesteld ontstaat een ziektebeeld met de volgende kenmerkende symptomen: koorts, hoesten, rillingen en kortademigheid. Patiënten met een acute aanval van deze aandoening herstellen meestal als verder contact met het antigeen wordt vermeden, bij een heftige aanval kunnen symptomen van ernstige ontstekingsverschijnselen worden behandeld met corticosteroïden. Bij langdurige en recidiverende aanvallen kan de aandoening irreversibel worden en kan de patiënt in toenemende mate invalide raken.

Allergische conjunctivitis

Ontsteking van het bindvlies van het oog door een allergische reactie. Het bindvlies bevat een groot aantal cellen van het immuunsysteem (mestcellen) die als reactie op verschillende prikkels, zoals stuifmeel of huisstofmijt, chemische stoffen (mediatoren) produceren. Ongeveer 20 procent van de mensen lijdt in enige mate aan allergische conjunctivitis.

Typen: seizoengebonden allergische conjunctivitis en niet-seizoengebonden conjunctivitis zijn de meest voorkomende allergische reactie in de ogen.

- Seizoengebonden allergische conjunctivitis wordt vaak door bomen of graspollen veroorzaakt en zorgt in de lente en vroege zomer voor het kenmerkende uiterlijk.

- Niet-seizoengebonden allergische conjunctivitis treedt gedurende het gehele jaar op. In de meeste gevallen wordt het door de huisstofmijt, huidschilfers van dieren en veren veroorzaakt.

- Voorjaarsconjunctivitis is een ernstiger vorm van allergische conjunctivitis waarvan de prikkel niet bekend is. De aandoening komt het vaakst voor bij jongens, vooral jongens onder de 10 jaar die ook eczeem of astma hebben.

Symptomen: bij alle vormen van allergische conjunctivitis ontwikkelen patiënten hevige jeuk en een brandend gevoel in beide ogen. Het bindvlies wordt rood en soms zwelt het op. Er wordt dun, waterig vocht afgescheiden.

Diagnose: artsen herkennen allergische conjunctivitis aan het typerende uiterlijk en de symptomen.

Behandeling: de aandoening wordt met allergie-oogdruppels behandeld. Daarvoor worden bijvoorbeeld geneesmiddelen gebruikt als cromoglicaat, lodoxamide en olopatadine of oogdruppels met antihistaminica. Corticosteroïde oogdruppels remmen de ontstekingen.

Allergische purpura

Aandoening waarbij bloedvaten in de huid, de gewrichten, het maag-darmkanaal of de nieren ontstoken en lek kunnen raken. De aandoening komt het meest voor bij jonge kinderen. De ziekte is waarschijnlijk het gevolg van een auto-immuunreactie waarbij het lichaam eigen weefsels aanvalt. De aandoening kan zich openbaren met kleine blauwpaarse bloeduitstortingen (purpura), zeer vaak op de voeten, de benen, de armen en de billen, die het gevolg zijn van lekkende bloedvaatjes in de huid. Na enkele dagen kunnen de purpura hard en dik worden. Opgezette, pijnlijke gewrichten komen vaak voor. Door bloedingen in het maag-darmkanaal kunnen buikpijn en buikkramp ontstaan. Met corticosteroïden kunnen de zwelling, de gewrichtspijn en de buikpijn worden bestreden, maar nierbeschadiging wordt hiermee niet voorkomen of genezen.

Allergische schimmelsinusitis

Aandoening waarbij schimmels een reactie veroorzaken die wordt gekenmerkt door hevige neusverstopping en de vorming van poliepen in de neus en neusbijholten. De poliepen blokkeren de neus en de ingangen naar de bijholten en veroorzaken chronische ontsteking. Meestal is chirurgisch ingrijpen noodzakelijk om de bijholten te openen en het schimmelmateriaal te verwijderen. Ook is langdurige behandeling nodig met corticosteroïden, antibiotica en soms schimmeldodende geneesmiddelen die rechtstreeks op het aangetaste gebied worden aangebracht of via de mond worden ingenomen. Deze geneesmiddelen zorgen ervoor dat de ontsteking afneemt en de schimmel verdwijnt. Maar zelfs na langdurige behandeling is de kans zeer groot dat de aandoening terugkomt.

Allergologie

Wetenschappelijke studie van de allergieën.

Alles-of-niets-wet

De reactie op een prikkel boven een bepaalde drempelwaarde heeft een impuls of actiepotentiaal tot gevolg die een vaststaande sterkte heeft, afhankelijk van de intensiteit van de prikkel. Dit mechanisme speelt een rol bij de prikkeloverdracht van zenuwcellen en spiervezels.

Allo-erotiek

Het overgaan of overbrengen van de erotische gevoelens ten opzichte van de eigen persoon op anderen. Allo-erotiek of allo-erotisme is in wezen het zich seksueel bezighouden met een ander lichaam.

Allogeen

Afkomstig van een individu van een zelfde soort, doch erfelijk verschillend.

Allogenetische transplantatie

Transplantatie van cellen, weefsels of organen van donor naar ontvanger die wel tot dezelfde soort behoren (bijvoorbeeld mensen) maar genetisch verschillend van elkaar zijn.

Allokinesia

Term die in de geneeskunde in twee betekenissen wordt gebruikt:

1. Het bewegen van spieren aan de andere lichaamshelft dan bedoeld;

2. Het uitvoeren van bewegingen door van buiten komende impulsen of krachten; passieve beweging.

Allolalie

Spraakstoornis door een afwijking van het spraakcentrum in de schors van de grote hersenen.

Allopathie

Naam die door aanhangers van de homeopathie aan de algemeen gebruikelijke geneeskunde wordt gegeven, om aan te duiden dat de daarin gebruikte geneesmiddelen volgens hun inzichten vreemd zijn aan het wezen van de ziekte waartegen ze gebruikt worden.

Alloplastiek

Chirurgische toepassing van implanteerbaar, niet-levend materiaal in het lichaam.

Allotropie

Het in verschillende vormen voorkomen van stoffen.

Alopecia

Kaalheid; ontbreken van of verlies van het hoofdhaar, congenitaal of verworven.

Alopecia androgenetica

Een vorm van kaalheid die ontstaat onder invloed van androgene hormonen en gekenmerkt wordt door haaruitval aanvankelijk in de slaapstreek en later ook op de kruin.

www.vaap.nl

Alopecia areata

Een vorm van kaalheid, gekenmerkt door het voorkomen van scherp begrensde, volkomen kale, ronde plekken, met zogenoemde uitroeptekenharen aan de rand, ook in de wenkbrauwen, wimpers en op de rest van het lichaam.

www.aapv.nl

Alpmin

Term die aangeeft dat men geloof hecht aan geslachtsverkeer tussen mensen en geesten. Alp staat hier voor nachtmerrie.

Alport, syndroom van

Erfelijke aandoening, gekenmerkt door de aanwezigheid van bloedkleurstof (hemoglobine) in de urine, slechthorendheid, typische oogafwijkingen en een geleidelijk optredende slechte werking van de nieren.

Alte

Afkorting van apparent life threatening event (Eng.), een incident dat levensbedreigend lijkt voor de omstanders, waarbij sprake is van apnoe, verandering van kleur en verandering in de spiertonus.

Alternatieve geneeskunde

Een samenvattende benaming voor die geneesmethoden die niet tot het reguliere, aan de universiteiten onderwezen, stelsel van geneeskundige methoden behoren: onder andere acupunctuur, acupressuur, kruidengeneeskunde.

Alternatieve voeding

Van het normale voedingssysteem afwijkend gebruik van voedingsmiddelen. Alternatieve voeding is niet hetzelfde als vegetarische voeding. Het vegetarisme is in een van zijn vormen vaak een onderdeel van alternatieve voedingssystemen.

Altruïsme

Handelswijze die gekenmerkt wordt door het laten prevaleren van de belangen van anderen en het eigen belang daaraan ondergeschikt maken. In de sociobiologie verstaat men hieronder ieder gedragspatroon waarvan andere dieren dan de eigen nakomelingen profiteren.

Alveolair

Blaasvormig; met betrekking tot kleine holten of alveoli.

Alveolaire proteïnose

Longaandoening waarbij de longblaasjes (alveoli) verstopt raken met een eiwitrijke vloeistof. De ziekte komt het meest voor bij mensen tussen 20 en 60 jaar die nog niet eerder een longaandoening hebben gehad. De oorzaak van deze longaandoening is niet bekend. Soms bestaat er verband tussen blootstelling aan giftige stoffen, zoals anorganische stof, bepaalde infecties, bepaalde vormen van kanker en geneesmiddelen die de afweer onderdrukken. Door het eiwit in de longen raken de longblaasjes en de kleine luchtwegen verstopt. De ziekte kan verergeren, stabiliseren of spontaan verdwijnen. Indien er weinig of geen symptomen bestaan, is behandeling niet nodig. Bij patiënten met invaliderende symptomen kan het eiwitrijke vocht in de longblaasjes tijdens bronchoscopie met een zoutoplossing worden uitgespoeld of door een speciaal buisje via de mond in de luchtpijp in te brengen. Infecties door bacteriën worden meestal met orale antibiotica bestreden. Sommige patiënten met alveolaire proteïnose zijn blijvend kortademig, maar de ziekte verloopt zelden fataal, mits de longen regelmatig worden gespoeld.

Alveoli

Kleine blaasjes aan het oppervlak van de luchtzakken in de longen, waar de zuurstof/koolzuurwisseling met het bloed plaatsvindt. De term wordt ook gebruikt om aan te geven de kleine holten in bijvoorbeeld de tandkas.

Alveolitis

Oppervlakkig ontstekingsproces van de benige wanden van de alveoli van tand of kies op de tweede tot vierde dag na het trekken van een tand of kies. De aandoening wordt veroorzaakt door een slechte wondgenezing.

Alveolitis, allergische

Ontsteking in en rond de longblaasjes (alveoli) en de kleinste luchtwegen (bronchiolen) die wordt veroorzaakt door een allergische reactie op organisch stof of, minder vaak, op chemicaliën die worden ingeademd.

Oorzaken: vele soorten stof kunnen in de longen allergische reacties veroorzaken. De aandoening kan door organisch stof worden veroorzaakt dat micro-organismen, eiwitten of chemicaliën als isocyanaten bevat. Een allergische reactie ontstaat bij slechts een klein aantal van de mensen die deze gewone soorten stof inhaleren. Van degenen bij wie een allergische reactie optreedt, ontstaat slechts bij een klein percentage een irreversibele longbeschadiging. Overgevoeligheid en de daaruit voortvloeiende ziekte ontstaan over het algemeen alleen wanneer iemand langdurig en regelmatig aan grote hoeveelheden van deze antigenen wordt blootgesteld.

Symptomen: vier tot acht uur nadat de persoon opnieuw aan de stof is blootgesteld ontstaat een ziektebeeld met de volgende kenmerkende symptomen: koorts, hoesten, rillingen en kortademigheid. Patiënten met een acute aanval van deze aandoening herstellen meestal als verder contact met het antigeen wordt vermeden, bij een heftige aanval kunnen symptomen van ernstige ontstekingsverschijnselern worden behandeld met corticosteroïden. Bij langdurige en recidiverende aanvallen kan de aandoening irreversibel worden en kan de patiënt in toenemende mate invalide raken.

Alvleesklier

Buikspeekselklier (pancreas). Kwabvormig gebouwd, langwerpig orgaan met een endocrien en een exocrien gedeelte. De klier produceert zowel pancreassap (exocriene functie) als insuline en glucagon (endocriene functie).

Alvleesklierkanker

Kwaadaardige aandoening van de alvleesklier, meestal een adenocarcinoom. Het gezwel ontstaat in het algemeen in de kliecellen aan de binnenzijde van de alvleesklierbuis. De meeste adenocarcinomen komen voor in de kop van de alvleesklier, het gedeelte dat het dichtst bij het eerste segment van de dunne darm ligt (duodenum). De gemiddelde leeftijd bij de diagnose is 55 jaar; de aandoening komt bijna tweemaal zo vaak voor bij mannen als bij vrouwen.

Symptomen: de belangrijkste symptomen ontstaan door belemmering van de afvoer van gal dat door de lever wordt geproduceerd. Geelzucht, misselijkheid en braken komen vaak voor. Ene vroege diagnose is moeilijk omdat de symptomen pas laat optreden en de resultaten van lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek vaak normaal zijn. Wanneer een adenocarcionoom van de alvleesklier wordt vermoed, is computertomografie het meest nauwkeurige diagnostische onderzoek.

Prognose: omdat een adenocarcinoom van de alvleesklier zich meestal al naar andere delen van het lichaam heeft uitgezaaid voordat de tumor wordt ontdekt, is de prognose zeer slecht. Vier tot vijf procent van de patiënten met een adenocarcinoom van de alvleesklier is vijf jaar na de diagnose nog in leven, de enige kans op genezing bestaat uit een operatieve ingreep.

Alzheimer type dementie

Ontwikkeling van multipele cognitieve stoornissen gekenmerkt door:

1. Geheugenstoornissen (verminderd vermogen nieuwe informatie te leren of zich eerder geleerde informatie te herinneren);

2. Een (of meer) van de volgende cognitieve stoornissen:

- afasie (taalstoornis);

- apraxie (verminderd vermogen motorische handelingen uit te voeren ondanks intacte motorische functies);

- agnosie (onvermogen objecten te herkennen of thuis te brengen ondanks intacte sensorische functies);

- stoornis in uitvoerende functies (dat wil zeggen plannen maken, organiseren, logische gevolgtrekkingen maken, abstraheren).

Alzheimermiddelen

Geneesmiddelen die de afbraak van bepaalde geestelijke functies bij alzheimerpatiënten vertraagt (bijvoorbeeld tacrine en donezipil). Deze geneesmiddelen werken het best in het vroege, lichte stadium van de ziekte. Wanneer het geheugenverlies door depressie wordt veroorzaakt, kunnen antidepressiva en psychotherapie helpen, al is het maar tijdelijk.

Alzheimer-ziekte

De ziekte van alzheimer is een progressief, gestaag verlies van de geestelijke vermogens, gekenmerkt door degeneratie van het hersenweefsel, waaronder verlies van zenuwcellen en de vorming van seniele plaques en neurofibrillaire knopen (tangles). De meest voorkomende oorzaak van dementie is de ziekte van alzheimer. Bij ouderen veroorzaakt deze ziekte tot 65 procent van de gevallen van dementie.

Het eerste voorteken kan het vergeten van recente gebeurtenissen zijn, hoewel de ziekte soms begint met:

- depressie

- psychische angst

- afgevlakte emoties

- persoonlijkheidsveranderingen

In vroege stadia kunnen het beoordelingsvermogen en het abstracte denken achteruitgaan. Het woordgebruik kan eenvoudiger of incorrect worden of de persoon kan het juiste woord niet vinden. Onvermogen om visuele signalen goed te interpreteren, kan het autorijden bemoeilijken. Alzheimerpatiënten kunnen in staat zijn om sociaal te functioneren, maar kunnen zich ongewoon gedragen. Met het voortschrijden van de ziekte van alzheimer krijgen mensen moeite om zich gebeurtenissen uit het verleden te herinneren. Zij kunnen hulp nodig hebben bij het eten, aankleden, in bad gaan en toiletbezoek. De volgende problemen kunnen zich voordoen:

- neiging tot zwerven

- onrust

- prikkelbaarheid

- vijandigkeid

- fysieke agressie

Het verloop is onvoorspelbaar. De levensverwachting vanaf het moment van de diagnose varieert tussen de 2 en 10 jaar, maar bedraagt meestal 3 tot 5 jaar.

Amandelen

Drietal orgaantjes in de keel- en neusholte, ongeveer 1 cm lang en eivormig. Ze behoren tot het lymfatisch stelsel en spelen een belangrijke rol bij de afweer van ziektekiemen, die via de keel het lichaam kunnen binnendringen.

Amandelontsteking

Acute of chronische ontsteking van de keelamandelen (tonsillitis), vooral bij kinderen en jeugdige volwassenen. De aandoening kan op zichzelf optreden, maar ook als complicatie bij verschillende ziekten.

Amandelzuur

Stof die wordt gebruikt als geneesmiddel bij infecties van de urinewegen. Amandelzuur werkt door verlaging van de zuurgraad van de urine. Veel bacteriën vermenigvuldigen zich minder sterk bij een lage zuurgraad.

Amantadine

Geneesmiddel dat, mits tijdig toegediend, in 30 tot 40 procent van de gevallen bescherming biedt tegen infecties van het griep- of influenzavirus.

Amathofobie

Ziekelijke angst voor stof.

Amaurosis

Blindheid; het absolute onvermogen om te zien door een stoornis in het gezichtscentrum in de grote hersenen of de gezichtszenuwen.

Amaurosis fugax

Plotseling optredende, tijdelijke blindheid (circa 5 min) als gevolg van een circulatiestoornis. Veelal voorkomend bij slagaderverkalking en ook bij plotselinge bloeddrukdaling.

Amaurotisch kattenoog

Wit-gelige lichtreflectie als gevolg van een witte massa in het glasvocht van het oog die met het blote oog, in de pupilopening zichtbaar is. De oorzaak is een gezwel of pseudogezwel.

Amaurotische idiotie

Degeneratieve erfelijke aandoening van de hersenen, gepaard gaande met ernstige geestelijke achterstand. De patiënt is aanvankelijk ogenschijnlijk gezond maar wordt geleidelijk blind, gepaard gaande met geestelijke apathie en dementie; dit leidt tot idiotie en de dood.

Amaxofobie

Wagenvrees, nerveuze angst om te rijden.

Ambidexter

Met beide handen even handig.

Ambiguïteit

Taalkundig: het geval waarin een zin op twee of meer manieren kan worden opgevat. Ambiguïteit kan zich op ieder niveau van de linguïstische hiërarchie voordoen. Een voorbeeld is een zin waarvan de oppervlaktestructuur twee mogelijke betekenissen (dieptestructuren) heeft.

Ambitendentie

Gelijktijdig naast elkaar voorkomende, tegengestelde wilsimpulsen die een beslissing onmogelijk maken.

Ambivalentie

Tegenstrijdige gevoelens (haat-liefde) die naast elkaar bestaan met betrekking tot bepaalde personen, voorstellingen of handelingen. Dit verschijnsel kan ziekelijk worden als de met elkaar in strijd zijnde gemoedsbewegingen of affecten voortduren.

Amblyopie

Lui oog; verminderde gezichtsscherpte bij een anatomisch intact oog.

Amboceptor

In de bloedvloeistof aanwezige, tegen verhitting bestendige antistof die, overigens alleen met een eveneens in het bloed aanwezige aanvullende stof, een werking op bepaalde antigenen uitoefent.

Ambtseed

Eed van hippocrates; eed die de toekomstige arts aflegt alvorens hij de bevoegdheid tot uitoefening van de geneeskunde krijgt.

Ambulance

Speciaal voor ziekenvervoer ingerichte auto waarin al tijdens het vervoer van een patiënt of slachtoffer begonnen kan worden met de behandeling.

Ambulant

Synoniem voor lopend. Een ambulante of lopende patiënt is iemand die voor zijn behandeling geen bedrust nodig heeft.

Ambulante chirurgie

Poliklinische heelkunde voor de behandeling van kleine aandoeningen en oppervlakkige letsels onder lokale anesthesie.

Ambulante elektrocardiografie

Draagbaar apparaat waarmee via elektroden de elektrische activiteit van het hart geregistreerd kan worden. Tijdens het dragen houdt de patiënt in een dagboek bij of en wanneer zich symptomen voordoen. Het ecg wordt vervolgens ingevoerd in een computer, dat de hartfrequentie en het hartritme analyseert en nagaat of er veranderingen zijn opgetreden in de elektrische activiteit die zouden kunnen duiden op een onvoldoende bloedtoevoer naar de hartspier of dat er sprake is van ritmestoornissen. Elke hartslag wordt gedurende 24 uur vastgelegd. Op deze manier kan worden nagegaan of er verband bestaat tussen de door de patiënt genoteerde symptomen en de veranderingen in het ecg.

Ambulante zorg

Zorg die voornamelijk verleend wordt op afgesproken tijden waarbij de cliënten vanuit de eigen woon- en werkomgeving naar de hulpverlener toekomen, bijvoorbeeld riagg’s, of waarbij de hulpverlener de cliënt bezoekt, bijvoorbeeld gezinsactivering.

Ambulatorium

Inrichting waar lopende patiënten behandeld of verzorgd kunnen worden, bijvoorbeeld polikliniek, revalidatiecentrum.

Amelie

Ontbreken van een arm of een been door een aangeboren misvorming.

Amenorroe

Wegblijven van de menstruatie.

Amentie

Complex van psychische verschijnselen, gekenmerkt door onsamenhangend denken, radeloosheid en geringe versuftheid. Er treden weinig hallucinaties bij op.

Ametrope refractie

Afwijking van de lichtbreking van het oog. De breking van de lens en het hoornvlies zijn belangrijke eigenschappen van het oog.

Ametropie

Afwijking in het brekend systeem van het oog, waarbij het brekend vermogen in alle vlakken hetzelfde is, met als gevolg dat beelden onduidelijk op het netvlies worden geprojecteerd. Bij het bijziende oog is het brekend systeem te sterk, bij het verziende oog te zwak.

Amfetamine

Een kleurloze vloeistof met scherpe smaak; vertegenwoordiger van de groep van de wekaminen. Dat zijn stoffen die een stimulerende invloed op het centraal zenuwstelsel (vooral de hersenen) hebben. Verslaving aan amfetamine kan voorkomen. De middelen worden ook toegepast als eetlustonderdrukkers.

Amfi-erotiek

Term die aangeeft dat iemand in min of meer gelijke mate in staat is liefde zowel bij een man als bij een vrouw op te wekken.

Amfigeen

Tweeslachtig. In de psychoanalyse spreekt men van de amfigene ontwikkelingsfase van het kind, tijdens welke het biseksueel georiënteerd is, dus zowel mannen als vrouwen kan liefhebben zonder homoseksueel te zijn.

Amide

Van ammoniak afgeleide verbinding, waarin een van de waterstofatomen door een metaal is vervangen.

Amimie

Onvermogen om door gebaren of gelaatsuitdrukkingen aandoeningen of stemmingen te kennen te geven, of gebaren of gelaatsuitdrukkingen van anderen te begrijpen. Amimie is een uitdrukkingsloosheid van het gezicht.

Amine

Organische ammoniakverbinding.

Amino-acidemie

Het voorkomen van aminozuren in het bloed. Normaal komen zij slechts in zeer kleine hoeveelheden in het bloed voor.

Amino-acidurie

Het voorkomen van aminozuren in de urine. Onder normale omstandigheden komen geen aminozuren in de urine voor.

Amino-acidurie, renale

Voorkomen van aminozuren in de urine door een afwijking van de nieren. Normaliter komen geen aminozuren in de urine voor.

Aminozuur

Organisch, stikstofhoudend zuur. Het is een stof opgebouwd uit atomen koolstof (c), waterstof (h), zuurstof (o), stikstof (n) en soms zwavel (s). In de natuur zijn ruim tachtig verschillende aminozuren aangetroffen. Het zijn de bouwstenen van de eiwitten.

Ammonia

Oplossing van ammoniak in water; staat ook bekend onder de namen vliegop, vliegende geest, geest van zout.

Ammoniak

Sterk riekend, uit waterstof en stikstof bestaand gas.

Ammoniakdermatitis

Luieruitslag veroorzaakt door de aanwezigheid van ammoniak in de urine. De aandoening begint meer om de geslachtsorganen dan om de anus en men zal veelal een sterke geur opmerken als de baby verschoond wordt.

Amnemonische afasie

Afasie waarbij zowel het begrip van de gesproken taal als het vermogen tot articulatie behouden is, doch waarbij de namen van objecten en mensen vergeten zijn.

Amnesie

Geheugenverlies, vergeetachtigheid.

Amnesie, anterograde

Herinneringsverlies van de gebeurtenissen kort na een ongeval. Het is een amnesie vanaf een bepaald tijdstip (bijvoorbeeld trauma) door onvoldoende opslag en inprenting (als regel door bewustzijnsstoornis).

Amnesie, dissociatieve

Vorm van amnesie die wordt veroorzaakt door trauma of stress, waardoor iemand niet meer in staat is om zich belangrijke persoonlijke informatie te herinneren. Bij dissociatieve amnesie kan men zich meestal geen informatie meer herinneren die deel uitmaakt van het dagelijkse bewustzijn of het autobiografisch geheugen, zoals

- wie men is

- wat men heeft gedaan

- waar men is geweest

- met wie men heeft gesproken

- wat er is gezegd

- wat er is gedacht en gevoeld, enzovoort

soms blijft die informatie invloed uitoefenen op het gedrag van de persoon, ook al is deze de informatie kwijt. De stoornis komt het meest voor bij jongvolwassenen, en dan vooral bij mensen die een oorlog, een ongeluk of een natuurramp hebben meegemaakt. De stoornis kan ook de herinnering aan seksueel misbruik in de jeugd blokkeren, die dan later in de volwassenheid weer terugkomt. De arts of psycholoog gebruikt hypnose of een vraaggesprek onder invloed van angstverminderende medicatie om de angst die samenhangt met de uit het geheugen verdwenen periode te verminderen. Ook kan hij hiermee de verdedigingsmechanismen doorbreken of omzeilen die de persoon heeft gecreëerd om zich de pijnlijke gebeurtenissen of conflicten niet te hoeven herinneren. De meeste mensen hervinden na verloop van tijd hun ontbrekende herinneringen en zijn in staat de conflictsituaties die de amnesie hebben veroorzaakt op te lossen. Sommigen dringen echter nooit door de barrières heen die hun ervan weerhouden hun onbekende verleden te reconstrueren.

Amnesie, retro-anterograde

Geheugenstoornis, waarbij recente gebeurtenissen lang geleden schijnen te zijn gebeurd en omgekeerd.

Amnesie, retrograde

Herinneringsverlies van de gebeurtenissen kort voor een ongeval.

Amnestisch syndroom

Gestoorde geheugenfunctie voor feiten uit het recente verleden en een duidelijke stoornis in het vermogen om nieuw materiaal te leren. Het intellectuele vermogen is op geen andere wijze aangedaan en ook zijn de waarneming en het bewustzijn intact.

Amnestische afasie

Afasie waarbij zowel het begrip van de gesproken taal als het vermogen tot articulatie behouden is, doch waarbij de namen van objecten en mensen vergeten zijn.

Amnion

Binnenste van de eivliezen die de vrucht omgeven en zich op de navelstreng voortzetten.

Amnioncentese

Prik in de amnionholte (lamsvliesholte), bijvoorbeeld voor onderzoek van het amnionvocht; een belangrijk hulpmiddel voor het stellen van een diagnose van bepaalde erfelijke (genetische) diagnoses.

Amnionholte

De met vocht gevulde, door het binnenste vruchtvlies omgeven holte, waarin de vrucht zich bevindt.

Amnionpunctie

Prik in de amnionholte (lamsvliesholte), bijvoorbeeld voor onderzoek van het amnionvocht; een belangrijk hulpmiddel voor het stellen van een diagnose van bepaalde erfelijke (genetische) diagnoses.

Amnionziekte

Geheel van aangeboren afwijkingen, veroorzaakt door scheuren in het amnionvlies en door secundair ontstane strengen. De amnionstrengen leiden tot secundaire afsnoeringen van het ongeboren kind met zwellingen van de extremiteiten, defecten waaronder klompvoeten en zelfs amputaties of vergroeiingen van de vingers en de tenen. Soms worden lipspleten waargenomen.

Amnioscopie

Moderne methode voor onderzoek van het vruchtwater, waarbij een instrument via de baarmoederhals wordt binnengebracht.

Amniotoom

Instrument waarmee de vruchtvliezen op het einde van de zwangerschap gebroken kunnen worden teneinde de baring te bespoedigen.

Amoebe

Pantoffeldiertje; eencellig organisme, soms enkele millimeters groot, dat niet door een stugge celwand is omgeven.

Amoebenabces

Abces ten gevolge van een infectie met amoeben, meestal in de lever gelokaliseerd.

Amoebendysenterie

Tropische infectieziekte, gekenmerkt door sterke buikkrampen, diarree met bloed en slijm gemengd. De verschijnselen kunnen, indien onbehandeld, steeds weer terugkomen en een schijnbare genezing tonen.

Amoebiasis

Ziekte, veroorzaakt door een infectie met amoeben.

Amoebiciden

Groep geneesmiddelen werkzaam tegen het eencellig organisme amoebe of de minutavorm daarvan. In de darm leeft de entamoeba histolytica in de zogenoemde minutavorm.

Amoebocyt

Cel die in bepaalde weefsels kan voorkomen en die in uiterlijke vorm op een amoebe lijkt.

Amok

Toestand van plotselinge, gevaarlijke razernij; soms uitlopend op doodslag van willekeurige mensen.

Amorfognosie

Hersenfunctiestoornis waarbij de patiënt een bepaald ziekteverschijnsel negeert zoals halfzijdige verlamming, blindheid, doofheid, ziek-zijn of een verlamming van beide benen bij een dwarslaesie.

Amorphinisme

Abstinentieverschijnselen, welke optreden bij het plotseling onthouden van morfine aan iemand die hieraan is verslaafd en welke berust op morfine-honger.

Amplexatie

Behandeling van een gebroken sleutelbeen door fixatie van de schouder aan de hals en de borstkas.

Ampul

Klein, dichtgesmolten medicijnflesje voor injectievloeistoffen.

Ampul van vater

Verwijding van het uiteinde van de gezamenlijke uitvoergang voor gal en alvleeskliersap, even voor de inmonding in de twaalfvingerige darm.

Ampulle

Flesvormige verwijding, bijvoorbeeld ampulla recti; laatste deel van de endeldarm.

Amputatie

Het operatief verwijderen van een lichaamsdeel. Meestal is dat een deel van een van de ledematen, soms een gehele arm of geheel been, maar het kan ook een borst of een ander uitstekend orgaan zijn.

www.lvvg.nl

Amputatieneuralgie

Fantoompijn; pijngewaarwording die personen van wie een lidmaat of een deel ervan geamputeerd is menen te ondervinden in het verwijderde lichaamsdeel.

Amputatieneurinoom

Verdikking en irritatie van een gevoelszenuw op het sneevlak van een amputatiestomp. Druk bewerkstelligt heftige pijn.

Amputatiestomp

Uiteinde van het resterende deel na amputatie.

Amsler-kaart

Kaart gebruikt bij het onderzoek van het gezichtsveld van het oog, bestaande uit een ruitjestekening waarop de patiënt ontbrekende lijnen of vervormde lijnen kan aangeven.

Amusie

Onvermogen om muzikale geluiden voort te brengen of op te nemen. Amusia is een gebrek aan ontwikkeling, voornamelijk op muzikaal gebied: onvermogen om muziek of muzikale geluiden voort te brengen (motorische amusia) of op te nemen (sensorische amusia).

Amygdaline

Blauwzuur bevattende glycoside die in bittere amandelen en enkele andere zaden voorkomt en die bij de mens ernstige vergiftigingsverschijnselen kan veroorzaken.

Amylacetaat

Kleurloze en brandbare vloeistof, bestaande uit een mengsel van isomere azijnzure esters van de amylalcoholen die bij alcoholische gisting ontstaan.

Amylalcohol

Giftige alcohol die onder andere voorkomt in foezelolie.

Amylase

Enzym dat zetmeel kan splitsen in kleinere brokstukken. Het wordt in het lichaam geproduceerd door de speekselklieren en de alvleesklier.

Amyloïd

Op zetmeel gelijkend eiwit dat in sommige organen (o.a. lever, nieren) kan worden afgezet bij chronische etterende ontstekingen en kwaadaardige aandoeningen.

Amyloïdartropathie

Aspecifieke aandoening van de gewrichten veroorzaakt door een te hoog gehalte aan amyloïd in het bloed. De aandoening wordt gekenmerkt door het optreden van pijnlijke gewrichten en de afzetting van amyloïd in de synoviale membraan en peesscheden.

Amyloïdosis

Afzetting van amyloïd in de intercellulaire spleten tussen de endotheelcellen van de bloedvaten en parenchymcellen, vooral in de nieren, lever, milt en soms in de hersenen.

Amylum

Zetmeelachtige stof die zich in de longen kan ophopen bij tuberculose.

Amyotrofische lateraalsclerose

Langzaam progressieve aandoening van beide corticospinale bewegingsbanen en van het perifere motorische neuron, die tussen het veertigste en zestigste jaar optreedt. Soms treedt de aandoening familiair op; de oorzaak is niet bekend. De ziekte komt meer bij mannen dan bij vrouwen voor,

An

In samenstellingen: ontbreken van, zonder.

Ana

Term die in de geneeskunde in verschillende betekenissen wordt gebruikt:

1. In recepten: dezelfde hoeveelheid;

2. In samenstellingen: opnieuw, terug of omhoog;

3. Afkorting van antinucleaire antilichamen.

Anaal

De aars of anus betreffende.

Anaalerotiek

De fixatie van de seksuele verlangens op de anus en omgeving. Volgens sigmund freud is de seksuele drift van de mens niet van meet af aan identiek met de voortplantingsdrift, zelfs niet eens met de het gericht zijn op de geslachtsorganen, maar ontwikkelt zich vanuit het embryonale stadium tot in de puberteit via een reeks rijpings- en latentiefasen, uit een reeks deeldriften.

Anaalfetisjisme

De seksuele fixatie van volwassenen op de anus, in plaats van de geslachtsorganen. Men maakt onderscheid tussen passief anaalfetisjisme, de fixatie van de libido op de eigen anus, en actief anaalfetisjisme, de fixatie op de anus van een ander.

Anaalipsatie

Masturbatie via de anale opening.

Anaal-sadistische fase

Een van de driftfasen (zoals beschreven door Sigmund Freud) zich uitstrekkend van 14 tot 36 maanden.

Anabole steroïden

Geneesmiddelen die afgeleid zijn van het mannelijk geslachtshormoon testosteron, maar alleen spieraanmakende eigenschappen zouden hebben. Anabole steroïden lijken zeer veel op het natuurlijke hormoon testosteron. Door het middel in te nemen of te injecteren, kan iemand zijn spiergroei bevorderen en dus betere sportprestaties leveren. Vanwege de mogelijke bijwerkingen roept het gebruik van anabole steroïden vragen op over veiligheid en ethische verantwoordelijkheid. Ondanks een wereldwijd verbod op gebruik van anabole steroïden in zowel de amateursport als de professionele sport wordt het nog steeds gebruikt in veel krachtsporten.

Anabolicum

Stof die in het lichaam stimuleert tot opbouw van weefsels; in de meeste gevallen van testosteron afgeleide steroïde substanties.

Anabolisme

Opbouwprocessen in de stofwisseling van het lichaam, waarvoor energie benodigd is. Anabolisme is het geheel van chemische reacties in een levend organisme, die de stoffen opbouwen.

Anaciditeit

Het ontbreken van normale zuurwaarden; in de maag kan dit verschijnsel ontstaan door het ontbreken van vrij zoutzuur in de maaginhoud, hetgeen zowel door geringe vorming als door binding veroorzaakt kan worden.

Anacidurie

Te lage zuurwaarde van de urine.

Anaclytische depressie

Depressief syndroom dat kan ontstaan bij een langdurige opname van jonge kinderen in een ziekenhuis of tehuis (hospitalisme).

Anafase

Stadium in de celdeling, waarin de chromosomen uiteenwijken en zich langs de draden van de centrale spoel naar elk van beide polen begeven. Het is de voorlaatste fase van de kerndeling.

Anafrodisiacum

Plantaardig of chemisch middel waarmee de geslachtsdrift kan worden geremd.

Anafrodisie

Tekortschietende seksuele gewaarwording.

Anafylactische shock

Acuut symptoom dat ontstaat door interactie tussen een allergeen en een daarvoor gevoelig individu.

het syndroom kan peracuut beginnen, is vaak levensbedreigend en omvat meestal meer orgaansystemen. Contact met het allergeen kan komen door inhalatie, ingestie of injectie.

Anafylaxie

Overgevoeligheid van het menselijk organisme, bijvoorbeeld voor soortvreemde eiwitten.

www.anafylaxis.net

Anale coïtus

Geslachtsgemeenschap via de anale opening.

Anale erotiek

Seksuele belevingswereld in de anale fase.

Anale fase

Fase in de ontwikkeling van het kind waarin zijn lustgevoelens zijn gericht op de anale opening. Pychoanalytici beschouwen dit als de tweede fase in de psychoseksuele ontwikkeling van het kind. De fase duurt van de leeftijd van één tot drie jaar.

Anale fissuur

Een fissuur is een medische term voor kloof of spleet. Een fissura ani is een kloofje of spleet in de wand van de anus. Vaak treedt zweervorming op.

Anale fistel

Pijpzweer; buisvormige zweer die een ziekteproces in de dieper gelegen weefsels verbindt met een opening aan de oppervlakte van het lichaam of met een hol orgaan in het lichaam.

Anale jeuk

Jeuk rond de anus. Tot de belangrijkste oorzaken van pruritus ani worden gerekend:

- psoriasis

- atopisch eczeem

- anale fistel

- allergische reactie

- schimmelinfectie

- bacteriële infectie

- parasitaire infectie

- bijwerking van antibiotica

Het anale gebied moet na elke stoelgang met absorberende watten of zacht, gewoon toiletpapier of zachte gezichtstissues worden gereinigd, eventueel na natmaken met warm water. Door regelmatig poederen met een beetje maïzena of een beetje talkpoeder kan het vocht worden weggenomen. Ook corticosteroïden, crèmes tegen schimmels of verzachtende zetpillen kunnen worden gebruikt. Als geen verbetering optreedt, zal voor nader onderzoek een huidmonster worden afgenomen.

Anale masturbatie

Het prikkelen van het anale slijmvlies met de vinger of een ander voorwerp. Het slijmvlies van de endeldarm is vanaf de geboorte zeer gevoelig en vormt een tweede genotzone voor de zuigeling (de belangrijkste zone is de mond).

Anale seks

Geslachtsgemeenschap via de anale opening; seksuele stimulering van de anale opening.

Anale tumor

Gezwel van de anale opening.

Analeptica

Groep geneesmiddelen met een stimulerende werking op het centraal zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). Analeptica stimuleren de ademhaling en de bloedcirculatie door verhoging van de hartactiviteit die aangestuurd wordt door het centrale zenuwstelsel.

Analgesie

Ongevoeligheid voor pijn met behoud van de andere gevoelskwaliteiten (onder andere tastzin, temperatuurzin). Analgesie is het onvermogen om pijn te ervaren, zoals bijvoorbeeld het geval kan zijn bij beschadiging van een zenuw of door de toediening van pijnstillende medicijnen.

Analgetica

Geneesmiddelen met een pijnstillende werking. De meest gebruikte vrij verkrijgbare pijnstillers behoren tot de groep van de salicylaten (o.a. aspirine).

Analgetica, adjuvante

Geneesmiddelen die meestal niet worden gebruikt als pijnstillers, maar die in bepaalde situaties wel pijn kunnen verlichten. Wanneer deze middelen tegen pijn worden gegeven, is dat doorgaans in combinatie met andere pijnstillers of met een pijnbehandeling zonder geneesmiddelen.

de adjuvante analgetica die het meest worden gebruikt bij pijn, zijn:

- antidepressiva

- anti-epileptica

- orale anesthetica

- lokale oppervlakteanesthetica

Analgetica, opioïde

Krachtige pijnstillers, die vooral gebruikt worden bij de behandeling van hevige, acute pijn en chronische pijn bij kanker en andere ernstige aandoeningen. Het gebruik van opioïden bij chronische pijn die niet door kanker wordt veroorzaakt, wordt steeds meer geaccepteerd, maar komt nog relatief weinig voor. Opioïden zijn niet voor iedereen geschikt. De arts weegt de voordelen en bijwerkingen (o.a. sufheid, verwardheid, ademhalingsproblemen bij hoge dosering, obstipatie) zorgvuldig tegen elkaar af bij zijn beslissing om dergelijke middelen te gebruiken voor behandeling van chronische pijn. Bij herhaaldelijk gebruik van opioïden hebben sommige mensen een steeds hogere dosis nodig, omdat het lichaam zich aanpast aan en daardoor minder goed reageert op het middel. Dit verschijnsel wordt gewenning of tolerantie genoemd.

Analgeticum

Pijnstiller; pijnstillend middel of substantie.

Analist

Iemand die onderlegd is in het chemisch onderscheiden van stoffen en aanverwante onderzoeken; iemand die biologische, fysiologische of scheikundige analyses verricht als werker in een laboratorium.

Analogie

Algemene benaming voor een overeenkomst in verhouding.

Analogie-test

Psychologisch onderzoek, waarbij de proefpersoon bij een gegeven begrip een ander moet zoeken op dezelfde wijze als in een gegeven voorbeeld.

Analysant

Cliënt of patiënt die een psycho-analyse ondergaat, terwijl de psycho-analyticus degene is die als therapeut optreedt.

Analysator

Toestel waarmee de chemische samenstelling van een stof bepaald kan worden. De term wordt ook gebruikt voor de chemische of moleculaire ontbinding van een stof in de samenstellende delen.

Analyse

Term die in de geneeskunde in twee betekenissen wordt gebruikt:

1. Onderzoek van chemische stoffen;

2. Onderzoek van de menselijke geest (ook wel psycho-analyse genoemd).

Analytische psychologie

Door de onderzoeker carl jung ontwikkelde psychologische richting waarin onder libido de algemene psychische energie wordt verstaan.

Anamnese

Ziektegeschiedenis; de voorgeschiedenis, dat wil zeggen het totaal van gegevens dat een patiënt zich in een vraaggesprek met een arts over zijn klachten en algemene toestand kan herinneren. De term omschrijft wat een patiënt zich van de voorgeschiedenis van zijn ziekte herinnert of zijn verslag daarvan.

Anamnestisch

1. Betrekking hebbend op de voorgeschiedenis van een ziekte;

2. Betrekking hebbend op de herinnering.

Anancast

Constitutioneel tot dwangverschijnselen neigend, abnormaal karakter.

Anankastische persoonlijkheidsstoornis

Kenmerkende, niet geheel normale wijze van reageren op omstandigheden in de buitenwereld. Zowel de persoon zelf als zijn directe omgeving kunnen een dergelijk gedragspatroon als hinderlijk ervaren.

Anaplasie

Vermindering van celdifferentiatie; het ontstaan van minder gedifferentieerde cellen uit hoger gedifferentieerde.

Anartrie

Spreek- en stemafwijking, gekenmerkt door stoornissen in ritme, tempo, modulatie, articulatie en intonatie.

Anastigmatische lens

Lens die geen vervorming van beeld en kleur veroorzaakt.

Anastomose

Natuurlijke verbinding van twee organen of delen van organen, of een verworven verbinding die kunstmatig is gemaakt door de chirurg.

Anatomie

Ontleedkunde; studie van de bouw van het lichaam, voornamelijk door het te ontleden. Anatomie is in wezen de leer van de vorm en inwendige bouw van organismen, zoals men die door beschouwing en sectie leert kennen.

Andersgevoeligheid

Eigenschap van het menselijk lichaam om bij herhaald contact met bepaalde stoffen anders te reageren dan voorheen.

Andragogie

Onderdeel van de sociale wetenschappen; praktijkgericht gebied binnen de opvoedkunde: opvoeding en vorming van volwassenen, bijvoorbeeld buurtwerk en begeleiden van veranderingen op het werk. Men definieert andragogie ook als vormingswerk voor volwassenen.

Androfobie

Ziekelijke vrees of afkeer van het mannelijke geslacht; in het algemeen angst voor mannen.

Androgenen

Mannelijke hormonen die zowel door de mannelijke geslachtsklieren als door de mannelijke en vrouwelijke bijnieren worden geproduceerd. Een tekort aan androgenen voor de geboorte leidt tot onvoldoende groei van de geslachtsorganen bij jongetjes. Wanneer een vrouwelijke foetus aan het begin van de zwangerschap wordt blootgesteld aan hoge gehalten androgenen ontstaan er afwijkingen aan de geslachtsorganen (vermannelijking). Bij jongens leidt dit tot versnelde groei.

Androgenese

De ontwikkeling van zaadcellen op een kunstmatige voedingsbodem.

Androgyn

Vrouwelijke helft van een homoseksueel paar. In de ruimere betekenis wordt androgyn gebruikt voor een tweeslachtig wezen.

Androgynie

Het voorkomen van vrouwelijk gedrag bij mannen. De term wordt ook als synoniem voor interseksualiteit gebruikt in de betekenis van het bezitten van contrair-specifieke eigenschappen, vaak gepaard gaande met verzwakking van de eigen kenmerken.

Andrologie

Wetenschap en studie van de voortplantingsfuncties bij de man.

Andromanie

Het overgevoelig zijn voor mannen.

Andropauze

Het verdwijnen van de seksuele activiteit bij mannelijke bejaarden. De andropauze wordt gekenmerkt door een complex van verschijnselen in de periode dat de potentie van de man vermindert.

Androsteron

Zwak werkend mannelijk geslachtshormoon. Het wordt gevormd in de lever bij de afbraak van het sterke mannelijke hormoon testosteron.

Anejaculatie

Uitblijven van de zaaduitstorting gedurende de geslachtsgemeenschap.

Anel, proef van

Doorspuiten van de traanafvoerwegen ter beoordeling van de functie van de traanafvoer.

Anemie

Bloedarmoede. Men spreekt van een lokale anemie indien de bloedarmoede optreedt door mechanische belemmering van de bloedvoorziening van een lichaamsdeel. Bij een algemene anemie is er een tekort aan circulerend hemoglobine al dan niet gepaard aan een tekort aan rode bloedlichaampjes.

Anemie, aplastische

Bloedarmoede door insufficiëntie van het beenmerg. Het beenmerg bevat cellen (stamcellen) die zich tot rijpe bloedcellen en bloedplaatjes ontwikkelen. Wanneer de stamcellen zijn beschadigd of onderdrukt kan het beenmerg ophouden met functioneren (beenmerginsufficiëntie). De bloedarmoede die bij beenmerginsufficiëntie ontstaat heet aplastische anemie.

Oorzaken: de meest voorkomende oorzaak ia een auto-immuunziekte, waarbij het immuunsysteem de stamcellen in het beenmerg onderdrukt. Andere oorzaken zijn:

- infectie met het parvovirus

- blootstelling aan straling

- giftige stoffen

- chemotherapeutische geneesmiddelen

- antibiotica zoals chloramfenicol

Symptomen: de aandoening leidt tot tekorten aan rode bloedcellen (bloedarmoede), witte bloedcellen (leukopenie) en bloedplaatjes (thrombocytopenie). De bloedarmoede veroorzaakt vermoeidheid, zwakte en bleekheid. De leukopenie veroorzaakt een verhoogde vatbaarheid voor infecties. Door de trombocytopenie ontstaat gemakkelijk bloeduitstortingen en bloedingen.

Behandeling: patiënten met aplastische anemie komen snel te overlijden als ze niet onmiddellijk worden behandeld. Met transfusies van rode bloedlichaampjes en bloedplaatjes en de toediening van stoffen die worden aangeduid als 'groeifactoren' kunnen de aantallen rode bloedlichaampjes, witte bloedcellen en bloedplaatjes tijdelijk stijgen. Jonge patiënten en patiënten van middelbare leeftijd kunnen met stamcel- of beenmergtransplantatie worden genezen. Ouderen en patiënten zonder geschikte beenmergdonor reageren vaak goed op behandeling met corticosteroïden en geneesmiddelen die het immuunsysteem onderdrukken.

Anemie, auto-immuun hemolytische

Groep van aandoeningen met als kenmerk een fout in het immuunsysteem waardoor antilichamen worden geproduceerd die rode bloedcellen aanvallen alsof het lichaamsvreemde stoffen zijn. De aandoeningen kunnen op elke leeftijd voorkomen en treffen meer vrouwen dan mannen. Afbraak van rode bloedcellen door auto-antilichamen kan plotseling, maar ook geleidelijk plaatsvinden. Bij sommige patiënten stopt de afbraak na verloop van tijd, bij anderen gaat de afbraak door en wordt chronisch.

Oorzaken: de meest voorkomende oorzaak is een auto-immuunziekte; maar welke mechanismen hieraan ten grondslag liggen is onbekend. Ook kunnen andere ziekten de oorzaak van de aandoening zijn.

Symptomen: sommige patiënten hebben geen symptomen, vooral wanneer geen grote afbraak van rode bloedcellen plaatsvindt. Anderen hebben symptomen die op de ziekteverschijnselen van andere typen bloedarmoede lijken, vooral wanneer de afbraak ernstig is of snel verloopt. Wanneer de afbraak enkele maanden of langer aanhoudt, kan de milt opzetten waardoor een vol gevoel in de buik en soms enig ongemak ontstaat. Wanneer de hemolytische anemie door een andere ziekte wordt veroorzaakt kunnen de symptomen van de onderliggende aandoening overheersen, zoals opgezette en gevoelige lymfeklieren en koorts.

Diagnose: nadat de diagnose bloedarmoede is gesteld, wordt aan verhoogde afbraak van rode bloedlichaampjes gedacht wanneer bij bloedonderzoek een verhoogd aantal onvolgroeide rode bloedcellen wordt gevonden. Wanneer auto-immuun hemolytische anemie de oorzaak is, wordt dat bevestigd als bij bloedonderzoek een verhoogd aantal van bepaalde antilichamen wordt vastgesteld. Die antilichamen kunnen zich hebben gehecht aan de rode bloedcellen of aan de vloeibare bloedcomponent.

Behandeling: als de symptomen licht van aard zijn of als de afbraak van rode bloedcellen lijkt af te nemen, is geen behandeling nodig. Als de afbraak van rode bloedcellen verergert, wordt meestal als eerste een corticosteroïdpreparaat toegediend. Wanneer de patiënt niet op corticosteroïden reageert of wanneer de corticosteroïden onverdraaglijke bijwerkingen veroorzaken, bestaat de volgende stap vaak uit een operatie waarbij de milt wordt verwijderd. Wanneer de afbraak van rode bloedcellen na verwijdering van de milt doorgaat of wanneer een operatie niet mogelijk is, worden geneesmiddelen gebruikt die het immuunsysteem onderdrukken. Plasmaferese, waarbij het bloed wordt gefiltreerd om antilichamen te verwijderen, is soms zinvol wanneer andere behandelingen geen succes hebben.

Anencefalie

Aangeboren misvorming waarbij het schedeldak vrijwel geheel ontbreekt en een deel van de hersenen in ontwikkeling is achtergebleven. Gewoonlijk gaat anencefalie gepaard met een open rug (spina bifida) en is ze niet met het leven verenigbaar.

Anergie

Het niet-reageren op een infectie of op een behandeling, veelal door een stoornis in de immunologische systemen of mechanismen.

Anerosie

Totale of bijna gehele afwezigheid van de geslachtsdrift.

Anerotiek

Afwezigheid van de libido of geslachtsdrift; gebrek aan liefde.

Anesthesie

Gevoelloosheid; een ander woord voor narcose. De term wordt ook gebruikt voor het medisch specialisme dat zich bezighoudt met het algeheel verdoven van patiënten die een chirurgische ingreep moeten ondergaan.

Anesthetica

Gevoelloosheid veroorzakende en pijnverdovende middelen, die een reversibele toestand veroorzaken, waarbij pijn niet als zodanig wordt ervaren.

Anesthetische melancholica

Vorm van melancholie waarbij alle gevoel, zoals huidgevoel (tastgevoel, en dergelijke), uitgeblust lijkt.

Anetodermie

Vermindering van de cellen in de huid, waarbij men een holte kan voelen.

Aneurine

Andere naam voor vitamine b1 of thiamine.

Aneurysma

Abnormale uitpuiling van de slagaderwand door aangeboren zwakte, door ziekte of door beschadiging. Met spreekt van een echte slagaderverwijding (aneurysma verum) als de verwijding de slagaderwand zelf betreft of delen van de wand, en men spreekt van een onechte slagaderverwijding (aneurysma spurium) als de verwijding niet wordt gevormd door de slagaderwand zelf.

Aneurysma dissecans

Levensgevaarlijke aandoening van de grote lichaamsslagader (aorta) waarbij de binnenste laag van de aortawand scheurt. Wanneer de binnenbekleding van de aorta scheurt kan er bloed door de ontstane opening dringen, waardoor de middenlaag van de nog intacte buitenlaag wordt gescheiden. Hierdoor ontstaat er binnen de aortawand een nieuw kanaal.

Preventie: de aandoening komt driemaal zo vaak voor bij mannen als bij vrouwen. Zo'n driekwart van de aandoeningen doet zich voor bij mensen in de leeftijd van 40 tot 70 jaar. De aandoening ontstaat meestal als gevolg van slijtage van de slagaderwand. In de meeste gevallen wordt deze slijtage met hoge bloeddruk in verband gebracht.

Symptomen: patiënten met deze aandoening voelen vrijwel altijd pijn, die meestal plotseling opkomt en zeer hevig is en vaak wordt omschreven als scheurende pijn. Wanneer het vermoeden bestaat van een dergelijk aneurysma wordt de patiënt met spoed in een ziekenhuis opgenomen.

Behandeling: tijdens de operatie wordt een zo groot mogelijk deel van de gespleten aorta verwijderd, wordt het extra kanaal tussen de middenlaag en de buitenste laag van de aortawand gesloten en wordt de aorta met een kunststofprothese hersteld.

Aneurysma, ventriculair

Dunne uitstuling op de wand van de hartkamer (aneurysma) optredend als complicatie van een hartinfarct. De aanwezigheid van een aneurysma kan worden afgeleid uit afwijkingen in het elektrocardiogram (ecg), maar er is echocardiografie nodig om de diagnose te bevestigen. Dergelijke aneurysmata kunnen leiden tot hartritmestoornissen en kunnen de pompwerking van het hart verminderen. Doordat een aneurysma de doorstroming van het bloed vertraagt, kunnen er in de hartholten stolsels ontstaan. Als hartfalen of een ritmestoornis optreedt, kan het aneurysma operatief worden verwijderd.

Anf

Afkorting van antinucleaire factor; dit is een auto-antistof die tegen kernbestanddelen gericht is. De antinucleaire factoren worden aangetroffen in het bloed bij verschillende typen reumatische aandoeningen.

Angiitis

Ontsteking van een bloed- of lymfvat.

Angina

Pijn, zonder toevoeging beperkt tot keelpijn (door ontsteking van de amandelen en de omgevende weefsels). Meestal wordt angina gebruikt in de betekenis van beklemming op de borst als afkorting van angina pectoris.

Angina (amandelontsteking)

Angina is de veelgebruikte naam voor een ontsteking van de tonsillen of amandelen. Achter in de keel zitten twee amandelen, die duidelijk zichtbaar zijn. De derde amandel, de neusamandel, is alleen bij sterke zwelling zichtbaar en bevindt zich boven in de keelholte. Vaak worden de amandelen beschouwd als boosdoeners die iemand ziek maken maar beter zo gauw mogelijk kunnen worden verwijderd. In feite is hun taak ons voor infecties te behoeden. De amandelen bestaan uit lymfweefsel dat als een filter werkt om schadelijke ziektekiemen tegen te houden. Een acute ontsteking kan worden veroorzaakt door verschillende ziekteverwekkers. Als een kind herhaaldelijk ernstige aanvallen van amandelontsteking heeft, kan het nodig zijn dat de amandelen worden verwijderd, aangezien ze niet meer goed functioneren en zelf de bron van infectie zijn in plaats van deze te bestrijden.

Angina pectoris

Angina pectoris is een tijdelijke pijn of drukkend gevoel op de borst omdat de hartspier onvoldoende zuurstof krijgt. Hoeveel zuurstof de hartspier nodig heeft, hangt af van hoe hard het hart moet werken, dat wil zeggen hoe snel het klopt en hoe krachtig elke samentrekking is. Bij lichamelijke inspanning en bij sterke emoties moet het hart harder werken en heeft dus meer zuurstof nodig. Wanneer de kransslagaders (die de hartspier van zuurstof en voedingsstoffen voorziet) vernauwd of verstopt zijn, zodat er niet genoeg bloed naar het spierweefsel kan stromen om in deze toegenomen zuurstofbehoefte te voorzien, kan er bloedtekort (ischemie) ontstaan, resulterend in pijn. Angina pectoris ontstaat in het algemeen als gevolg van coronaire hartziekte, waarbij zich vettige stoffen ophopen in de cellen in de binnenwand van een kransslagader, waardoor de bloedstroom wordt belemmerd. De kans op coronaire hartziekte wordt vooral verhoogd door een reeks van risicofactoren: vet eten, roken, zittend bestaan, te weinig beweging, hoge bloeddruk, stress. De arts kan bepaalde geneesmiddelen voorschrijven of in geval van een instabiele angina pectoris een operatie (coronaire bypassoperatie) of een dotterbehandeling waarbij door het opblazen van een ballonnetje, dat via een catheter in de kransslagader is gebracht, het bloedvat te verwijden.

Angina tonsillaris

Keelontsteking; ontsteking van het tonsillaire weefsel in de keelholte met meestal alleen lokale klachten zoals tandvleesbloedingen, moeilijk slikken en keelpijn. Soms treedt er koorts op. In de mond vindt zogenoemde membraanvorming plaats, net als bij difterie.

Angioblastoom

Erfelijke congenitale tumor van de vaatwand, vooral voorkomend in de bloedvaten van de kleine hersenen.

Angiocardiografie

Onderzoekmethode waarbij bloedvaten van het hart op de röntgenfoto zichtbaar worden gemaakt na inspuiting van een contraststof.

Angiofibroom

Goedaardig gezwel, uitgaande van bindweefsel. Het gezwel kan zacht of week zijn wanneer zich nog maar weinig bindweefsel heeft gevormd, en in een later stadium hard door sterke verbindweefseling.

Angiografie

Het zichtbaar maken van het lumen van vaten (slagaders, aders, lymfvaten) in het menselijk lichaam door middel van röntgenfoto’s na injectie met een contrastmiddel.

Angiogram

Röntgenfoto van bloedvaten, schaduwgevend gemaakt door injectie met een contrastmiddel.

Angiokeratoom

Plaatselijke huidaandoening, gekenmerkt door rode en blauw-zwarte, ronde, verheven, wratachtige efflorescenties, waarvan de kleur grotendeels is weg te drukken, met hyperkeratose, caverneuze met bloed gevulde holten in het stratum papillare van de huid en ijzerhoudend pigment, gelokaliseerd aan handen en voeten, soms ook aan onderbenen en scrotum.

Angiologie

Kennis en studie van bloed- en lymfvaten.

Angiomatosis retinae

Vaatrijke goedaardige gezwellen van het netvlies die door groei en secundaire complicaties tot blindheid kunnen leiden.

Angiomyoom

Zeer vaatrijk goedaardig gezwel van spierweefsel.

Angioneurotisch oedeem

Plotseling optredend oedeem (zwelling) rond de ogen, vaak als uiting van een allergische aandoening. Een gedeelte van de huid- een ooglid, de bovenlip of een ander deel van het gezicht, of de penis- zwelt plotseling op tot een witte bobbel.

Angioom

Goedaardig gezwel van een bloedvat.

Angiopathie

Niet nader aangeduide vaataandoening.

Angioplastiek

Methode om met behulp van een hartkatheter waarbij aan het uiteinde een ballonnetje is bevestigd, een vernauwing of verstopping in een van de kransslagaders van het hart op te heffen. Bij de ingreep wordt eerst een naald ingebracht in een grote perifere slagader, gewoonlijk de slagader in de rechter lies. Vervolgens wordt via de naald een lange dunne voerdraad ingebracht en opgevoerd in de slagader. Langs deze draad wordt een katheter met een ballonnetje aan het uiteinde tot in de vernauwde kransslagader gebracht. De katheter wordt zodanig gemanoeuvreerd dat het ballonnetje zich ter hoogte van de vernauwing bevindt. Vervolgens wordt het ballonnetje gedurende enkele seconden opgeblazen. Deze procedure (opblazen en laten leeglopen) kan eventueel een aantal malen worden herhaald. Na een geslaagde ingreep is de vernauwing van de kransslagader grotendeels verdwenen.

Angiosarcoom

Kwaadaardig gezwel dat uitgaat van bloedvaten. Het zijn in het algemeen weke gezwellen die op elke leeftijd kunnen voorkomen en die bij voorkeur uitzaaien via de bloedvaten.

Angiospasme

Krampachtige samentrekking van de kleinste bloedvaatjes, vooral in de vingers. Indien de aandoening van ernstige aard is spreekt men van ziekte van raynaud. De vingertoppen doen pijn en worden koud en de huid wordt veelal blauw gekleurd. De verschijnselen zijn het gevolg van een verminderde bloedtoevoer naar de vingers door samentrekking van de vaatwand.

Angiotensine

Bloeddrukverhogend lichaamseiwit dat wordt gevormd uit renine, dat weer wordt geproduceerd door gespecialiseerde cellen in de nier.

Angiotensine-antagonisten

Geneesmiddelen afgeleid van ace-remmers; ze worden vooral toegepast bij hoge bloeddruk en hartfalen. Het mechanisme van de bloeddrukdaling lijkt op dat van de ace-remmers, maar de werking is veel directer.

Angst

Het hebben van angst is een onplezierige gemoedstoestand met een minder duidelijke oorzaak. Angst gaat vaak vergezeld van veranderingen in het lichaam en in het gedrag die lijken op veranderingen veroorzaakt door angst. Angst ontstaat als reactie op stress, zoals het stuklopen van een belangrijke relatie of blootstelling aan een levensbedreigende ramp. Angst kan plotseling optreden, zoals bij paniek, of geleidelijk in de loop van enkele minuten, uren of dagen. De angst kan onbepaalde tijd aanhouden, variëren van enkele seconden tot jaren. Angst varieert in intensiteit van nauwelijks merkbare onzekerheid tot volledige paniek. Het hebben van angst is een van de vele reacties die voor de mens van essentieel belang zijn om te overleven in een gevaarlijke wereld. Een bepaalde mate van angst zorgt voor de vereiste voorzichtigheid in mogelijk gevaarlijke situaties. Meestal vertoont het niveau van angst onmerkbare verschuivingen, passend bij de situatie, binnen het spectrum van bewustzijn van slaap, via alertheid tot angst en vrees en weer terug. Soms werkt het systeem dat de reactie op angst regelt echter niet goed of is iemand door de gebeurtenissen overweldigd. In een dergelijk geval kan zich een angststoornis voordien.

kalmerende middelen, ook wel anxiolytica of tranquillizers genoemd, richten zich op de verschijnselen van angst. Veel middelen ontspannen de spieren, verminderen de spanning, helpen tegen slapeloosheid en bieden dus een tijdelijke verlichting wanneer iemand door angstaanvallen het dagelijkse leven niet aankan.

Angst, separatie-

Angststoornis waarbij sprake is van een gerichte, overmatige angst met betrekking tot scheiding van die personen waaraan het kind gehecht is (gewoonlijk de ouders of andere gezinsleden), die niet louter een onderdeel is van een gegeneraliseerde angst voor meer dan een situatie.

Angstcomplex

Chronisch gevoel van beklemdheid, vrees, onveiligheid, onzekerheid, dat gepaard kan gaan met lichamelijke verschijnselen.

Angstdroom

’s Nachts plotseling gillend wakker worden, vooral van kinderen, na een soort nachtmerrie.

Angstneurose

Ziekelijke angsttoestand; chronische angst die het globaal functioneren van de patiënt (vooral kinderen) hindert, zonder duidelijk angst-uitlokkende situaties.

Angststoornis

Aandoeningen, waarbij het optreden van irreële, heftige angst het meest opvallende symptoom is.

Angststoornis, gegeneraliseerde

Angststoornis gekenmerkt door gegeneraliseerde en aanhoudende angst die niet beperkt is tot of sterk de overhand heeft in een bepaalde situatie.

Angststoornis, organische

Psychische stoornis gekarakteriseerd door de essentiële kenmerken van een gegeneraliseerde angststoornis, een paniekstoornis, of een combinatie van beide, optredend als gevolg van een organische stoornis die in staat is een dysfunctie van de hersenen te veroorzaken.

Angststoornis, sociale

Een duidelijke en aanhoudende angst voor één of meer situaties waarin men sociaal moet functioneren of iets moet presteren en waarbij men blootgesteld wordt aan onbekenden of een mogelijke kritische beoordeling door anderen.

Angulaire cheilitis

Mondhoekragaden; mondhoekfissuren; een ontsierende en soms zeer pijnlijke aandoening, gekenmerkt door ontaarding en kloofvorming van het lippenrood in de mondhoeken, eventueel met korstvorming en aantasting van de aangrenzende huid.

Anhedonie

Ontbreken van erotische gevoelens; onvermogen om ergens plezier aan te beleven.

Anhidrose

Geheel of gedeeltelijk ontbreken van zweetafscheiding.

Anhydride

Chemische verbinding die door het verlies van water uit andere stoffen is ontstaan.

Anilinctio

Het likken van de anus. In de passieve praktijk van de anilinctio, dus het gelikt worden, speelt de buitengewoon hoge prikkelbaarheid van de anus een belangrijke rol. Bij het actieve likken van de anus heeft men met een vorm van anaalfetisjisme te maken.

Aniline

Kleurloze vloeistof; vroeger uit indigo, later uit steenkoolteer verkregen grondstof van tal van kleurstoffen.

Anima

Volgens de psychologische leer van carl jung het ideale beeld van de vrouw in het onbewuste van de man.

Animisme

Het geloof dat de wereld bevolkt wordt door een groot aantal wezens, zowel goddelijke geesten als zielen van gestorvenen. Animisme is de leer volgens welke de ziel de oorzaak is niet alleen van de werkzaamheid van de geest, maar ook van alle levensfuncties.

Animus

Volgens de psychologische leer van carl jung het ideale beeld van de man in het onbewuste van de vrouw.

Anion

Negatief geladen deeltje van een molecuul; negatief geladen ion.

Aniridie

Aangeboren misvorming waarbij het regenboogvlies van het oog op een smal randje na ontbreekt.

Anisakiase

Infectie met larven van de haringworm (anisakis). Na het eten van ‘groene haring’ kan de larve de wand van het maag-darmkanaal binnendringen, waar zij sterft, nadat soms een hevig ontstekingsproces is ontstaan.

Aniseiconie

Verschil in grootte en vorm van de afbeelding van voorwerpen op het netvlies van beide ogen.

Anisocorie

Verschil in diameter van de pupil van het rechter- en linkeroog. Het verschil wordt in de meeste gevallen veroorzaakt door een neurologische stoornis.

Anker

In de sociale psychologie, een stimulus (of verzameling van stimuli) die functioneert als een referentiekader waarmee vergelijkbare stimuli worden waargenomen of beoordeeld.

Ankylose

Verstijving van een gewricht.

Ankylostomiase

Besmetting met mijnwormen via de voetzool in de bloedbaan van de darmen, zich uitend in bloedarmoede door inwendig bloedverlies. Voornamelijk tropische ziekte.

Annulair granuloom

Solitaire of multipele, ringvormig gerangschikte, niet jeukende, vast aanvoelende, huidkleurige papels. Vooral op de handrug en de strekzijde van armen en benen.

Anodontie

Aangeboren misvorming, gekenmerkt door totale of gedeeltelijke tandeloosheid.

Anomalie

Elke afwijking van het normale.

Anomie

Onvermogen om bepaalde zaken te benoemen, vaak beperkt tot problemen met het benoemen van bepaalde categorieën woorden of begrippen.

Anonieme alcoholici (aa)

Werkgroep die contact legt met alcoholici teneinde niet-medische hulp te bieden bij de begeleiding van het alcoholprobleem.

Anoplura

Verzamelnaam voor een bepaalde orde van insecten. Bij de mens komen verschillende soorten voor. De huidaandoening die zij veroorzaken noemt men pediculosis. Er ontstaan jeukende huidontstekingen die verergeren door krabben.

Anopsie

Het niet gebruiken van een oog, hoewel het netvlies normaal kan functioneren.

Anorchie

Afwezigheid van beide testes of teelballen in de balzak, hetzij door een aangeboren embryonale stoornis, door beschadiging (trauma).

Anorectaal abces

Een met pus gevulde holte die wordt veroorzaakt door bacteriën die een slijmafscheidende klier in de anus en het rectum hebben geïnfecteerd. Een abces kan zich diep in de endeldarm of dicht bij de opening van de anus bevinden. Hoewel de anus een bacterierijk gebied is, ontstaat er over het algemeen geen infectie omdat de inwendige sluitspier als een barrière fungeert en de bloedtoevoer naar het gebied groot is. Wanneer er toch een infectie ontstaat wordt deze meestal door een combinatie van verschillende soorten bacteriën teweeggebracht.

Symptomen: abcessen vlak onder de huid kunnen gezwollen, rood, gevoelig en bijzonder pijnlijk zijn. Bij abcessen hoger in de endeldarm zijn er vaak minder symptomen, maar ze kunnen koorts en pijn onder in de buik veroorzaken.

Behandeling: antibiotica hebben beperkte waarde, behalve bij mensen met koorts, diabetes of een infectie elders in het lichaam. De gebruikelijke behandeling bestaat uit plaatselijke verdoving, opensnijden van het abces en verwijdering van de pus.

Anorectale fistel

Abnormale verbinding vanaf de anus of de endeldarm naar de huid rond de anus, maar soms naar een ander orgaan, bijvoorbeeld de vagina. De meeste fistels beginnen in een diepgelegen klier in de wand van de anus of de endeldarm. Soms ontstaan fistels na drainage van een anorectaal abces, maar vaak is er geen aanwijsbare reden. Fistels komen vaker voor bij mensen met de ziekte van crohn of met tuberculose. Een fistel kan pijnlijk zijn en pus uitscheiden. De arts kan gewoonlijk een of meer openingen van de fistel waarnemen of een fistel onder het huidoppervlak voelen. De enige effectieve behandeling is een operatie waarbij de fistel wordt verwijderd. Als de patiënt diarree heeft of aan de ziekte van crohn lijdt, wordt de operatie meestal niet uitgevoerd, omdat deze aandoeningen de wondgenezing kunnen vertragen.

Anorexia nervosa

Anorexia nervosa is een stoornis die wordt gekenmerkt door een verstoord lichaamsbeeld, een extreme angst voor overgewicht, weigering om een minimaal normaal lichaamsgewicht op peil te houden en, bij vrouwen, het uitblijven van de menstruatie. Ongeveer 95 procent van de mensen die aan deze stoornis leiden, zijn vrouwen. De stoornis begint gewoonlijk tijdens de adolescentie, soms eerder en minder vaak tijdens de volwassenheid. De oorzaak is onbekend, maar sociale factoren lijken een belangrijke rol te spelen. De helft van de mensen met anorexia nervosa geeft zich over aan vreetbuien en purgeert vervolgens door over te geven of laxeermiddelen en plasmiddelen in te nemen. De andere helft eet eenvoudigweg minder. De meesten doen ook aan overmatige lichaamsbeweging om hun gewicht onder controle te houden. De behandeling bestaat gewoonlijk uit twee stappen. De eerste stap is het herstel van het normale lichaamsgewicht. De tweede stap is psychotherapie, vaak aangevuld met geneesmiddelen.

www.sabn.nl

Anorexie

Gebrek aan eetlust of langdurig verlies van de eetlust. Dit kan soms tot een zeer ernstige toestand aanleiding geven.

Anorganisch

Niet tot het plantenrijk of dierenrijk behorend, zoals mineralen en metalen.

Anorgasmie

Het onvermogen van de volwassen vrouw een orgasme te beleven tijdens de geslachtsgemeenschap.

Anosmie

Reukstoornis door een beschadiging of zwelling van het reukslijmvlies of een stoornis in de reukzenuw.

www.ruikenenproeven.nl

Anosognosie

Hersenfunctiestoornis waarbij de patiënt een bepaald ziekteverschijnsel negeert, zoals verlamming van beide benen bij een dwarslaesie.

Anotie

Aangeboren afwijking gekenmerkt door het ontbreken van een oorschelp.

Anovulatie

Uitblijven van de eisprong (ovulatie).

Anovulatoire cyclus

Menstruele periode waarin geen eisprong (ovulatie) optreedt.

Anoxie

Toestand waarin de cellen of weefsels gebrek hebben aan of onvoldoende gebruik kunnen maken van zuurstof.

Antacida, niet-resorbeerbare

Geneesmiddelen die een teveel aan zuren in de maag neutraliseren, zuurbranden verlichten of maagzweren helpen genezen. Deze middelen reageren met het maagzuur en vormen nieuwe verbindingen die in de maag blijven, waar ze de activiteit van de verteringssappen en de symptomen van de zweren verminderen.

Antacida, resorbeerbare

Geneesmiddelen die een teveel aan zuren in de maag neutraliseren, zuurbranden verlichten of maagzweren helpen genezen. Deze middelen neutraliseren het maagzuur snel en volledig. Natriumbicarbonaat en calciumcarbonaat, de sterkste antacida, kunnen van tijd tot tijd worden ingenomen om tijdelijke verlichting te geven. Omdat ze in de bloedbaan worden ingenomen, kan continu gebruik het zuur-base-evenwicht verstoren.

Antagonisme

Tegengestelde werking.

Antagonist

Term die vooral wordt gebruikt voor spieren met tegengestelde werking.

Ante

In samenstellingen: voor, naar voren toe.

Anteflexie

Ligging van de baarmoeder, waarbij het baarmoederlichaam ten opzichte van de baarmoederhals naar voren is gelegen.

Antenatale diagnostiek

Prenatale diagnostiek; onderzoek van moeder en ongeboren kind in de periode voor de geboorte.

Antepositie

Verschijnsel dat een erfelijk kenmerk zich in iedere volgende generatie op een jeugdiger leeftijd openbaart.

Anterior

Aan de voorzijde gelegen, aan de buikzijde. Anterior is het tegengestelde van posterior.

Anterograde amnesie

Herinneringsverlies van de gebeurtenissen kort na een ongeval. Het is een amnesie vanaf een bepaald tijdstip (bijv. Trauma) door onvoldoende opslag en inprenting.

Anthelix

Binnenste richel van de uitwendige oorschelp.

Anthelminthicum

Geneesmiddel tegen wormen die in het darmkanaal voorkomen.

Anthofobie

Irrationele angst voor een bepaalde situatie of bepaald object, in dit geval bloemen, die niet kan worden weggeredeneerd en uiteindelijk leidt tot vermijding van bloemen. De fobie berust op een lichte neurotische stoornis.

Anthrax

Miltvuur.

Anti

In samenstellingen: tegen.

Anti-androgenen

Hormonale stoffen die het vermannelijkende effect van androgenen tegengaan. Ze kunnen een rol spelen bij de behandeling van aandoeningen die beïnvloed worden door het mannelijke geslachtshormoon. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de behandeling van prostaatkanker.

Anti-antidotum

Stof die de werking van een tegengif neutraliseert.

Antibioticum

Chemische, synthetische of door micro-organismen geproduceerde stof die de eigenschap heeft in een oplossing of weefsel bacteriën en andere micro-organismen te doden of in hun groei te remmen. Het eerste antibioticum dat werd ontdekt, is penicilline dat door een schimmel wordt gemaakt.

Anticholinergica

Geneesmiddelen die de werking van acetylcholine blokkeren zodat de gladde spieren niet samentrekken en er niet te veel slijm wordt geproduceerd. Anticholinergica worden ook toegepast bij de behandeling van de ziekte van parkinson. Een ander toepassingsgebied betreft de behandeling van mensen die moeite hebben de urine op te houden.

Anticiperend denken

Het gericht worden van het denken in een probleemsituatie door het vooruitlopen op een reeds in schematische vorm aanwezige oplossing.

Anticoagulans

Stof die de bloedstolling vertraagt of belet. Anticoagulantia worden toegepast bij de preventie van trombose en longembolie.

Anticonceptie

Geboorteregeling; maatregelen ter voorkoming van zwangerschap.

Anticonceptie, natuurlijke

Geboorteregeling op basis van natuurlijke methoden zoals de kalendermethode of de temperatuurmethode. Indien zeer zorgvuldig in combinatie met elkaar toegepast bestaat een relatief hoge mate van betrouwbaarheid.

Anticonceptiemiddelen, orale

Geneesmiddelen die hormonen bevatten en vooral toegepast worden ter voorkoming van zwangerschap. Orale anticonceptiemiddelen bevatten een combinatie van prostagenen en oestrogenen of alleen prostagenen. Ze voorkomen zwangerschap door de eierstokken te beletten om eicellen vrij te laten komen (eisprong) en door het slijm van de baarmoederhals dik te houden, zodat sperma er niet gemakkelijk doorheen kan. Tabletten met alleen progesteron veroorzaken vaak onregelmatige bloedingen. Ze worden meestal alleen voorgeschreven wanneer het gebruik van oestrogenen schadelijk kan zijn. De verschillende merken combinatiepillen zijn even betrouwbaar. Combinatiepillen met een lage dosering oestrogeen hebben minder bijwerkingen dan de oudere combinatiepillen met een hoge dosis oestrogeen.

Anticonceptiepil

Medicijn dat kunstmatig gefabriceerde vrouwelijke geslachtshormonen bevat: oestrogeen en/of progesteron. Deze hormonen verhinderen een zwangerschap doordat ze de eirijping en de eisprong tegenhouden. Verder zorgen ze ervoor dat het baarmoederslijmvlies onvoldoende voorbereid is op de innesteling van een eitje en maakt het progesteron de slijmprop in de baarmoederhals bijna ondoordringbaar voor zaadcellen.

Anticonvulsiva

Geneesmiddelen die epileptische aanvallen tegengaan. Gedurende een zwangerschap behoort een vrouw nooit zonder dringende noodzaak met een anticonvulsivum te worden behandeld, maar een convulsie of epileptische aanval kan voor de foetus gevaarlijker zijn dan de uitwerking van het middel.

Antidepressiva

Geneesmiddelen die zwaarmoedigheid, depressieve stemmingen of depressiviteit tegengaan. Antidepressiva leiden in het algemeen tot verbetering van de stemming.

Antidiabetica

Geneesmiddelen die een normaal bloedsuikergehalte bewerkstelligen en daardoor de ziekteverschijnselen van suikerziekte tegengaan.

Antidiuretisch hormoon (adh)

Hormoon dat in zenuwcellen in de tussenhersenen wordt geproduceerd, vervolgens naar de achterkwab van het hersenaanhangsel wordt getransporteerd en daar aan de bloedbaan wordt afgegeven. Adh gaat de uitscheiding van urine (diurese) tegen door de terugresorptie van water in de nierbuisjes te bevorderen.

Antidotum

Tegengif; middel dat in staat is een in het lichaam aanwezig vergif onschadelijk te maken of de werking ervan tegen te gaan. Er zijn slechts weinig specifieke antidota bekend.

Anti-emetica

Geneesmiddelen die toegepast worden bij de behandeling van misselijkheid. Misselijkheid kan vele oorzaken hebben en niet elk anti-emeticum zal bij elke soort misselijkheid werkzaam zijn.

Anti-epileptica

Medicijnen die, mits in voldoende mate toegediend, het aantal en de ernst van de aanvallen van vallende ziekte doen afnemen. De beste dosis is voor iedere lijder aan vallende ziekte verschillend en moet dus individueel worden vastgesteld.

Antiflogisticum

Middel tegen ontsteking, dat voornamelijk lokale toepassing vindt bij huidaandoeningen.

Antigeen

Stof die in het lichaam een immunologische afweerreactie tegen deze stof opwekt. Een antigeen is meestal een eiwit. Als antigeen kan bijv. Een eiwit uit de celwand van een bacterie of virus optreden. Voorwaarde voor de vorming van antilichamen is dat het lichaam de binnengedrongen substantie als lichaamsvreemd herkent.

Antigeen, thymusafhankelijk

Type antigeen waartegen de antistofproductie door b-cellen afhankelijk is van de actie van t-helper-cellen van de zwezerik. Zonder deze laatstgenoemde cellen zouden er geen antistoffen tegen deze antigenen ontstaan.

Antigeen, thymusonafhankelijk

Type antigeen waartegen de antistofproductie door b-cellen onafhankelijk is van de actie van t-helper-cellen van de zwezerik.

Antigeen-antistofreactie

Lichamelijke reactie ten gevolge van de binding van een antigeen met de reeds aanwezige specifieke antistof.

Antigeenpresentatie

Proces waarbij antigenen worden opgenomen door lichaamscellen, vervolgens gedeeltelijk worden afgebroken en daarna worden gepresenteerd op de gecodeerde mhc-structuren op de oppervlakte van de cellen aan andere cellen van het lymfoïde systeem.

Antigeenverwerking

Proces waarbij antigenen worden opgenomen door lichaamscellen, vervolgens gedeeltelijk worden afgebroken en daarna worden gepresenteerd op de gecodeerde mhc-structuren op de oppervlakte van de cellen aan andere cellen van het lymfoïde systeem.

Antihemofiliefactor

Stof die de neiging tot bloeden (bij bloederziekte of hemofilie) tegengaat.

Antihemorroïden

Middelen tegen aambeien. Vaak bevatten deze middelen antibiotica uit de neomycinegroep of corticosteroïden die schadelijk kunnen zijn. Daarom wordt het gebruik van deze middelen tijdens de zwangerschap afgeraden.

Antihistaminica

Stoffen die de meeste werkingen van histamine verminderen. Histamine is een stof die onder andere vrijkomt bij beschadigingen, besmetting en aantasting van de huid en het ontstekingsproces op gang brengt. Een andere werking van histamine is stimulatie van de afscheiding van maagsap.

Antihistaminica-intoxicatie

Vergiftiging met geneesmiddelen uit de groep antihistaminica. De giftige dosis ligt boven tussen 10 tot 50mg/kg lichaamsgewicht per 24 uur.

Antilichaam

Antistof; afweerstof; door een antigeen in het menselijk bloed opgewekte stof ter bescherming tegen micro-organismen zoals bacteriën.

Antilipaemica

Geneesmiddelen die het gehalte aan lipiden (vetten) in het bloed verlagen. Vetten zijn energierijke stoffen die een belangrijke brandstofbron vormen voor de stofwisselingsprocessen in het lichaam. Vetten zijn afkomstig uit de voeding of worden in het lichaam gevormd, vooral in de lever, en kunnen voor later gebruik in vetcellen worden opgeslagen. De geneesmiddelen om het vetgehalte in het bloed te verlagen kan men verdelen in een drietal groepen:

- galzuurbindende harsen,

- co-enzym a-reductaseremmers (zogenaamde statinen),

- nicotinezuurderivaten.

Antilymfocytenserum (als)

Substantie die antistoffen tegen lymfocyten bevat. Wordt gebruikt bij transplantaties om afstotingsreacties tegen te gaan.

Antimetabolieten

Geneesmiddelen die inwerken op bepaalde stappen van de dna- en rna-synthese, waardoor cellen zich niet meer kunnen vermenigvuldigen. Deze geneesmiddelen vinden vooral toepassing bij allerlei vormen van kanker.

Antinomie

Een schijnbare strijdigheid tussen twee stellingen of een werkelijke tegenspraak tussen twee schijnbaar bewezen proposities.

Antinucleaire antistof

Vaak afgekort als ana; auto-antistof die gericht is tegen kernbestanddelen. Antinucleaire antistoffen worden aangetroffen in het bloed bij verschillende typen reumatische aandoeningen.

Antinucleaire factor

Vaak afgekort als anf; auto-antistof die gericht is tegen kernbestanddelen. Antinucleaire factoren worden aangetroffen in het bloed bij verschillende typen reumatische aandoeningen.

Anti-oxidans

Aan voedingsmiddelen toegevoegde stof om oxidatie van bepaalde verbindingen tegen te gaan.

Anti-parkinsonmiddelen

Geneesmiddelen die de werking van oestrogenen in het lichaam tegengaan. Ze vinden vooral toepassing bij de behandeling van bepaalde typen borstkanker, waarvan de groei door oestrogenen wordt bevordert.

Antipeptica

Geneesmiddelen tegen peptische aandoeningen zoals peptische zweren van maag en twaalfvingerige darm. De twee belangrijkste groepen middelen tegen peptische aandoeningen zijn de protonremmers en de h2-receptorantagonisten. Hun werking berust op het afremmen van de productie van zuur door bepaalde groepen cellen in de maagwand.

Antiperistaltiek

Gecoördineerde reacties van gladde spiervezels in het darmstelsel in omgekeerde richting.

Antiprogesteron

Stoffen als mifepriston die de progesteronreceptoren kunnen blokkeren zodat progesteron zijn werking niet meer kan uitoefenen.

Antipsychiatrie

Hervormingsgezinde stroming in de 70’er jaren binnen de psychiatrie waarbij geestelijke stoornissen gezien worden als een normale reactie op ongezonde levensomstandigheden.

Antipsychotica

Geneesmiddelen die een min of meer specifieke werking hebben op de hersenen. Antipsychotica lijken het effectiefste te zijn bij de behandeling van ernstige psychische stoornissen zoals:

- hallucinaties

- wanen

- chaotische gedachten

- agressie

Antipsychoticasyndroom, maligne

Ziektebeeld dat wordt veroorzaakt door het gebruik van bepaalde antipsychotica, waarbij er geen reactie op de medicijnen optreedt. Het syndroom komt voor bij ongeveer 3 procent van de mensen die worden behandeld met antipsychotica, meestal tijdens de eerste paar weken van de behandeling. Het syndroom komt het meest voor bij mannen, die vanwege hun geagiteerde gedrag snel steeds grotere doses geneesmiddelen of hoge aanvangsdoses krijgen.

Symptomen: tot de belangrijkste symptomen behoren:

- spierstijfheid

- hoge koorts

- snelle hartslag

- snelle ademhaling

- hoge bloeddruk

- coma

Door beschadigde spieren wordt het eiwit myoglobine vrijgegeven, dat wordt uitgescheiden in de urine.

Behandeling: de behandeling bestaat uit het stopzetten van het antipsychoticum, bestrijding van de koorts, vermindering van de spierstijfheid. Het merendeel van de mensen met dit syndroom herstelt volledig; toch overlijdt bijna dertig procent.

Antipyreticum

Koortswerend middel.

Antipyretische analgetica

Geneesmiddelen met een pijnstillende werking, waarbij de pijnprikkels in het centrale zenuwstelsel geblokkeerd worden. Tevens hebben deze stoffen een koortswerende of koortsverlagende werking.

Antireumaticum

Geneesmiddel dat reumatische klachten tegengaat of doet verminderen.

Antiseksueel

Door de cultuur opgelegde beperkingen aan het seksuele gedrag, en negatieve waardering van niet-aanvaarde uitingsvormen van seksueel gedrag.

Antisepsis

Het voorkomen van infecties (voornamelijk van wonden), waarbij wordt getracht de aanwezige ziektekiemen te doden of onschadelijk te maken.

Antiserum

Uit bloed bereide vloeistof die antistoffen tegen de aanwezige ziektekiemen of een daardoor gevormde gifstof bevat.

Antishockbroek

Dubbelwandige broek die om het onderlichaam van een patiënt kan worden gevouwen. Indien er lucht in deze broek wordt gepompt geeft dit een uitwendige druk op het onderlichaam, waardoor er hemodynamische veranderingen optreden, die van wezenlijk belang zijn bij de bestrijding van shock.

Antishockpak

Pneumatisch systeem voor uitwendige tegendruk ter behandeling van shock.

Antisociaal

Vijandig aan of zich kerend tegen de normen van de gemeenschap.

Antisociale persoonlijkheid

Iemand die in zijn duurzame gedragingen of trekken zodanige elementen heeft dat van onverantwoordelijkheid kan worden gesproken zodat hij zich onmogelijk in een werkkring kan aanpassen.

Antispasmodium

Middel dat kramp van spiervezels tegengaat.

Antistof

Antilichaam; eiwit, aangeduid als immunoglobuline, met het vermogen uitsluitend een binding aan te gaan met een bepaald antigeen. Het antilichaam is in staat het binnengedrongen antigeen onschadelijk te maken door zich ermee te verbinden tot een voor het lichaam onschadelijke stof.

Antistoffen, natuurlijke

Antistoffen die aanwezig zijn in het bloed zonder dat er een duidelijk specifiek contact heeft plaatsgevonden met het antigeen waartegen de antilichamen zijn gericht. Voorbeelden hiervan zijn de antistoffen tegen de antigenen van de bloedgroepen a en b.

Antistofwisselingsproducten

Stoffen die in de cel de plaats innemen van belangrijke stofwisselingsproducten en daardoor de groei van de aangetaste cel remmen, omdat zij niet de rol kunnen vervullen van de stoffen waarvoor zij in de plaats zijn gekomen.

Antistollingsmiddelen

Anticoagulantia of stollingwerende middelen; stoffen die de stolbaarheid van het bloed verminderen of opheffen. Voorbeelden van medicamenten met een antistollende werking zijn sintrom en marcoumar, of heparine dat intraveneus of subcutaan wordt toegediend.

Antithese

Strijd of oppositie in de werkelijkheid of contrasterende ideeën of botsing van beginselen.

Antitoxine

Antilichaam dat een bepaald soort giftige stof, nl. Het toxine dat door een bacterie wordt afgescheiden, kan neutraliseren.

Antitussiva

Geneesmiddelen die hoesten onderdrukken. Codeïne, een verdovend middel, is een pijnstiller die het hoesten onderdrukt door het hoestcentrum in de hersenen af te dempen. Een ander middel, dextrometorphan, is geen pijnstiller maar onderdrukt het hoestcentrum effectief. Het is een bestanddeel dat in veel vrij verkrijgbare geneesmiddelen voorkomt; het is niet verslavend en veroorzaakt geen sufheid zoals codeïne. Voorbeelden van dit middel zijn:

- dampo bij droge hoest

- dartolan bij prikkelhoest

- daromefan

- rami dextromethorphan

Antivirale middelen

Geneesmiddelen die in het algemeen verhinderen dat het virus zich vermenigvuldigt. Antivirale middelen werken door het virus te hinderen tijdens het proces van vermeerdering, dat bestaat uit hechting aan een cel, opname in de cel, verwijdering van de mantel van het virus, zodat het virale genetische materiaal in de gastheercel vrijkomt en nieuwe virusdeeltjes in de cel aanmaakt.

omdat virussen zich alleen kunnen vermeerderen in cellen en ze dezelfde biochemische routes gebruiken als gezonde cellen, zijn antivirale middelen vaak toxischer voor menselijke cellen dan antibiotica. Een ander probleem met antivirale middelen is dat virussen snel resistent kunnen worden.

Antivivisectie

Principiële afwijzing van onderzoek op levende dieren.

Antropobiologie

Deel van de antropologie, dat zich bezighoudt met het ontstaan van de rassen, de erfelijkheid en andere biologische aspecten van de mens.

Antropofagie

Kannibalisme, waarbij een seksueel motief op de voorgrond staat.

Antropogenese

Ontstaan, wording van de mens en de mensenrassen.

Antropogenetica

Leer van het ontstaan en de afstamming van de mens, van de ontwikkeling van de mensenrassen en van de erfelijkheid van normale en pathologische eigenschappen.

Antropogeografie

Leer van de invloed die de mens en de hem omringende natuur en milieu op elkaar hebben.

Antropologie

Menskunde; de wetenschap van de mens en zijn natuurlijke, veelal lichamelijke eigenschappen. De antropologie onderzoekt vooral de afstamming van de mens in al zijn facetten en hoe de mens geëvolueerd is in de loop van de geschiedenis van de aarde.

Antropometrie

Het opnemen van de maten en vormen van het menselijk lichaam of delen ervan, bijvoorbeeld de omvang van de borstkas, de inhoud van de schedel.

Antropomorfisme

Het toeschrijven van menselijke eigenschappen aan god of aan een dier. De term wordt ook gebruikt om aan te duiden de leer die het menselijke tot maat van alle dingen maakt.

Antroposociologie

Wetenschap die de invloed van het ras op de beschaving en de maatschappij bestudeert.

Antroposofie

Wereldbeschouwing die werd ontvouwd door r. Steiner (1861-1925) teneinde alle wetenschappen, levensgebieden en gedachtengangen in een harmonisch verband te brengen. De basis voor de harmonieuze eenheid ligt volgens steiner in de geestelijke herkomst van al het bestaande.

Antroposofische geneeskunde

Geneeskunde waarbij gebruik wordt gemaakt van de grondslagen van de antroposofie van rudolf steiner.

Antrumpoliep

Gezwelachtige aandoening van de slijmvliezen, gekenmerkt doordat de woekering met een steel aan het slijmvlies blijft verbonden. Het vormsel is in het algemeen goedaardig maar kan soms kwaadaardig ontaarden.

Anug

Afkorting van acute necrotiserende ulceratieve gingivitis; hevige acute tandvleesontsteking, gekenmerkt door een acuut begin en zeer pijnlijk rood gezwollen tandvlees.

Anurie

Uitblijven van urinelozing.

Anus

Anale opening, aars.

Anus preternaturalis

Tegennatuurlijke anusopening, die in de buikwand wordt aangelegd na een dikke-darmoperatie vanwege een kwaadaardig darmgezwel.

Anusatresie

Afgesloten aars of anale opening.

www.anusatresie.nl

Anusfissuur

Een anusfissuur of anuskloof is een scheur of kloofvormige zweer in het slijmvlies van de anale opening. Anusfissuren zijn gewoonlijk het gevolg van beschadiging door harde of omvangrijke ontlasting. Door een fissuur vertoont de kringspier van de anus een spasme die het genezingsproces tegengaat.

emollientia of glijmiddelen (laxeermiddelen) of psyllium (volumevergrotend middel) kunnen de beschadiging als gevolg van harde ontlasting verminderen en tegelijkertijd het onderste deel van de endeldarm smeren en de gevoeligheid verminderen. Pijnstillende middelen zijn ook zinvol.

Anuskanker

Kwaadaardige aandoening van de wand van de anale opening. Anders dan bij de endeldarm en de dikke darm waar meestal adenocarcinomen voorkomen, zijn tumoren van de anus voornamelijk plaveiselcelcarcinomen. Bij vrouwen komt de aandoening bijna twee keer zo vaak voor als bij mannen.

Oorzaken: anale geslachtsgemeenschap is in verband gebracht met anuskanker en infectie met een bepaald type van seksueel overdraagbare humaan papillomavirus is ook als waarschijnlijke oorzaak geïdentificeerd.

Symptomen: patiënten met anuskanker hebben vaak last van bloedingen bij de stoelgang, van pijn en soms van jeuk rond de anus. Ongeveer éénkwart van de mensen met anuskanker heeft geen symptomen. Bij hen wordt de kanker tijdens een routineonderzoek vastgesteld.

Behandeling: in plaats van of in aanvulling op een operatie kan radiotherapie in combinatie met chemotherapie worden gebruikt.

Anxiolytica

Tot de psychofarmaca behorende groep van geneesmiddelen die voornamelijk een kalmerende invloed uitoefenen; de middelen richten zich vooral op de verschijnselen van angst. Veel middelen ontspannen de spieren, verminderen de spanning, helpen tegen slapeloosheid en bieden dus een tijdelijke verlichting wanneer iemand door angstaanvallen het dagelijkse leven niet meer aan kan. Er is een groot arsenaal aan kalmerende middelen.

1. Een bepaalde groep zijn uit geneeskrachtige kruiden samengesteld en bevatten valeriaan-, wijnruit- en/of passiebloem-extracten.

2. Barbituraten zijn een zeer oude groep die vroeger in gebruik waren als slaapmiddel of kalmerend middel. Vanwege hun bijwerkingen en verslavende eigenschappen behoren ze niet meer als kalmerend middel gebruikt te worden.

3. De meest gebruikte kalmerende middelen zijn benzodiazepinen en verwante derivaten zoals buspiron, die een algemene kalmerende werking hebben. Ze bevorderen de geestelijke en lichamelijke ontspanning door de activiteit van bepaalde groepen zenuwcellen in de hersenen te beïnvloeden.

Anxiolyticum

Geneesmiddel dat angst bestrijdt; behoort tot de groep van de psychofarmaca. Anxiolytica hebben met elkaar gemeen dat zij een angstvermindering tot gevolg hebben. Ze hebben in het algemeen geen invloed op het denkvermogen of het niveau van het bewustzijn.

Aorta

Grote lichaamsslagader. De linkerkamer van het hart stuwt het bloed in de grote lichaamsslagader die zich in steeds kleiner wordende slagaders vertakt. Op deze wijze wordt het gehele lichaam, inclusief het hart zelf, van zuurstofrijk bloed voorzien.

Aorta-aneurysma, abdominaal

Verwijd, uitpuilend deel van de grote lichaamsslagader (aorta) in het buikgebied. Abdominale aorta-aneurysma's kunnen zich op elke leeftijd voordoen, maar komen het meest voor bij mannen tussen 50 en 80 jaar oud; veelal bij mensen met hoge bloeddruk, vooral bij degenen die daarnaast nog roken. Ongeveer 20 procent van dergelijke aneurysma's scheurt uiteindelijk open.

Symptomen: patiënten met een abdominaal aorta-aneurysma voelen vaak een kloppend gevoel in de buik. Het aneurysma kan pijn veroorzaken, meestal een diepe doordringende pijn, vooral in de rug. De pijn kan hevig zijn en als het aneurysma lekt, heeft de patiënt meestal aanhoudend pijn.

Behandeling: een aneurysma met en diameter kleiner dan 5 cm zal niet gauw openscheuren. In dat geval hoeft de patiënt soms alleen geneesmiddelen tegen hoge bloeddruk te gebruiken. Met beeldvormende technieken als echografie of computertomografie wordt bekeken hoe snel het aneurysma groter wordt, om te bepalen wanneer operatief ingrijpen noodzakelijk wordt.

Aorta-aneurysma, thorakaal

Verwijd, uitpuilend deel van de grote lichaamsslagader (aorta) in het borstgebied. Thorakale aorta-aneurysma's kunnen zich op elke leeftijd voordoen, maar komen het meest voor bij mannen tussen 50 en 80 jaar oud; veelal bij mensen met hoge bloeddruk, vooral bij degenen die daarnaast nog roken. Aorta-aneurysma's in de borstkas kunnen zeer groot worden zonder symptomen te veroorzaken.

Symptomen: de symptomen die zich voordoen, zijn het gevolg van de druk die de verwijdde aorta uitoefent op de omringende weefsels en hangen daarom af van de plaats waar het aneurysma ontstaat. Patiënten met een thorakaal aorta-aneurysma voelen vaak een pijn, gewoonlijk hoog in de rug, hoesten en hebben een piepende ademhaling.

Behandeling: een aneurysma met en diameter kleiner dan 6 cm zal niet gauw openscheuren. In dat geval hoeft de patiënt soms alleen geneesmiddelen tegen hoge bloeddruk te gebruiken. Met beeldvormende technieken als echografie of computertomografie wordt bekeken hoe snel het aneurysma groter wordt, om te bepalen wanneer operatief ingrijpen noodzakelijk wordt.

Aortabifurcatie

De splitsingsplaats van de buikaorta in de twee bekkenslagaders.

Aortaboog

Aan de bovenzijde van het hart uit de linkerkamer ontspringend, eerst naar boven (aorta ascendens) en dan naar beneden (aorta descendens) buigend eerste deel van de grote lichaamsslagader.

Aortacoarctatie

Aangeboren aandoening waarbij er sprake is van een vernauwing van de aorta, meestal net voor de plaats waar de ductus botalli de aorta binnenkomt. Door de aandoening stroomt er minder bloed naar de onderste lichaamshelft en daardoor is de bloeddruk in de benen lager dan normaal en in de armen meestal hoger dan normaal. Coarctatie kan hartgeruisen veroorzaken. Zonder behandeling raakt het hart door coarctatie uiteindelijk te zeer belast en vergroot, met hartfalen als gevolg. Bij de meeste zuigelingen veroorzaakt een lichte of matige coarctatie geen symptomen. Wanneer er sprake is van een ernstige aandoening, kan er alleen bloed stromen naar het lagere gedeelte van de aorta via de open verbinding tussen de aorta en de longslagader. Bij ernstige aandoeningen wordt direct of na enige tijd operatief ingegrepen.

Aortadissectie

Levensgevaarlijke aandoening van de grote lichaamsslagader (aorta) waarbij de binnenste laag van de aortawand scheurt. Wanneer de binnenbekleding van de aorta scheurt kan er bloed door de ontstane opening dringen, waardoor de middenlaag van de nog intacte buitenlaag wordt gescheiden. Hierdoor ontstaat er binnen de aortawand een nieuw kanaal.

Oorzaken: de aandoening komt driemaal zo vaak voor bij mannen als bij vrouwen. Zo'n driekwart van de aandoeningen doet zich voor bij mensen in de leeftijd van 40 tot 70 jaar. De aandoening ontstaat meestal als gevolg van slijtage van de slagaderwand. In de meeste gevallen wordt deze slijtage met hoge bloeddruk in verband gebracht.

Symptomen: patiënten met deze aandoening voelen vrijwel altijd pijn, die meestal plotseling opkomt en zeer hevig is en vaak wordt omschreven als scheurende pijn. Wanneer het vermoeden bestaat van een dergelijk aneurysma wordt de patiënt met spoed in een ziekenhuis opgenomen.

Behandeling: tijdens de operatie wordt een zo groot mogelijk deel van de gespleten aorta verwijderd, wordt het extra kanaal tussen de middenlaag en de buitenste laag van de aortawand gesloten en wordt de aorta met een kunststofprothese hersteld.

Aortagrafie

Het nemen van röntgenfoto’s van de aorta en zijtakken na inspuiting met een contrastmiddel, via een catheter of door directe inspuiting door punctie. Het is een vorm van arteriografie.

Aorta-insufficiëntie

Hartafwijking waarbij de kleppen tussen de grote lichaamsslagader en de linker hartkamer niet goed sluiten. Daardoor loopt bloed terug in de linker hartkamer, die het opnieuw moet wegpompen en daardoor te hard werkt

Aortaklep

Een uit drie halvemaanvormige plooien bestaande klep die het terugstromen van bloed uit de lichaamsslagader naar de linkerkamer van het hart moet voorkomen.

Aortaklepinsufficiëntie

Hartklepaandoening waarbij er bloed teruglekt via de aortaklep elke keer dat de linker hartkamer zich ontspant. Wanneer de linker kamer zich ontspant om zich met bloed vanuit de linker boezem te vullen, lekt er bloed terug vanuit de aorta, waardoor het bloedvolume en de bloeddruk in de linker hartkamer toenemen. Daardoor moet het hart harder werken. Ter compensatie worden de spierwanden van de kamers dikker en worden de kamers zelf verwijd. Ondanks deze compensatie kan het hart uiteindelijk mogelijk niet meer voldoen aan de behoefte van het lichaam aan bloed, zodat hartfalen ontstaat.

Oorzaken: ernstige aortaklepinsufficiëntiue ontstaat voornamelijk door verzwakking van het stevige, vezelige weefsel waaruit de klep bestaat, als gevolg van:

- myxomateuze degeneratie (een aangeboren afwijking)

- degeneratie van de klep door onbekende factoren

- aorta-aneurysma

- aortadissectie

Aortaklepstenose

Anatomische conditie van het hart waarbij de opening van de aortaklep vernauwd is, waardoor het bloed minder gemakkelijk van de linker kamer naar de aorta kan stromen. Bij aortoklepstenose wordt de wand van de linker hartkamer meestal dikker, doordat de kamer harder moet werken om het bloed door de vernauwde klepopening in de aorta te pompen. De aandoening komt vooral bij ouderen voor en is het gevolg van de vorming van littekenweefsel en de ophoping van calcium (verkalking) in de slippen van de klep. In dergelijke gevallen ontwikkelt de aortaklepstenose zich na het zestigste levensjaar, maar de eerste symptomen ontstaan meestal pas op een leeftijd van 70 of 80 jaar. Aortaklepstenose kan ook ontstaan als gevolg van acuut reuma opgelopen op de kinderleeftijd.

Aortaruptuur

Een scheur in de aortawand, met als gevolg een levensgevaarlijke inwendige bloeding.

Aortastenose

Aangeboren vernauwing in het borstgedeelte van de grote lichaamsslagader (aorta). Het is een hartafwijking waarbij de klep tussen de linker hartkamer en de grote lichaamsslagader vernauwd is en de bloedstroom belemmerd wordt.

Aortatoon

Een deel van de tweede harttoon, veroorzaakt door het sluiten van de aortakleppen.

Aortitis

Ontsteking van de wand van de grote lichaamsslagader.

Aortocoronaire by-pass-operatie

Operatie waarbij een geheel of gedeeltelijk verstopte kransslagader van het hart overbrugd wordt. Hierbij wordt arterieel bloed vanuit de grote lichaamsslagader om de vernauwing van een kransslagader heen naar het distale deel van de kransslagader geleid. Dit gebeurt met een elders uit het lichaam gehaald bloedvat (meestal een ader).

Apallisch syndroom

Toestand waarbij ten gevolge van hoofdletsel of stagnatie in de bloedvoorziening van de hersenen, bijvoorbeeld bij een hartinfarct, de belangrijkste hersenfuncties verloren zijn gegaan, met intact blijven van de op zichzelf staande autonome of vegetatieve functies.

Apathie

Ziekelijke onverschilligheid; psychische ongevoeligheid; men kan in een staat van volstrekte apathie verkeren. In wezen is apathie het vrij-zijn van passies en de ongevoeligheid voor de gewone menselijke aandoeningen.

Apc

Merknaam voor een veel gebruikte pijnstiller die een combinatie van acetylsalicylzuur (a), paracetamol (p) en coffeïne (c) bevat.

Apc-virus

Micro-organisme dat een griepachtige aandoening veroorzaakt.

Apenliefde

Overdreven liefdebetoon dat niet zozeer uitdrukking geeft aan genegenheid voor het kind, als wel aan een behoefte van de ouders.

Apepsie

Ernstige stoornis in het verteringsvermogen van het maagsap.

Apexresectie

Het operatief verwijderen van de longtop of het verwijderen van de wortelpunt van een gebitselement.

Apgar-score

Methode, beschreven door de amerikaanse anesthesiste virginia apgar, om bij pasgeborenen aan de hand van waarnemingen van de ademhaling, kleur, hartslag, spierspanning en reactie op prikkels een indruk te krijgen van de toestand van het kind. De apgar-score wordt 1 minuut na de geboorte bepaald en in een getal van 1 tot 10 uitgedrukt.

Aphtha

Grijswit verheven zweertje in de mond, omgeven door een vuurrode rand. Aften komen in wisselende hoeveelheden voor en zijn vaak erg pijnlijk. Zij genezen meestal in 1 à 2 weken, maar kunnen ook zeer hardnekkig zijn en meermalen terugkomen.

Apicaal abces

Etterende ontsteking van een tandwortel

Apitherapie

De toepassing van imkerijproducten voor geneeskundige doeleinden.

Aplasie

Ontbreken van de aanleg voor een orgaan.

Aplastische anemie

Bloedarmoede door insufficiëntie van het beenmerg. Het beenmerg bevat cellen (stamcellen) die zich tot rijpe bloedcellen en bloedplaatjes ontwikkelen. Wanneer de stamcellen zijn beschadigd of onderdrukt kan het beenmerg ophouden met functioneren (beenmerginsufficiëntie). De bloedarmoede die bij beenmerginsufficiëntie ontstaat heet aplastische anemie.

Oorzaken: de meest voorkomende oorzaak ia een auto-immuunziekte, waarbij het immuunsysteem de stamcellen in het beenmerg onderdrukt. Andere oorzaken zijn:

- infectie met het parvovirus

- blootstelling aan straling

- giftige stoffen

- chemotherapeutische geneesmiddelen

- antibiotica zoals chloramfenicol

Symptomen: de aandoening leidt tot tekorten aan rode bloedcellen (bloedarmoede), witte bloedcellen (leukopenie) en bloedplaatjes (thrombocytopenie). De bloedarmoede veroorzaakt vermoeidheid, zwakte en bleekheid. De leukopenie veroorzaakt een verhoogde vatbaarheid voor infecties. Door de trombocytopenie ontstaat gemakkelijk bloeduitstortingen en bloedingen.

Behandeling: patiënten met aplastische anemie komen snel te overlijden als ze niet onmiddellijk worden behandeld. Met transfusies van rode bloedlichaampjes en bloedplaatjes en de toediening van stoffen die worden aangeduid als 'groeifactoren' kunnen de aantallen rode bloedlichaampjes, witte bloedcellen en bloedplaatjes tijdelijk stijgen. Jonge patiënten en patiënten van middelbare leeftijd kunnen met stamcel- of beenmergtransplantatie worden genezen. Ouderen en patiënten zonder geschikte beenmergdonor reageren vaak goed op behandeling met corticosteroïden en geneesmiddelen die het immuunsysteem onderdrukken.

Apneustisch centrum

Een van de ademhalingscentra in de hersenstam.

Apnoe

Ademstilstand.

Apocrien

Vorm van klierafscheiding, waarbij het klierproduct zich ophoopt aan een van de celpolen en dat celdeel wordt afgestoten.

Apocriene klieren

Klieren die geen zuur maar een licht alkalisch vocht afscheiden en alleen op sommige plaatsen voorkomen, bijvoorbeeld in de oksel.

Apofyse

Uitsteeksel dat door middel van kraakbeen aan het bot verbonden is.

Apolipoproteïne

Het eiwitgedeelte van het lipoproteïnedeeltje, dat een belangrijke rol speelt bij de stofwisseling van lipoproteïnen.

Aponeurose

Peesplaat.

Apoplexia cerebri

Beroerte of attaque; bloeding in de hersenen, ontstaat door een scheuring in de wand van een bloedvat, meestal op basis van slagaderverkalking. Door een ziekelijke verandering in de vaatwand (meestal op basis van atherosclerose), maar ook door verhoogde bloeddruk, kan in de vaatwand een zwakke plek ontstaan.

Aporie

Benaming voor een verlegenheid van het denken, een moeilijkheid waarin men komt, niet door een onjuiste redenering, maar door de problematiek van de zaak zelf of door het gebruik van inadequate begrippen.

Apotheek

Bedrijf waar geneesmiddelen bereid of verstrekt worden in verpakte vorm.

Apotheker

Iemand die bevoegd is de artsenijbereidkunst uit te oefenen na het afleggen van het apothekersexamen.

Apparent life threatening event (Eng.)

Incident dat levensbedreigend lijkt voor de omstanders, waarbij sprake is van ademstilstand, verandering van kleur en verandering in de spiertonus. Het kan optreden tijdens slaap, wakker zijn of tijdens de voeding. Het betreft in het algemeen kinderen in de leeftijd tot ong. 1,5 jaar.

Appendectomie

Chirurgische verwijdering van het wormvormig aanhangsel van de blindedarm.

Appendicitis

Blindedarmontsteking; eigenlijk ontsteking van het wormvormig aanhangsel van de blindedarm.

Appendiculair abces

Ettergezwel als gevolg van een doorgebroken ontsteking van de appendix (wormvormig aanhangsel)

Appendix vermiformis

Wormvormig aanhangsel.

Apperceptie

Bewuste waarneming.

Apraxie

Onvermogen tot het uitvoeren van doelbewuste handelingen of bepaalde samengestelde bewegingen, terwijl er geen sprake is van spierverlammingen of sensorische stoornissen. De oorzaak is gelegen in beschadiging van bepaalde hersengedeelten.

Aprosexie

Stoornis van de aandacht, doordat het vermogen ontbreekt de opmerkzaamheid op iets te richten. De oorzaken kunnen zijn:

- vermoeidheid;

- hersenaandoeningen;

- zwakzinnigheid.

Apudoma

Zowel goedaardige als kwaadaardige gezwellen die hun oorsprong vinden in zogenoemde apud-cellen die voorkomen in de alvleesklier, maagslijmvlies en endeldarm. De tumoren produceren verschillende typen hormonen zoals glucagon.