Medicijnen A tot Z

Uitgave 2013

Meer dan 1.000 beschrijvingen van geneesmiddelen Toepasing, werking & uitleg

EXTRA

Vragen & Antwoorden

Een extra sectie is in deze editie toegevoegd met belangrijke vragen & antwoorden over medicijn-gebruik en toepassingen

Medicijnen A tot Z

een uitgave van

iMed Books, een imprint van
Uitgever Xsebra BV

Copyright

© 2013 Medica Press, Zurich - Zwitserland

www.mediac-press.com

info@medica-press.com

ISBN 9789082088045

NUR 862

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Disclaimer

Deze publicatie is door de uitgever met de grootste zorg en zo actueel mogelijk samengesteld en heeft een informatief karakter. De uitgever zal derhalve geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden indien gebruik of interpretatie van informatie uit deze publicatie daartoe aanleiding mocht geven. Bij gezondheidsklachten adviseren wij niet zelf te gaan dokteren, maar een professionele arts te raadplegen. Ook bij een goede gezondheid is een regelmatige controle aan te bevelen. Lees altijd goed de bijsluiter van uw voorgeschreven medicijn.

Andere uitgaven

App: Deze inhoud is ook beschikbaar als app van iMed apps ebook / handboek: Medisch Woordenboek

1

Inleiding geneesmiddelen

Definitie

Een geneesmiddel, medicament of medicijn is een stof die een bepaalde werking op het lichaam uitoefent en die wordt aangewend voor de genezing, verzachting of het voorkomen van ziekten, ziekteverschijnselen of aandoeningen.

Een meer uitgebreide definitie omschrijft een geneesmiddel als een stof (substantie of samenstelling van substanties), die is bestemd om te worden gebruikt, of wordt aangeduid of aanbevolen voor:

1. Het genezen, verlichten of voorkómen van een aandoening, ziekte, ziekteverschijnsel, pijn, verwonding of gebrek bij de mens of/en

2. Het herstellen, verbeteren of wijzigen van het functioneren van organen bij de mens, of/en

3. Het stellen van een medische diagnose door toediening aan of toepassing op de mens.

Wat is een geneesmiddel?

De bovenstaande definitie is ruimer dan de betekenis in het gewone spraakgebruik, vooral door het derde punt. Het tweede punt voorkomt bijvoorbeeld dat de ‘pil’ buiten de definitie valt omdat zwangerschap geen ziekte is.

Een belangrijk deel van de bevolking van de ontwikkelde landen slikt geneesmiddelen in een of andere vorm.

In de Benelux schrijven de gezamenlijke dokters tussen 190 en 200 miljoen recepten per jaar uit!

Op een enkele uitzondering na weet men echter niet wat men slikt, daar in het algemeen slechts de apotheker en de arts op de hoogte zijn van de samenstelling van het desbetreffende geneesmiddel.

Langzaam maar zeker wint de overtuiging terrein dat ook de patiënt beter geïnformeerd behoort te zijn omtrent wat hij slikt, te meer omdat een aantal geneesmiddelen normale bezigheden, zoals de rijvaardigheid, ongunstig kan beïnvloeden.

De arts en de apotheker blijven echter te allen tijde de aangewezen personen om de patiënt te informeren omtrent de samenstelling, aard, werking en bijwerkingen van het voorgeschreven geneesmiddel.

Het heeft nogal wat strijd gekost voor de gebruikers van geneesmiddelen als volwassen patiënten werden beschouwd en ook de bijsluiters bij geneesmiddelen konden krijgen. Na-tuur-lijk is het ’t goed recht van de gebruiker dat hij of zij weet wat er geslikt moet worden en wat de eventuele bijwerkingen zijn.

Maar men moet er wel op bedacht zijn dat ook van zo’n bijsluiter, waarop de waarschuwingen tegen bijwerkingen staan, een suggestieve werking kan uitgaan. De een is gevoeliger voor dit soort waarschuwingen dan de ander. Er zijn bij wijze van spreken mensen die de bijwerkingen al voelen nog voor zij het medicijn hebben geslikt.

Ten slotte is er nog een categorie mensen – en dat zijn misschien wel de gelukkigsten – die zo gevoelig voor suggestie zijn dat ze al aardig beter beginnen te worden als ze het recept van de dokter op zak hebben, nog monterder worden als ze hun drankje bij de apotheek hebben gehaald en eenmaal thuis behaaglijk de benen strekken met de mededeling: ik hoef die rommel helemaal niet te slikken.

Therapie-ontrouw

Hieronder verstaat men het slecht, onvoldoende of niet naleven van de gezondheidsvoorschriften door patiënten. Dit kan in vele situaties in de gezondheidszorg optreden; bij de inname van geneesmiddelen is een aantal wezenlijke factoren aan te wijzen:

Patiënten die hun medicatie niet innemen zoals voorgeschreven door de arts

– geneesmiddelen niet verder genomen omdat er géén duidelijke verbetering optreedt;

– geneesmiddelen niet verder genomen omdat er een duidelijke verbetering optreedt (vooral bij inname van antibiotica);

– geneesmiddelen niet verder genomen omwille van het optreden van bijwerkingen;

– geneesmiddelen niet verder genomen omwille van de onprettige smaak (vooral bij kinderen);

– geneesmiddelen niet verder genomen omwille van onnauwkeurige instructies (bijvoorbeeld de aanduidingen ‘indien nodig’, ‘voor/na de maaltijd’ kunnen tot verschillende interpretaties aanleiding geven).

Patiënten die een verkeerde dosis nemen

– onderdosering door vergeetachtigheid;

– verkeerde dosis door het foutief begrijpen van instructies;

– overdosering door opeenstapeling van voorschriften.

Patiënten die niet-voorgeschreven medicatie nemen

– medicatie die tijdens een vorige ziekte of aandoening werd voorgeschreven;

– geneesmiddelen die zonder voorschrift (bijvoorbeeld bij de drogist) te krijgen zijn;

– geneesmiddelen die aan vrienden of familieleden toebehoren.

Patiënten die geneesmiddelen op verkeerde tijdstippen nemen

– te wijten aan onvoldoende informatie betreffende de noodzakelijke spreiding.

Met betrekking tot de oorzaken van therapie-ontrouw (de cijfers lopen uiteen van 15 tot 45%) voor wat betreft geneesmiddelen en andere behandelmethoden heeft men een vijftal conclusies geformuleerd:

1. De mate waarin de persoon zijn gezondheidsproblemen als ernstig beschouwt alsook confrontatie met fysieke symptomen zullen bepalend zijn voor zijn gedrag.

2. Indien de patiënt gelooft dat de diagnose juist is en de behandeling werkelijk het probleem zal oplossen, dan zal hij vlugger bereid zijn de behandeling te ondergaan.

3. Elke patiënt heeft de neiging referentiepunten te zoeken voor zijn gedrag. Het is inderdaad zo dat een patiënt zich dikwijls richt naar personen die hij vertrouwt of die een gelijksoortige ervaring meegemaakt hebben, wanneer hij beslissingen neemt met betrekking tot zijn gezondheid of herstel van ziekte. Zij geven hun advies en kunnen zijn opinie en zijn actie (therapietrouw) versterken of tegengaan.

4. Patiënten met een chronische ziekte vertonen doorgaans een lagere graad van therapietrouw dan patiënten die een acute ziekte-episode meemaken. De vaststelling dat therapie-ontrouw sterk toeneemt naarmate het behandelingsschema ingewikkelder wordt, sluit hierbij nauw aan.

5. De kwaliteit van de communicatie tussen de patiënt en de gezondheidswerker is een van de belangrijkste factoren die een rol spelen bij therapietrouw.

Namaak-geneesmiddelen

Namaak-geneesmiddelen hebben dezelfde kleur, dezelfde vorm en dezelfde smaak als gewone geneesmiddelen, maar er zit géén werkzame stof in. Toch werken ze in vele gevallen, de namaak-geneesmiddelen of, zoals ze officieel heten, de placebo’s.

Bij onderzoek onder grote groepen patiënten bleek het volgende. Bij gemiddeld de helft van de gebruikers hielpen namaak-medicijnen. Bij hoofdpijn bemerkte 63% verbetering, bij hoge bloeddruk 17%.

Goed voldeden de placebo’s ook bij reumatische klachten (42%), bij maag- en darmstoornissen was het percentage 49%. Bij hooikoorts werd in slechts 22% van de gevallen verbetering geconstateerd.

Bij een paar experimenten met placebo’s zijn ook nog andere merkwaardige verschijnselen aan het licht gekomen. Er werd een duidelijke samenhang geconstateerd tussen het enthousiasme en de inzet van de voorschrijvende arts en het effect van het geneesmiddel.

Krijgt een patiënt een slaapmiddel met de mededeling: ‘Daar moet u het maar mee doen’, dan zal die man of vrouw die nacht waarschijnlijk nauwelijks een oog dicht doen al is het middel nog zo goed.

Er werd namelijk een experiment gedaan waarbij twintig patiënten met nerveuze buikklachten waren betrokken. Het experiment werd verdeeld in drie delen, drie behandelperioden. In de eerste periode kregen alle betrokkenen een echt geneesmiddel toegediend. De arts kwam steeds keurig op tijd, was vriendelijk en voorkomend en liet zich gunstig uit over de vooruitgang van de betrokkenen. Bij 18 van de 20 patiënten was duidelijk vooruitgang te bespeuren.

Daarna kregen alle patiënten op dezelfde wijze een placebo toegediend: slechts in drie van de gevallen handhaafde de vooruitgang zich. In de derde periode werd hetzelfde geneesmiddel van de eerste -periode verstrekt, maar in een andere vorm, als capsule.

Er werd gezegd dat een ander geneesmiddel werd gebruikt en die uitreiking vond plaats door een andere dokter, die zich volgens de opzet van het onderzoek gedroeg als een botterik, kortaf deed, te laat op het spreekuur kwam en zich negatief opstelde ten aanzien van de vooruitgang. Nog slechts de helft van de patiënten merkte toen een verbetering.

Suggestie

Het effect van suggestie wordt groter naarmate de relatie tussen arts en patiënt beter is. Hoe hechter en intensiever de relatie is, hoe groter het vertrouwen, hoe langer ook het placebo-effect zal blijven bestaan. Er zijn trouwens nog meer zaken die een rol spelen. Wie altijd heeft geleerd dat medicijnen met een vies smaakje meestal het beste werken, zal bij het gebruik van vervelend smakende (namaak-)preparaten een gunstiger reactie tonen dan bij middelen die een aangename smaak achterlaten.

Oorsprong van geneesmiddelen

Inleiding

Onderscheid kan worden gemaakt tussen natuurlijke en kunstmatig vervaardigde (synthetische) preparaten (preparaat betekent klaargemaakt middel).

Natuurlijke geneesmiddelen worden verkregen uit producten die in de natuur voorkomen. Deze kunnen plantaardig zijn, zoals bijvoorbeeld kinine uit de bast van de kinaboom, digitalis uit het vingerhoedskruid, vitaminen uit fruit en groenten.

Geneesmiddelen kunnen echter ook van dierlijke of menselijke oorsprong zijn: hormonen worden bereid uit klieren van runderen en varkens, maar ook uit de urine van zwangere vrouwen. Antistoffen kunnen worden verkregen uit het bloed van paarden of schapen.

Van grote betekenis is de oorsprong van geneesmiddelen uit schimmels (bijvoorbeeld penicilline) en andere micro-organismen. Bacteriën zijn tegenwoordig een rijke bron van geneesmiddelen.

Geneesmiddelen worden thans echter voornamelijk langs synthetische (chemische) weg bereid.

Historische aspecten

Het gebruik van stoffen met geneeskrachtige werking is even oud als de geschiedenis van de mens. Aanvankelijk zal in de grijze oudheid het geneesmiddel niet veel meer dan een tovermiddel zijn geweest. Door woord en handeling met magie omkleed, werd het middel doelgericht toegepast, maar stond vaak in geen relatie tot de aard van de ziekte. Het resultaat van een degelijke therapie berustte dan ook vaak op suggestie.

Wanneer de overgang naar een duidelijk op aard van de aandoening of ziekte gerichte geneesmiddeltoediening heeft plaatsgehad, is uit de aard der zaak door het ontbreken van betrouwbare bronnen hierover niet met zekerheid na te gaan. Het is echter wel zeker dat dit reeds vroeg in onze geschiedenis heeft plaatsgevonden.

Zo kenden o.a. de Chinezen reeds vroeg een gerichte medicatie. Dit blijkt uit de beschrijving die keizer Shen Luang in 2700 v. Chr. gegeven heeft van alle geneesmiddelen die destijds in zijn land bekend waren. De papyrus van Ebers, geschreven omstreeks 1500 v. Chr., bewijst dat ook de Egyptenaren reeds een groot arsenaal van geneesmiddelen kenden, waarvan verscheidene, vooral laxeermiddelen, ook thans nog voor dezelfde doeleinden worden gebruikt.

De oorsprong van geneesmiddelen was vroeger bijna altijd plantaardig. Stoffen als digitalis, kinine en vele andere zijn op deze wijze als geneesmiddel in zwang gekomen.

De laatste decennia zijn vooral geneesmiddelen van dierlijke oorsprong geïsoleerd en toegepast (insuline, adrenaline, steroïdhormonen).

De meest recente mogelijkheid van bereiding van geneesmiddelen is de bereiding uit micro-organismen met behulp van nieuwe biotechnologische methoden. Isolatie wordt gevolgd door identificatie en dit op zijn beurt door synthese – de bereiding met scheikundige methoden. De synthese van afgeleide stoffen van reeds toegepaste geneesmiddelen leidde enerzijds tot inzicht in de samenhang tussen chemische structuur en biologische activiteit van geneeskrachtige stoffen, anderzijds tot een geweldige toename van het aantal beschikbare geneesmiddelen.

Geneesmiddelen uit de zee

In de oceanen groeien miljoenen soorten planten en leven vele honderdduizenden soorten dieren die nog maar nauwelijks op hun mogelijkheden als leveranciers van toekomstige geneesmiddelen zijn onderzocht.

Chinezen en Babyloniërs gebruikten al voor de christelijke jaartelling zeewieren teneinde er een verzachtend zalfje van te bereiden. De Japanners gebruiken sinds eeuwen algen als middel tegen ingewandswormen.

Enkele farmaceutische laboratoria hebben thans het onderzoek naar het leven in de zee systematisch aangepakt. Op vele plaatsen in de oceanen dalen duikers af, die waterplanten, wieren, algen, vissen en weekdieren verzamelen. De vondsten worden naar laboratoria in de Verenigde Staten, Australië en Japan gebracht waar een eerste onderzoek plaatsvindt.

Dit is een onvoorstelbaar moeizaam en tijdrovend proces. Er worden ruwe extracten gemaakt die op hun biologische activiteit worden onderzocht. Is er eenmaal een extract dat als biologisch actief kan worden beschouwd, dan moet worden nagegaan of die activiteit ook als geneeskrachtig mag worden aangemerkt.

Van vele duizenden planten en dieren die onderzocht werden bleek minder dan 1 procentige-oplossingen biologische activiteit te vertonen.

Tot de andere vondsten behoren: een sponzensoort die een uiterst krachtige antibiotische werking vertoont, een zeekomkommer die stoffen bevat die de groei van kwaadaardige gezwellen tegengaan, een soort zeester die insuline afscheidt. Verder konden uit de speekselklieren van een inktvissensoort stoffen worden afgescheiden die de onregelmatige hartslag corrigeren.

Wijze van toediening

Enteraal en parenteraal

In principe zijn er twee manieren van toediening van een geneesmiddel:

1. Via het maag-darmstelsel (enteraal), bijvoorbeeld door de mond of via de endeldarm, en

2. Buiten het darmstelsel om (parenteraal), bijvoorbeeld toediening op de huid of door middel van een injectie.

De meest gebruikelijke (enterale) toediening van een geneesmiddel is door de mond (oraal). In het algemeen wordt aangeraden een hoeveelheid water, thee of melk te gebruiken waardoor de stoffen sneller oplossen en door de slijmvliezen van het spijsverteringskanaal kunnen worden opgenomen.

Capsules

Vele geneesmiddelen worden via capsules in de handel gebracht. Deze mogen niet opengemaakt worden maar moeten in hun geheel worden doorgeslikt. Een dergelijke capsule lost in de maag op of in het darmstelsel, doordat het omhulsel verteerd wordt door de spijsverteringssappen.

Indien het geneesmiddel door het maagzuur kan worden ontleed, wordt het preparaat in een capsule verpakt die niet door het maagsap maar wel door het darmsap wordt aangetast.

De meeste stoffen komen via de poortader in de lever terecht en via de lever kunnen ze dan aan het lichaam ten goede komen.

Indien een geneesmiddel een effect moet hebben op bijvoorbeeld het hart of de hersenen, dan moet de samenstelling van dien aard zijn dat de werkzame bestanddelen niet in de lever worden afgebroken.

Toediening door de mond heeft veel voordelen, de nadelen van deze methode zijn echter o.a. dat veel geneesmiddelen een onaangename smaak hebben, dat de toediening moeilijk of onmogelijk is bij patiënten met slikbezwaren en bij bewusteloze patiënten en ook dat het voor de arts moeilijk controleerbaar is of de patiënt inderdaad het middel inneemt. Capsules worden vaak gegeven, omdat de werkzame stoffen hierin beter houdbaar zijn dan in poeders of pillen, maar ook omdat de stoffen dikwijls onaangenaam smaken.

Capsules zijn kleine kokertjes die in water oplossen, omdat ze van gelatine zijn gemaakt. De inhoud van de capsule, het geneesmiddel, mag pas vrijkomen als de capsule in de maag of in de darm is opgelost.

Ze zijn meestal kleurloos en doorzichtig, maar zij kunnen ook in veel variaties en formaten gekleurd zijn. Daar het hierbij om de inhoud gaat, zijn de grootte en de kleur van de capsule niet van belang voor de werking.

Tabletten

Naast capsules zijn tabletten een veel voorkomende wijze van toediening. Tabletten zijn vaste toedieningsvormen, bereid door gelijke volumes van deeltjes met één of meer werkzame bestanddelen tot de gewenste vorm te persen. Zij bevatten in het algemeen een enkelvoudige dosis geneesmiddel en meestal zijn zij bestemd voor oraal gebruik.

Er bestaan eveneens tabletten die bestemd zijn voor een ander dan oraal gebruik. De meest voorkomende zijn vaginaaltabletten (bijvoorbeeld tegen schimmelinfecties in de schede), implantatie-tabletten (bijvoorbeeld voor een zeer langdurig gebruik), tabletten voor de bereiding van oplossingen, tabletten voor inhalatie, enz.

Er zijn tabletten die geheel worden doorgeslikt, tabletten die gekauwd worden alvorens te worden doorgeslikt en tabletten die in water opgelost of gesuspendeerd worden alvorens te worden ingenomen. Er zijn ook tabletten die in de mondholte worden gehouden, alwaar de werkzame stof wordt afgegeven.

De deeltjes bestaan uit één of meer werkzame bestanddelen waaraan al dan niet hulpstoffen zijn toegevoegd zoals bind-, glij- en smeermiddelen, stoffen die het uiteenvallen bevorderen, stoffen die het gedrag van de tablet in het maag-darmkanaal wijzigen, toegestane kleurstoffen en indien nodig smaakstoffen.

Tabletten zijn gewoonlijk rond; de boven- en onderkant zijn vlak of bol. Zij kunnen van merktekens (breuklijnen, symbolen, enz.) zijn voorzien. Al naar de samenstelling, bereidingswijze of voorgenomen gebruik kunnen tabletten bestemd voor orale toediening bijzondere eigenschappen hebben.

Als gevolg hiervan onderscheidt men verschillende categorieën tabletten die oraal worden toegediend:

– niet-omhulde tabletten;

– bruistabletten;

– omhulde tabletten;

– maagsap-resistente tabletten;

– tabletten met gereguleerde afgifte;

– sachet;

– tabletten bestemd voor gebruik in de mondholte.

In het laatste geval is er sprake van een bijzondere wijze van toediening waarbij het tablet onder de tong wordt gelegd. De stof kan dan door het daar aanwezige slijmvlies worden opgenomen en komt op deze wijze in de bloedbaan terecht.

Deze wijze van toediening wordt vooral voorgeschreven bij geneesmiddelen die een gunstige werking hebben op het hart, bij aanvallen van beklemming op de borst (angina pectoris). Een belangrijk voordeel van deze wijze van toediening is dat de werkzame stof snel ter plaatse is.

Zetpillen

Geneesmiddelen kunnen ook direct in het spijsverteringskanaal worden toegediend of via de endeldarm, door middel van een zetpil.

Zetpillen, zetkaarsjes, of ook wel suppositoria genoemd, zijn medicamentenvormen, bedoeld om in de anale opening – van achteren dus – te worden ingebracht (bij uitzondering worden bepaalde typen zetpillen in de schede gebracht). Daar zetpillen in het algemeen bij lichaamstemperatuur smelten, moet men ze steeds op een koele plaats bewaren.

Vaak is het de bedoeling, dat de werkzame stof van de zetpil ter plaatse zijn werking uitoefent, bijvoorbeeld bij aambeien. Dit hoeft echter niet altijd het geval te zijn. Om verschillende redenen kan de arts een zetpil voorschrijven, waarvan de werkzame stof elders in het lichaam zijn werking moet uitoefenen.

Zetpillen zijn vaak verpakt in plastic en aluminium, waar de zetpil dan eerst moet worden uitgehaald. Bij het inbrengen, vooral bij kinderen, kan het aanbeveling verdienen, de punt van de zetpil eerst een weinig te bevochtigen met wat water of slaolie. In voorovergebogen houding of – bij kinderen – liggend met opgetrokken knieën, kan de zetpil worden ingebracht. Het is bij sommige patiënten nodig de zetpil een paar minuten tegen te houden met een prop watten.

Toediening per injectie

Bij toediening buiten het spijsverteringsstelsel om (parenteraal) is de meest gebruikte methode het geven van de werkzame stof per injectie.

De inspuiting (injectie) is de nauwkeurigste methode om een medicijn toe te dienen, daar in een injectiespuit niet alleen de gewenste hoeveelheid exact kan worden afgemeten, maar wanneer het middel is ingespoten weet men ook dat het in het lichaam zit en dat het het lichaam niet buiten de bloedsomloop om kan verlaten.

Afhankelijk van het type middel kan het:

– onderhuids (subcutaan);

– in een ader (intraveneus);

– in een slagader (intra-arterieel);

– in een spier (intramusculair);

– in een gewricht (intra-articulair);

– in de buikholte (intraperitoneaal);

– in het wervelkanaal (intravertebraal) of in vrijwel iedere andere plaats in het lichaam worden gespoten.

De toediening van geneesmiddelen per injectiespuit heeft ook een aantal nadelen: het inspuiten is vaak pijnlijk, er kunnen infecties en plaatselijke beschadiging van bloedvaten en zenuwen optreden.

Neus-, oor- en oogdruppels

Neusdruppels – bij voorkeur te gebruiken op doktersadvies – worden vaak gebruikt bij overmatig gezwollen neusslijmvliezen, waardoor de neus verstopt dreigt te raken. Vóór het gebruik de neus snuiten. Druppel dan de voorgeschreven hoeveelheid in de neusgaten. Dit zal gemakkelijker gaan wanneer u het hoofd goed achterovergebogen houdt.

Ook bij verstopte oren zal de arts wel eens neusdruppels voorschrijven. Houd u zich dan ook aan het voorschrift, en druppel de vloeistof niet in het oor, maar in de neus.

Tenzij de arts anders heeft geadviseerd, heeft het in het algemeen geen zin neusdruppels langer dan enige dagen (max. 5 dagen) te gebruiken. Als ze dan nog niet geholpen hebben, raadpleeg dan uw arts.

Oogdruppels zijn oplossingen van geneesmiddelen, bestemd voor het oog, een zeer gevoelig orgaan. Daarom wordt bij de bereiding ervan grote zorgvuldigheid betracht wat betreft de zuiverheid, steriliteit en afwezigheid van stofjes.

Er bestaan diverse soorten oogdruppelaars waarmee de oogdruppels in het oog kunnen worden gedruppeld. Van belang is dat men bij het druppelen moet voorkomen dat de vloeistof verontreinigd wordt. Raak daarom het uiteinde van de druppelaar nooit met de handen of de oogharen aan.

Bij het indruppelen moet men het hoofd wat achterover buigen en met het oog naar boven kijken. Daarna trekt men het onderste ooglid omlaag. Er ontstaan dan een ‘gootje’, waarin men de oogdruppels kan laten vallen. Nu laat men het ooglid weer los, waarna men enkele malen met het ooglid knippert. Zo nodig herhaalt men deze handelingen voor het andere oog.

De houdbaarheid van oogdruppels is over het algemeen zeer beperkt. Een flesje dat eenmaal open is geweest moet men maar liever niet langer dan een maand bewaren. Als oogdruppels, die eerst helder waren, troebel zijn geworden, komt dat meestal door schimmels. Ook dan kunnen zij niet gebruikt worden.

Transdermale toediening

Sommige geneesmiddelen kunnen worden toegediend met behulp van een pleister die op de huid wordt aangebracht. Deze geneesmiddelen, die soms met een chemische stof worden vermengd waardoor de huid beter doorlaatbaar wordt, passeren de huid en komen zonder injectie in het bloed terecht. Door transdermale toediening is het mogelijk dat het geneesmiddel langzaam en continu gedurende vele uren of dagen, of zelfs langer, wordt toegediend.

Bij sommige mensen raakt de huid op de plaats waar de pleister is aangebracht echter geïrriteerd. Bovendien wordt transdermale toediening beperkt door de snelheid waarmee het geneesmiddel de huid kan passeren. Alleen geneesmiddelen die in relatief lage dagelijkse doses worden gegeven, kunnen transdermaal worden toegediend. Voorbeelden van dergelijke geneesmiddelen zijn:

– nitroglycerine bij angina pectoris

– scopolamine tegen reisziekte

– nicotine om te stoppen met roken

– fentanyl voor pijnbestrijding

– oestrogenen bij overgangsklachten

Andere wijzen van toediening

Stoffen kunnen ook via de huid – zalven voor aandoeningen van de huid of voor gewrichtsaandoeningen – en via de slijmvliezen worden toegediend. De nieuwste ontwikkeling is de toediening van geneesmiddelen via pleisters, waardoor een gelijkmatige afgifte van vele uren verkregen kan worden.

Door middel van verstuivers (aërosol) kan een fijnverdeelde stof via de ademhalingswegen zelfs tot in de longen worden gebracht.

Het innemen van geneesmiddelen

Dosering

In de bijsluiter hoort te staan hoe u het geneesmiddel moet gebruiken. Als we ons tot het voorbeeld van de tablet beperken hebben we het over het aantal keren dat u het tablet inneemt en over het aantal tabletten dat u per keer inneemt. Dat noemt met de dosering van een bepaald geneesmiddel. Die is voor elk geneesmiddel verschillend.

Ook de leeftijd speelt een belangrijke rol. Zo krijgen kinderen veelal lagere doseringen voorgeschreven. Dat kan ook bij bejaarden het geval zijn.

Ook de aandoening heeft invloed. Eenzelfde geneesmiddel kan voor meerdere aandoeningen worden voorgeschreven. Daarbij horen soms verschillende doseringen.

In het algemeen dient men zich aan deze doseringen te houden. Voor het ene geneesmiddel is dat belangrijker dan voor het andere. Menigeen zal wel eens (willen) afwijken van de dosering. Dat kan bij veel geneesmiddelen risico's met zich meebrengen. Bovendien, ook bij relatief onschuldige middelen, maakt u het de arts moeilijk om de eventuele werkzaamheid van het geneesmiddel vast te stellen.

Doseringstijdstip

Dikwijls zult u een geneesmiddel meer dan eenmaal daags moeten innemen. Dit is echter niet altijd het geval. Sommige tabletten hoeven slechts eenmaal daags te worden ingenomen, of zelfs eenmaal per week. Bij veel crèmes en zalven kam met een- of tweemaal daags aanbrengen worden volstaan. Dit hangt samen met de werkingsduur van een geneesmiddel.

Een schema van viermaal daags betekent in principe om de 6 uur, driemaal daags om de 8 uur. De dosering moet immers zo goed mogelijk over de dag worden verdeeld.

Ene gebruiksvoorschrift dient zo te zijn, dat u dat in de praktijk kunt toepassen. Niemand verwacht van u normaal gesproken dat u de wekker zet om 's nachts een tablet in te nemen. Een schema van viermaal daags wordt eigenlijk ingewikkeld. Zeker als nog meer medicijnen moeten worden ingenomen. Een mogelijk schema kan zijn: 7 uur, 12 uur, 17 uur, 23 uur.

Een aantal preparaten wordt tweemaal daags gedoseerd, Deze preparaten dienen om de 12 uur te worden ingenomen.

Innemen bij de maaltijd

Staat er geen waarschuwing op de verpakking of in de bijsluiter dan mag u aannemen dat u het geneesmiddel bij de maaltijd mag innemen. Bepaalde geneesmiddelen zijn aanzienlijk beter werkzaam indien zij op de nuchtere maag worden ingenomen. Toch wordt vaak geadviseerd ze met voedsel in te nemen. Zij veroorzaken dermate veel ongemak op een nuchtere maag dat men de verminderde werkzaamheid maar moet accepteren. Dit kan zich bijvoorbeeld voordoen met ijzerpreparaten.

Sommige middelen dient men niet met zuivelproducten in te nemen. Hiervoor kunnen ijzerpreparaten als voorbeeld worden genomen.

Een veel gestelde vraag is, of men tijdens het gebruik van een bepaald geneesmiddel alcoholhoudende dranken mag nuttigen. In een aantal gevallen is dat sterk af te raden. Zo kan men het gebruik van alcohol beter achterwege laten bij onder andere het gebruik van slaapmiddelen, middelen die angsten en spanningen tegengaan, middelen die wanen onderdrukken, sterke pijnstillers, middelen tegen overgevoeligheidsreacties en reisziekte. Een sterke versuffing zou het gevolg zijn.

Verder kan alcohol het bloedsuikergehalte verlagen. Bij suikerpatiënten kunnen hierdoor ontregelingen optreden. Ook zij zullen hiermee rekening moeten houden.

Tablet vergeten

Het zal wel eens voorkomen dat u een dosering vergeet in te nemen. Als u daar achter komt op het moment dat u de volgende moet innemen, is het vrijwel altijd onverstandig en soms wel gevaarlijk de vergeten dosering in te halen (dubbel te slikken). Komt u er op een eerder moment achter dan kunt u de dosering alsnog innemen. Schuif dan echter wel het tijdstip waarop eventueel de volgende dosering van hetzelfde geneesmiddel moet worden ingenomen naar later op de dag. Start de volgende dag met het vertrouwde schema.

Werking van geneesmiddelen

Causale en symptomatische middelen

Geneesmiddelen kunnen om zeer verschillende redenen worden gegeven:

1. Voor de bestrijding van een bepaald ziekteverschijnsel, bijvoorbeeld pijnstillend;

2. Ter vervanging van een verloren gegane en voor het lichaam onmisbare stof, bijvoorbeeld hormonen na het wegnemen van een klier of klieren die ze produceren;

3. ter voorkoming van ziekten, bijvoorbeeld inenting tegen kinderziekten of ter voorkoming van zwangerschap (de pil), en

4. Voor de bestrijding van de oorzaak van ziekten, bijvoorbeeld een antibioticum tegen een ziekteverwekker of micro-organisme.

Er zijn geneesmiddelen die de oorzaak van de ziekte bestrijden (causale therapie) en geneesmiddelen die slechts de verschijnselen van de ziekte bestrijden (symptomatische therapie).

Bepaalde geneesmiddelen beïnvloeden de afscheidingsproducten van cellen, andere brengen veranderingen aan in de celwanden, weer andere grijpen in de stofwisselingsprocessen van de cel in. Het antibioticum chlooramfenicol werkt remmend op de eiwitaanmaak bij bacteriën, maar niet bij de cellen van de menselijke organen.

Het al dan niet verkrijgen van een optimale werking bij de toepassing van een geneesmiddel hangt af van verschillende factoren, zoals:

– de hoeveelheid (dosis);

– het aantal malen dat het wordt toegediend;

– de snelheid van opname in het lichaam;

– de opstapeling;

– de uitscheiding;

– het optreden van gewenning en

– de individuele wijze van reageren van het individu.

Nadat een geneesmiddel via de mond is toegediend, bereikt het pas na enige tijd een zodanig gehalte in het bloed, dat de beoogde uitwerking optreedt. Het gehalte daalt daarna – soms snel, soms geleidelijk.

Een vrij constant niveau in het bloed kan worden gehandhaafd door het geneesmiddel enige malen per dag in te nemen.

De arts zal ernaar streven het geneesmiddel in een zodanige vorm en zo vaak toe te dienen dat hij binnen de zogenaamde therapeutische breedte blijft. Hieronder wordt verstaan de speling die er is tussen de minimale hoeveelheid waarbij het middel zijn volledige genezende werking ontvouwt en de hoeveelheid waarbij de ongewenste bijwerkingen optreden.

Geneeskrachtig effect

De effecten van geneeskrachtige stoffen worden meestal in een viertal werkingen ingedeeld:

1. Hoofdwerking

Hieronder wordt verstaan de gunstige werking van het middel.

2. Bijwerking of nevenwerking

Dit zijn naast de hoofdwerking voorkomende effecten, die soms gunstig maar meestal ongewenst zijn.

3. Giftige werking

Dit zijn ongunstige of schadelijke effecten. Dit kan het gevolg zijn van de hoofdwerking, van de bijwerkingen of van overgevoeligheidsreacties.

4. Suggestieve werking

Deze ontstaat door de psychische beïnvloeding van de patiënt ten gevolge van de behandeling en de interactie met de therapeut.

Door het geneesmiddel in een bepaalde vorm toe te dienen kan worden bereikt dat het zeer geleidelijk in het lichaam wordt opgenomen. De uitwerking houdt dan langer aan. Sommige geneesmiddelen zijn zo ‘verpakt’ in een tablet of capsule, dat een deel snel en een deel langzaam wordt losgelaten.

Doordat het geneesmiddel wordt uitgescheiden – na al dan niet in het lichaam te zijn afgebroken – neemt het gehalte in het bloed af en verdwijnt het effect.

Opstapeling van een geneesmiddel treedt op wanneer er herhaaldelijk meer wordt toegediend dan door het lichaam kan worden afgebroken en uitgescheiden. Na korte of lange tijd kunnen dan ongewenste werkingen en vergiftigingsverschijnselen aan de dag treden.

Gewenning aan een geneesmiddel komt soms voor, maar is individueel sterk verschillend. Gewenning wil in feite zeggen dat bij toediening van steeds dezelfde hoeveelheid van een middel, dit in het begin wel een gunstige uitwerking heeft, maar dat na enige tijd het effect steeds minder wordt.

Gewenning kan onder andere worden veroorzaakt door een weefselongevoeligheid, de vorming van antistoffen, het ongevoelig worden van micro-organismen, maar ook door een versnelde afbraak in bijvoorbeeld de lever of door een versnelde uitscheiding via de nieren.

De gewenning kan leiden tot verslaving, dat wil zeggen dat de toestand van lichaam en geest afhankelijk is geworden van de geregelde toediening van het middel. Dit treedt niet alleen op bij drugs, maar ook bij slaap- en kalmeringsmiddelen. Bij het afbreken van de toediening treden dan zogenaamde onthoudingsverschijnselen op.