De columns verschenen eerder in Het Financieele Dagblad.

Copyright: Sanne Kanis

ISBN: 9789082108385

December, 2021

Uitgeverij Sudoku Studio

www.sannekanis.com

Inhoudsopgave

Voorwoord

LIFESTYLE

De platformbitch

Ik bestel, dus ik ben

Daten in een nieuw decennium

Digitale (t)rouw

Wat crypto is voor mannen, is astrologie voor vrouwen (en andersom)

Mystieke tomtom

Als aanraking een schaars goed wordt

Lange rijen, lauwe biertjes

Mentale gezondheid

HET NIEUWE WERKEN

De LinkedInfluencer

Wanneer wordt coach een beschermd beroep?

Het koffiezetapparaat is de ziel van het kantoor

Schouderklopjes en karmapunten

Postcodediscriminatie

Platformkoerier is de nieuwe koffieboer

De wereld-als-een-service

BIG TECH

Bepaalt Alphabet ons alfabet?

Megalomaan

Een fooi van vijf miljard

Een sociopaat met een sociaal platform

Noblesse oblige voor Booking.com

Slimme Zuck benoemt schijnraad van toezicht

Twitter: van gezellige Ierse pub naar arena vol agressie

Metaverse, de dystopische nachtmerrie

Facebook blijft tolerant voor trollen

ETHIEK & PRIVACY

Big Tech en de zeven hoofdzonden I

Big Tech en de zeven hoofdzonden II

Eerst het vreten, dan de moraal

Ethiek in de snelkookpan

Toezicht onder de huid

Een ethisch etiket voor bedrijven

Uit gemak blijven de principes thuis

ALGORITMES

De ethiek van een robot

Russische roulette met AI

Empathische en zelfverzekerde robot wil vrede

Racisme in algoritmes

Seksistische algoritmes

Creatief met gezichtsherkenning

OVERHEID

Waarom Hugo de Jonge nooit bij een tech-bedrijf was aangenomen

Van slutty summer naar preutse puinzooi

We zijn in een orwelliaans jaar beland

Zo lost tech het op

ICT en overheid: mag het een miljoentje meer zijn?

‘It is not you, it’s me’, zei Shell

Mark R. en Mark Z. staan boven de wet

MEDIA

Talkshow als socialemediaplatform

De portemonnee trekken voor kwaliteitscontent

Ontluistering

Audio killed the videostar

Muzikale manipulatie

Kamala

Eén vrouw is niet alle vrouwen

PANDEMIE & INFODEMIE

Infodemie

De Fabeltjeskrant van Lubach

Complotdenkers in het wild

Black Mirror wordt werkelijkheid

De wollen wanten van Bernie

Vaccinatiediscriminatie

Wat kan tech doen aan huidhonger?

VOORSPELLINGEN

Drie voorspellingen voor 2021

Uitgekomen voorspellingen

Stoïcijns met scenario’s

EVEN OFFLINE

Waarom techvasten een uitstekend idee is

Techverslaafd

Voorwoord

In januari 2020 maakte ik mijn debuut als columnist bij Het Financieele Dagblad in het katern Futures. Met vol verwachting hoopte ik te schrijven over hoe technologie ons leven beïnvloedde. Hoe we leven, wonen, werken, relaties aangaan, consumeren en slapen konden we immers flink verbeteren met digitale toepassingen. Uiteraard plande ik - na het publiceren van mijn roman De bubbel - om ook de ethische kant van tech-bedrijven te belichten, een thema wat mij al jaren bezighoudt.

Het pakte anders uit, want er kwam een pandemie, waarmee ook mijn focus veranderde. In plaats van spannende startups en tech gadgets te ontdekken, schreef ik over desinformatie, de corona-app, de overheidsaanpak in de crisis, vaccinatiediscriminatie en algoritmes die ons de les lazen.

Bijna twee jaar lang leven we in een corona-tijdperk, waarin de science fiction-scènes uit Black Mirror steeds dichterbij komen. Winkelketens worden het slachtoffer van een cyberaanval, terwijl we door wappieuze berichten van wellness rechts scrollen alsof het nooit anders is geweest.

We struikelen over scooters van nonchalante flitsbezorgers, die voor onzichtbare dark stores het straatbeeld bepalen. Tassen met wijn, avocado’s en peuken staan klaar om afgeleverd te worden bij hongerige millennials en dorstige dertigers.

Terwijl de werkende elite thuis zit en met Zoom knoeit, sjouwt een lagere klasse van koeriers met dozen en kratten om de zoveelste online koopbehoefte te vervullen. Een andere tech-elite doet onterecht een beroep op overheidssteun en megalomane miljonairs vliegen de ruimte in.

Het zoeken naar schermloos vermaak is een uitdaging. Het is kiezen tussen tussen zes streamingdiensten, of toch met een QR-code en 3D-bril de bioscoop in.

Het zijn rare, ingewikkelde tijden. Ik heb geprobeerd de zeitgeist te vangen en de spotlight te richten op zaken die niet kloppen en anders moeten. Het is vaak kritisch - dat was te lezen in uw reacties - maar ik blijf nog steeds hoopvol. Met deze bundel hoop ik duiding te geven aan digitale dilemma’s, zodat u misschien tot nieuwe inzichten komt of er herkenning in vindt.

Sanne

LIFESTYLE

De platformbitch

Ik hoorde een gesprek tussen een moeder en dochter aan de voet van de Noorderkerk in Amsterdam. ‘Wat ga je vanavond eten?’, vroeg moeder. Dochter nam een slok van haar haverlatte - koemelk is anno 2020 voor paria’s - en zei: ‘Dat hangt van HelloFresh af. Sowieso vegan. Hopelijk zit er aubergine met granaatappelpitten bij deze week, zo niet dan heb ik pech. Of Uber Eats als backup.’ Moeder nipte van haar koffie en staarde naar de kraam aan de overkant, met uitgestalde kratten vol verse groentes en fruit, blakend in de zon.

Even later vroeg ze: ‘Moet pap nog komen helpen met die schilderijen?’ ‘Nee joh mam, dat doe ik zelf,’ zei dochter. Moeder knikte trots. Natuurlijk, Dochter kon dat gewoon zelf. De technieklessen op de middelbare school waren niet voor niets geweest. Ze was blij dat zelfstandigheid en zelfredzaamheid als onderdeel van de opvoeding effect hadden gehad. Op de vraag of dochter een boor in huis had, startte ze een monoloog over een leenplatform. Heel simpel, ratelde ze, je maakt een account aan, vult je betalingsgegevens in, dan vul je een zoekopdracht in, je chat met iemand om een afspraak te maken en dan haal je het gereedschap op. Moeder vroeg bedachtzaam of ze niet gewoon de buurman om een boor kon vragen, waarop dochter lachend antwoordde: ‘Mam, we leven niet meer in de jaren zeventig!’

De platformbitch is inmiddels overal te vinden in onze samenleving. Ze waart rond in de stad op haar Swapfiets of in een Ubertje, en koopt haar zelfredzaamheid af met apps en abonnementen. Ze voelt zich de koningin te rijk, omdat ze met haar nescafé-oplossingen haar to-do-list kan afstrepen en zo tijd overhoudt. Die ze besteedt aan likes uitdelen op socialemediaplatforms en amusement van Amazon Prime, Netflix, Disney+ en HBO.

Ze spijkert haar vaardigheden bij op Masterclass.com vanaf de bank, wetend dat ze deze nooit in de praktijk zal brengen. Ze ervaart korte geluksmomenten zodra ze iets regelt of consumeert via een app, en veinst zo haar zelfredzaamheid. Maar wat als deze apps, die luiheid-as-a-service propageren, wegvallen? Valt zij dan paniekend in een zwart gat van ongetrainde hersens en onderontwikkelde vaardigheden, zich verschuilend in een slachtofferrol?

De platformbitch is de anti-uomo universale. Haar prachtige potentieel om uit te groeien tot een veelzijdige jonge vrouw wordt haar afgenomen door apps, die ons dwingen tot het zijn van reddeloze, onontwikkelde, stereotype platformbitches. De platformisering staat niet enkel zelfredzaamheid in de weg, maar ook algemene ontwikkeling. Kansen op het ontwikkelen van vaardigheden, zoals oplossingen vinden, doorzettingsvermogen opbouwen, met tegenslag kampen, alsmede het geluk ervaren om ergens tijd en moeite in te stoppen en hiervoor beloond te worden, worden ontnomen. Al gaat het maar om een geplakte band of zelfgemaakt diner.

Hoe zorgen we dat onze samenleving straks een nieuwe generatie vrouwelijke Leonardo-da-Vinci’s produceert? Platformbitches, wis de apps en word weer vindingrijk. Sta op van de bank, ga koken, ga klussen. Vraag de buurman om een boor, in ruil voor een bos bloemen, een praatje, en wat instructielessen.

Ik bestel, dus ik ben

Vorig jaar besteedde ik wat woorden aan een nieuw fenomeen in de stad: de vrouwelijke millennial/dertiger die haar zelfredzaamheid afkoopt met abonnementen en apps. Ze kiest niet zelf wat ze eet, er wordt voor haar gekozen. De tijd die ze overhoudt, kan ze vervolgens besteden aan het uitdelen van likes. Deze platformverslaafde is de anti-uomo universale. Haar prachtige potentieel uit te groeien tot een veelzijdige jonge vrouw wordt haar afgenomen door apps, die haar dwingen een reddeloze, onontwikkelde, stereotiepe vrouw te zijn.

Hoera: ze krijgt er een vriendje bij! Deze mannelijke variant is net als zij compleet afhankelijk geworden van technologie. Waar zij nog actief op een Swap-fiets rondrijdt naar haar ClassPass-klasjes, blijft de ‘bestellul’ lekker hangen op de bank, in het warme gezelschap van zijn favo-apps en afstandsbediening. Hij bestelt zijn boodschappen en maaltijden via bezorgservices, zodat de koel- en voorraadkast gevuld worden met een paar klikken: ik bestel, dus ik ben.

Sinds enkele maanden is de natte droom van de bestellul uitgekomen. Want daar zijn ze hoor, de microbezorgservices zoals Gorillas, Getir en Flink, die vergeten boodschappen voor hem halen binnen tien minuten. Zij zorgen ervoor dat de buitenwereld niet meer hoeft te worden betreden. Zijn woonkamer wordt virtual reality: een gesimuleerde, geïsoleerde omgeving waarin elk menselijk contact wordt geschuwd, wars van elke betekenisvolle activiteit. Ik bestel, dus ik ben.

Is hij écht lui, of is zijn greep naar een dergelijke app een noodgedwongen zet vanwege zijn drukke bestaan? Waarin er hoge verwachtingen van hem zijn op elk vlak? Heeft de beste jongen het niet gewoonweg veel te druk bij z’n start-upbaan om nog te genieten van z’n allergrootste passie? Boodschappen doen op de lokale biologische markt, daarna uitgebreid koken en voor de vergeten groente een bestelservice? Runt hij een druk gezin, met baan op de Zuidas en is dit zijn guilty pleasure? Geld wordt ingeruild voor tijd, omdat het kan.

Deze microbesteldiensten zijn de ultieme invulling van luiheid-as-a-service. De zelfredzaamheid en inventiviteit van de platformverslaafden en bestelsullen — slachtoffers van deze apps — worden nog minder. Er worden overbodige banen gecreëerd tegen een slaventarief, waarvan ik me niet kan voorstellen dat ze voor de nanobezorgers een relevante invulling van hun bestaan zijn, noch dat ze voor de maatschappij een toegevoegde waarde hebben. Ten slotte, waar gaat de tijdsbesparing van de verloren loopjes naar de supermarkt heen? Wat is dan de ultieme invulling van het leven? Nog meer tijd voor sociale media en andere apps; lekker liken, lekker swipen. Hulde voor big tech, wederom de winnaar.

Daten in een nieuw decennium

Met grote verbazing keek ik het RTL4-programma Married at First Sight. Het was zo helder als kristal dat in de gangen van het Hilversumse Mediapark de bedenkers van Ron’s Honeymoonquiz en First Dates tegen elkaar op waren gelopen. Beide spindoctors hardop denkend: wat als we deze programma’s samenvoegen? Een liefdesbaby werd het, een format waarin wanhopige singles aan elkaar gekoppeld worden, en jawel, dan ook maar gelijk in het huwelijksbootje stappen. Geduld is anno 2020 geen schone zaak.

Voordat ze gaan trouwen op tv, wordt er voor de deelnemers een vrijgezellenfeest georganiseerd. Een aanstaande bruid krijgt een spuitbus in haar hand om nog even wild en artistiek te doen. Eiersalade en JP Chenet worden uit de kast gehaald om de komst van de onbekende gezinsindringer te vieren.

Uitgehuwelijkt worden door Carlo Boszhard, je moet er maar zin in hebben.

Liever trouwen op basis van een algoritme? Dat kan. Wired Magazine voorspelde dat dit het decennium wordt van huwelijken op basis van programmeertaal. Ging het begin deze eeuw over matchen op basis van karakteristieken, hobby’s en foto’s, dit decennium verschuift dit naar het bij elkaar brengen van stellen op basis van genetische compatibiliteit en psychometrische karakteristieken. Hormonen en endocrinologische data - informatie over chemische boodschappers van het lichaam - worden de basis van het datingbureau 2.0. Dus weg met die sexy selfies, het is de vraag of jouw hormonenhuishouding aansluit bij die van je aanstaande.

Genetici beweren dat partners in succesvolle relaties dezelfde genetische aanleg hebben. Zijn de relaties in Volendam daarom langer houdbaar, vraag ik me af. ‘Genetische compositie in combinatie met speeksel zal de beste resultaten opleveren’, aldus Natalia Kucirkova, onderzoeker aan University College Londen. Wordt hiermee de romantische zoektocht naar een Miss of Mister Right passé? Er is een hogere kans op slagen, vermoedt ze, omdat de psychologische en microbiologische match al zal gebeuren voordat het stel elkaar ontmoet.

Ik houd mijn hart vast en denk aan de complicaties en de risico’s van het datagebruik dat benodigd is voor dit proces. Een analyse van DNA, hormonen en speeksel, zomaar ergens opgeslagen. Wachtend in een server. Wachtend op de digitale prins op het witte paard, hopelijk niet van Troje. En wat gebeurt er met de minder aantrekkelijke DNA-pakketten? Zullen zij nog worden gematcht en de liefde vinden?

Wederom verpest de technologie het voor de romantici. Toch maar terug naar Carlo? Van de edities in de afgelopen vier jaar zijn er van de zeventien getrouwde koppels twee bij elkaar gebleven. Toch nog een slagingspercentage van 12%.

Digitale (t)rouw

Dagelijks worden zo’n 55 miljard berichten, 4,5 miljard foto’s en 1 miljard video’s verstuurd via berichtenplatform WhatsApp. Vele worden gesierd door gezellige emoji’s: een beeld zegt immers meer dan duizend woorden. De top drie bestaat uit drie lachende gezichtjes, met tranen of hartjes in de ogen. Gelukkig is er digitaal nog genoeg reden tot optimisme.

Afgelopen jaar bracht WhatsApp een nieuwe reeks emoji’s uit om gesprekken treffender te maken waar woorden tekortschieten. Met plaatjes van een stelletje van hetzelfde geslacht, een beenprothese, een knoflookbol en een onderbroek met een druppel menstruatiebloed stimuleerde Facebook taboedoorbrekende conversaties.

En dan is er de WhatsApp-wapencollectie, die ik het liefst bij groepsapps gebruik als er honderd keer heen-en-weer wordt geappt over een werkreünie. ‘Alleen reageren als je kan graag.’ Alsnog reageert de helft dan met ‘ik kan niet, echt superjammer, maar heel veel plezier’ en andere triviale informatie die het niveau van een Libelle-forum niet haalt. Zelfs de gekruiste zwaarden doen dan geen recht aan mijn irritatiegraad.

Een vriend liet een digitale trouwkaart zien,

het was een e-mail met een Google-formulier ingeplakt

Tot voor kort dacht ik dat rouwkaarten en trouwkaarten waren gevrijwaard van de mobiele wereld. Voor grote gebeurtenissen gebruik je traditionele offlinekanalen. Het geluksgevoel of verdriet bij het openen van de envelop voor een bruiloft of afscheid voelt rauwer en echter aan.

Een kaart in je kamer staart je nog uren aan, gewild of niet. Met een tikkeltje weemoed vermoed ik dat het digitale omslagpunt voor ook deze gebeurtenissen dichterbij is dan we denken. Er zijn al vele diensten die digitale (t)rouwarchieven of een sociaal digitaal nalatenschap verzorgen.

Een tijdje geleden liet een vriend een digitale trouwkaart zien. Nieuwsgierig hing ik over zijn beeldscherm en scrollde naar beneden. Het was een e-mail met hierin een Google-formulier geplakt. Ik herkende het formulier nog maar al te goed uit de tijd dat ik als Google-werknemer mijn beschikbaarheid opgaf voor een massage.

De trouwkaart was opgemaakt in een zwart achtergrondje met Arial-letters in een kant-en-klaar thema. Het deed me denken aan een tevredenheidsenquête van een kabelaar. De tekst bestond uit ‘Kom je / Neem je een plus 1 mee / Eet je mee’ en een vriendelijk ‘Bedankt voor je deelname’ als afsluiting. Het was zonder twijfel de minst romantische bruiloftsinvitatie ooit.

De toekomst van onze levensgebeurtenissen? Losgetrokken van alle emotie, maar efficiënt, dat wel. Als techfan laat ik deze digitale oplossing even aan mij voorbij gaan. Ik geef de voorkeur aan een tastbare herinnering op papier.

Wat crypto is voor mannen, is astrologie voor vrouwen (en andersom)

De wekker gaat. De man staat op om zijn telefoon te pakken en checkt de actuele waarde van zijn cryptoverzameling. Hij schrikt, de koers van de ether is weer flink gedaald. Dan ontwaakt de vrouw die naast hem ligt. Ze pakt haar telefoon van het nachtkastje en checkt wat zij kan verwachten. Niet cryptocoins, maar de planeten beïnvloeden haar humeur en gedrag. Ze checkt astrologieapp The Pattern en ziet dat het een heftige dag wordt. Mercurius is immers nog steeds ‘in retrograde’.

Wat crypto is voor mannen, is astrologie voor vrouwen. Vier redenen waarom:

1. Hoop op een betere toekomst

Zowel astrologie als cryptovaluta’s spelen in op de hoop op een betere toekomst. We hopen dat er iets positiefs in het verschiet ligt. Beide fenomenen spelen in op de waarschijnlijkheidskans. Daarbij gebruiken we onze ratio, en proberen we controle en grip te krijgen door iets te overanalyseren, maar worden we door emotie gestuurd (‘Wat als dit nu eens heel positief uitpakt?’).

2. Verslavend element

De dagkoersen bekijken is verslavend. Het handelen in cryptovaluta’s heeft veel trekken van gokken. De stand van de planeten analyseren is voor miljoenen mensen al even onweerstaanbaar. De populairste astroapp, Co-star, heeft meer dan zes miljoen gebruikers, van The Pattern zijn geen aantallen bekend. Bij elke update wordt er weer een shot dopamine aangemaakt, of het nu goed of slecht nieuws betreft.

3. Confirmation bias

Confirmation bias is de neiging om selectief de informatie te kiezen die onze ideeën en overtuigingen positief bevestigt, het ‘zie-je-wel-effect’. Als cryptovaluta’s of astrologie je in het verleden een positieve ervaring hebben bezorgd, ben je geneigd dit beter te onthouden en hier meer waarde aan te hechten. De kans is daarom groot dat je terugkeert naar de betreffende apps of platforms.

4. Een verbonden systeem (onderdeel van iets groters)

Binnen zowel het heelal als blockchain voelen we ons onderdeel van iets groters, een systeem waarin alles met alles samenhangt en waarin we een kleine, maar belangrijke rol spelen. Beide systemen zijn een netwerk van kleinere schakels, met daartussen constante interacties en bewegingen die elkaar beïnvloeden.