VASTZITTEN IN VRIJHEID

bespiegelingen over leiderschap

Ineke Walravens

Met veel genoegen geschreven tijdens
de vijfentwintigste Europese Comenius Leergang.

ALLE RECHTEN VOORBEHOUDEN

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur (ineke@walravens.nl).

De auteur heeft ernaar gestreefd volledig en correct te zijn. Daar waar dit onverhoopt niet zo mocht zijn, wordt verzocht contact op te nemen met de auteur (ineke@walravens.nl).

Copyright | © Ineke Walravens, 2014
Foto’s | Ineke Walravens
Vormgeving | Abel Derks
ISBN | 978-90-821541-0-8
e-ISBN | 978-90-821541-1-5
NUR | 801
1e druk | 2014

www.walravens.nl

www.uitblinken.nl

www.comeniusleergang.nl

VERWONDERING

Leiders hebben een grote verantwoordelijkheid voor de organisatie en de collega’s met wie ze werken. Die verantwoordelijkheid vraagt om regelmatige bezinning. De wereld waarin wij werken verandert continu, in een steeds hoger tempo. Om daarin het juiste pad te blijven kiezen, is aandacht voor eigen groei en ontwikkeling onontbeerlijk.

De Europese Comenius Leergang zet aan tot reflectie. Professoren van zeven vermaarde Europese universiteiten reiken de meest actuele kennis aan. Filosofen die als inhoudelijke moderator meereizen, leggen de morele dilemma’s bloot. Reisgenoten gaan vervolgens met elkaar een dialoog aan die veel verder reikt dan het gangbare directieoverleg.

Je leert niets van wat je al weet. Door eerst te luisteren, dóór te vragen en je mening uit te stellen, ontstaan er als vanzelf nieuwe inzichten. Je hebt immers het meest aan kennis wanneer je die zelf hebt opgedaan. Phronèsis, de praktische wijsheid dat je weet wat je te doen staat, is wat leiders nodig hebben. De elementen daarvoor worden je aangereikt. En voor je het weet, weet je het.

Verwondering is wat bijblijft van de reis door Europa.

Een scala aan thema’s wordt belicht: wijsbegeerte en religie, recht, medische wetenschappen, kunst en cultuur, natuurwetenschappen, sociale wetenschappen en economie. Onderwerpen waarmee je als leidinggevende niet altijd even diepgaand in aanraking komt. Wat een verrijking.

In zeven bespiegelingen worden parallellen getrokken tussen de ontwikkelingen binnen deze vakgebieden en leiderschap in zijn algemeenheid. In het laatste hoofdstuk wordt dit alles in perspectief geplaatst. Om over na te denken!

CARRIÈRE MAKEN: EEN RELIGIE? Weten wij eigenlijk waarom wij carrière willen maken? Of is het een ritueel geworden waarvan wij denken dat het ons gelukkig maakt?

Vijfhonderd jaar geleden was het ondenkbaar dat je niet geloofde in God. Kerk en staat waren verweven met elkaar en iedereen geloofde. Over niet al te lange tijd, als nog weinigen van ons geloven, stellen wij ons de vraag hoe dat toch kon gebeuren. Mythes uit de godsdienst werden gerationaliseerd, we stelden dat een maagd logischerwijze geen kind kan baren en dat het hele verhaal dus niet waar kan zijn. Maar een mythe heeft een diepere bedoeling, een symbolische betekenis. Binnenkort zullen wij ons een soortgelijke vraag stellen over de zin van het carrière (moeten) maken van deze tijd.

In wezen is de secularisatie door de kerk zelf veroorzaakt. Met het transcenderen van de goden is, onbedoeld, de autonomie van het volk versterkt. Hoe almachtiger de goden ons werden voorgespiegeld, hoe onherkenbaarder ze tegelijkertijd werden. Verering gaat gelijk op met verwijdering. Want als God zo anders wordt dat hij geen band meer met de wereld heeft, dan zal de wereld uiteindelijk ook geen band meer met God willen hebben. Een zelfdestructief systeem dus met uiteindelijk democratie als bijzonder resultaat.

Met onze carrières dreigen we eenzelfde kant op te gaan. Leaseauto’s, met of zonder chauffeur, personal assistants en de nieuwste elektronische speeltjes zijn symbolen geworden waaraan we onze status ontlenen. We willen steeds hogerop, met meer verantwoordelijkheden, met meer almacht. Het lijkt erop dat we het onderscheid niet meer kunnen maken, dat we de symbolische betekenis ervan verwarren met de feitelijke materiële waarde. De allerhoogste functieschaal geeft ons meer status, maar tegelijkertijd beperkt het ons door de verwijdering van de werkvloer die het met zich meebrengt.

Als carrière maken zin geven betekent, dan is het zeker een religie. De profeet Mohammed had begin zevende eeuw de droom om één godsdienst te creëren en daarmee een eind te maken aan de strijd tussen het jodendom en het christendom. Vandaag de dag zouden we hem een visionair noemen. Religies, al dan niet afstammend van één God, zijn ook bindend. Het verhaal dat zij brachten, gaf richting. Het raakte ons, ver buiten alle logica om, zolang wij het met een diepere betekenis zin konden geven.

Wat wij nu ontberen, is een nieuw verhaal dat richting geeft. Een overkoepelende mythe die ons wereldwijd kan gaan binden, is wellicht die van de mensenrechten. Hoewel we hierover nog hoofdzakelijk in de taal van juridische procedures met elkaar in contact staan, heeft het zeker de potentie van een diepere, herkenbare lading in zich. In onze zoektocht naar wat dat dan precies is, zal de binding ontstaan. Kinderarbeid, verdeling rijk en arm, leefbaarheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen, zijn enkele van de onderliggende thema’s. Net als rentmeesterschap. Want wat zou er gebeuren als wij leidinggeven als tijdelijkheid gaan zien? Als de kwaliteit van ons functioneren bepaald gaat worden door de mate waarin onze opvolgers er succesvol op kunnen voortborduren?

Pluriformiteit kan ons samenbrengen: het toestaan van diversiteit in de breedste zin van het woord, van verschillende achtergronden, inzichten en werkwijzen. Hoe tegenstrijdig dit ook lijkt! Immers, als we eenheid kunnen brengen in die verscheidenheid, creëren we tegelijkertijd het ultieme draagvlak. Dan krijgen onze organisaties weer richting en betekenis en komen we meer in verbinding te staan.

Ons nieuwe gemeenschappelijke verhaal zal diverse identiteiten in zich moeten hebben. Echte erkenning ervaren wij namelijk pas wanneer we in onze eigenheid worden erkend. Het is juist die bevestiging waarnaar we op zoek zijn. Wat wij daarbij in onze organisaties zeker nodig hebben, zijn nieuwe iconen die symbool staan voor een gemeenschappelijk verhaal. De bijbehorende rituelen vormen zich daarna. Spreadsheetmanagement en Hay-punten zijn de huidige relikwieën van onze organisaties, maar hebben wij niet liever iets met meer betekenis?

Om met Descartes te spreken: ‘Cogito ergo sum’, denk goed na bij een volgende carrièrestap! Wordt het een route naar de hoogst mogelijke positie met witte rook als ultieme beloning? Of wordt het maximaal richting kunnen geven?

Als besturen ruimte scheppen voor nieuwe zaken is, dan brengen echte leiders het bindende verhaal terug in hun organisatie. Onafhankelijk van hun hiërarchische positie. Dan wordt het kunnen verbinden het nieuwe carrière maken!