Tekst en Uitleg van het evangelie van Marcus

Dick van der Meijden

Colofon

Tekst en Uitleg van het evangelie van Marcus

Copyright © 2014 Dick van der Meijden

Auteur: Dick van der Meijden

Druk: Pumbo.nl

Omslagontwerp: Dick van der Meijden

Vormgeving binnenwerk: Dick van der Meijden

Godsdienstwetenschap

ISBN 978-90-822815-0-7

NUR 706

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke

Voorwoord

Het evangelie van Marcus is een boek dat meer dan 1950 jaar geleden is geschreven. Toch is het een modern boek: het is zeer dynamisch geschreven en werkt met een duidelijke rode lijn naar het uiteindelijke plot toe.

Om dit evangelie te kunnen begrijpen is meer inzicht nodig in de culturele achtergrond van de lezer rond het jaar 60 van de 1e eeuw. Dit boekje probeert deze achtergrond te geven. Het maakt daar gebruik van topografische, historische, archeologische, economische, sociale, natuurkundige en theologische kennis waarover wij in de 21e eeuw beschikken. Ik heb de verwachting dat met deze kennis de bijna 2000 jaar oude tekst beter tot zijn recht komt.

Nog een opmerking over de titels van de hoofdstukken. Oorspronkelijk had de tekst het evangelie van Marcus geen indeling: geen hoofdstukken en geen verzen. De hoofdstukindeling van de bijbeltekst gaat terug op het werk van de Engelse bisschop Stephen Langton uit de dertiende eeuw. Hij deelde de tekst van het evangelie van Marcus in in zestien hoofdstukken, die allen ongeveer even lang zijn. Omdat alleen het noemen van de hoofdstukken erg saai is, heb ik mij verstout een titel te geven aan ieder hoofdstuk met de bedoeling dat deze titel de lading dekt.

De auteur heeft zijn best gedaan een correcte en begrijpelijke tekst te schrijven. De ervaring leert echter dat er fouten in de tekst zijn geslopen, variërend van eenvoudige typefouten en stijlfouten tot inhoudelijke missers. Wanneer u deze tegenkomt, hoop ik dat u me dit zult vergeven.

Dick van der Meijden
september 2014

Inhoudsopgave

Inleiding

Hoofdstuk 1: De goede boodschap van Jezus

Hoofdstuk 2: Conflicten met de autoriteiten

Hoofdstuk 3: Apostelen, demonen en familie

Hoofdstuk 4: En Hij sprak in gelijkenissen

Hoofdstuk 5: Spectaculaire wonderen

Hoofdstuk 6: De dood van Johannes en het tarten van natuurwetten

Hoofdstuk 7: Rein en onrein, Joden en niet-Joden

Hoofdstuk 8: Petrus duidt Jezus als de Messias aan

Hoofdstuk 9: Tussen geloof en twijfel

Hoofdstuk 10: Op weg naar Jeruzalem

Hoofdstuk 11: Intocht in Jeruzalem en tempelreiniging

Hoofdstuk 12: Jezus troeft de Joodse autoriteiten af

Hoofdstuk 13: De verwoesting van de tempel

Hoofdstuk 14: Het Laatste Avondmaal, de arrestatie en de veroordeling

Hoofdstuk 15: De kruisdood van Jezus

Hoofdstuk 16: De opstanding

Inleiding

Het evangelie van Marcus is een klein boekje. Het Griekse origineel bestaat uit 11.325 woorden. Vergelijk dat met een fatsoenlijke Nederlandse roman die 100.000 woorden kent. De omvang van het evangelie van Marcus is ongeveer een tiende daarvan.

De 11.325 woorden zijn verdeeld over 660 verzen die in 16 hoofdstukken zijn ondergebracht. Een gemiddeld hoofdstuk kent dan ook ruim 41 verzen en 708 woorden. Je zou het evangelie dan ook zo uitlezen, ware het niet dat de weinige tekst kwalitatief van een hoog gehalte is. Achter elke zin schuilt een gedachte die verder reikt dan wat een lezer op het eerste gezicht daarvan zou opmaken. Bovendien is het evangelie geschreven tegen de culturele achtergrond van eerste eeuw, een achtergrond die niet altijd begrepen wordt door de moderne westerse mens.

Ik heb me ten doel gesteld om in dit boek tekst en uitleg te geven van het evangelie van Marcus.

Tekst

Wat betreft de tekst ben ik uitgegaan van het oorspronkelijke evangelie, althans de tekst volgens de Nestle-Aland editie. Deze Nestle-Aland editie is internationaal de standaard op academisch gebied van het Nieuwe Testament. Het geeft zo goed mogelijk weer wat de oorspronkelijke tekst is geweest van het Nieuwe Testament, en derhalve ook van het evangelie van Marcus. Deze Griekse tekst heb ik in eerste instantie zo letterlijk mogelijk vertaald. Dicht aansluitend bij deze vertaling heb ik vervolgens een wat soepelere Nederlandse tekst gemaakt. Per vers vindt u in dit boek dan ook het Griekse origineel, mijn zo letterlijk mogelijke vertaling en mijn Definitief vertaald. U kunt aldus het proces volgen om na te gaan hoe ik aan de definitieve tekst kom.

Waarom heb ik geen standaardvertalingen gebruikt, zoals de Nieuwe Statenvertaling, de NBG-vertaling 1951, de Willibrordvertaling 1995 of de Nieuwe Bijbelvertaling (uit 2004)? Een platte reden is dat ik niet de knoei wilde komen met auteursrechten. Een wat mooiere verklaring is dat ik de relatief oude vertalingen nogal ouderwets vind, maar nieuwe vertalingen te los. Met name de Nieuwe Bijbelvertaling geeft op sommige plekken interpretaties van de teksten die nog al ver staan van het Griekse origineel. Ook de Willibrordvertaling maakt zich daar schuldig aan, zij het minder.

Ik heb bewust gekozen voor een vertaling die zo dicht mogelijk aansluit bij wat in academische wereld bekend staat als de originele tekst, opdat de bedoeling van de auteur zo goed mogelijk over het voetlicht komt en niet de 2000 jaar interpretaties die aan de tekst zijn gegeven.

Uitleg

De uitleg, die ik per vers geef, gaat in op het woordgebruik, mogelijke andere interpretaties van de tekst, de zingeving van de tekst, de topografie, de historie, de culturele achtergrond, relaties met andere delen van dit evangelie of met andere onderdelen van het Nieuwe Testament, relaties met het Oude Testament (de Hebreeuwse Bijbel), relaties met kennis die we van de 1e eeuw hebben, en andere wetenswaardigheden. En natuurlijk ga ik ook in wat dit betekent voor mensen in de 21e eeuw.

Het Griekse alfabet

In de tekst wordt nogal erop gewezen dat het Nederlands veel aan het Grieks heeft ontleend. Dat is alleen maar te begrijpen voor degene die de Griekse woorden kan uitspreken. Hier volgt dan het Griekse alfabet waarbij is aangegeven welke klank een bepaalde letter heeft.

Hoofdletter | Kleine letter | Naam | Klank
Α | α | Alpha | a
Β | β | Bêta | b
Γ | γ | Gamma | g
Δ | δ | Delta | d
Ε | ε | Epsilon | e
Ζ | ζ | Dzêta | dz
Η | η | Êta | e
Θ | θ | Thêta | th
Ι | ι | Iota | i of j
Κ | κ | Kappa | k
Λ | λ | Lambda | l
Μ | μ | Mu | m
Ν | ν | Nu | n
Ξ | ξ | Xi | ks
Ο | ο | Omicron | o
Π | π | Pi | p
Ρ | ρ | Rhô | r
Σ | σ, ς | Sigma | s
Τ | τ | Tau | t
Υ | υ | Ypsilon | y
Φ | φ | Phi | ph
Χ | χ | Chi | ch
Ψ | ψ | Psi | ps
Ω | ω | Omega | o

Hoofdstuk 1: De goede boodschap van Jezus

Vers 1

Oorspronkelijke tekst
1 Ἀρχὴ τοῦ εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ [υἱοῦ θεοῦ].

Letterlijk vertaald
1 Begin van de goede boodschap van Jezus Christus [zoon van God].

Definitief vertaald
1 Het begin van de goede boodschap van Jezus Christus [zoon van God].

Inhoudelijk

a. Het boek begint met een titel (Bas van Iersel, Marcus uitgelegd aan andere lezers, Baarn 1997, pag. 83). Dat was niet gebruikelijk voor Bijbelboeken, al noemt deze auteur Hosea, Spreuken, Prediker en Hooglied als boeken van het Oude Testament waar eveneens een titel is meegegeven.

b. In het Grieks staat: εὐαγγελίου. Ἔὐαγγελίον betekent letterlijk: goede boodschap. In kerkkringen wordt ook gesproken van de blijde boodschap. Blij en goed zijn echter verschillende bijvoeglijke naamwoorden. Een tragedie kan goed zijn, maar blij word je er niet van. Een goede boodschap staat dichter bij de oorspronkelijke tekst dan een blijde boodschap.

c. Een goede boodschap kan ook betekenen: een juiste boodschap, een ware boodschap. Marcus heeft niet alleen bedoeld dat de boodschap van Jezus goed is voor de mensen, maar dat deze boodschap ook juist is.
d. Arie Zwiep, Jezus en het heil van Israëls God, Verkenningen in het Nieuwe Testament, Zoetermeer, 2003, pag. 71, maakt zijn lezer erop opmerkzaam dat de betekenis van evangelie van (het inhoudelijke) goede boodschap is verschoven naar het document waarin deze goede boodschap is opgeschreven. We spreken van een evangelie van Marcus, waarmee we bedoelen een deel van het Nieuwe Testament, waarin Marcus de goede boodschap van Jezus Christus heeft opgeschreven. Deze verschuiving van de inhoud naar de vorm heeft plaats gevonden in het begin van de tweede eeuw. Omstreeks het jaar 115 spreekt Ignatius, bisschop van Antiochië, van ‘het evangelie’, waarmee hij de verzameling van de vier evangeliën bedoelt. Hij wijst daarbij meer naar het document dan naar de inhoud.

e. Jezus is Nederlands en komt via het Latijnse Jesus van het Griekse Ιησους. Ιησους is een verbastering is van het Hebreeuwse images (‘Jesjoea’), dat betekent ‘JHWH is redding’ of ‘JHWH redt’. De Hebreeuwse lettercombinatie images (jod-hee-vav-hee (JHWH)) is in het Oude Testament de naam van God. In het Nederlands wordt deze lettercombinatie met Jahweh aangeduid.

De oorspronkelijke Hebreeuwse medeklinkertekst is door de Masoreten van klinkertekens voorzien. Masoreten waren middeleeuwse joodse geleerden in Palestina en Babylon, die
de Hebreeuwse Bijbel voorzagen van klinker- en voordrachttekens. De oudste handschriften van de Masoretische tekst, de Aleppo Codex en de Codex Leningradensis schrijven meestal JeHWaH, (stomme e en lange a). Later werd JHWH aangeduid met de klinkers van Adonai. De bedoeling was niet dat er Jehowah werd gelezen, maar Adonai. Het is dus nooit de bedoeling geweest de letters JHWH uit te spreken met welke klinkers dan ook. De term Adonai is juist uitgedacht om, zonder de heilige medeklinkertekst te veranderen, te voorkómen dat de heilige Naam werd uitgesproken. Adonai betekent in het Nederlands: Heer.
f. Christus is de Latijnse vertaling van het Griekse Χριστος, wat weer een vertaling is van het Hebreeuwse Messias. In het Nederlands beduidt Messias (en dus ook Christus): Gezalfde. Gezalfd werden binnen de Joodse cultuur koningen en hogepriesters. Christus is derhalve een aanduiding voor Jezus dat Hij de hoogste wereldlijke en religieuze macht heeft. Overigens zou je verwachten dat er lidwoord staat voor Christus, derhalve Jezus de Gezalfde, Jezus de Messias, Jezus de Christus. Maar al vrij snel is Christus een deel geworden van de eigennaam van Jezus. In ieder geval was dat al een gewoonte, toen Marcus dit evangelie schreef aan het eind van de jaren 50.
g. Ἀρχὴ, dat ‘begin’ of ‘oorsprong’ betekent, komt in het Nederlands terug in het woord hiërarchie. Omdat ἱερός ‘heilig’ betekent, is de oorspronkelijke betekenis van hiërarchie: ‘van heilige oorsprong’.
h. Marcus begint zijn boek met ‘begin’. Dat doet lijken aan het eerste woord van het Oude Testament: ‘In den beginne’. Of Marcus bewust zijn boekje met hetzelfde woord is begonnen als het Oude Testament weten we niet. Het is opvallend, maar we moeten niet meer lezen in een tekst als we geen andere bronnen hebben om dit aannemelijk te maken. Overigens staat er: Begin van de goede boodschap. Omdat we weten dat Jezus volgens Johannes eerst in Judea heeft gepreekt en pas later na Galilea is gegaan (Marcus beschrijft ongeveer 15-16 maanden van Jezus’ openbare leven, terwijl hij volgens Johannes ongeveer 2,5 jaar heeft opgetreden), ga ik ervan uit dat we de woorden: “Begin van de goede boodschap” niet letterlijk moeten verstaan in de zin Jezus in Kafarnaüm begonnen is met zijn prediking, maar dat we veel eerder moeten lezen: “Begin over de goede boodschap van Jezus Christus, Zoon van God.” Daarmee wordt dus uitgedrukt dat het dit eerste vers van hoofdstuk 1 het begin is van de beschrijving van de goede boodschap die Jezus Christus, Zoon van God, heeft verkondigd. Het woord ‘begin’ slaat dus niet op het begin van zijn prediking, maar op het begin van het document wat Marcus heeft geschreven.
i. In sommige handschriften komt het onderdeel ‘Zoon van God’ niet voor en staat er na Christus een punt. Het is mogelijk dat in het oorspronkelijke handschrift dit onderdeel heeft ontbroken en later door vrome Christenen is toegevoegd. Het is echter ook mogelijk dat dit onderdeel ‘Zoon van God’ wel oorspronkelijk is, maar later, toen de Godheid van Jezus ter discussie stond, in sommige versies is geschrapt. Ik ga van de tweede versie uit. Al heel spoedig werd Jezus door zijn volgelingen Zoon van God genoemd. Zie bijvoorbeeld de eerste brief van Johannes 2:22-23: Bestaat er een grotere leugenaar dan iemand die ontkent dat Jezus de christus is? De antichrist is ieder die de Vader en de Zoon niet erkent. Ieder die de Zoon niet erkent, heeft ook de Vader niet. Wie de Zoon erkent, heeft ook de Vader.” Uit dezelfde brief (1 Johannes 5:5): “Wie anders kan de wereld overwinnen dan hij die gelooft dat Jezus de Zoon van God is?” Maar zie ook Handelingen 9: 19-20 over Saulus nadat hij door Jezus geroepen voor de poorten van Damascus: “Hij bleef enkele dagen bij de leerlingen in Damascus en ging onmiddellijk in de synagogen verkondigen dat Jezus de Zoon van God is.” (teksten volgens de Nieuwe Bijbelvertaling) Omdat Marcus zijn evangelie schreef een aantal jaren voor de Handelingen werden geschreven, geeft hij de opvatting weer van de oergemeente van Christenen, direct na de opstanding van Jezus. Jezus is letterlijk de Zoon van God. Dat blijkt ook al uit Marcus 1:11.
j. Raymond R. Hausoul, Commentaar op Marcus, 2009 stelt dat uit een aantal passages van Marcus blijkt dat de ‘Zoon van God’ in het origineel stond. Hij verwijst onder meer op Marcus 15:39 waarin de centurio bevestigt dat Jezus de Zoon van God is. Daaruit destilleert hij dat het weglaten van de ‘Zoon van God’ een overschrijvingsfout is uit latere eeuwen. Hij merkt op dat ‘Zoon van God’ wel voorkomt in de Alexandrijnse handschriften (ca 400), maar niet in de Codex Sinaiticus (330 - 350).
k. Zoon van God verwijst naar de koningen van Judea, die eveneens Zoon van God werden genoemd, omdat het hun taak was het volk bijeen te houden in de eredienst tot Jahweh. De koning van Judea zag zichzelf als vertegenwoordiger van God tegenover het volk en regeerde namens God. De koning werd dan ook door het volk Zoon van God genoemd. Uiteraard was deze aanduiding van Zoon van God een symbolische aanduiding, terwijl Marcus in dit vers de aanduiding van Jezus als Zoon van God letterlijk bedoelt. Dat Marcus een letterlijke betekenis geeft aan het Zoon van God, blijkt onder meer uit Marcus 1:11. Dat wereldlijke heersers gewoon waren zich zoon van God te noemen blijkt overigens ook uit de titel die aan keizer Augustus werd gegeven: Divi filius, zoon van God.

l. Jezus Christus staat in de genetivus. Het is de goede boodschap van Jezus Christus, Zoon van God. De boodschap is afkomstig van Jezus. Jezus is de bode, de heraut, die de goede boodschap brengt. Maar het ‘van Jezus Christus’ kan ook worden gelezen als de goede boodschap die handelt over Jezus Christus, Zoon van God. Jezus is dan zowel de brenger van het goede nieuws als de inhoud ervan. Ik vermoed dat Marcus beide betekenissen heeft bedoeld. Vooral in het eerste deel van het evangelie ontpopt Jezus zich als de brenger van de goede boodschap, terwijl uit het tweede deel (het lijden, de dood en de opstanding) blijkt dat Jezus de inhoud van de boodschap is. Door zijn dood is de relatie tussen God en de mens hersteld en door zijn opstanding is aan de mens zijn toekomst voorgehouden dat hij ook uit de dood zal opstaan. Ook voor de mens bestaat er een leven na de dood.

m. Opgemerkt zij nog dat het begrip Messias vooral door de Joden is geschreven, terwijl zoon van God meer bestemd was voor de niet-Joden (de heidenen). Omdat voor niet-Joden het begrip Messias niets zegt, is de betekenis van Christus verloren gegaan en wordt Christus snel een deel van de naam van de Zoon van God: Jezus Christus.

Vers 2

Oorspronkelijke tekst
2 Καθὼς γέγραπται ἐν τῷ Ἠσαΐᾳ τῷ προφήτῃ·
ἰδοὺ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου·

Letterlijk vertaald

2 Zoals is geschreven bij de profeet de Jesaja: Zie, ik zend mijn boodschapper voor jouw gezicht, die zal voorbereiden jouw weg;

Definitief vertaald

2 Zoals is geschreven bij de profeet Jesaja: “Zie, Ik zend mijn boodschapper voor U uit, die Uw weg zal effenen.” 

Inhoudelijk

a. Deze tekst in vers 2 komt niet van Jesaja, maar van Maleachi (3:1): “Let op, ik zal mijn bode zenden; hij zal de weg voor mij effenen.” (tekst volgens de Nieuwe Bijbelvertaling). Het lijkt erop dat Marcus niet een perfecte kenner is van het Oude Testament (het Hebreeuwse Testament). Hij vergist zich vaker. Zie bijvoorbeeld Marcus 2:26. Maar wellicht oordelen we ruim 1950 jaren later daarover te gemakkelijk. Het kan zijn dat Marcus, zoals vele Joden, een goede kenner was van de Hebreeuwse Bijbel, maar bewust het citaat van Maleachi heeft toegevoegd aan de tekst van Jesaja, die in het volgende vers staat. Waarom de tekst dan aan Jesaja wordt toegeschreven, ontgaat me, maar dat kan meer aan mij liggen dan een eventuele slordigheid van Marcus.

b. In ἀποστέλλω zit het woord ‘apostel’ dat inderdaad de gezondene betekent.

c. In het Griekse ὁ ἄγγελος, de boodschapper, zit het Latijnse angelus, in het Nederlands: engel. Engelen treden vaak optreden als boodschappers van God.

d. Het Griekse προσώπος is de voorkant van een persoon, het gezicht. ‘Voor iemands gezicht uitzenden’ is in goed Nederlands: ‘voor iemand uitzenden’.

e. Het Griekse κατασκευάσει is samengesteld uit κατα en σκευάσει. Dat laatste betekent: hij zal voorbereiden, klaar maken. Κατα betekent neerwaarts, naar beneden. Het kan echter ook een versterking inhouden en dan luidt de vertaling: hij zal precies klaar maken. Omdat het om een weg gaat wordt ook wel ‘effenen’ gebruikt. Het klaar maken van een weg is dan het effen maken van een weg.

f. Bij de Romeinen was het normaal dat belangrijke functionarissen werden aangekondigd door een bode of een heraut. Marcus stelt dat dit ook het geval is met Jezus, die door een bode wordt aangekondigd. Die bode is dan Johannes de Doper, zoals blijkt uit Marcus 1:4.
g. Het Grieks van Marcus lijkt slordig omdat hij weing leestekens en nauwelijjks hoofdletters heeft opgeschreven. Maar, dat mag je Marcus niet verwijten, want dat was normaal in de Oudheid. Weliswaar waren enkele leestekens bekend (zoals een punt op halve hoogte of een punt op de regel) en die gebruikt Marcus ook, maar de overige leestekens (zoals een dubbele punt of aanhalingstekens) stammen uit de Middeleeuwen en uit de Renaissance. Overigens heb ik in Definitief vertaald de tekst aangepast aan goed Nederlands door leestekens te gebruiken en hoofdletters.

h. Opvallend is het verschil in het bezittelijk voornaamwoord die Marcus gebruikt in vergelijking met Maleachi. Maleachi schrijft dat de bode mijn weg zal effenen, Marcus daarentegen schrijft dat de bode Uw weg zal effenen. Dit voornaamwoord kan alleen maar op Jezus slaan, de enige persoon die tot nu toe geïntroduceerd is in het evangelie. De andere die genoemd is, de profeet Jesaja, in een (foutieve?) aanduiding van de plaats waar het citaat wordt gevonden. 

Het gaat dus om de weg die de bode van God voor Jezus in orde zal maken. Omdat de verzen 2 tot en met 4 aan elkaar gekoppeld zijn, is het duidelijk dat deze bode Johannes de Doper is. Johannes de Doper zal dehalve de weg effenen ten behoeve van Jezus Christus, de zoon van God.