DE OPBRENGST
VAN
CREATIVITEIT

Jan van Dingstee

De opbrengst van creativiteit

Copyright © 2015 Jan van Dingstee

Auteur: Jan van Dingstee

Druk: Pumbo.nl

Omslagontwerp: Dorien van der Valk

Non-Fictie.

ISBN 978-90-823558-1-9

NUR 740

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www.janvandingstee.nl

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD

CREATIEF VERMOGEN

HET CREATIEVE PROCES

DRIJFVEREN

INNERLIJK CONFLICT

ETHISCHE KNELPUNTEN

CREATIVITEIT EN HET WERKZAAM LEVEN

CREATIVITEIT EN HET PERSOONLIJK LEVEN

EXPOSÉS OVER CREATIVITEIT

Frank Boeijen

Henk Hofstede

Guus Janssen

Freek de Jonge

George Kooymans

Jiří Kylián

Daniel Lohues

Chiel Meijering

Marc Mulders

Robert Jan Stips

LITERATUURLIJST

VOORWOORD

“…Hoeveel geld en tijd hebben ze werkelijk nodig om dit te maken en wanneer is het precies klaar? Wat is het risico op extra onvoorziene kosten? Gaat het er wel goed uitzien? Hoeveel gaat het per stuk kosten? Hoe goed zal het verkopen? Hebben we wel exclusiviteit? Kunnen we er zeker van zijn dat ze eventueel succes kunnen opvolgen?...”

“...Ik ben een eenzame man, ik ben altijd met mijzelf bezig. Ik moet toch uit mijzelf putten? Alles uit de diepte van je wezen halen en naar buiten brengen. Alle gevoelens, alle ervaringen omzetten in plastisch gebeuren. Ik heb geen woorden nodig, ik heb verf nodig…” (*)

Het eerste fragment lijkt afkomstig uit een vergadering over de beslissing om tot de ontwikkeling, productie en verkoop over te gaan van een nieuw soort snelkookpan, maar niets is minder waar. Dit zijn exact de vragen waar menig creatieve geest mee te maken krijgt zodra hij in contact komt met organisaties die zijn werk willen exploiteren. Het tweede citaat is van de schilder Corneille, een van de grondleggers van de Cobra groep, dat de eenzaamheid en de onherroepelijke kant aangeeft van het kunstenaarsbestaan. Het is geen pose, het is geen keuze, maar het staat voor de onverbiddelijkheid en authenticiteit van oprechte kunst. Eveneens geeft het de enorme afstand aan die er vaak ligt tussen de zuivere intentie van een kunstenaar en de belevingswereld waarmee deze te maken krijgt van diegenen die zijn werk beoordelen, financieren of exploiteren. De weg die zijn ‘kinderen’ dienen af te leggen nadat zij zijn voltooid om hun plek in de wereld te vinden.

Ik heb tijdens mijn gehele werkzame leven in de muziekindustrie intensief met creatieve mensen gewerkt. Zowel in de functie van talent scout, artist & repertoire manager, marketeer in binnen- en buitenland, als vanuit mijn rol als representant van een aantal Nederlandse artiesten, waren zij voor mij altijd het vertrekpunt. Deze creatieve mensen vormden het fundament van de gehele bedrijfstak en daarmee haar bestaansrecht. Maar er was ook creativiteit nodig bij het bouwen van bruggen om allerlei zakelijke en artistieke belangen bij elkaar te brengen. Ik vond lang niet alles mooi wat er aan muziek werd geproduceerd, dat is onmogelijk. Voor mij ging het vooral om de betrokkenheid en passie waarmee muziek werd gemaakt, de betekenis voor de makers. Slechts een klein gedeelte van de artiesten is succesvol, zelfs van degenen die professioneel bezig zijn. Dat is iets wat weinig mensen zich realiseren. Ook zijn er vele poseurs en profiteurs die er op uit zijn om langs een gemakkelijke weg met weinig inspanning en inzet zo snel mogelijk, zo veel mogelijk succes te behalen. Dat zijn geen artiesten; zij hebben gebrekkig talent of zijn gemakzuchtig en leunen op andermans creativiteit.

Daarnaast zijn er veel artiesten die zichzelf op een roze wolk plaatsen en alles geniaal vinden wat ze aanraken. Dat zijn diegenen die met de rug van hun hand langs hun voorhoofd strijken en verward, tegen niemand in het bijzonder, voor zich uit kreunen: “Ik doe gewoon mijn ding en de rest is marketing”. Het is mooi om betrokken te zijn bij een creatief proces dat met voldoende talent en door overtuiging, inzet en gedrevenheid tot succes leidt. Hoewel, wat is succes? Een essentiële vraag. Voor de meesten kan dat een gouden plaat zijn of een doorbraak in het buitenland en voor alle zakelijk betrokken partijen waren dat de daaruit voortvloeiende financiële opbrengsten. Maar vaak was het de voldoening om iets van betekenis te hebben gepresteerd of het besef iets moois te hebben gemaakt dat gedeeld wordt met vele anderen over de hele wereld. Geld gaat op, een gouden plaat valt na verloop van tijd van de muur of raakt zoek bij een verhuizing. Dat warme gevoel van voldoening en trots, de diepe herinnering daaraan gaat nooit weg. Die vervaagt niet.

In de lange periode waarin ik dicht bij het creatieve proces stond, heb ik goed kunnen ervaren hoe verschillend artiesten omgaan met hun ambities, kwetsbaarheden, dromen, overtuigingen en hoe sterk ego’s zich kunnen openbaren of verschuilen in de omgang met hun creativiteit. Maar ook hoe intens de beleving bij hen kan zijn, hoe belangrijk het is om hun werk met het juiste respect te behandelen en een brug te slaan tussen hun wereld en die van het publiek en de commercie. Ik heb die rol altijd vanuit liefde voor de muziek intuitief ingevuld en daarmee in die tijd een brede basis van ervaring kunnen leggen. Ik heb mij dikwijls afgevraagd wat de krachten waren die schuilgingen achter de passie en gedrevenheid die ik in praktijk tegen kwam. Ik verwonderde mij over de drang om telkens weer iets nieuws te willen laten zien in dat licht van grote kwetsbaarheid. Ik zag diezelfde ambities vaak bij mensen in het dagelijks leven, maar ook hoe vele van deze dromen en ideeën smoorden in een jungle van de alledaagse hectiek of de angst om te falen en een blauwtje te lopen. Deze ambities waren misschien vergelijkbaar, maar de gedrevenheid leek van een andere aard en minder onvoorwaardelijk. Wat zijn de lessen die de kunst kan brengen? Wat valt er te leren van de kunstenaar? En hoe kan de kunstenaar zich weerbaarder maken tegen de wereld waar hij het liefst vanaf de buitenkant naar kijkt?

Vanuit die vragen ontstond er een drang om mij meer in het fenomeen creativiteit te verdiepen. Dat heeft mij ertoe gedreven een reis te maken langs een keur van boeken, artikelen en talloze andere bronnen van informatie om meer inzicht te krijgen in de psychologische, sociale en filosofische aspecten die alle in de kern van creativiteit verborgen liggen. Ik heb met een keur aan creatieve geesten over de beleving van hun eigen creativiteit gesproken. Dat was een prachtige ervaring die vaak intieme ontboezemingen bracht en mij veel nieuwe inzichten heeft verschaft. Het zijn allemaal mensen voor wie creativiteit de fundamentele rol in het leven vervult en die vol overgave hun creativiteit uiten. Voor de meeste kunstenaars is het gehele creatieve proces belangrijker dan het resultaat. De ervaring van het creëren, om vanuit het niets iets te maken, iets dat er daarvoor nog niet was. De reis is ook hier mooier dan het doel. Voor de een is het puur ambachtelijk werk, voor de ander een diepe mystieke ervaring. Maar de omschrijvingen van het gevoel dat creatieve inspanning teweegbrengt ontlopen elkaar nauwelijks. Dat is een emotie die veelal werd geschetst als een intense ervaring van geluk, een natuurlijke balans wanneer alles bij elkaar komt, maar ook als onwerkelijk of hemels. Wat vaststaat is dat dit gevoel van voldoening een algemene, universele gewaarwording is die iedereen krijgt nadat er iets wezenlijks is gepresteerd en van betekenis is gecreëerd. Een beleving die ook buiten het artistieke bestaan ervaren kan worden.

Dat is waar dit boek over gaat. Het is een pleidooi voor creativiteit. Niet alleen vanuit een kunstzinnige gedachte. Het gaat niet zozeer over het belang van kunst, als wel over het belang van de creatie. In materie of vorm, maar eveneens in een gedachte of gedrag. Met een beter inzicht in de werking van creativiteit in de kunst groeit het besef van het belang om creativiteit ook op andere gebieden in te zetten. Zo kan meer begrip van artistieke creativiteit van pas komen om beter te functioneren in een professionele omgeving of het persoonlijk leven. Maar het kan ook een ander inzicht geven in de omgang met creatieve mensen. Hoe hen te stimuleren en te motiveren.

Daarom is het voor een ieder belangrijk om te weten hoe je creativiteit kan aanspreken en inzetten, zowel je eigen creativiteit als die van anderen. Want in onze tijd is de behoefte aan creatieve inzet groot. Tegelijkertijd bestaan er echter vele misverstanden over creativiteit en lijkt de ruimte die het nodig heeft om tot wasdom te komen nog nooit zo in de verdrukking geweest als nu. Vandaar een pleidooi voor het nut en de noodzaak van creativiteit, van scheppingskracht in de meest brede zin van het woord, op ieder gebied!

*documentaire Barbara Makkinga 2007 ‘Corneille, Martineau, Sierhuis. Schilderen is mijn zuurstof’.

CREATIEF VERMOGEN

Tijdens gesprekken met kunstenaars over de vraag waarom zij doen wat zij doen, komen veelvuldig en in allerlei varianten uitspraken voor zoals ‘Ik zou niet weten wat ik anders zou moeten doen’, ‘Dit is het enige dat ik kan’, ‘Ik moet dit gewoon doen, het is geen keuze’. Vaak met een bijna verontschuldigend karakter, als een reactie op een vraag waarop geen enkel antwoord voldoet. De woorden kunnen ook een offensieve klank hebben om een overtuiging of een legitimatie over te brengen voor hun werk, of een lijdzame ondertoon waaruit een vertwijfelde acceptatie doorklinkt om enige vorm van verantwoording te vermijden, alsof dat al nodig zou zijn. Voor de minder begaafden kan creativiteit een vlucht zijn, of een excuus om niet deel te hoeven nemen aan het leven van alledag. Voor de ware kunstenaar is creativiteit echter geen keuze, het is een missie die in al haar onvermijdelijkheid moet worden volbracht.

Het begrip creativiteit heeft in onze westerse cultuur een bijzondere plaats gekregen. Meestal wordt het geassocieerd met kunstenaars en ongrijpbare vormen van inspiratie die slechts voor weinigen zouden zijn weggelegd. Creativiteit die als een bron van mysterieuze krachten ergens in onze beleving verborgen ligt en op de meest onverwachte momenten bezit van ons kan nemen. Het woord ‘creativiteit’ is afgeleid van het Latijnse woord creo of creare en betekent ‘groei’, of ‘het vermogen om te scheppen’. Maar het heeft eveneens de betekenis van ‘baren’ en ‘dragen’. De essentie van creativiteit zou je het beste kernachtig kunnen omschrijven als een beweging om van niets naar iets te gaan. Als een instinctmatige respons van de mens die zich op talloze manieren laat uiten. Een mens groeit, net zoals alles in de natuur. Maar een mens groeit zowel fysiek als in geestelijke zin. De oude Griekse denker Aristoteles definieerde groei als een natuurlijke beweging op weg naar perfectie, naar voltooiing. Groei als een positieve vooruitgaande beweging, doelmatig, van goed naar beter. Een heel elementaire benadering van creatieve beweging is de vormgeving van een idee, een opvatting, een gevoel of verlangen. Dat kan een mens goed dankzij het vermogen van verbeelding. Die innerlijke persoonlijke voorstelling kan zich uiten in woord of gebaar, een gedachte, of in een vorm van fysieke, materiële uitbeelding. Indien de gekozen vorm complex is zal er bovendien aanleg nodig zijn en een aangeleerde vaardigheid om aan die verbeelding vorm of invulling te geven. Maar in essentie kan iedereen deze stap zetten en deze beweging maken.

Het is voor ieder weldenkend mens mogelijk om persoonlijke ervaringen uit het leven door verschillende vormen van communicatie op iemand anders over te brengen. We doen dat iedere dag. We formuleren onze mening wanneer we dat nodig vinden en zijn in staat om bijvoorbeeld een film die we hebben gezien, of iets opvallends dat we hebben meegemaakt, in woorden samen te vatten. Wij weten onze boosheid, verdriet, verwondering, enthousiasme of liefde in taal en gebaar over te brengen en direct naar een ander te communiceren. Tijdens een discussie, bij verschil van mening, weten we veelal met gemak ons standpunt te verwoorden. Wij kunnen in het algemeen onze mening goed construeren, mits het ons voldoende interesseert. Vaak is het zelfs een stuk gemakkelijker om dat op een spontane manier à l’improviste te doen, zonder er van te voren te veel over na te denken. Het wordt voor velen al moeilijker wanneer ons gevraagd wordt om het op te schrijven of uit te tekenen. Daarvoor is al een bepaalde vaardigheid nodig en wordt de kiem van twijfel gezaaid of onze uitbeelding daadwerkelijk goed genoeg weergeeft wat we bedoelen. Dan ontstaat er plotseling angst dat onze boodschap niet overkomt en dat we niet goed worden begrepen. Als we te weinig waarde hechten aan het belang om onze verbeelding duidelijk over te brengen, wanneer het ons niet genoeg interesseert, verliezen we de kracht en energie om genoeg aandacht vrij te maken die nodig is om onze bedoelingen zo goed mogelijk kenbaar te maken. Zo kunnen we zien dat wij al in het simpele dagelijkse proces van communicatie met onze omgeving onze gedachten actief vormgeven en dat min of meer onbewuste karakteristieken zoals motivatie, spontaniteit, twijfel en wilskracht hierbij een noemenswaardige rol spelen. Creatieve activiteit zit dus in ieders leven opgesloten. In die zin is het niet opmerkelijk. Wat het bijzonder maakt is wat iemand er mee doet. Niet iedereen is in staat of heeft de ambitie zich te onderscheiden of om een uitzonderlijk en baanbrekend wetenschapper, kunstenaar, ondernemer of politicus te worden. Iemand zal zijn creatief vermogen moeten aanspreken en ontwikkelen. Dat is voor iedereen mogelijk. De mate waarin en de manier waarop is een persoonlijke keuze.

VERBEELDING, DROMEN & VERLANGEN

Verbeelding kan ons via herinneringen terugbrengen naar het verleden, en het kan ons voorstellingen of inzicht geven over de toekomst. De mens is door dit voorstellingsvermogen in staat om zijn verwachtingen of hoop gestalte te geven en bepaalde verlangens dichterbij te halen. Het vereist echter een bepaalde flexibiliteit om de realiteit van het heden los te kunnen laten. Je zou ons vermogen van verbeelding kunnen beschouwen als een fundament van creativiteit, maar om creatieve energie de ruimte te geven zal er altijd een bepaald ‘gereedschap’ nodig zijn. Dat is persoonlijke aanleg, iemands talent. Zonder dergelijk gereedschap zullen creatieve krachten nooit tot volle wasdom komen en blijven sluimeren. Maar waarom is creativiteit zo belangrijk? Het vermogen om een idee gestalte of vorm te geven heeft de mens kracht gegeven zich evolutionair te kunnen ontwikkelen tot wat hij nu is. Het is een vermogen dat hoofdzakelijk wordt gedreven door de meest primaire instincten en driften uit onze onbewuste wereld, het is juist creativiteit bij uitstek die ons vooruit brengt in het leven. Zonder creativiteit waren we nog steeds barbaarse holbewoners geweest of had de mens niet eens meer bestaan.

Elk idee dat we hebben, ieder besluit dat we nemen en iedere oplossing die we zien komt voort uit creativiteit. De wilskracht die dit proces in beweging zet wordt gedreven door verlangens en dromen. Welbeschouwd zijn dromen niets anders dan een product van de verwerking van de psyche op onbewust niveau van onze ervaringen en emoties. Tijdens onze slaap, als ons bewustzijn even is ‘uitgeschakeld’, verwerken we de emoties van alles wat ons heeft geraakt, teleurgesteld, opgewonden, beangstigd of geïnspireerd. Dat geeft weer meer ruimte en energie om nieuwe prikkels te ondergaan. Maar dromen hebben in onze bestaanswereld ook een andere betekenis gekregen. Ze staan eveneens voor de diepe verlangens in ons leven en geven uitdrukking aan onze hoop en positieve gevoelens, maar boven alles aan onze vurige wilskracht om te overleven en het ‘beter’ te krijgen. De kracht van dromen en verlangen stelt ons in staat om onvoorstelbare stappen te zetten. Het verschaft hoop, het geeft een mens zelfvertrouwen en daarmee de energie en moed om tegenslagen te overwinnen. Op die manier bieden dromen ons een perspectief. Een mens zonder dromen is als een mens zonder toekomst.

En waarom zijn dromen zo mooi? Omdat we daarbij geen rekening houden met de beperkingen uit de realistische wereld zoals deze in onze ratio zijn genesteld en ons bewustzijn beheersen. Met onze dromen zijn we bereid en in staat om grenzen te overschrijden die ons in praktische zin dagelijks afremmen of tegenhouden. En dat is precies een van de grote voorwaarden voor creativiteit. Het verleggen van grenzen. Zolang iemand zich in zijn streven laat leiden door alle pragmatische hindernissen die op zijn weg komen, zal het nooit lukken om iets te bereiken wat onbereikbaar lijkt. Om in de buurt van je grenzen te kunnen komen is de confrontatie met dergelijke hobbels onvermijdelijk. Als je ergens naartoe wilt waar je nog nooit bent geweest zal je in letterlijke zin de grens moeten overschrijden van het bekende naar het onbekende. Alleen dat zal je iets nieuws brengen. Daar is moed voor nodig en dat lukt alleen als je voldoende nieuwsgierigheid en ambitie hebt om dergelijke grenzen te willen overschrijden. Het intense verlangen om het onbekende te kennen laat de mens vooruit komen in het leven. Dat is de beweging van creativiteit! Dat is de beweging die we allemaal, iedere dag weer, maken.

Daar ligt ook de reden dat we vaak jaloers zijn op mensen die werkelijk actie ondernemen om hun dromen als een prooi na te jagen. Zij worden vaak weggezet als idealisten of roekeloze avonturiers en stiekem, ergens diep van binnen hopen we dat ze niet zullen slagen. Want iemand die zijn droom waarmaakt, bevestigt pijnlijk de onderwerping aan onze eigen angst als oorzaak waarom wij dat zelf niet doen. Dat is de reden van het succes van talloze televisieprogramma’s waarin mensen hun hele leven omgooien om een nieuw bestaan op een andere plek in de wereld op te bouwen. We zijn aan de ene kant erg nieuwsgierig hoe ze denken dat voor elkaar te krijgen (misschien worden we zelfs een beetje geïnspireerd), maar tegelijkertijd hopen we vaak eveneens dat ze niet zullen slagen. Dan kunnen we ons smakelijk wentelen in de bevestiging van het verstandige besluit om niets spectaculairs met ons eigen leven te doen. Om dezelfde reden kijken we graag op televisie naar de meest absurde wedstrijden, waarbij de verliezer zich in het diepste dal moet storten en de winnaar de grootst denkbare prijs krijgt toegekend: ongekende roem! Want roem brengt erkenning en rijkdom, daarin zien velen de vlucht uit het dagelijks bestaan. Het is een free ride naar de vervulling van de grootste dromen. Je hoeft alleen maar te proberen een wedstrijd te winnen en je hebt je doel bereikt. Dat heeft niets te maken met het opzoeken en overschrijden van grenzen. Dat heeft niets te maken met creativiteit. Dat is gemakzucht. We vertonen echter ook de neiging tot een wonderlijke mix van jaloezie en bewondering voor mensen die zegevieren. Tenzij deze succesvol zijn op een terrein dat ver buiten onze eigen radar van mogelijkheden valt. Wanneer het zeer bijzondere mensen betreft die zeer bijzondere dingen doen, iets wat wij onszelf nooit zouden kunnen toeschrijven. Zij mogen succes hebben, hoewel dat zilveren randje van jaloezie rondom het hart van succes altijd zal blijven oplichten. Er zijn mensen die zich al van nature op een bepaalde manier van anderen onderscheiden. Diegenen die opvallen in de menigte en duidelijk over charisma beschikken. Voor de meesten echter zal een dergelijk onderscheid, dat voortkomt uit een authentiek streven naar individuele ontwikkeling, worden gemaakt door daadwerkelijk iets te ondernemen. Een beweging om uit het centrum van de middelmaat te treden. Zowel het onderscheid als doel op zich, maar ook als een middel om ruimte te geven aan de drang om doelgericht vooruit te komen. Dat is de energie die ons drijft en vooruitbrengt naar nieuwe ervaringen die achter bekende grenzen liggen en weer nieuwe grenzen doen verschijnen die nog meer nieuwe ervaringen ontsluiten. Die gedrevenheid kan ons in beweging zetten en vormt een belangrijk fundament van ons creatief vermogen.

Onze drang om te overleven gaat gepaard met een ander fenomeen en dat is angst. Angst voor het gevaar van het onbekende, de vrees om te falen, om niet te overleven. Zij vormen de grondslag voor iedere uiting van twijfel en onzekerheid die zo sterk in ons huist en die ons kan verlammen of doen vluchten. Je zou kunnen zeggen dat die controverse tussen angst en creativiteit, tussen stilstand en vooruitgang, aan de basis staat van menig conflict dat een ‘mens in beweging’ ondergaat. Als we de wijde wereld in gaan om te kijken wat deze ons te bieden heeft, lopen we talloze gevaren. We hebben kans gehinderd, belemmerd of gekwetst te worden, kans om te mislukken of verder achteruit te raken in plaats van vooruit te komen. Het is de angst voor deze tegenslagen die ons doet twijfelen of we wel op pad moeten gaan. Het is veiliger om in de buurt van je eigen nest te blijven, dat is een bekende omgeving. Het zijn dergelijke angsten die de aandrang om verder te willen komen kunnen neutraliseren en iedere droom in ons aantasten. Zij doen ons aan alles twijfelen en kunnen onze onbevangenheid en zelfvertrouwen tot een minimum reduceren. We schakelen over naar de veilige modus en bewegen niet meer dan nodig is om zoveel mogelijke risico’s te vermijden. Die veilige modus leidt tot een optelsom van gewoonten die we nauwelijks meer durven te veranderen en zo kan een mens rotsvast in zijn eigen overtuigingen komen te zitten waarbij hij zich op zijn zachtst gezegd ‘zeer ongemakkelijk’ zal voelen. Het is de inzet van onze creativiteit en het overwinnen van onze angsten die ons verder brengt. De overwinning van nieuwsgierigheid en de moed om onze dromen na te jagen boven onze angst om te mislukken. Die zege is een bron die grote hoeveelheden kracht en energie in mensen kan losmaken, mits we deze weten aan te boren en vrijelijk te laten stromen. Maar hoe doe je dat? Hoe werkt dat?

WAAR ZIT ONZE CREATIVITEIT?

Ondanks veelvuldig onderzoek en talloze inzichten weet niemand waar het creatief vermogen, ‘de creativiteit’ van de mens zich bevindt, hoe het er uitziet en hoe het precies werkt. Voor de één is het gedreven door een mystieke, hogere kracht of een goddelijke bron die een religieuze ervaring teweeg kan brengen. Volgens een van de grondleggers van de positieve psychologie Mihaly Csikszentmihalyi, (Amerikaans-Hongaarse hoogleraar psychologie), bevindt creativiteit zich wel ergens in het brein van de mens maar hij omschrijft het vooral als een ‘wisselwerking tussen gedachten en een sociaalculturele context’. Het creatieve proces begint volgens hem met een onrustig gevoel dat er iets moet worden verricht, dat voort kan komen uit een behoefte, uit een spanning of conflict, die een psychische energiestroom in beweging zet. Volgens de Amerikaanse psychotherapeut en creativity coach Eric Maisel kan creativiteit worden gezien als een ‘weerspiegeling van een zeker potentieel binnen je persoonlijkheid’. Tot voor kort heerste in de wetenschap de rotsvaste overtuiging dat al onze mentale processen keurig netjes verdeeld waren over twee nagenoeg onafhankelijke hersenhelften die elkaars tegenpolen vormden. Volgens deze inzichten vond creatieve activiteit voornamelijk in onze rechter hersenhelft plaats, de zogenaamd kunstzinnige hemisfeer die vooral onze intuïtieve, emotionele, verbeeldende en vrouwelijke kant vertegenwoordigt. De enorme ontwikkelingen in de neurowetenschap van de laatste jaren hebben inmiddels via veelvuldig onderzoek laten zien, dat er bij metingen via hersenscans gedurende een creatieve inspanning zowel activiteit in verschillende gebieden in de rechter hersenhemisfeer, als corresponderende activiteit in de linker hersenhelft gemeten werd. Bovendien lijken deze metingen nog nauwelijks veel meer te zeggen dan waar een dergelijk proces plaatsvindt en niet hoe het werkt. Vooralsnog lijkt het voorlopig een illusie om te denken dat we in staat zullen zijn om creatieve activiteit in de hersenen werkelijk te kunnen doorgronden of langs kunstmatige weg te kunnen opwekken. Wel kan worden vastgesteld dat de oorsprong van creativiteit niet in ons bewustzijn zit en dat er talloze manieren zijn om door ons eigen handelen, zowel bewust als onbewust, dat vermogen tot creativiteit in beweging te zetten.

Er zijn in de literatuur en wetenschap talloze opvattingen en redenaties over de werking van creativiteit, daarover bestaat absoluut geen consensus. In algemene zin kan een onderscheid worden gemaakt tussen kunstzinnige, artistieke creativiteit en een proces van creatief denken. Je zou het kunnen omschrijven als een proces dat vooral bestaat uit het leggen van (nieuwe) verbanden en associaties. Dit wordt vaak verward met analytisch denken, een verstandelijke activiteit die neerkomt op het her-rangschikken van bestaande informatie of ideeën waaruit een nieuwe oplossing voortkomt. Dat is geen fundamenteel creatief proces. Wezenlijk creatief denken gaat verder dan dat en schuilt in het creëren van een nieuwe samenhang van bestaande informatie en fenomenen welke zowel vanuit onze bewuste omgeving in het onbewuste van onze psyche zijn opgeslagen of geworteld, als authentieke, reeds bestaande inhouden van die onbewuste wereld. Deze inhoud kan worden gevormd door onze ervaringen, waarnemingen, verwachtingen, dromen, emoties, of vanuit onze culturele geschiedenis, ons DNA. Aangedreven door een onbewuste instinctieve drift, onze psychische energie, uiten deze nieuwe verbanden zich in het bewustzijn als inzichten, ideeën, vormen, beelden, voorstellingen, tot openbaringen en visioenen aan toe.

Hier, in het bewustzijn, ligt ook direct een eerste beheersbare oorzaak waarom de één creatief actiever is dan de ander. Het is belangrijk om je bewust voor prikkels vanuit je omgeving open te stellen en de belangrijkste drijfveer daarvoor is een grote dosis nieuwsgierigheid! Daar begint het eerste gevecht met ons zelf. Ons brein is een zelf organiserend systeem, de mens heeft dus van nature de behoudende neiging om vast te houden aan bekende patronen. Onbekend maakt onbemind! Dat is een effectieve overlevingsstrategie, want alles wat we niet kennen zou voor ons een directe bedreiging kunnen vormen. Het bewustzijn filtert en ordent alle prikkels die ons van buiten bereiken en ons organisme is zo ingericht dat een groot aantal functies en reflexen binnen ons lichaam en psyche opereren zonder dat we daarover na hoeven te denken. Het is gelukkig niet nodig dat we ons voortdurend bewust hoeven te zijn van het feit dat, en hoe, we moeten ademhalen, eten, spreken enzovoort. Bovendien zouden we gek worden van de enorme hoeveelheid versplinterde informatie die ons brein bereikt indien deze niet automatisch geselecteerd en georganiseerd wordt. Daarom is het van belang om deze te ordenen zonder daarbij bewust stil te staan en we genoeg energie kunnen besteden aan andere zaken. De meeste van onze dagelijkse bezigheden zijn gebaseerd op vaste patronen. We doen veel meer op de automatische piloot dan we denken, dat geeft ruimte in ons hoofd om ons op andere dingen te richten. Het is echter voor ieder persoon nogal verschillend in hoeverre we die ruimte ook gebruiken om ons bewust te worden van onze omgeving en wat deze te bieden heeft. Niet iedereen ziet op dezelfde manier wat er om hem heen gebeurt en wat zich aandient, of geeft zijn nieuwsgierigheid de ruimte om zich af te vragen waarom iets is zoals het is. Daarom ‘ziet’ de een meer dan de ander. Dat betreft de kunst van het waarnemen en verwerking.

BEWUST EN ONBEWUST

De begrippen ‘bewustzijn’ en ‘bewuste’, of ‘het onderbewuste’ en ‘onbewuste’, worden vaak met elkaar verward of verkeerd gebruikt. Het zijn definities die tot stand zijn gekomen in de beginfase van de psychologie door Sigmund Freud en later in het bijzonder verder zijn uitgewerkt door (zijn eerdere leerling) Carl Gustav Jung. In de bewuste staat van een mens worden talloze observaties en denkprocessen in het volle besef verwerkt. Dat betekent dat deze ook geregisseerd kunnen worden met behulp van het verstand. Zo zou je kunnen zeggen dat we door een besef van bewustzijn ons bewuste vermogen verstandelijk onder controle hebben. Dat geeft ons het idee dat dit ons gedrag bepaalt. Het bewuste vormt slechts het topje van de ijsberg van onze persoonlijkheid en bestaat uit de inhoud van alle kennis, waarnemingen, herinneringen en gevoelens die we in onze gedachten paraat hebben, onze persoonlijke denkwereld als het ware. Daarbuiten, of misschien liever gezegd ‘daaronder’, herbergen we een enorme database die bestaat uit alle informatie die ons bewustzijn niet kan vasthouden, maar die wel wordt opgeslagen. Zie het als de harde schijf van ons brein, als ons persoonlijk archief waaruit ons bewuste te allen tijde kan putten, die direct ‘onder het bewuste’ ligt en daarom refereert aan de betiteling ‘onderbewuste’. Freud noemde dit ook wel het ‘voor-bewuste’. Het is min of meer een overgangsniveau tussen het bewuste en het werkelijk onbewuste. Oftewel het enorme domein dat bestaat uit alle informatie die ons bewuste ooit heeft bereikt en die daar dus, min of meer ‘buiten het zicht’ van het bewuste is vastgelegd. Als we ons iets proberen te herinneren, een naam van iemand, of bijvoorbeeld een telefoonnummer, dan halen we deze gegevens naar boven zodat deze in onze bewuste beleving tevoorschijn komen. De capaciteit van die twee vermogens verhouden zich op geen enkele realistische manier. De ‘opslagcapaciteit’ van het bewustzijn is enkele honderdduizenden malen kleiner dan wat ons onderbewuste kan bevatten. Het onbewuste beslaat het ontoegankelijke meest duistere deel van de persoonlijkheid waar de oerdriften huizen, evenals alle andere eigenschappen die iemand genetisch heeft meegekregen. Carl Jung onderscheidde naast het bewuste en het onderbewuste twee onbewuste werelden in de persoonlijkheid: als eerste het persoonlijk onbewuste dat bestaat uit een veel omvangrijker dieper gelegen onbewust fenomeen, waar zich allerlei verdrongen ervaringen, emoties, beelden en driftmatige psychische processen, spanningen en conflicten ophouden die nooit direct het bewuste bereiken. Daarnaast was hij overtuigd van het bestaan van een ander niveau van de geest dat hij het collectief onbewuste noemde. Volgens Jung was dit opgebouwd uit allerlei beelden en eigenschappen die ook nooit tot het bewustzijn van de psyche zijn doorgedrongen, maar die de mens uit het verleden, langs evolutionaire weg, heeft meegekregen. Een soort ‘voetafdruk’ van je voorouders en van je culturele geschiedenis. Hij noemde deze predisposities of latente beelden, waarvan de uiting en ontwikkeling volledig afhankelijk zijn van de betreffende persoon. Je zou het als het geraamte of fundament van onze persoonlijkheid kunnen zien. Hij noemde het een verzameling van archetypen, een soort prototype van algemene begrippen die voor ons als voorbeelden dienen. Jung formuleerde hieruit zijn theorie van archetypen, die hij bepalend vond voor de vorming van de menselijke persoonlijkheid en een zeer sterke, onbewuste invloed uitoefenen op onze overtuigingen en gedrag. Onze staat van bewustzijn is erg gericht op rationeel handelen en het aanleggen van logische verbindingen en denkpatronen. Maar het is juist het onbevangen, vrije, instinctmatige proces van associëren buiten het bewustzijn waarin onze creativiteit haar werk doet. Deze vrije manier van bewegen volgt in ons brein onvoorspelbare, asymmetrische patronen die tot onverwachte en authentieke combinaties leiden. Dat is het resultaat van een creatieve activiteit. Deze ingewikkelde vorm van associëren speelt zich af buiten ons bewustzijn en lijkt te worden gestuurd door een vorm van psychische energie vanuit ons onbewuste. De verwerking van deze prikkels is een proces in het brein waarin verbindingen worden gezocht tussen het ene beeld en het andere. Het zijn onvoorspelbare bewegingen die we vooral niet moeten verwarren met het proces van logisch denken. Logica speelt zich af in onze ratio. Logisch denken, beredeneren, is een bewuste activiteit.

HET BEELD VAN DE KUNSTENAAR

Er wordt in onze westerse cultuur veelal op nogal controversiële wijze tegen creativiteit aangekeken. Vanwege het ongrijpbare onbewuste karakter wordt het vaak ofwel gezien als iets buitengewoons, een soort gave voor uitverkorenen, of vanwege het belang van spontaniteit en ongeremdheid als een soort naïeve ‘Spielerei’. Iets dat meer bestemd is voor kinderen of hobbyisten, die men in de ‘werkelijke’ wereld niet zo serieus moet nemen en geen gedegen, reële bijdrage aan de samenleving leveren. Maar in het algemeen wordt creativiteit toch voornamelijk toegeschreven aan het domein van de kunst. Dat is niet zo vreemd, omdat voor de gemiddelde mens een kunstenaar wellicht het meest duidelijke voorbeeld is van iemand die vanuit niets in staat is om iets te maken. En dan vooral om iets te maken dat geen praktische toepassing of nut hoeft te hebben. Dat betekent dus het maken of scheppen vanuit een volledige, ongebonden individuele vrijheid zonder de noodzaak van een waardeoordeel. In de publieke opinie wordt dat vaak gezien als een buitenissige manier van werken van iemand om de verantwoordelijkheid voor zijn bestaansrecht te ontlopen: ‘kunstenaars moeten er zijn en die mogen best doen wat ze willen, mits het er maar niet te veel zijn en het op een of andere manier de samenleving niet te veel geld gaat kosten’. Want, zo vervolgt de redenatie, ‘wij vinden dat alles wat we doen of produceren iets bruikbaars moet opleveren’. Dat doet de strijd in het publieke debat over kunstbeleid soms in alle hevigheid ontbranden en worden subsidieregelingen vaak meer gezien als liefdadigheid in plaats van een vorm van investeren in een florerende cultuur. Die vrijheid van de kunstenaar heeft altijd een gespannen verhouding gehad met zijn opdrachtgever, diegene die de kunst faciliteert. Hieraan is weinig veranderd. Was dat in oude tijden meestal beperkt tot een directe relatie met de kerk, een koninklijk hof, of een rijke mecenas, in veel opzichten heeft de rol van de opdrachtgever later een andere gedaante aangenomen in de vorm van een anoniem publiek dat over een kunstwerk een waardeoordeel uitspreekt dat de reputatie van de betreffende kunstenaar op commerciële gronden in grote mate bepaalt. Maar eveneens vanuit een publieke functie die vervat is in de rol van de politiek die bepalend is voor kunstbeleid. Net als voor vele andere grote kunstenaars was voor Vincent van Gogh de voortdurende strijd tegen de normen en het onbegrip van de heersende kunstwereld om onconventioneel te werken en datgene te maken wat hij zelf wilde, een aanhoudende praktische bedreiging voor zijn bestaan. Het is symbolisch voor het heftige lijden gedurende zijn hele leven.

Vrijheid is een van de essentiële voorwaarden voor creativiteit. Maar vrijheid verschaft slechts de mogelijkheid om grenzen te verkennen en te overschrijden. Om dit daadwerkelijk te doen is een uitgesproken en bovengemiddelde persoonlijke kracht of drijfveer vereist. Er is vrijheid nodig om je nieuwsgierigheid te bevredigen. Er is vrijheid nodig om je te kunnen onderscheiden, maar het is de kracht van de wil om dat onderscheid te maken, oftewel het doorzettingsvermogen dat de een verder brengt dan de ander. Want een creatief leven is geen gemakkelijk leven. Vooral kunstenaars kunnen onderweg veel gevaren en barrières tegenkomen. Voor iemand die weet hoe hij zijn creatief vermogen moet aanwenden is het niet zo moeilijk om iets nieuws te verzinnen of te maken. Voor nieuwe ideeën of inzichten buiten de kunst, op functionele terreinen, is vaak een direct waardeoordeel te formuleren op basis van nut en toepasbaarheid. De criteria die bepalend zijn of iets goed of slecht is zijn dan in redelijke mate vast te stellen en de beoordeling van critici of opdrachtgevers zal vooral gebaseerd zijn op hun kennis. Met kunst ligt dat anders. Daar zullen de kwalificaties goed of slecht soms van toepassing kunnen zijn op de toegepaste technieken of op een gehalte van authenticiteit. Maar meer bepalende criteria zullen in de meeste gevallen zijn gebaseerd op de waardering en erkenning die voortkomen uit smaak en conventie. Goed of slecht tegenover mooi of lelijk. Praktische waardering op basis van functionaliteit tegenover artistieke betekenis op basis van erkenning. Een dergelijke vorm van erkenning is een nogal subjectief ingegeven oordeel. Dat maakt de positie van de kunstenaar niet gemakkelijk. Is hij een slecht kunstenaar als hij geen erkenning krijgt? Dat hoeft bij lange na niet zo te zijn. De essentie van creativiteit is dat er naar eigen intuïtie in vrijheid gewerkt kan worden en dat het werk door de maker relevant gevonden wordt om te maken. Als hij probeert te voldoen aan wat mensen van hem verwachten of wat ze graag willen afnemen, wordt hij een ondernemer wiens drijfveer ligt in het verkrijgen van succes en erkenning. Voldoen aan een dergelijke verwachting is in tegenstrijd met elke vorm van zelfvernieuwing en zal hem weerhouden van het opzoeken van wezenlijke grenzen. Dat ondermijnt de kracht, diepgang en authenticiteit van zijn werk waardoor hij uiteindelijk ten onder zal gaan aan zijn eigen gebrek aan voortgang en ontwikkeling. Het is het klassieke esthetisch dilemma van de kunstenaar, een aloude strijd.

Het is dus moeilijk om kunst op een objectieve manier te beoordelen. Wat is dan het houvast voor de kunstenaar? Dat kan niet anders zijn dan het belang dat hij zelf hecht aan wat hij maakt. Het belang dat de betekenis van wat hij maakt voor hem zelf heeft. Het rotsvaste geloof in zijn eigen werk. Als hij daar ook een bestaan aan kan ontlenen is het fantastisch, maar de primaire beloning en motivatie ligt ergens anders. Een kunstenaar die denkt zijn bestaansrecht slechts te kunnen ontlenen aan waardering en het feit dat hij daarvan kan leven, zal verlamd worden door de spanning die dat met zich meebrengt. Niet alleen in het geval wanneer succes uitblijft, maar ook indien hij wel succesvol is. Want het gedrag van publiek is grillig en onvoorspelbaar. Door dat besef zal hij altijd de spanning blijven ervaren of zijn succes wel blijft voortbestaan of kan hij hard en diep vallen wanneer hij het niet kan begrijpen wanneer dat succes plotseling uitblijft. Dat is de druk die iemand ondervindt als hij denkt dat zijn bestaansrecht wordt bepaald door de erkenning van zijn omgeving, van derden, van een publiek. Tenzij hij die druk door een overmatig groot ego kan neutraliseren, maar dat is niet voor iedereen weggelegd. De meeste kunstenaars die dus hun bestaansrecht aan erkenning ontlenen, zullen uiteindelijk worden geremd door twijfel en onzekerheid. Twijfel aan de waarde oftewel de betekenis van wat zij maken. Indien een kunstenaar overtuigd is van de oprechtheid en authenticiteit van zijn werk, zal het belang van erkenning worden overvleugeld door een ervaring van intense voldoening die voortkomt uit de bevestiging van het gevoel dat er iets nieuws en wezenlijks is toegevoegd aan alles wat er al bestaat. Dat schept euforie en geeft zelfvertrouwen. Dat is de kurk waarop creativiteit drijft.