Intelligentie of chaos

Copyright © 2015 Henk Keilman

Auteur: Henk Keilman

ISBN: 978-90-823601-1-0

Druk: Pumbo.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Hoofdstuk 1 Het bestaansmysterie

Extreem, maar dan ook echt extreem grote getallen

Het wel of niet bestaan van God

Hoofdstuk 2 Intelligentie of chaos – het teleologische argument

De eerste atheïstische stelling – complexiteit is het gevolg van toeval

Onvoorstelbare complexiteit

Het antropische principe

Leven, de kers op de taart

Het multiversum als reddende engel

Hoofdstuk 3 Het materialisme – materie is de enige werkelijkheid

De tweede atheïstische stelling – materie is de enige werkelijkheid

Materialisme – het moderne wetenschappelijke wereldbeeld

Drie belangrijke wetenschappelijke ontwikkelingen

Hoofdstuk 4 De evolutieleer van Darwin

Belang van de evolutieleer

Kritiek op de evolutieleer

Waarom is evolutie zo populair?

Maatschappelijke invloed van het darwinisme

Hoofdstuk 5 De defecten van het materialisme

Nog meer defecten?

De beperkingen van rechtstreekse waarneming

De buitengewone werkelijkheid – energie

De niet-waarneembare wereld – donkere materie en donkere Energie

De oorsprong van materie en het universum

Materialisme is onvolledig

Hoofdstuk 6 De oorsprong van het bestaan moet 'simpel' zijn

De derde atheïstische stelling – de oorzaak van alles moet ultiem simpel zijn

Het verband tussen oorzaak en gevolg is altijd voorspelbaar

Hoofdstuk 7 Het imperfecte universum

De vierde atheïstische stelling – het probleem van het kwaad; de theodicee

De Vedanta-filosofie

Het kwaad is niet begrijpelijk zonder karma en reïncarnatie

Imperfectie, verwondering en onze zoektocht naar kennis

Hoofdstuk 8 Waarom er iets is in plaats van niets?

Het niets bestaat niet

Ook het iets is niets

Hoofdstuk 9 Waarom bestaat iets juist op deze manier?

De basisstructuur van de werkelijkheid

Verschillende complexiteiten

Hoofdstuk 10 De ultieme complexiteit – het bewustzijn

Het belang van bewustzijn

Functies van het bewustzijn

Het mysterie van de paradox

Hoofdstuk 11 God en de rede

De wetenschappelijke basis voor het bestaan van God

God heeft een beladen geschiedenis

Hoofdstuk 12 De paradox, het fundament van de werkelijkheid

De energetische werkelijkheid

Energie omvat de paradox van gelijktijdige eenheid en veelheid

Hoofdstuk 13 Wie is God? – de implicaties van Zijn Bestaan

Persoonlijk of onpersoonlijk?

De supra-rationele en mysterieuze aard van God

Hoofdstuk 14 Onze bestemming: Vaikuntha

De vier conclusies

De aard van Vaikuntha

Hoofdstuk 15 Bronvermelding

Bronvermelding

Voorwoord

Mijn inspiratie om dit boek te schrijven komt voort uit meerdere bronnen. Allereerst is daar mijn kennismaking met de Vaishnava Vedanta-filosofie in 1970 en 1971 en mijn initiatie in deze traditie door A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. De diepte, wijsheid en intelligentie van deze levensbeschouwing hebben me bijzonder geïnspireerd. Het onvoorwaardelijke streven naar het goede en naar devotie, en de nadruk op het samengaan van rede en spiritualiteit was een openbaring. Voor dit inzicht en voor deze inspiratie ben ik Srila Prabhupada heel veel verschuldigd.

Mijn tweede bron van inspiratie was mijn algemene belangstelling voor wetenschap en filosofie. Van jongs af aan was ik geïnteresseerd in wetenschap en op zoek naar kennis. Ik was vooral benieuwd naar de filosofische implicaties van wetenschappelijke theorieën. Einsteins visie op het universum, bijvoorbeeld, boeide me mateloos. De vierde dimensie van tijdruimte, de moeder van alle formules E=MC², de constante snelheid van het licht, het mysterie van atoomkracht, de mogelijkheid om te reizen in de tijd; al deze nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen maakten het universum een stuk interessanter dan de saaie mechanische wetten van Newton. Door Einstein verkreeg het universum een soort magische glans. De ontdekkingen op het gebied van de astronomie waren eveneens intrigerend: De onmetelijkheid van de ruimte, de gigantische sterrenstelsels en de ontdekking van de big bang versterkten het mysterie van het heelal. Maar toen ik probeerde deze ontdekkingen aanschouwelijk te maken en ze te vatten in een totaalbeeld, ging het mis. Mijn pogingen om me een voorstelling te maken van de wetten van de relativiteit liepen op niets uit. Einsteins wereldbeeld was abstract, wiskundig, en viel buiten het normale vermogen om je ergens een beeld van te vormen. Door het onvermogen om me een beeld te vormen van deze wetenschappelijke werkelijkheid, en door het uitblijven van een allesomvattend begrip van het universum, woekerde mijn frustratie voort.

Daarbij ging het niet alleen om inzicht in wetenschappelijke en natuurkundige zin, maar vooral om de betekenis daarvan in mijn persoonlijke leven. Prachtig die vierdimensionale werkelijkheid en indrukwekkend die subatomaire wereld, maar wat betekent het voor mij? Wat is de zin van dit alles en waarom bestaat het überhaupt? Ondanks alle technologische ontwikkelingen en nieuwe baanbrekende wetenschappelijke ontdekkingen, bleef de zin van dit alles buiten mijn bereik. Sterker nog, naarmate de hoeveelheid feiten en wetenschappelijke inzichten zich opstapelden, leek een allesomvattende theorie van het universum verder weg dan ooit. Ik constateerde dat het 20e en 21e -eeuwse denken doordrongen is van scepticisme en nihilisme. Scepticisme kun je wetenschappers niet echt kwalijk nemen. Veel wetenschappers beperken zich tot hun wetenschappelijke disciplines, zonder filosofische vergezichten. Maar zelfs de filosofen onthielden zich van visies en standpunten, en onderwierpen zich aan de mannen en vrouwen in witte laboratoriumjassen. Filosofie werd puur relativistisch en nihilistisch, van het existentialisme van Jean Paul Sartre en het logisch positivisme van Carnap tot de taalfilosofie van Wittgenstein – allemaal zeiden ze hetzelfde: er zijn geen antwoorden, slechts vragen en nog meer vragen. De beroemde 20e-eeuwse filosoof Bertrand Russell schreef in zijn boek 'De problemen van de Filosofie' hierover het volgende: "Om onze discussie over de waarde van filosofie samen te vatten: Filosofie moet niet worden bestudeerd om definitieve antwoorden te vinden op haar vragen, want we kunnen per definitie nooit weten of die definitieve antwoorden waar zijn of niet."

Dit scepticisme frustreerde me. Wat was het nut van wetenschap als het geen dieper en samenhangend inzicht gaf in het bestaan en het leven? Zoals ik zojuist al aangaf, was voor mij de zoektocht naar wetenschap en kennis vooral een zoektocht naar de zin van het leven. In deze zoektocht heb ik veel fases doorlopen. Op mijn veertiende werd ik atheïst, vooral als een reactie op de in mijn ogen dogmatische leer van het christendom. Deze 'bekering' was van korte duur, ik heb het atheïsme nooit echt kunnen omarmen. Intuïtief voelde ik dat toeval en chaos nimmer datgene zouden kunnen produceren, wat ik beschouw als 'mijn leven' met alle attributen en zaken die daarbij horen, zoals familie, vrienden, school, mijn woonplaats, deze planeet en de rest van dit enorme universum. Op mijn vijftiende kwam ik in aanraking met de oosterse levensbeschouwingen, het was de tijd dat de Beatles mediteerden in India en de westerse wereld een influx kende van goeroes en leermeesters uit India. Indiase cultuur was hot. Ik vond India meer dan een modetrend en was onder de indruk van met name de Vedanta-filosofie en de yogaleer, die de basis vormen van het hindoeïsme. Wat mij enorm aansprak in deze levensbeschouwing was de intellectuele diepgang en de praktische methodes voor de ontwikkeling van kennis en bewustzijn.

Wat me ook aansprak was de compatibiliteit met de moderne wetenschap. De Vedanta-leer erkende namelijk drie bronnen van legitieme kennis: zintuiglijke waarneming (prataksya in het Sanskriet), logica (anumana) en de mystieke ervaring (sabda). Door de expliciete erkenning van waarneming en logica als legitieme bronnen van kennis, heeft de Vedanta-leer de fout vermeden die door veel andere religieuze systemen wel gemaakt is, namelijk de verwerping van wetenschappelijke kennis verkregen door zintuiglijke, empirische waarneming en logica. Deze verwerping van de rede en waarneming is het belangrijkste kenmerk van het fundamentalisme. Veelal gaat dit gepaard met een rigide, letterlijke interpretatie van bepaalde teksten of geschriften. Fundamentalistische interpretaties van een ideologie beperken zich overigens niet tot religieuze wereldbeschouwingen. Elke ideologie die de rede verwerpt of volledig ondergeschikt maakt aan bepaalde teksten of geschriften, wiens doel de middelen heiligt, en die menselijk geluk ondergeschikt maakt aan een 'hoger doel', is fundamentalistisch. Het nazisme en het marxisme zijn goede voorbeelden van atheïstische ideologieën die inherent fundamentalistisch zijn, of die zich uitsluitend op een fundamentalistische manier laten interpreteren. Voor nazi's en marxisten waren respectievelijk 'Mein Kampf' en 'Das Kapital' net zo heilig als de Bijbel of de Koran zijn voor christenen of moslims.

Naarmate ik me meer verdiepte in de diverse wetenschappelijke disciplines, werd ik vooral getroffen door het feit dat de moderne wetenschappelijke inzichten zeer goed aansluiten bij de diepere filosofische visie van de Vedanta-leer. De moderne natuurkunde met kwantumfysica, relativiteit, het antropische principe en de bigbangkosmologie, wijst op een niet-materialistisch, energetisch universum. De Nieuwe Natuurkunde laat een universum zien dat fundamenteel mysterieus is – doordrongen van een oneindig niveau van complexiteit. Logica, wiskunde en gezond verstand dicteren dat deze complexiteit het resultaat is van een oneindige intelligentie, die op de achtergrond zijn werk doet.

Dat is ook de kern van de Vedanta-leer. Volgens deze leer wordt het universum geregeerd door een Wezen behept met een oneindig bewustzijn en onvoorstelbare intelligentie. Wij zijn een klein deeltje van dit oneindige bewustzijn. De relatie tussen dit oneindige Wezen en het kleine deeltje van dit oneindige Wezen, vormt een hoeksteen van de Vedanta-filosofie. Deze relatie is namelijk niet te vatten in normale logische principes omdat hij fundamenteel paradoxaal is. Volgens de normale wetten van de logica is een object of één, of verdeelbaar in delen. Het kan het niet allebei tegelijk zijn. Maar dat is precies wat er wel aan de hand is, als we praten over de relatie tussen God en mens. We zijn tegelijkertijd één met en verschillend van God doordat eenheid en deeltje allebei in het bezit zijn van de meest onderscheidende van alle eigenschappen in het universum, namelijk bewustzijn. Bewustzijn impliceert een mate van vrijheid en onafhankelijkheid, ondanks de elementaire verbondenheid tussen deeltje en geheel. Dit is een fundamentele paradox die zich manifesteert in alle geledingen van de werkelijkheid. Deze paradox staat ook aan de basis van de 'mind-boggling' filosofische en wetenschappelijke paradoxen.

De paradoxale aard van het universum is de belangrijkste reden waarom wetenschappers en filosofen sceptisch zijn geworden en gefrustreerd zijn geraakt. Telkens als er een oplossing gloort in de vorm van allesomvattende theorie omtrent de werkelijkheid, is er een tegengestelde observatie of wiskundige vergelijking die roet in het eten gooit. Een andere reden voor deze scepsis is de complexiteit en de onvoorstelbaarheid van het heelal. Het feit dat we te maken hebben met een werkelijkheid die in essentie oneindig is, verbijsterd zelfs de meest briljante doch toch beperkte geest. Relativisme en scepticisme zijn niet nieuw. Al in de 18e eeuw poneerde de Schotse filosoof David Hume zijn filosofie van de Twijfel – met een hoofdletter T. Hume twijfelde aan alles, inclusief de twijfel zelf. Niets was zeker, zelfs het bestaan van de wereld buiten ons kon betwijfeld worden. Waren filosofen en wetenschappers in eerste instantie euforisch over de ontdekking van de 'wetenschappelijke methode' en de bewijskracht van de empirische waarneming, dan werd dit feestje ruw verstoord door David Hume. Waarneming, zo stelde Hume, is altijd indirect omdat deze plaatsvindt via media zoals licht en geluid. Deze media worden vervolgens door middel van de zintuigen vertaald in een complex proces van elektrochemische prikkels, die via de zenuwbanen onze hersens bereiken. Daar worden deze prikkels opnieuw vertaald en ontstaat er een mentaal beeld waarvan we aannemen dat het correspondeert met het object buiten ons. Die correspondentie is een aanname; zeker weten doen we het nooit. Of we nou onze ogen, oren, neus of tastzin gebruiken, het proces is altijd hetzelfde. Nooit raakt ons bewustzijn de objecten van waarneming rechtstreeks aan. Deze onzekerheid is nooit helemaal weggenomen, maar in de tijd van Hume speelde dit argument toch een ondergeschikte rol. De prestaties van de wetenschap en de technologische mirakels die deze produceerde, bevestigden het succes van de wetenschappelijke methode. Daarnaast creëerde de wetenschap, met Newton voorop, een zeer begrijpelijk en aanschouwelijk wereldbeeld. Een universum bestaande uit harde, ondeelbare atomen die bewogen volgens de wetten van de mechanica tegen de achtergrond van de oneindige ruimte en de eeuwige tijd. Van een dergelijk universum kunnen we ons een duidelijk beeld vormen. Een beeld dat bovendien goed aansluit bij onze dagelijkse ervaringen en het gezond verstand. Daardoor werd de door Hume geïntroduceerde twijfel minder relevant.

De natuurkunde van de 20e en 21e eeuw wordt geconfronteerd met een geheel andere problematiek. Daarbij is de vraag niet zozeer of die buitenwereld nu wel of niet bestaat, maar of we ons überhaupt een voorstelling kunnen maken van die buitenwereld. Relativiteit en kwantumfysica laten een heelal zien dat in het geheel niet meer aansluit bij ons beeldvormende vermogen. Wat moeten we ons voorstellen bij het tijdruimte-continuüm en het feit dat de tijd vertraagt naarmate een object zich sneller door de ruimte beweegt? Hoe moeten we ons het subatomaire universum voorstellen, waar deeltjes zich op paradoxale wijze afwisselend gedragen als deeltje en dan weer als energieveld? Nog verbazingwekkender is het hoe zulke minuscuul kleine deeltjes een energie en verwoestende kracht kunnen ontketenen die elke voorstelling tart. De big bang of oerknal is ook zo'n mysterie. Bij een explosie kunnen we ons nog wat voorstellen. Het moment echter dat we de oorzaak van de oerknal proberen te begrijpen, treden we het gebied binnen van het onbegrijpelijke en onnavolgbare. Volgens de heersende bigbangkosmologie is de big bang namelijk voortgekomen uit de singulariteit, een oneindig klein punt dat geen ruimte en tijd kent en waarbinnen zich een oneindige hoeveelheid energie heeft samengeperst met een oneindig hoge temperatuur. Probeer je daar maar eens een beeld van te vormen.

De filosofen wachten op de wetenschappers voor antwoorden, terwijl de wetenschappers zelf verdrinken in onoplosbare logische paradoxen. Hun waarnemingen leiden niet meer tot verduidelijking, zoals in eerdere fases van de wetenschappelijke revolutie, maar creëren juist nog meer verwarring. Dus die antwoorden komen er niet en de filosofen kunnen tot sint-juttemis zitten wachten.

Een ding is echter overduidelijk, een feit dat zowel door wetenschappers, filosofen en sceptici erkend wordt: Het universum is ongelooflijk, maar dan ook echt ongelooflijk complex. Deze complexiteit kent een organisatieniveau dat werkelijk verbijsterend is. Ondanks alle paradoxale waarnemingen en observaties, kunnen wetenschappers een ding vaststellen zonder een spoor van twijfel. Het universum is onvoorstelbaar complex, op alle geledingen, op alle niveaus, van subatomaire structuren tot clusters van melkwegstelsels. Deze georganiseerde complexiteit dwingt tot een vraag die smeekt om een antwoord: Hoe is deze complexiteit ontstaan? Er zijn maar twee antwoorden mogelijk, namelijk bij toeval of niet bij toeval. Het eerste antwoord vergt geen verdere uitleg, in de zin dat het naar niets anders verwijst. Toeval en chaos staan op zichzelf en zouden het logische gevolg zijn van een universum bestaande uit ontelbare deeltjes en energieën die zonder samenhang hun gang gaan. Het probleem is echter dat gedetailleerde wiskundige berekeningen laten zien dat de complexiteit van het universum dusdanig groot is, dat deze nooit bij toeval heeft kunnen ontstaan. Nieuwe wiskundige en natuurkundige inzichten van de afgelopen twintig jaar zijn op dit punt werkelijk verbijsterend. Door deze inzichten is vast komen te staan dat het universum vanaf de eerste fractie van een fractie van een seconde na de big bang al in een perfecte staat van evenwicht moet zijn geweest. De beroemde natuur- en wiskundige Roger Penrose heeft berekend wat de kans is dat dit perfecte evenwicht bij toeval tot stand komt op het moment van het ontstaan van een universum. Het getal dat deze onwaarschijnlijkheid uitdrukt, 1010\123, is zo onvoorstelbaar groot dat alleen al het uitschrijven van dit getal in een normaal 10-puntslettertype een groot deel van het universum in beslag zou nemen. Hier hebben we niet te maken met onwaarschijnlijkheden, maar met volstrekte onmogelijkheden. Als toeval als antwoord ontoereikend is, dan moet het antwoord dus zijn: geen toeval. Het tegenovergestelde van toeval is echter niet 'geen toeval', maar wel intelligentie, coördinatie en bewustzijn. Dat is het onderwerp van dit boek – intelligentie of chaos als de enige twee mogelijke verklaringen voor het ontstaan van de complexiteit in het universum, met als conclusie dat chaos als verklaring volstrekt onmogelijk is.

Ondanks alle 'fuzziness' van de moderne wetenschappelijke theorieën is dit een gebied waar de wetenschap eindelijk een helder en duidelijk antwoord kan formuleren. Of de buitenwereld nu wel of niet bestaat, of we er ons nu wel of niet een voorstelling van kunnen maken, een ding weten we zeker: De werkelijkheid is onvoorstelbaar complex, en er moet een verklaring zijn voor die complexiteit. Die verklaring vormt uiteindelijk de scheidslijn tussen atheïsme en theïsme, tussen chaos en intelligentie, tussen een domme singulariteit en een intelligente scheppende kracht, tussen een domme explosie en een intelligent georkestreerde creatie. Dit is eindelijk een vraag waar zowel filosofen als wetenschappers een antwoord op kunnen geven, waarbij niemand zich kan verschuilen achter vaag scepticisme of nihilisme.

Los van gewoon menselijke nieuwsgierigheid, is er een andere reden waarom het antwoord op deze vraag van ongelooflijk groot belang is. Dat belang heeft zich gemanifesteerd in onze recente wereldgeschiedenis en heeft te maken met het feit dat mensen altijd handelen vanuit een bepaalde visie en wereldbeschouwing. Met de opkomst van de nazi's en van het marxisme, twee totalitaire ideologieën, kreeg de wereld daar de rekening van gepresenteerd. Gedreven door de waanzin van hun leiders en het fanatisme van hun aanhangers, veroorzaakten deze ideologieën de Tweede Wereldoorlog, het grootste en bloedigste conflict in de geschiedenis van de mensheid. Vijftig miljoen soldaten en burgers kwamen om in deze krankzinnige strijd. De Tweede Wereldoorlog is een van de weinige oorlogen in de wereldgeschiedenis waar het verschil tussen goed en kwaad zo overduidelijk aanwezig was. Het was een oorlog waarin de ideologische inhoud een grote rol speelde, naast de in elke oorlog gebruikelijke expansiedrift en zucht naar macht. Deze ideologische inhoud verraadde de invloed van een wereldbeschouwing op menselijke aangelegenheden. Het verraadde ook de kwetsbaarheid van menselijke gemeenschappen voor de invloed van misleidende wereldbeschouwingen. De nazi ideologie heeft laten zien hoe, in zeer extreme mate, het goede gepresenteerd kan worden als het kwade en omgekeerd. Het heeft laten zien hoe compassie gedegradeerd wordt tot een onwenselijke zwakte en wreedheid verheven wordt tot een begeerlijk ideaal. Het heeft laten zien hoe gewone, normale mensen, gecorrumpeerd door terreur en indoctrinatie, bewogen kunnen worden tot het plegen van de meest onvoorstelbare gruweldaden. In de briljante en diep tragische film Schindler's List van Steven Spielberg, wordt dit menselijke drama op indringende en schokkende wijze in beeld gebracht. Het goede wordt het kwade en het kwade wordt het goede, tot op het punt dat mensen dit daadwerkelijk zo beleven.

Maar ook de gruweldaden van Joseph Stalin werden gerechtvaardigd door een ideologische indoctrinatie ondersteund door onbeperkte willekeur en terreur. Zijn methodes van onderdrukking laten een patroon zien dat vergelijkbaar is met dat van Hitler, maar nog veelomvattender. Het marxisme van Stalin was op papier een goedwillend en idealistisch gedreven politiek systeem – de communistische heilstaat en het arbeidersparadijs. In de praktijk was het een bruut schrikbewind en een zeer gewelddadige dictatuur, aangestuurd door een doorgedraaide, paranoïde dictator. Ook in Stalins ideologie verwisselden de krachten van goed en kwaad van plaats. Het is geen toeval dat juist deze twee totalitaire ideologieën hun haat en vernietigingsdrang tegen elkaar gericht hebben.

Diepere analyses laten zien dat beide ideologieën gedreven werden door een onderliggende gemeenschappelijke wereldbeschouwing. Deze gemeenschappelijke wereldbeschouwing is het atheïstische materialisme, met als hoeksteen de theorie van biologische evolutie en natuurlijke selectie. Deze wereldbeschouwing impliceert de volstrekte relativering van alle leven, inclusief het menselijk leven. Het negeert volledig het streven naar individueel geluk en maakt dit ondergeschikt aan een zogenaamd hoger doel. Dit hogere doel is evolutie, de perfectie van de biologisch soort door overlevingsdrang en natuurlijke selectie. De wreedheid van de natuur en het dierenrijk illustreren dit proces en vormen binnen deze ideologieën de richtlijn voor de normen en waarden van de menselijke samenleving. De zwakkere wordt onderworpen door de sterkere, die zich letterlijk alles kan permitteren. De zwakkere wordt tot slaaf gemaakt, uitgebuit, gepijnigd en opgevreten door de sterkere. Dit principe wordt vervolgens verheerlijkt, en de pijn en het lijden van de zwakkere worden eveneens verheerlijkt. Medelijden wordt gezien als een zwakte terwijl wreedheid gezien wordt als een deugd.

Maar ook theïstisch geïnspireerde ideologieën hebben zich schuldig gemaakt aan geweld en wreedheden. Op het moment dat fundamentalistische interpretaties van een theïstische ideologie de overhand krijgen, wordt zo'n ideologie gevaarlijk. Daarvan zijn voorbeelden te over. Ook daar geldt dat gebrek aan compassie, gedreven door een ideologie 'waarvan het doel de middelen heiligt', leidt tot een omkering van het goede en het kwade. Atheïstische ideologieën vinden hun rechtvaardiging van wreedheden in het relativeren van het menselijk leed, de onvermijdelijke strijd om het bestaan en het gelijk van de sterkste. De wreedheden begaan in de naam van gecorrumpeerde theïstische ideologieën worden anders gerechtvaardigd: het door wreedheden veroorzaakte menselijk leed wordt hier verheerlijkt als boetedoening voor begane zonden. In de middeleeuwen werden 'heksen' door de Spaanse inquisitie veroordeeld tot een vreselijk wrede dood op de brandstapel. De perverse logica achter deze actie was dat de wrede en pijnlijke dood door levende verbranding ervoor zorgde dat de zondaar dit lot niet voor eeuwig zou hoeven ondergaan in de hel.

Wereldbeschouwingen vormen het fundament van de menselijke beschaving en samenleving, en hun kracht moet niet worden onderschat. Zij vormen het besturingssysteem waarop de software van onze normen, waarden en handelingen draait. Elk mens moet handelen en beslissingen nemen, elke dag weer opnieuw. Elke handeling en elke beslissing is gebaseerd op een visie en een wereldbeschouwing, bewust of onbewust. De wereldbeschouwing fungeert als filter, de gekleurde bril waardoor we de werkelijkheid zien – waarbij we vaak vergeten dat we een bril ophebben. Wanneer een wereldbeschouwing vervolgens grote groepen individuen aanspreekt, kan die wereldbeschouwing bepalend worden voor de aard en kwaliteit van een samenleving. Er zijn uiteindelijk maar twee besturingssystemen in deze wereld, met exact tegenovergestelde instructies; het theïsme en het atheïsme. Het atheïstische universum wordt geregeerd door chaos, willekeur en geweld, geflankeerd door de genadeloze knechten van evolutie en natuurlijke selectie. Chaos, willekeur en geweld vormen de kernbegrippen. Vanaf de big bang tot aan de 'big rip' ondergaat het universum een continu proces van gewelddadige veranderingen; van exploderende supernova's en allesverzwelgende zwarte gaten tot tegen elkaar carambolerende sterrenstelsels en stervende sterren. Het is een voortdurende orgie van geweld van onvoorstelbare proporties. Vervolgens zien we dat daar waar zich leven openbaart, zoals op onze planeet aarde, dit leven op microniveau de gewelddadigheid van het macro-universum weerspiegelt. Het leven op deze aarde wordt geregeerd door de wrede en brute strijd om het bestaan. Het leed van de een leidt tot het overleven en het beperkte geluk van de ander. Humanisten bedekken deze keiharde strijd met een vernis van menselijke waardigheid die nergens op gebaseerd is; in een atheïstisch universum is er geen waardigheid noch individuele rechtvaardigheid. Goed en kwaad zijn slechts relatieve begrippen die volledig ondergeschikt zijn aan de wetten van de evolutie en natuurlijke selectie. Bovendien kan het einddoel nooit goed zijn: het universum en alle wezens daarin zullen ooit gewelddadig aan hun einde komen, of dat einde nu door de 'big crunch' of door de 'big rip' ingeluid wordt.

Het theïstische universum ziet er heel anders uit. Het fundament van het theïstische universum is niet geweld en wreedheid, maar liefde, compassie en harmonie. Het theïstische universum wordt uiteindelijk geregeerd door een oneindig intelligent wezen dat in harmonie is met zichzelf en zijn creatie. In het theïstisch universum is geluk en harmonie het einddoel voor alle wezens. Dat klinkt utopisch, maar het is wel datgene wat iedereen in het diepste van zijn ziel verlangt. De cruciale vraag is: waar bevind zich dat universum, en waarom ziet ons universum er zo anders uit? Het aan ons bekende universum is allerminst de paradijselijke omgeving die je zou verwachten van een schepper die barmhartig, liefdevol, almachtig en oneindig intelligent is. Daar is een verklaring voor die ik in mijn boek uitgebreid behandel. In de kern, en dit is de visie van de Vedanta-leer, wordt het leed in deze wereld veroorzaakt door een verkeerd gebruik van onze minuscule onafhankelijkheid, onze vrije wil. Sterker nog, deze wereld, dit universum zelf, is het resultaat van dat verkeerde gebruik van onze vrije wil. De Vedanta-leer geeft aan dat dit stoffelijke universum slechts een onderdeel is van de totale schepping, en dat dit universum gecreëerd is met het specifieke doel om het verlangen naar een te grote mate van onafhankelijkheid te accommoderen. Een te grote mate van onafhankelijkheid brengt een levend wezen in conflict met de universele rechtsorde, omdat zijn handelen inbreuk maakt op de vrijheid en het geluk van andere wezens. Onze maatschappelijke rechtsorde is een weerspiegeling van de universele rechtsorde en is gebaseerd op dezelfde principes. Dit zijn de principes die tot uitdrukking komen in de wetten van karma. De wetten van karma zijn niet alleen logisch, maar tevens rechtvaardig. Conformering of non-conformering aan deze wetten is het spanningsveld tussen het deeltje en het geheel. In dit delicate evenwicht tussen harmonie en disharmonie bepaalt onze vrije wil naar welke kant de balans uitslaat.

Daar waar theïstische ideologieën ontsporen en zich bedienen van geweld en wreedheid is dat zonder uitzondering het gevolg van een fundamentalistische interpretatie van deze ideologieën. Men zou kunnen zeggen dat de wreedheid van atheïstische ideologieën eveneens het gevolg is van een fundamentalistische interpretatie van evolutie en materialisme. Tot op zekere hoogte is dat juist. Humanisten zullen stellen dat de wreedheid van de natuur en het proces van natuurlijke selectie geen voorbeelden zijn die door mensen gevolgd moeten worden. Er is zeker geen reden voor mensen om het proces van natuurlijke selectie zelf toe te passen en de natuur een 'handje te helpen'. Een ruime interpretatie van natuurlijke selectie kan ertoe leiden dat compassie, altruïsme en samenwerking juist zullen resulteren in een verbeterde kans voor een groep om te overleven. Ook dat is juist, maar het zal uiteindelijk toch ten koste gaan van een andere groep, die niet zo efficiënt samenwerkt en die niet zo goed georganiseerd is. Het materialistische universum, gedreven door evolutie en natuurlijke selectie, is gewelddadig in zijn kern. Altruïsme en compassie zijn uitzonderingen en incidenteel. Het is daarom slechts een kwestie van tijd voordat er een nieuwe ideologische variant opstaat waarin het atheïstisch materialisme en de wetten van natuurlijke selectie wederom op een fundamentalistische manier geïnterpreteerd worden. Nazisme versie 2.0 of marxisme versie 3.1.

Uiteindelijk gaat het erom dat een hoger ideaal op de juiste wijze toegepast wordt in de menselijke samenleving, en wel op een dusdanige manier dat die samenleving bloeit en de mensen in die samenleving gelukkiger worden. Er is een oud spreekwoord dat stelt dat de weg naar de hel geplaveid is met goede voornemens. Dit spreekwoord is ook van toepassing op mooie idealen. Het leidende principe is de basiswet van karma, de wet van de universele wederkerigheid. "Wat u niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet," of "Wie goed doet, goed ontmoet." De wet van karma is een universele waarheid, die ook wel de 'Gulden Regel' wordt genoemd, en die de basis vormt van elke religie op aarde. Hij is terug te vinden in de Veda's, de Bijbel en alle andere religieuze geschriften. Jezus verklaarde: "Heb uw naaste lief gelijk uzelf," en de regels van dharma in de Vedische literatuur verklaren dezelfde principes. De essentie van de wet van karma is dat het toebrengen van onnodig leed aan een ander niet toegestaan is. Overtreed je deze wet, dan zal je het toegebrachte leed in de toekomst zelf moeten ondergaan. Bovendien heeft eenieder de taak om anderen te helpen en te dienen daar waar dit mogelijk is. Daarmee waarborgt hij zijn eigen geluk en het geluk van anderen.

Ongeacht welke ideologie men aanhangt, dit principe zou altijd leidend moeten zijn. Het probleem is dat de atheïstische wereldbeschouwing geen boodschap heeft aan de wetten van karma. In het atheïstische universum bestaat geen gerechtigheid en wederkerigheid. Er bestaat slechts de grillige onvoorspelbaarheid van de wetten van de evolutie en natuurlijke selectie, die gedirigeerd worden door toeval, willekeur en geweld. Feitelijk is de fundamentalistische interpretatie van evolutie en natuurlijke selectie niets anders dan een consequente toepassing van de basisprincipes van het materialisme en het atheïsme. Om die reden is de fundamentalistische interpretatie van atheïstische ideologieën extra gevaarlijk. Ze is namelijk intellectueel consequent en correct, terwijl de 'verzachtende' humanistische interpretatie inconsequent, incorrect en dus hypocriet is. Om die reden hadden nazi's en stalinisten geen gewetenswroeging als ze mensen de gaskamer of een Goelag-kamp injoegen. In hun ogen en in de ogen van hun leiders handelden ze correct; ze zagen hun taak als een zware maar noodzakelijke opoffering. Deze opoffering was erop gericht om de natuur 'een handje te helpen' in het proces van natuurlijke selectie. Een goed voorbeeld is Stalins interpretatie van het marxisme. Historici hebben geconcludeerd dat Stalins extreme wreedheid juist hierin lag, dat het marxisme verstoken was van elke traditie en van alle 'verzachtende' maatschappelijk referentiekaders. Zelfs de autocratische tsaren, de heersers van Rusland van voor de communistische revolutie van 1917, hadden hun tradities en gebruiken en dus hun beperkingen. Het marxisme verwierp alle tradities als 'bourgeois' en was daarom volledig vrij in het kiezen van nieuwe normen en waarden. Stalin greep deze absolute vrijheid aan om zijn eigen fundamentalistische normen en waarden te creëren, en in naam van het marxisme de Sovjetbevolking te onderwerpen aan een onbeperkte terreur – in naam om de toekomst van de communistische heilstaat veilig te stellen, in werkelijkheid om zijn absolute macht, zijn ego en zijn persoonlijke eigenbelang veilig te stellen.

De kwaliteit van de menselijke beschaving wordt vastgesteld aan de hand van het vermogen om goed van kwaad te onderscheiden. Uiteindelijk wordt deze scheidslijn bepaald door de twee wereldbeelden; het atheïsme en het theïsme. Het goede universum versus het kwade, gewelddadige universum. Voor de duidelijkheid, dit impliceert niet dat atheïsten slecht zijn en theïsten goed. Deze analyse is strategisch van aard. Het geeft de fundamentele richting aan van de menselijke beschaving, waarbij theïsme en atheïsme zich op den duur in tegenovergestelde richting zullen ontwikkelen. Ook hun normen en waarden, de criteria van goed en kwaad, zullen zich in tegenovergestelde richting ontwikkelen. Atheïsme relativeert het leven en het individuele verlangen naar geluk, omdat er geen absolute normen zijn. Het lijden van de een kan het geluk zijn van de ander, de een zijn dood is de ander zijn brood. Voor het individu echter zijn goed en kwaad allerminst een relatief begrip. De pijn die wij als individu ervaren is echt, ongeacht de oorzaak van die pijn. Niemand wil pijn ervaren, elk wezen streeft in essentie naar geluk. De 'pursuit of happiness' zoals het zo mooi in de Amerikaanse 'Declaration of Independence' beschreven staat, is de leidende kracht achter het handelen van elk wezen. Dit is tevens de essentie van de wet van karma: het recht op geluk van elk wezen en elk individu. Uiteindelijk moet een wereldbeschouwing dit doel dienen, en geen enkel ander doel.

Daarbij is het natuurlijk essentieel dat de filosofische conclusies van een wereldbeschouwing deze ethische afwegingen onderschrijven. Ik ben van mening dat de atheïstische wereldbeschouwing filosofisch en wetenschappelijk incorrect is. De bewijzen voor een intelligente leiding van het universum stapelen zich op. Tegelijkertijd worden chaos en toeval als ultieme oorzaken steeds onwaarschijnlijker. Wiskundig gezien worden ze zelfs onmogelijk. Dat is een objectieve constatering, die niet bepaald wordt door persoonlijke voorkeur, of ethische en morele afwegingen. Deze constatering is een harde, wetenschappelijke conclusie. Los van hun wetenschappelijke en filosofische imperfectie, leiden nihilisme en materialisme op individueel niveau tot onbehagen en ontreddering. Niemand gedijt in een omgeving van zinloosheid. Het is de aard van de mens om te willen begrijpen en te zoeken naar betekenis. Bewustzijn is in de kern betekenis zoekend en betekenis scheppend. Kenmerkend is het aantal mensen, vooral in de ontwikkelde landen waar atheïsme en materialisme wijd verbreid zijn, dat toch gelooft in 'iets'. Het 'iets-isme' heeft de proporties aangenomen van een nieuwe religie, en demonstreert het verlangen naar inzicht en betekenis. In handen van fundamentalistische fanatiekelingen wordt de materialistische, atheïstische wereldbeschouwing een vruchtbare bodem voor destructieve ideologieën. De ideologieën die de Tweede Wereldoorlog veroorzaakt hebben zijn hier een pijnlijk voorbeeld van. In deze tijd van mondiale communicatie, van ongekende inspanningen op technologisch en wetenschappelijk gebied, maar ook van massavernietigingswapens, zijn kennis en inzicht belangrijker dan ooit. Dit boek is een bescheiden poging om hieraan bij te dragen.

September 2012