MARTINUS NIJHOFF

EN

'HET UUR U'

Ad Haans

Bureau Pragmatekst

Westpoint 120

5038 KG TILBURG

ISBN/EAN: 978-90-820406-7-8

© Ad Haans 2014.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

In dit boekje zal ik ‘Het uur u’, het hoogtepunt van Nijhoffs oeuvre, plaatsen binnen het kader van zijn gehele werk. Ik zal de aanleidingen tot het schrijven van dit gedicht bespreken en enkele verschillen behandelen tussen de verschillende versies die ervan bestaan. Natuurlijk zal ik ook de door Nijhoff gebruikte taal bespreken alsmede de typische versvorm van deze zogenaamde ‘poésie parlante’. Verder zal ik aandacht schenken aan de titel van het gedicht en een uitgebreide analyse geven van het verhaal, om ten slotte uit te komen bij de interpretatie van ‘de vreemdeling’ en van ‘de straat’ en bij de spirituele betekenis van het gedicht als geheel.

Inleiding

Het lange verhalende gedicht ‘Het uur u’ is het hoogtepunt in de ontwikkelingsgang van Martinus Nijhoff als dichter. Midden in de eerste wereldoorlog, in 1916, kwam hij uit met de bundel ‘De wandelaar’, acht jaar later met de gelijksoortige bundel ‘Vormen’, maar korte tijd later voltrekt zich een ommekeer in de dichter. Die ommekeer heeft veel te maken met de dood van zijn moeder. Dat overlijden van zijn moeder heeft zo’n indruk op Nijhoff gemaakt, dat hij zeventien jaar later nog in een brief aan zijn vrouw en zijn bijna dertigjarige zoon schreef: “Het is vandaag 17 jaar geleden dat Mama werd begraven”. Die mentale ommekeer die in Nijhoff heeft plaatsgevonden, toont zich overduidelijk in de bundel ‘Nieuwe Gedichten’ van 1934. De ‘nieuwe Nijhoff’ krijgt zijn bekroning in de twee uitgaven van ‘Het uur u’: de eerste versie verscheen in het tijdschrift ‘Groot Nederland’ in 1937 en de tweede in een boekuitgave, samen met het eveneens lange gedicht ‘Een idylle’ in het begin van het oorlogsjaar 1942.

Wat is er nu in Nijhoffs poëzie zo anders geworden na diens grote ommekeer rond 1926? Wel, kort en krachtig gezegd: we zijn van een negentiende-eeuws decadent finde-siècle plotseling in een frisse en moderne twintigsteeeuwse wereld aangeland. In de eerste twee bundels bevinden we ons nog voornamelijk in een aanstellerig ingericht toneeldecor, dat bevolkt is met gepoederde comtesses, pierrots en harlekijns, hoeren, dansers en muzikanten, clowns en circusartiesten, heiligen, mystici en kunstenaars, slechts zo nu en dan afgewisseld met de eenvoudssymbolen: kind, moeder en soldaat. Er is erg veel levenspijn, levensangst en wanhoop, eenzaamheid en verbijstering, er is veel nostalgie, verscheurdheid en veel verloedering, en nu en dan een hunkering naar het heilige en de ascese. De personages dwalen doelloos door nachtelijke steden, zitten met een enorme kater in gruwelijk vaal ochtendlicht op een bank aan een haven, verstarren in de onnatuurlijkheid van een achttiende-eeuwse parktuin waar pauwen afschuwelijke kreten slaken, of stoten in zwarte eenzaamheid glazen stuk tegen die van andere eenzamen in een decadent bourgeoispaleis.

Daartegenover staat in de ‘Nieuwe gedichten’ van 1934 de sfeer van een moderne stad met kantoren en winkels, een druk bevolkt plein en een stationshal waar de Oriënt-expres ongeduldig staat te stomen (Awater) of de sfeer van een prachtig Hollands landschap met een breed water, een veerpont vol bedrijvigheid en ongekunstelde eenvoudige mensen (Het veer). Alle gedichten ademen een nieuw elan, een nieuwe levens- en wereldbeschouwing. In enkele gedichten wordt met de oude mentaliteit de vloer aangeveegd. In ‘Het lied der dwaze bijen’ wordt de hunkering naar de ‘hoger honing’ van de religieuze mythen als onleefbaar en onnatuurlijk veroordeeld, en in ‘De soldaat en de zee’ wordt het wereldontvluchtende verlangen, waarvan de zee het symbool is, afgewezen, terwijl een nieuw realiteitsbesef verheerlijkt wordt. Een citaat van slechts enkele strofen uit dit lange gedicht, laat dat duidelijk zien:

Zee, geliefde en doodsvijandin,
hoelang hield gij mij gevangen?
Hoelang hield uw lege kim
geboeid mijn weerloos verlangen?

Ik weet dat ik pas werd bevrijd
door vuurtorens en door schepen
die leerden dat wie u bestrijdt
uw grootheid eerst heeft begrepen.

Ik keerde, ik zag mijn land,
ik zag de dijken gegraven,
de duinen met helm beplant,
de bezigheid bij de haven.

Die ‘bezigheid’ bij de haven is zeer veelzeggend in verband met ons onderwerp: de interpretatie van ‘Het uur u’. In de ‘baudelairiaanse’ eerste bundels van Nijhoff, waarin de mens heen en weer wordt geslingerd tussen de uitersten van genotzucht en ascese, is het grootste probleem dat van de maatschappelijke daadloosheid. De personages zwalken doel- en tuchtloos door het leven en komen tot niets. Bij de nieuwe Nijhoff staat de daadkracht hoog in het vaandel. Dat blijkt o.a. uit de bovenstaande passage in ‘Nieuwe Gedichten’, maar dat wordt in ‘Het uur u’ een vijftal jaren later nóg pregnanter naar voren gebracht. Hij zegt daar zelfs:

De daad die men naliet, heeft
meer kwaad dan de daad gedaan.

Ik kom daar uitvoerig op terug.

De aanleiding(en) tot ‘Het uur u’

Nijhoff was een dichter boordevol talent, maar hij was altijd in twijfel rond zijn ‘onderwerp’. Waarover hij schrijven moest, was voor hem een eeuwig probleem. In twee sonnetten van hem vormt dat een alleraardigst motiefje. Eén van die twee is ‘Impasse’ uit de cyclus ‘Voor dag en dauw’ uit de bundel ‘Nieuwe Gedichten’. Daar staat :

Wij stonden in de keuken, zij en ik.

Ik dacht al dagen lang: vraag het vandaag.

Maar omdat ik mij schaamde voor mijn vraag
wachtte ik het onbewaakte ogenblik.

Maar nu, haar bezig ziend in haar bedrijf,
en de kans hebbend die ik hebben wou
dat zijn onvoorbereid antwoorden zou,
vroeg ik: waarover wil je dat ik schrijf?

Het is van Nijhoff bekend dat hij niet alleen zijn vrouw dit probleem voorlegde, maar ook zijn vrienden en kennissen. Cola Debrot, één van Nijhoffs vrienden uit zijn Utrechtse tijd vermeldt dat ergens. De jurist Nijhoff studeerde in Utrecht van 1932 tot 1937 voor het doctoraalexamen Nederlands, dat hij inderdaad haalde. Volgens Debrot was de eerste inspiratiebron voor Nijhoff de novelle ‘De straat’ van Ina Boudier Bakker. Die novelle kwam in 1924 uit, maar wanneer Nijhoff er kennis van nam, vermeldt Debrot niet. In elk geval bleek Nijhoff gefascineerd door de thematiek van de novelle, toen hij, aldus Debrot, zijn eigen lange gedicht ook de titel ‘De straat’ wilde geven.