GeDICHTen

van

GERRIT ACHTERBERG

GeOPENd

ad haans

»UITGEVERIJ BUREAU PRAGMATEKST TILBURG«

© Ad Haans 2013. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-820406-4-7

HERZIENE UITGAVE

Eerste druk mei 2013

(Oorspronkelijke uitgave 1997)

INHOUD

KORTE BESCHRIJVING VAN ACHTERBERGS JEUGD

AFVAART

Plannen voor bundeling

Het samenstellen van de bundel en de uitgave

De ontvangst van Afvaart

Gedichten van Afvaart geopend

-Aan het roer dien avond stond het hart

-Zij ging bij mij vandaan

-Drievoudig verbond

-Misschien

-Droomgericht

-Licht

-Sneeuw

-Eenzaamheid

-Droomballade

-Verbeiden

-Het schilderij

-Achter het einde

-Vrouw

-Onderweg

-De wil der wegen

ACHTERBERGS DICHTERSCHAP

De dichter van de sarcophaag

Don Quichot in het schimmenrijk

Achterbergs zondige droom

EILAND DER ZIEL

Achterbergs levensweg tussen Afvaart en Eiland der ziel

De uitgave van Eiland der ziel

Datering van de gedichten

De ontvangst van Eiland der ziel

Gedichten van Eiland der ziel geopend

-Eiland der ziel

-Gij zijt met zoveel schemer heengegaan

-Vuurtoren

-In uw bloed

-Hulshorst

-Zomeravond

-De bruid zingt

-Bolwerk

-De dichter is een koe

-Ontwaken

-Deze morgen...

-Jericho

-Tendresse

-Smart

-Contact

-Nacht

-Woord

-Pharao

-Beumer & Co

-Contract

LITERATUURLIJST

KORTE BESCHRIJVING VAN ACHTERBERGS JEUGD

(Bron: Wim Hazeu: Gerrit Achterberg, een biografie. Amsterdam. Uitgeverij De Arbeiderspers. 1988)

Gerrit Achterberg werd op 20 mei 1905 geboren in Neerlangbroek in de provincie Utrecht. Zijn geboortehuis was de koetsierswoning van kasteel Sandenburg. Zijn vader was in die tijd de koetsier van graaf Van Lynden van Sandenburg, hetgeen inhield dat in de wintermaanden de hele familie Achterberg mee naar Den Haag moest, waar de graaf aan Lange Voorhout 13 zijn winterverblijf had. Achterbergs vader was evenals zijn zoon in Langbroek geboren, in 1875. Om de herkomst van zijn moeder hangt een waas van geheimzinnigheid. Waarschijnlijk is zij in 1878 bij een zestienjarig dienstertje verwekt door een adellijke gast op het buiten ‘Jagtlust’ in De Bilt. De dichter heeft daar nog vlijtig naspeuringen naar gedaan. Zijn vader heeft ooit eens opgemerkt hoeveel zijn vrouw leek op een dochter van jonkheer Hendrik van den Bosch.

Na de kinderjaren op het landgoed, waar het zoontje van de graaf zijn speelkameraadje was, ging Achterberg op 1 april 1911 naar school in Neerlangbroek. Vanaf 1912 was zijn vader geen koetsier meer, maar boer op een pachtboerderij van de graaf (‘Klein Jagersteyn’), die niet ver van het kasteel lag. Na de lagere school ging Achterberg van 1917 tot 1919 dagelijks op de fiets naar de openbare normaalschool in Wijk bij Duurstede voor een opleiding tot onderwijzer. Nadat die school opgehouden was te bestaan, schreef hij zich op 1 mei 1920 in op de christelijke Jan van Nassaukweekschool in Utrecht om de onderwijzersopleiding te vervolgen. Hij woonde in die tijd bij familie, maar hij trok zich veel terug om te lezen. In de weekeinden ging hij altijd terug naar Langbroek, waar hij met zijn broer Rijk lid was van de christelijke ‘jongelingsvereniging’.

Na de onderwijzersopleiding, waarvan hij het diploma behaalde op 19 juni 1924, kreeg Achterberg meteen een baan in Opheusden. Daardoor kon hij tijdelijk uitstel van militaire dienst krijgen. Hij vond zichzelf niet zo’n goede onderwijzer. Hij was verlegen en geremd, bleef veel op zijn kamer in het kosthuis, waar hij kettingrokend zat te lezen en gedichten begon te schrijven. Hij leerde er zijn eveneens dichtende vriend Arie Dekker kennen en korte tijd later, in september, ook zijn eerste grote liefde: Cathrien van Baak, die hem in het begin tot zeer erotische verzen inspireerde.

In 1925 begint Achterberg gedichten op te sturen naar Roel Houwink, dichter en recensent. Samen met zijn vriend Arie Dekker las en besprak hij de gedichten die ze naderhand overschreven uit de geleende bundels. Ze lazen Gorter, Kloos, Leopold, Boutens, Van de Woestijne, A. Roland Holst, Van Eyck, Bloem, Hendrik de Vries, Slauerhoff en anderen. In die eerste jaren in Opheusden had Achterberg nogal wat problemen. Allereerst met het onderwijzerschap. Het had zijn hart niet. De studie voor de hoofdakte, die hem meer toekomst als onderwijzer moest geven maar die hem ook uit militaire dienst moest houden, was hem een ware kwelling. En tenslotte was de verhouding tussen hem en Cathrien, vooral door zijn eigen ongecontroleerde driftbuiten, vaak zeer problematisch.

Begin 1927 kwam aan het probleem militaire dienst een eind. Op 3 januari moest Achterberg opkomen en na één maand werd hij afgekeurd wegens ‘zielsziekte’. Henk van Zalingen was zijn vervanger geweest, maar die kon daarna aan de school verbonden blijven, omdat er een andere onderwijzer vertrok. Geleidelijk aan werd Van Zalingen eenzelfde soort vertrouwensman voor Achterberg als Arie Dekker vanaf 1924 geweest was, tot die in 1927 met zijn ouders verhuisde.

De hoofdaktestudie bleef kwellen, ook al was de druk om ermee uit dienst te blijven ervan af. Achterberg las veel. Dostojevski (Schuld en boete) en A. Roland Holst (De Afspraak) waren zijn favorieten. Hij werd eenzelviger en vanwege zijn driftbuien moeilijker in de omgang. De relatie met Cathrien werd in de loop van 1927 steeds problematischer, totdat Vader Baak er eind 1927 definitief een einde aan maakte, nadat Achterberg in drift Cathrien met de dood bedreigd had.

AFVAART

Plannen voor bundeling

Nadat de twintigjarige Achterberg samen met zijn vriend Arie Dekker in 1925 het bundeltje De zangen van twee twintigers had uitgegeven, begon hij zijn volgende gedichten in tijdschriften te plaatsen: Elseviers Geïllustreerd Maandschrift, De Gids, De Gemeenschap, Opwaartsche Wegen, De Vrije Bladen, Groot-Nederland en De Stem. Al op 17 juni 1928, Achterberg is dan 23 jaar en nog steeds onderwijzer in Opheusden, schrijft hij aan Roel Houwink dat hij zijn gedichten wil bundelen.

Op 9 april 1929 stuurt Achterberg een cyclus van acht gedichten aan Arie Dekker, getiteld Het eiland der ziel. Ze lijken volgens Hazeu een autobiografisch verslag te vormen van het afscheid van Cathrien. De beginregels van de gedichten zijn in de oorspronkelijke volgorde de volgende: (hun plaats in de Verzamelde Gedichten staat erachter)

- Eens stond uw adem in mij stil (Eiland der ziel, 74)

- Gij zijt met zooveel schemer heengegaan (idem, 75)

- Gij stondt met een hoog hopen (Afvaart, 35)

- Het was een avond in de winter (Afvaart, 31)

- Aan het roer dien avond stond het hart (Afvaart, 22)

- De klok regeert de kamer (Afvaart, 32)

- De wereld is vergaan (Afvaart, 30)

- Misschien dat ge nog aanwezig zijt (Afvaart, 29)

In het derde gedicht was toen nog de slotregel:

sluimerend in uw hart, Cathrien

en zo werd het ook gepubliceerd in het tijdschrift ‘Opwaartse wegen’ en in de bundel Afvaart in 1931. Pas in de bundel Oude Cryptogamen (1951) had Achterberg de regel veranderd in:

sluimerend in uw hart voordien.

Het samenstellen van de bundel en de uitgave ervan

In de kerstvakantie van 1929 stelde Achterberg de bundel Afvaart samen. Hij werd daarbij geholpen door Bep van Zalingen, het zusje van Henk, op wie hij in de loop van 1929 verliefd geworden was en met wie hij zich eind augustus verloofd had. Roel Houwink was nog steeds de belangrijkste raadsman voor de dichter. Op 31 december 1929 stuurt Achterberg het manuscript van de bundel Afvaart naar Houwink met de woorden: “Zoo moge aan dit schip door u bij zijn afvaart de afzet gegeven worden; zoo moge ik de taak op de werven hervatten!”

Houwink gaat ermee naar de uitgever van ‘Opwaartse Wegen’, U.M. Holland. Halverwege 1930 stuurt deze de bundel terug en dan wendt Achterberg zich via Roel Houwink tot uitgeverij Van Dishoeck, die de bundel wel uit wil geven, mits een bekend letterkundige er een inleiding bij zou schrijven. Roel Houwink was daartoe bereid. In 1931 kwam de bundel uit, bestaande uit 51 gedichten, waarvan er 16 nog nooit waren gepubliceerd.

In 1930 waren ondertussen Achterbergs levensomstandigheden fors veranderd. Bep had een baan gekregen in Oldebroek en hijzelf had niet langer in Opheusden willen blijven. Eigenlijk wilde hij alleen maar dichter zijn. Maar omdat dat om financiële redenen nu eenmaal niet kon, had hij een baan op een school in Den Haag geaccepteerd, die hem door bemiddeling van graaf Van Lynden van Sandenburg was aangeboden

De ontvangst van Afvaart

‘Afvaart’ verscheen in mei 1931. Roel Houwink had er op verzoek van de uitgever een inleiding voor geschreven. Het werk viel buiten de bestaande stromingen, schreef hij, en daarom mocht het niet “onaangediend de wereld in”. De woorden “In dit dichten spreekt /.../ de menselijke natuur zich in haar primitieven staat uit. God daemon en eros liggen er nog onder denzelfden moederlijken mantel toegedekt” zouden de meest geciteerde uit de hele inleiding worden.

Houwink plaatste in een artikel in Opwaartse Wegen van augustus 1931, Primitieve poëzie, Achterbergs gedichten met hun “zuiver en direct levensgevoel” tegenover de “zwevende melancholie” van veel tijdgenoten, die “trouw hebben gezworen aan de mythe van een in de wolken verborgen paradijs”. Dit is een duidelijke verwijzing naar de dichter Nijhoff van de bundels De Wandelaar en Vormen. De Nijhoff van de Nieuwe Gedichten zal zich veel meer toewenden naar de aardse werkelijkheid, maar dat gebeurt pas in 1934.

Slauerhoffs recensie van 4 juni 1931 in de Nieuwe Arnhemsche Courant was niet erg lovend over de bundel Afvaart. Hij vond de poëzie “van dezen onderwijzer met ondichterlijke naam /.../ absoluut niet oorspronkelijk”. Hij zag teveel invloed van Leopold (het vage en zweverige), van A. Roland Holst (de ‘metaphysische loopjes’) en Marsman (de prosodische vrijheden). Ook Van Duinkerken keurt in een overzichtsartikel in het letterkundig tijdschrift ‘De Gemeenschap’ veel af in de bundel, maar desondanks noemt hij Achterberg toch “een waarachtig dichter en van inderdaad niet gemeene begaafdheid”.

Tegenover het negatieve oordeel van Slauerhoff en Van Duinkerken stond het veel positievere van J.C. Bloem in Den Gulden Winckel (juni 1931). Bloem roemde niet alleen het dichterlijk talent van Achterberg, maar ook de oorspronkelijke persoonlijkheid. De inleiding vond hij overbodig “omdat deze poëzie geen verdediging behoefde”.

Nijhoff brandt in zijn bespreking van Afvaart heel scherp los tegen die inleiding van Houwink. (Martinus Nijhoff: G. Achterberg: Afvaart, in: Verzameld Werk 2, blz. 695-697, Amsterdam 1982) “Door en door een lyricus is G. Achterberg”, zo begint Nijhoff zijn bespreking. Hij rekent Afvaart tot “de beste debuten van dit jaar” en hij prijst Achterbergs binnenrijmen en assonanties. De invloed van Leopold ziet hij in “de zachte eentonigheid van elkaar herhalende en neuriënd toedekkende klanken”. Over de inhoud zegt hij: “Het regent, het schemert, het sneeuwt en treurt in deze bewolkte namiddagverzen, en als schimmen wandelen in deze atmosfeer een dichter en een gestorven geliefde nog eenmaal tezamen door de vage eindeloosheid van in nevelen verzonken landwegen.”.

Daarna gaat Nijhoff uitvoerig in op technische details in het gedicht Drievoudig verbond en tenslotte geeft hij Houwink ervan langs: “Zelden heb ik een slechter karakteristiek gelezen. Dat het verbeeldingsrijk van deze jonge dichter ‘grenst aan den varkensstal en de mestvaalt’ en dat het daar ‘in den winter geraden is op klompen te loopen’ slaat misschien op de omstandigheid dat deze dichter een dorpsschoolmeester is, maar het geeft een averechts beeld als inleiding tot deze fijnzinnige poëzie”. Nijhoff slaat hier hard terug op de vermeende aanval op hem in de inleiding van Houwink.

Jan Greshoff betitelde Afvaart twee jaar later in Groot Nederland als ‘een prachtig begin voor een dichterlijk leven’. Marsman, die in 1932 niet zo erg positief was, roemde in 1940 ‘de merkwaardige eenheid van atmosfeer, gegeven en toon’ van de bundel Afvaart. (H. Marsman: Gerrit Achterberg: Afvaart; Eiland der ziel in: Verzameld Werk, blz. 814-819, Amsterdam 1960) Hij citeert eerst het gedicht Droomgericht (toen nog: Het gericht) in zijn geheel. Dan roemt hij Achterbergs overtuigingskracht en zijn eenvoud van ‘dichterlijke middelen’.

Marsman zegt ‘geen indringende beelden, geen meeslepende muzikaliteit, geen vervoerende rythmen’ in Achterbergs poëzie te zien, maar ze desondanks zeer bezwerend te vinden. Er zijn geen kleuren, aldus Marsman, alleen het zwart van de grond en de dreigende hemel, het grijs van de regen en onaards wit licht. Binnen het scala van de menselijke gevoelens zijn slechts twee elementaire krachten werkzaam, de liefde en de dood. De natuur wordt gedeeltelijk vermenselijkt (broeder winter) en delen van het menselijk lichaam herleid tot natuurelementen (oogen die nog sterren waren).

De verbondenheid met de natuur is doordesemd van een ‘primordiale onschuld’, vindt Marsman, ondanks de schuldgevoelens in Droomgericht. In Het schuldige lied staat ‘maar ik bleef heel’ en in Droomballade kan de geliefde ‘haar dansen weer herhalen’ en voelt de pleger van de gruweldaden zich tenslotte ‘o droomenbond, verlost’. De dood van de geliefde schijnt voor de dichter de enige mogelijkheid om zich van een demon te bevrijden en met haar vereeuwigde en verheerlijkte beeld een nieuw leven te beginnen.

Soms is de dode geliefde een standvastig teken, soms is zij onwezenlijk en vluchtig. Die dubbelheid, vindt Marsman in 1940, maakt de bundel als geheel zo tragisch. De dichter is een instrument van het noodlot geweest, maar hij weet dat hij daarbij meer op bestendiging dan op verwoesting uit was. Alles wat in Afvaart beschreven wordt, zegt Marsman, liep op de gebeurtenissen vooruit. Het zijn verzen waarin het noodlot zichzelf maar ten dele bewust werd en daarom zijn ze volgens hem soms zo duister, zo somnambuul, en is het ritme soms zo onvast. Veel gedichten zijn tegelijk zo bezoedeld en zo puur glanzend als een pasgeborene.

Meertens schreef in 1964 dat het hem nog helder voor de geest stond, hoe de jongere letterkundigen in 1931 onmiddellijk het nieuwe en sterke geluid van Achterberg herkenden, ofschoon men aanvankelijk in de sterk verzuilde samenleving niet goed wist waar men Achterberg moest plaatsen. Maar al gauw werd hij wegens zijn herkomst ingelijfd bij de ‘Jong-Protestantse dichters’.

Tenslotte nog een opmerking over de verkoop van de bundel. Uitgever Van Dishoeck had als voorwaarde bij de uitgave gesteld, dat Achterberg zou bijdragen in de onkosten, als de verkoop van de bundel teleur zou stellen. En dat gebeurde inderdaad. Er werden maar 43 exemplaren verkocht voor in totaal ƒ52,-, terwijl de onkosten vier keer zo hoog waren geweest. Achterberg mocht zijn bijdrage in die onkosten gelukkig over vier termijnen verdelen.

GEDICHTEN VAN AFVAART GEOPEND

Omdat Achterberg de naam heeft ‘duister’ en moeilijk te zijn, heb ik een aantal gedichten van een bespreking voorzien. Zo probeer ik wat dicht is open te maken. De keuze van de besproken gedichten is uitsluitend bepaald door mijn persoonlijke voorkeur.

Aan het roer dien avond stond het hart
en scheepte maan en bossen bij zich in
en zeilend over spiegeling
van al wat het geleden had
voer het met wind en schemering
om boeg en tuig voorbij de laatste stad

*

Met dit titelloze gedicht opent Achterberg zijn bundel Afvaart. We kunnen het beschouwen als een motto, als een dichterlijk programma. Het schip van de poëzie vaart in de richting die door stuurman hart bepaald wordt. Het hart staat aan het roer. Het is avond en de maan staat aan de hemel. Stuurman hart neemt de maan en de bossen waar en scheept het waargenomene bij zich in. Poëzie is niet enkel gevoel, niet enkel emotie, schijnt Achterberg te willen zeggen, poëzie voert beelden met zich mee, herinnerings- en voorstellingsbeelden, maar ook beelden voor vergelijkingen, metaforen. Het schip van de poëzie vaart over spiegelend leed. We kunnen ook zeggen dat het erop drijft, dat het zonder dat spiegelende leed zou zinken. Het hart heeft dat leed verdragen, dat verdriet doorstaan en nu vaart het daarover weg, terwijl de wind en de schemering het schip omringen, om boeg en tuig spelen. Het hart vaart af. Het vaart voorbij de laatste stad, waar de mensen zijn, want het wil eenzaamheid.

Na dit openingsgedicht volgt een kleine cyclus van drie gedichten onder de titel