GRAWITZ

-Aantekeningen van een vader
over het verlies van een zoon-

roman

Reinier de Wolf

© Bureau Pragmatekst 2014. Westpoint 120, 5038KG, Tilburg

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Drukwerk: Gianotten Printed Media, Tilburg

ISBN 978-90-820406-8-5

’De mens is voor een tijd een plaats van God’

Gerrit Achterberg

‘De schrijver is per definitie indiscreet. Hij is de verrader, de onthuller, de ontdekker. Hij is de vijand van het stilzwijgende verbond, van het duistere familiegeheim …

Connie Palmen

‘De daad die men naliet heeft
meer kwaad dan de daad gedaan’

Martinus Nijhoff

PROLOOG

Vergeef me, zoon, ik heb een boek over je geschreven en dat zou je niet toegejuicht hebben. Het schrijven niet, het publiceren helemaal niet. Toch moest ik het doen, geloof me. Het boek is geschreven omdat ik het schrijven niet kon laten, tijdens je ziekte al niet, na je dood nog minder. Het bracht me dichter bij je, elke dag, elk uur. Niet schrijven zou me tot een lusteloze hebben gemaakt, een levenloze, een zombie, ondergedompeld in treurnis. Ik schreef net als Connie Palmen tegen het vergeten in, om je achter je schuilnaam levend te houden, samen met de andere personages.

Had ik het geschrevene voor mezelf moeten houden? Nee, want dan zou je voor de buitenwereld steeds dieper blijven wegzakken in het zwarte gat van de dood. Het is niet genoeg dat je met dit boek voor mij een levende blijft. Ik wil dat je vrienden en vriendinnen je hier herkennen, je vele kennissen en familieleden, iedereen met wie je hebt samengewerkt, ja zelfs je patiënten, voor wie je het liefst alles verborgen had gehouden. Ik wil niet dat je verborgen blijft, ik wil dat je leeft en dat men je ziet en dat je onontkoombaar bent en onvergetelijk. Je moet weer in kroegen staan en bulderend lachen, je moet weer fietsen met je vrienden en skiën en duiken, en een hekel hebben aan administratie, en aan post, en aan helpende vaders. Ik hield van de grote, sterke kerel die je was, ook al wilde ik je, in gedachten veelal, nog steeds wel kneden, bijvijlen, polijsten. Je kon daar woedend om worden, en terecht.

Toen je student was en ongeveer half zo oud was als ik, schreef ik je een brief, omdat er tussen ons weer iets was misgegaan. Die brief ging over onze onenigheden en over het bekende literaire thema van het vader-zoonconflict, dat door een recensent van de roman ‘Nooit meer slapen’ was behandeld onder de titel “Met zijn vader op zijn nek”. Jij had mij op je nek! Ik zag dat en bekende schuld in die brief, want mijn helpen bleek voor jou een vernedering en mijn discussiëren een gruwel. Ik schreef je dat een zoon er goed aan deed als hij zich van zijn sturende vader losrukte, als hij hem van zijn nek schudde. Ik beloofde beterschap, maar struikelde nog vaak. Vergeef me, Erik, vergeef me ook nu weer bij deze laatste vermoedelijke onenigheid. Vermoedelijk, omdat we slechts kunnen gissen naar je uiteindelijke oordeel over dit boek. Jij bent er niet meer en kunt dus geen toestemming meer geven. Ik kan nu niet anders dan zonder jouw toestemming doorgaan, want zoals Nijhoff zegt: de daad die men naliet, doet meer kwaad dan de daad. Doe ik het niet, dan heb ik levenslang een wond in mijn binnenste, doe ik het wel, dan krijgt jouw ontroerende leven en moedige sterven misschien de aandacht en liefde die het verdient.

INHOUD

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 9

Hoofdstuk 10

Hoofdstuk 11

Hoofdstuk 12

Hoofdstuk 13

Hoofdstuk 14

Hoofdstuk 15

Hoofdstuk 16

Hoofdstuk 17

Hoofdstuk 18

Hoofdstuk 19

Hoofdstuk 20

Hoofdstuk 21

Hoofdstuk 22

Hoofdstuk 23

Hoofdstuk 24

Hoofdstuk 25

Hoofdstuk 26

Hoofdstuk 27

Hoofdstuk 28

Hoofdstuk 29

Hoofdstuk 30

Hoofdstuk 31

Hoofdstuk 32

Hoofdstuk 33

Hoofdstuk 34

Hoofdstuk 35

Hoofdstuk 36

Hoofdstuk 37

Hoofdstuk 38

Hoofdstuk 39

Hoofdstuk 40

Hoofdstuk 41

Hoofdstuk 42

Hoofdstuk 43

Hoofdstuk 44

Hoofdstuk 45

Hoofdstuk 46

Hoofdstuk 47

Hoofdstuk 48

Hoofdstuk 49

Hoofdstuk 50

Hoofdstuk 51

Hoofdstuk 52

Epilogue

1.

Erik de Wolf, huisarts in een middelgrote gemeente in Brabant, had de hele dinsdag gewoon in zijn praktijk gewerkt, terwijl Femke, zijn tien jaar jongere partner en therapeutisch psychologe bij het OM, bij hoge uitzondering ziek was thuisgebleven. Ze was al een paar dagen flink grieperig en daarom had ze die dag haar zorgtaken aan haar teamgenoten overgelaten. Erik had laat in de middag nog een stokoude patiënte bezocht met wie hij altijd geweldig lachen kon en na zijn thuiskomst in de nieuwe woning had hij ook nog voor het eten gezorgd en de afwas gedaan. Alsof er niets aan de hand was eigenlijk. Daarna was hij net als de zieke Femke op een bank bij de tv gaan liggen om uit te rusten van de welbestede dag.

Niet lang echter, want er was wel degelijk wat aan de hand. De heftige bewegingen en vreemde geluiden die hij plotseling maakte, brachten Femke eerst eigenlijk aan het lachen. Ze lachte vaak en graag om Erik, ze was dagelijks grapjes van hem gewend. Dus dacht ze nu ook meteen dat het gekheid was. Maar al gauw bespeurde ze aan zijn gezicht, zijn mond, zijn tong, én aan de spastische bewegingen van zijn hele lijf, dat het helemaal mis was. Even later, toen hij zelfs niet meer ademde, was ze bang dat hij dood was. Hevig ongerust belde ze 112. Ze kreeg nauwelijks lucht. De telefonist hield haar gelukkig met zijn rustige stem aan de praat, totdat de ambulance ter plekke was. Erik was intussen nog wel even bijgekomen maar hij had niets kunnen zeggen, en toen de ervaren verpleegkundigen met hem bezig waren, kreeg hij een tweede aanval en later naast haar in de ambulance weer een. Hij werd bij de noodhulp natuurlijk meteen gescand, maar de resultaten van die CT-scans waren niet erg duidelijk. Voor de zekerheid werd hij daarna naar de intensive care gebracht, want als er weer een aanval zou komen, moest hij direct aan de beademing.

Aan Eriks bed in het ziekenhuis, nog voor hij op de IC lag, had Femke kans gezien om ons te bellen. Het was tien voor tien. De epileptische aanvallen waren duidelijk geweest, zei ze, maar naar de oorzaak was het gissen. Hij was in goede handen nu. Het had weinig zin dat we naar het ziekenhuis kwamen. Ze hadden in de scans wel iets gezien in het hoofd en ook in de borst, maar dat was allemaal niet helder. Na het telefoontje hield ze ons nog een poos met sms’jes op de hoogte. Het laatste kwam om tien over half een ’s nachts. Hij was toen helder en zelfs opgewekt (vanwege de toegediende middelen waarschijnlijk), en kon zich niets van het gebeurde herinneren.

“Wat kijk jij ernstig”, had hij gezegd.

“Ja, wat wil je, je ligt hier in het ziekenhuis!”

“O ja, in het ziekenhuis? Dan maak ik dat ook ’s een keertje mee.” En met een gelukzalige glimlach had hij zijn hoofd weer in de kussens geworpen. Hij herinnerde zich daar later niets meer van en van de gelukzaligheid was de volgende ochtend evenmin iets over.

We kregen gegevens over de tijden en gingen de volgende dag op bezoek, mijn vrouw Maaike en ik. Erik was onze jongste zoon. Hij had één broer: Stijn. Femke zat al aan zijn bed. In ons gesprek stonden de huiveringwekkende insulten centraal. Erik was er niet gerust op. De verpleger had gezegd, dat er iets in de borst gezien was en ook in het hoofd, dus hij dacht als medicus meteen aan kanker en aan uitzaaiingen in de hersenen. Wij protesteerden heftig en kwamen met veel mildere scenario’s aanzetten. Ter geruststelling verwezen we naar een buurman die na een epileptische aanval alleen maar wat medicijnen hoefde te slikken en wat voorzichtig moest zijn met alcohol. En die was nu de tachtig al gepasseerd! Erik wenste niet te luisteren naar die onzin. Er kwam een verpleegster binnen met een volle karaf in haar hand. Het was bariumpap voor een buikonderzoek met contrastvloeistof. Nog tijdens het bezoekuur moest hij daar een paar bekers van drinken want het onderzoek zou om half vijf plaatsvinden. De volgende morgen zou hij nog een mri-scan van het hoofd moeten laten maken.

De dag erna, zestien dagen na zijn vierenveertigste verjaardag, om tien voor één ’s middags werd hem het ergst denkbare onthuld: overal kanker, Grawitzkanker. Het grootste gezwel zat rond een nier, was veel groter dan die nier zelf. Hij belde Femke en hij belde ons. Maaike lag bij het logerende kleinkind te slapen, dus ving ik het telefoontje op, dat hij met een zwart floers om zijn stem en brekend van verdriet begon. Het gesprek dat zich daarna gedurende een kwartier voltrok, ging over onzegbare pijn, over schijnbare onwerkelijkheid, over een onbarmhartig lot dat geen ethiek kent, over wegvluchten of de vijand in de ogen zien, over ‘alles op de rails hebben’ en dan ineens voor de afgrond van de dood gesleurd worden. Ik wenste, staande in de serre met die telefoon aan mijn kop, maar één ding: dat ik op staande voet alle ellende van hem zou kunnen overnemen en dat ik in zijn plaats in dat ziekenhuisbed zou kunnen gaan liggen. Ik besefte tegelijkertijd hoe onnozel die wens was en hoe weinig er aan al die uitzaaiingen te doen zou zijn. Ik vreesde meteen het ergste. Niet dat ik ervaring had met onontkoombare dreigingen, geenszins. We hadden nog nooit iets meegemaakt eigenlijk. Geen ramp had ons ooit beroerd.

In de loop van de middag belde hij weer. Hij kon het nog steeds niet geloven en als het tot hem doordrong wilde hij er vandoor. Maar telkens werd hij ingehaald, zei hij, en bij de strot gegrepen. Ik probeerde hem heel voorzichtig bij te brengen, dat hij beter niet kon vluchten, dat hij stil moest blijven staan, zich om moest keren en dan het noodlot recht in de ogen moest kijken, tot het uiterste gewapend. Met al zijn geestelijke en lichamelijke krachten moest hij zich tegen de kanker keren, betoogde ik. Maar nog terwijl ik het zei, besefte ik hoe hopeloos ik klonk.

2.

De specialiste die aan zijn bed kwam tijdens het tweede bezoekuur was een lief mens van hooguit vijftig. We waren er allemaal. Er waren geen bezoekbeperkingen meer, dus behalve Femke waren ook zijn moeder Maaike, zijn broer Stijn en ik op zijn kamer. De specialiste was oncoloog en internist. Ze gaf uitleg over de Grawitz-tumor en over de mogelijke behandelingen ervan. Ze stelde voorop, dat voor de hersenmetastasen heel snel een zogenaamde ‘gamma knife’-behandeling nodig was: een heel gerichte bestraling, waarbij bundels van honderden gammastralen met uiterste precisie op enkele vierkante millimeters werden gericht. Erik stelde heel directe vragen over de effecten van die bestraling, over de mogelijkheid om zijn praktijk aan te houden en over de nog te verwachten levensduur en ze antwoordde daar zo eerlijk mogelijk op. Die praktijk zou hij moeten verkopen, zei ze ronduit, maar dat kon nog wel even wachten. Hij moest vooral geen overhaaste stappen zetten. Of hij nog zou mogen autorijden? Nee, nee, voorlopig geen denken aan. En dat terwijl hij nergens liever zat dan achter het stuur van zijn nieuwe BMW. In het allergunstigste geval, zei ze, zou hij misschien nog een paar jaar te leven hebben.

Ik kon het niet aanzien, hoe hij in zijn hoge bed de keiharde oordelen van de oncologe lag te verwerken, beurtelings naar háar, naar zijn vriendin en naar ons kijkend. Ik vond de aanblik van zijn in-en-indroevige ogen plotseling zo verschrikkelijk, dat ik onverhoeds in snikken uitbarstte, mijn gezicht verbergend achter mijn zakdoek. Dit was nog veel heftiger dan die scène van een paar jaar geleden, in die vrijgezellenkamer in Nijmegen, na zijn scheiding. De avond voordat wij hem daar voor het eerst bezochten, had hij in zijn radeloze eenzaamheid de kieren van zijn deuren proberen dicht te stoppen om de gehorigheid te verminderen. Toen ik mij voorstelde hoe hij daar op zijn knieën voor de deuren van die vreselijk ongezellige kamer had moeten liggen, om de stripjes schuimrubber op maat te knippen voor die verdomde spleten daaronder, overviel mij zo’n zelfde soort deernis en machteloosheid als in die ziekenkamer. Dat was twee en een half jaar geleden.

Erik zelf hield zijn ogen manmoedig droog tijdens de betoogjes van de specialiste, maar de wanhoop die ze uitstraalden was onontkoombaar, evenals de trek van pijn die om zijn mond lag. Heel zijn levensgeluk lag aan diggelen, een kerstboombal in duizend scherven. Alles wat hij bereikt had, soms moeizaam en met taaie volharding, werd hem uit handen gerukt door dat lieve meelevende mens. Hij werd beroofd van alle toekomst die ertoe deed. Wat hij overhield was hoogstens een paar jaar ziekte en ellende. Veel wist ze niet, zei ze, er zat veel giswerk in haar woorden. Toen ze daags ervoor naar huis reed, had ze steeds zijn droeve gezicht voor zich gezien. Ze kende de ziekte maar al te goed! Het wende nooit. Deze agressieve nierkanker, Grawitz genaamd, was een echte ‘silent killer’. Er was ruimte genoeg rondom de nieren, je voelde jarenlang niets. En die kruip-door-sluip-door-wegen naar longen en hersenen waren haar ook maar al te goed bekend. Haar man was een paar jaar eerder aan dezelfde kanker gestorven. “Over een paar uur komt de neurochirurg”, zei ze bij het afscheid, “die zal meer over de bestralingen vertellen”. Toen ik Erik daarover belde in de loop van de avond, bleek die gezegd te hebben, dat de metastasen in de hersenen door de modernste techniek tot wel één tiende van hun omvang zouden kunnen worden gereduceerd. Daarna zouden ze echter wel weer gaan groeien en waarschijnlijk zouden er nieuwe gevormd worden ook, nog afgezien van de metastasen die nu nog onzichtbaar waren. Hij klonk verslagen en zonder hoop.

Toen mijn vrouw en ik in de vroege avond van de zaterdag daarop naar de kerk liepen, waar ik een lectorsbeurt zou vervullen, stelde ik vast, dat Erik volgens spirituele leermeesters z’n uiterste best zou moeten doen, om in het hier en nu te blijven. Hij mocht niet over de toekomst nadenken of nostalgisch bij het verleden blijven hangen. Telkens als hij dat zou doen, zou hij kostbare momenten van het hieren-nu missen, wist ik uit mijn boeddhistische handboeken. Maar wat zou dat eigenlijk? Wat had dat zo gekoesterde ,hier en nu’ de jongen eigenlijk nog te bieden? Wat viel er nog te genieten na je doodvonnis? Dát zeiden die boeddhisten niet! Die hadden meditatietijd genoeg. Maar kun je doodstil gaan zitten mediteren als je op een glijbaan naar je ondergang roetsjt? Waar moest Erik de rust vandaan halen? Hoe kon hij meester worden over zijn geest, zijn gedachten en zijn dromen, nu zijn hele toekomst in gruzelementen lag? Die vluchtneiging van hem was misschien wel een góed ding, want zo’n vlucht voerde hem weg van die onheilszwangere toekomst. Telkens als het onheil zich aan hem opdrong, voelde hij zich reddeloos verloren. Met meditatie willen de boeddhisten hechting voorkomen, want hechting is de enige oorzaak van lijden menen ze. Maar hoe ontsnap je als jonge vent aan hechting? Hij hield van zijn lief, van zijn auto, van zijn huis, van zijn werk, hij hield overal van, hij was aan álles gehecht. En dat alles zou hem nu zonder pardon afgepakt worden. Hoe zou hij in godsnaam aan die berovingen kunnen ontsnappen? Hij zou zich misschien door films of lectuur, door muziek misschien ook, door mijmerijen of dromerijen uit zijn ellende kunnen laten wegvoeren naar andere werelden, maar hij zou kort daarna toch weer met een harde smak op de vloer van de realiteit terechtkomen. Voor de lessen van Boeddhistische leermeesters was het na zijn doodvonnis veel te laat. In de snelkookpan van zijn hersenen waren de onheilsgedachten niet meer te keren. Leren hoe hij van zijn geest een granieten berg zou kunnen maken, waaromheen de stormwinden zouden gieren zonder dat ze zijn rust zouden verstoren, dat was onmogelijk geworden. De klap van het lot was keihard, onverbiddelijk, onontkoombaar. Als je nu met zogenaamde wijze lessen bij hem zou aankomen, zou hij je weghonen vanuit zijn diepe put. Heel zijn binnenste schrijnde en schuurde. Waar zou hij nog een beetje troost kunnen vinden? Niet bij Boeddha, niet bij Prediker. Misschien bij een film als ‘The Bucket list’, waarin twee terminaal zieke mannen, een miljardair en een werkman, een lijst afwerken van wat ze nog graag hadden willen zien of willen doen. De miljardair maakte alles mogelijk. Met zijn privé-jet konden ze overal heen. Erik kende die film.

3.

Op zondagmiddag ontving hij ons in zijn nieuwe huis, waar hij sinds vrijdag twee etmalen met zijn lief alleen was geweest. Zijn stem was opnieuw hees en onvast. Hij was heel moe, zei hij, maar hij was toch dankbaar dat ze met z’n tweetjes momenten hadden gekend, waarin ze even niet bij het verschrikkelijke waren, waarin ze even in vergetelheid vertoefden. De gordijnen waren het hele weekend dicht gebleven. Niemand in de buurt kende hen nog. Niemand in de buurt wist ergens van. Vrienden en vriendinnen hadden wel gemaild, ge-sms’t en gebeld, maar niemand was langsgekomen, daar hadden ze wel voor gezorgd. Ook wij hadden ’s morgens te horen gekregen dat onze aanvankelijke afspraak wel een paar uren naar achteren kon worden verschoven, want ze konden pas om half negen ’s avonds terugkomen in het ziekenhuis, omdat de kamer een paar dagen aan een andere patiënt was toebedeeld. We kregen koffie en frisdrank en ik zorgde dat de nieuwe i-pad die we hem gegeven hadden, op het draadloze netwerk werd aangesloten. Dan kon hij er foto’s op binnenhalen van zijn lief, foto’s die ik van hun vakantie-cd had gehaald en in mijn ‘cloud’ had geplaatst. Zelf die cd in het ziekenhuis bekijken kon niet, want de laptop moest bij Femke blijven.

Hij droeg een joggingpak en zag er bedroefd uit. Hij was murw gebeukt door de onophoudelijke herinneringen aan zijn doodvonnis. Hij hoopte nog wel een klein beetje dat de bestraling, het ‘gamma knife’, succesvol zou zijn de komende week, en ook dat hij dan misschien rond de jaarwisseling aan de nier zou kunnen worden geopereerd, maar hij was er lang niet gerust op. Hij was ook een beetje bang voor dat bestralingsmes, omdat hij helemaal ingeschroefd en door apparatuur omhuld zou zijn. De gammastralen zouden vijf maal hun vernietigende werk moeten doen op vijf verschillende precies berekende plaatsen. Hij zou een metalen helm opgeschroefd krijgen. De schroefjes zouden in zijn hoofdhuid en tegen zijn schedel prikken. Hij keek een beetje naar de geluidloze beelden van de tv die ter afleiding aanstond, en op een gegeven moment zei hij bij de vrolijke beelden van een aantal jonge mensen: “die mankeren allemaal niets”. Femke was in de keuken soep en broodjes aan het klaarmaken en hij zei tegen ons dat hij haar zo heel erg nodig had. Mijn vrouw zei zacht: “Maar Femke jou ook”. Hij zweeg en keek ons met betraande ogen aan. Er was niets dat we konden doen. Ja, ik kon een beetje pielen aan Femkes laptop, zodat die eindelijk op het netwerk zou aansluiten, maar waar het wezenlijk om ging, daar was ik machteloos. Het ging om zijn dromen van levensgeluk met zijn lief en zijn werk en om de verwoesting van dat alles. Het was zeer de vraag of hij nog ooit auto zou mogen rijden en of hij ooit weer in zijn praktijk aan de slag zou kunnen. Hoe zou dat straks toch moeten met die praktijk? Zou hij die uiteindelijk moeten verkopen en van een ziekteuitkering moeten gaan leven? Het zou dan wel inleveren worden met zo’n uitkering, dacht hij, want die zou wel niet veel meer bedragen dan de helft van wat hij tot nu toe verdiende. ‘Maar als ik dood ga’, zei hij erbij, ‘dan zal Femke het huis wel grotendeels vrij krijgen gelukkig’.

‘Als ik dood ga’, zei hij en dat hakte er ontzettend in. ‘Als hij dood zou gaan’! Maar hij was mijn zoon, verdomme! Hij was een volle generatie jonger! En hij had zijn leven nu net zo prachtig op orde: een nieuw praktijkpand, een lieve vriendin met wie hij nog geen maand samenwoonde, het mooiste huis dat hij ooit bezat en een gloednieuwe auto! Hij was heel trots op dat alles! En wij op hem. Gelukkig kreeg ik de laptop van Femke eindelijk aangesloten op het pas geïnstalleerde draadloze netwerk. Eindelijk had het ding de vraag naar het werkelijke beveiligingswachtwoord gesteld en niet, zoals steeds tevoren, ijzerenheinig meegedeeld, dat de netwerksleutel dertien in plaats van twaalf tekens moest bevatten. Dus wat de monteur van Ziggo niet was gelukt, lukte mij tenslotte wonder boven wonder wel. Femke en Erik waren me heel dankbaar. Ze hadden het zelf ook eindeloos geprobeerd.

Het maniakale gedoe met de laptop had me meer dan een uur gekost, maar ik had toch niets beters te doen en ik had bovendien iets warms op mijn knieën, want het was koud in huis. De vloerverwarming mocht wegens de nieuwe parket- en tegelvloeren nog lang niet ten volle worden gestookt. Toen het kwart over acht was geworden, moesten we weg. Femke ging hem naar het ziekenhuis brengen en zou moederziel alleen terugkomen, later op de avond. We realiseerden het ons met grote deernis. Erik zocht zijn spulletjes bij elkaar en we namen afscheid. Pas in de auto, terwijl ik zwijgend naast mijn vrouw zat op de grote weg, voelde ik de hete tranen achter mijn oogleden prikken. Ik durfde niet opzij te kijken.

4.

Ik werd zijn boekhouder. Op de eerste maandag van zijn ziekteverlof zat ik urenlang in zijn spreek- en onderzoekskamer zijn papieren door te nemen. De vervanging van zijn zorgtaken gebeurde in de kamer ernaast. Hij had als gemachtigde in het verleden regelmatig betalingen verricht voor de verschillende collectieven die er in het grote praktijkpand gevestigd waren en die voorschotten moesten verrekend worden. Dat moest al veel langer, maar het was er nog niet van gekomen, want Erik had een gloeiende hekel aan administratie. Ik niet, ik was er dol op, zeker als het voordeel opleverde. Meestal ging het om voorschotten voor de duopraktijk van collega Willem en hemzelf, maar soms ook voor grotere gehelen. Het werd tijd, vond ik, dat wat hij voor anderen betaald had, terugvloeide naar zijn eigen praktijkrekening. Ook kwamen er dagelijks nieuwe rekeningen binnen die door mij betaald moesten worden. Niet voor de anderen, want daar paste ik voor. Dat moest Willem maar gaan doen. Er moesten dus nieuwe betalingsafspraken met de andere collectieven worden gemaakt, en uiteraard ook vervangingsafspraken. Tot en met zes januari zou de ‘Hoed’ (de zes ‘huisartsen onder één dak’ bij elkaar) alle vervangingen met gesloten beurzen op zich nemen, maar daarna niet meer. Wat had ik als zijn waarnemer nog meer te doen? Wel, de salarissen van de assistentes moesten iedere maand worden betaald en dat gebeurde niet automatisch. Er zouden brieven moeten worden beantwoord en er zou regelmatig aan felicitaties en attenties moeten worden gedacht. Er zou ook een brief moeten worden opgesteld voor alle patiënten, maar de belangrijkste taak was toch wel het zoeken naar een vervanger. Zijn naaste collega Willem had daar al schriftelijke voorstellen voor geformuleerd, ook namens de andere vier. Erik zou daar zijn goedkeuring aan moeten geven. Willem had op mijn eerste boekhouddag wegens een eerdere nachtdienst weliswaar een vrije dag, maar hij bracht die gelukkig op de praktijk door en kwam regelmatig binnenlopen om te zien of ik vragen had of om eigen probleempjes aan mij voor te leggen. Assistentes brachten koppen koffie en een beker soep en de dag vloog om. Ik maakte wat filmopnamen van zijn kamer en zoomde in op de twee schilderijen van mijn goede vriend Toon, maar ook op de appel die hij vorige week dinsdag meegebracht had en die waarschijnlijk sindsdien onberoerd was gebleven. Die appel was voor mij als een relict uit zijn vorig leven. Ik stak hem wat besluiteloos in mijn zak. Hij zou waarschijnlijk nooit meer door hem gegeten worden. Zijn administratie was niet erg ordelijk, wat ik al verwacht had, maar ik kon er toch uit wijs en ’s avonds, tijdens het bezoekuur, kon ik hem een flink aantal gerichte vragen stellen en aardig wat papieren ter ondertekening voorleggen. Het was zo veel dat hij er moe van werd. En dat in één week!

Vele, vele jaren had hij er nog door moeten brengen, in die prachtige kamer op de praktijk. Alles sprak er nog van zijn aanwezigheid: klaarliggende instrumenten, notitietjes over afspraken en beloften, een envelop die nog verstuurd moest worden, diverse feestelijke berichten van blijde gebeurtenissen en vooral de nonchalance waarmee alles vrij chaotisch was weggelegd op het bureau en op de aflegplanken. Dokter De Wolf was een grote, vrolijke en zorgzame kerel, maar hij was geen boekhouder. Daarvoor had hij in het verleden, op gezette tijden wanneer de chaos onoverzienbaar was geworden, zijn vader op zijn pad gevonden en later, toen hij definitief zijn eigen bedrijf begonnen was, zijn accountants. Zijn broer Stijn had in zijn begintijd ongeveer dezelfde habitus. Ook daar heb ik wel eens hele kasten moeten ordenen met stapels en stapels van bankafschriften en rekeningen van jaren her. Administratieve sloddervossen waren het, die zonen van mij.

Toen wij zondags op uitnodiging van Erik naar hem toe moesten, was Stijn met zijn gezin bij ons, maar zij durfden niet mee te gaan omdat ze twijfelden of de uitnodiging ook voor hen gold. Maar op maandag haalde Stijn de schade in. Samen met Femke zat hij uren en uren aan het bed van zijn broer en luisterde mee naar de berichten van twee langskomende specialisten, de lieve oncologe en de uroloog. ’s Avonds, toen wij kwamen, ik met de eerste administratieve vracht, was hij nog maar een paar uurtjes weg. Femke ging toen ook, want die moest thuis vriendinnenbezoek opvangen. Rond half tien gaf Erik te kennen dat hij in de aanloop naar zijn slaap graag nog wat tv wilde kijken. Hij was doodmoe geworden van al die zorgen om een praktijk waar hij naar de mening van zijn medische omgeving en ook naar zijn eigen oordeel waarschijnlijk nooit meer zou functioneren. Hij had de afgelopen week niet alleen meerdere doodvonnissen gekregen, hij was ook nog eens op staande voet ontslagen uit zijn o zo geliefde betrekking. Heel langzaam, sluipenderwijs, was dat pijnlijke besef bij hem binnengedrongen. In het allergunstigste geval zouden hem misschien nog vijf jaar resten, maar de kans daarop was minder dan tien procent. En dan wachtte hem nu ook nog een botscan, want misschien had de Grawitz-tumor, die ‘silent killer’, behalve zijn nier, zijn longen en zijn hersenen, ook nog zijn botten aangetast. Dan zou de laatste bodem van hoop uit hem worden weggeslagen. Ja, die moeheid, dat was eigenlijk de laatste dagen het enige wat hem lijfelijk aan zijn ziekte herinnerde. De medicijnen en het verdriet maakten hem suf en loom. Zijn anders zo helder geformuleerde medische kennis leek hem grotendeels verlaten te hebben, want met betrekking tot details van zijn ziekte of behandeling zei hij vaak: ‘Dat weet ik niet’. Hij had gewoon geen zin meer om de leraar uit te hangen.

Dinsdag laat op de avond schreef ik een mail naar mijn lieve vriendin, de dichteres Mart. Ik vertelde haar het droevige verhaal en eindigde met de groet: ‘Vanuit de diepten. Reinier’.

5.

Na de botscan mocht hij in de loop van de woensdag naar huis in afwachting van de behandeling met het ‘gamma knife’. Die zou in de volgende week plaatsvinden. Hij kreeg dus nog een aantal dagen rust, terwijl ik me bezighield in zijn praktijk, waar ik me ook die dag weer helemaal thuis voelde. Een van de assistentes had al verschillende keren haar blonde kopje om de deur gestoken om mijn aandacht te vragen voor een kwestie met een zorgverzekeraar, maar ik moest eerst de brief schrijven die Erik naar zijn patiënten wilde sturen. Die luidde tenslotte als volgt:

Dierbare patiënt,

Al anderhalve week ben ik wegens ziekte niet in functie en ik vrees dat dat nog langere tijd zo zal blijven, want mijn ziekte is heel ernstig. Er is een groot kankergezwel aan de nier geconstateerd met uitzaaiingen in de longen en in de hersenen. Eerst zullen er bestralingen van de hersenen worden uitgevoerd en vervolgens zal in januari de nier verwijderd worden. Er bestaat een kans dat er dan een langere periode van stilstand komt in de toestand van de longen en de hersenen en heel misschien kan ik dan na strenge keuringen weer aan de slag.

Ik hoop u heel graag ergens in de lente of de zomer weer in redelijke gezondheid terug te zien en zal intussen mijn best doen om samen met mijn collega’s voor goede vervangingen te zorgen. Ik dank u voor de blijken van medeleven en wens u een fijn kerstfeest en een heel gezond nieuw jaar toe.

Met vriendelijke groet, E.M.H. de Wolf, huisarts

Na het avondbezoek op dinsdag waren mijn vrouw en ik nogal droevig om de gedeuktheid van onze jongen. Zijn tintelende humor en zijn mentale scherpte waren weg. Hij ging gebukt onder zijn lot en besefte eigenlijk maar één ding heel diep: zijn overgrote liefde voor Femke, die hij steeds ‘mijn schatje’ noemde. Zijn ogen waren voortdurend roodomrand en tranen rolden over zijn wangen als hij over z’n lief sprak. Ik vroeg me tijdens ons samenzijn op stille momenten af wat de verschillen waren tussen Femke’s liefde voor hem en de onze, en ik stelde met een ongemakkelijke schaamte vast, dat hij zich voor ons aldoor veel meer had moeten bewijzen. Bij Femke kon hij gewoon zichzelf zijn, bij ons moest hij zich steeds verbeteren. Onze liefde was te veel een opvoedkundige liefde geweest, vermoedde ik. Hij was zacht en gevoelig maar hij moest van jongs af aan flink zijn van ons, want hij zou zich immers in een harde wereld staande moeten houden. Aanvankelijk was hij een heel ander jongetje dan zijn vitale broertje, blond in plaats van donker, dromerig in plaats van actief. Op latere leeftijd, naarmate hij zich meer en meer waar maakte in zijn opleiding en carrière, ging hij steeds meer op zijn broer lijken, ook uiterlijk, en tenslotte was hij er nauwelijks meer van te onderscheiden. Stuwden wij hem steeds die kant op? Hij heeft ons wel eens ooit iets bekend van een heel diep en groot verdriet, van waaruit hij soms volkomen onredelijk kon uitvallen tegen zijn broer. Plotselinge agressie die wij niet begrepen. Maar misschien had dat grote verdriet, waar hij naar eigen zeggen ook zelf nooit bij kon, wel met onze houding tegenover hem te maken. Misschien zijn we teveel vormers en opvoeders geweest voor hem, hebben we hem teveel gekneed in plaats van geknuffeld. Verdriet gaat vaak met schuldgevoel gepaard, zegt men. Bij mij is dat zeker zo, bij Maaike duidelijk minder.

Hij was sterk, toen ik de volgende dag rond half vier weer bij hem in het ziekenhuis kwam. De botscan was achter de rug en hij vond het wachten op de uitslag ‘wel spannend’. Hij keek helder uit zijn ogen en was duidelijk ‘in control’. Hij hoopte dat hij wat eerder over de uitslag zou worden ingelicht, maar de kans was groot, dat dit pas op vrijdagmiddag zou gebeuren. Hij lag niet in zijn bed, maar zat in joggingpak met Femke aan het tafeltje ernaast, wachtend op nog enkele formaliteiten voordat hij kon vertrekken. Want hij mocht naar huis, in afwachting van verdere behandeling. Ik liet hem de betalingsoverzichten zien die ik gemaakt had, maar hij had er niet zoveel belangstelling voor, ook al bleek eruit dat hij nog duizenden euro’s te goed had van zijn collega’s. Hij tekende een aanvraag die ik hem voorlegde, las de conceptbrief die ik voor zijn patiënten had opgesteld en keurde die goed, maar daarna was de belangstelling voor de praktijk helemaal verdwenen. Hij merkte alleen nog op, dat het me allemaal wel veel tijd zou hebben gekost en dat hij er erg blij mee was.

Een kleine nog jonge neuroloog kwam langs. Hij begroette Erik met: “Ha, die collega”. Erik nam meteen het initiatief tot tutoyeren – hij was duidelijk de oudste – en het gesprek verliep hartelijk en vlot. Het wat robotachtige neuroloogje legde een warmte aan de dag die ik bij een eerdere ontmoeting niet had vermoed. Hij bleef wel een vol kwartier. Zijn belangrijkste mededeling was, dat Erik die donderdag nog een telefoongesprek zou hebben met de radiotherapeut, een intakegesprek. De behandeling zelf volgde dan meestal een week later, zei hij bij het weggaan. Tien minuten later kwam hij terug met een neurochirurg, een grote indrukwekkende man met een scherp gesneden bruin gezicht, voor minstens de helft van Indonesische afkomst, veel duidelijker dan Femke. Felle ogen, forse kaken. Heel helder maar uiterst beknopt legde deze de werking van het gamma knife uit, inclusief de voorbereidende voorzieningen, maar ook hij onderbrak zijn betoogje plots met vragen naar Eriks huisartsenpraktijk en naar het welzijn van wederzijdse kennissen en studievrienden. Voor even waren ze dan ‘ouwe jongens onder mekaar’, maar onmiddellijk daarna weer zakelijk en informatief. Ook Femke en ik mochten vragen stellen, evenals bij het eerdere gesprek met de neuroloog trouwens. Ik was er trots op dat Erik zo’n sterke indruk maakte en dat hij zo amicaal met zijn geneesheren om kon gaan. Mijn schrijnend schuldbesef van de avond ervoor verdween erdoor, want was dit sterke functioneren niet mede te danken aan onze opvoeding?

In afwachting van een verpleegster die nog wat papieren zou brengen, begonnen we in te pakken: kleren, tijdschriften, toiletartikelen en verder de i-pad en de kleine dvd-viewer die Stijn voor hem had gekocht. Ik had ook zijn dokterstas uit de praktijk voor hem meegebracht en ik vond dat hij die zelf moest dragen, samen met zijn chique rolkoffertje. De vier felgekleurde plastic tassen droeg ik zelf wel. Femke was al weg. Ik moest met Erik nog even langs een andere apotheker, want de ziekenhuisapotheek had al het gevraagde niet. Om zes uur leverde ik hem mét alle benodigde medicijnen thuis af, waar Femke het intussen heel knus en gezellig had gemaakt met muziek en kaarslicht. Weer zouden ze een weekend lang samen kunnen zijn.

6.

Op de eerste en de derde donderdag van de maand kwam mijn Pro-busclub altijd bijeen. Een twintigtal senioren uit de kringen van zakenlieden en professionals zochten elkaar dan op om na wat vrijblijvend gebabbel naar een lezing te luisteren en een gezamenlijke lunch te gebruiken. Probusclubs lijken op Rotaryclubs, maar ze zijn enkel bestemd voor gepensioneerden die alle tijd hebben en die geen zin meer hebben in maatschappelijke dienstbaarheid. Mijn club heette ‘Sine Cura’, wat ‘Zonder zorg’ betekent. Die derde donderdagmorgen van december vatte ik voor mijn clubgenoten samen wat mijn vrouw en mij de laatste anderhalve week was overkomen. Sommigen wisten het al door de vriendenmail die ik had rondgestuurd, maar de meesten niet. Men was geschokt en zeer meelevend. De avond ervoor had de vrouwelijke voorzitter, zonder ergens van te weten, mij gevraagd om de leemte van een zieke spreker op te vullen en dat deed ik die donderdagochtend na mijn droevige berichten met de behandeling van enige gedichten. Ik was tijdens mijn beroepsleven neerlandicus geweest en koos vaak poëzie als onderwerp voor mijn lezingen. Deze keer koos ik van de dichter Leopold het gedicht ‘Regen’ als hoofdonderwerp en leidde dat met enkele andere gedichten in. Al die gedichten gingen over het grote verdriet dat Leopold trof, toen zijn verloofde de verloving beëindigde omdat ze voor zijn broer koos.

‘Regen’ begint met de mededeling: ’De bui is afgedreven’. Er is een zwaar onweer overgetrokken, een metafoor voor een groot verdriet, en daarna hangen er aan de verre horizon nog ‘rondgewelfde’ wolken. Verder is de lucht strakblauw, kil en blauw. De dichter staat aan het raam, overziet het landschap en ziet aan de ‘bedroefde ruiten’ vlak voor zijn ogen een regendruppel hangen, die een beetje beeft in de nog wat ‘opstandige’ wind. De druppel lijkt te rillen in het kille licht: een metafoor voor het nog nabevende innerlijk van de dichter die de zware gemoedsstorm nu te boven lijkt te zijn gekomen. Daarna schetst Leopold - en daarmee komen we van de psychologische in de filosofische betekenislaag - hoe in dat kleine waterdruppeltje aan die ruit eigenlijk de hele wereld, het hele heelal weerspiegeld wordt: ‘En al de blinking en het vergezicht/ van hemel en van aarde, akkerzwart,/ stralende waters, heggen, ’t verward/ beweeg van mensen die naar buiten komen,/ ploegpaarden langs de weg, de oude bomen/ voor huis en hof en over hen de glans/ der daggeboort, de diepe hemeltrans,/ met schitterzon, wereld en ruim heelal:/ het is bevat in dit klein trilkristal’. Deze slotregels bevatten de kern van Leopolds stoïsche wereldbeschouwing: het ontzagwekkende totaal van die wereld bevindt zich ook helemaal in het kleinste en onaanzienlijkste deel daarvan. Voor de mens betekent dat: de hele wereld is in mij en ik doordring op mijn beurt de hele wereld. Met deze filosofische gedachte komt Leopold de storm in zijn innerlijk te boven. Hij heeft die storm doorstaan en hij voelt zich er goed onder. Hij doet ertoe in de wereld die zich om hem heen bevindt. Zijn existentie is deel van een immens groot geheel. Het rillende regendruppeltje dat in de psychologische interpretatie beeld was voor het lijdende innerlijk, staat in de filosofische betekenislaag voor de kleine mens in wie de hele wereld en de hele mensheid weerspiegeld wordt.

De club was onder de indruk van mijn verhaal, want ik deed alles uit het hoofd en ik had niets voor kunnen bereiden, dat wisten ze. Men zag mijn psychologische interpretatie van het gedicht, met de storm als een hevig psychisch gebeuren veroorzaakt door een groot verdriet, helemaal ingebed in mijn eigen ervaringen met de zieke en ten dode opgeschreven zoon. Het leed van de dichter viel in hun ogen samen met dat van mij als interpretator. En dat zei de voorzitter ook in haar nawoord.