RAINER MARIA RILKE

TWEETALIGE BLOEMLEZING

met verantwoording en biografie

Ad Haans

Bureau Pragmatekst

Westpoint 120

5038 KG TILBURG

ISBN/EAN: 978-90-8236315-9-9

© Ad Haans 2015.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

VERANTWOORDING

Rilke stierf op 29 december 1926 in het sanatorium van Val-Mont sur Territet, aan het meer van Genève in de buurt van Montreux in Zwitserland. Zijn vaste woonplaats was toen sinds vijf jaar: Muzot, een middeleeuwse woontoren in een dorpje vlak boven Sierre in het Zwitserse Rhônedal. In zijn werkkamer in Muzot had hij in 1922 in een wonderbaarlijk kort tijdsbestek zijn Duineser Elegien voltooid en het eerste deel van zijn Die Sonette an Orpheus geschreven. Daarna heeft hij in zijn laatste levensjaren nog vele gedichten in het Frans geschreven, o.a. de bundels Les quatrains valaisans, Vergers en Les Roses. Deze zeer productieve jaren van Rilke waren gevolgd op de tumultueuze jaren na de eerste wereldoorlog, toen hij vanuit München een goed heenkomen had gezocht naar Zwitserland, en dat met heel veel moeite en hulp van belangrijke vrienden ook inderdaad gevonden had. De eerste wereldoorlog had hem uiteraard diep geschokt. Hij was in 1916 als ruim veertigjarige zelfs nog onder de wapenen 555 geroepen, maar vrienden hebben hem uit die vreselijke nood gered. Geen wonder dus, dat we voor een eerder hoogtepunt 5 in Rilkes dichterschap terug moeten naar de jaren 1907 en 1908, toen hij de twee delen Neue Gedichte schreef. In die jaren was hij ook bezig met zijn belangrijkste prozawerk Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge, dat hij ondanks grote vermoeidheid en depressies op het eind van 1909 voltooide.

De periode die voor de Neue Gedichte ligt, noemen we de periode van de vroege Rilke. De belangrijkste werken daaruit zijn Larenopfer (1895), Traumgekrönt (1896), Advent (1897), Das Buch der Bilder (1902 en 1906) en het kassucces Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke (1904, en definitieve versie in 1906). Het postuum gepubliceerde Dir zur Feier stamt uit de jaren 1897 en 1898, toen de vriendschap met Lou Andreas-Salomé zijn leven beheerste. Vrij algemeen worden Rilkes werken uit de laatste periode, de elegieën en de sonnetten aan Orpheus, als zijn belangrijkste beschouwd. De Duineser Elegien verschenen in 1922, het jaar waarin ook The waste land van T.S. Eliot, Ulysses van James Joyce en Charmes van Paul Valéry verschenen. In de Nederlandse letterkunde verschenen in het begin van de twintiger jaren de neo-romantische bundels Voorbij de wegen (1920) van A. Roland Holst en Het verlangen (1921) van J.C. Bloem, het gekweld nihilistische Bezette stad (1921) van Paul van Ostaijen, de vitalistisch-expressionistische Verzen (1923) van H. Marsman, de bitter-romantische dubuutbundel van de ‘gedoemde dichter’ J. Slauerhoff, Archipel (1923) en de tweede bundel van de symbolistische ‘wandelaar in de werkelijkheid’, namelijk Vormen (1924) van Martinus Nijhoff.

Rilke heeft nog tijdens zijn leven grote bewondering ervaren, maar in de loop van de twintigste eeuw is ook verguizing zijn deel geworden. Vooral in de marxistische literatuurbeschouwing werd hij gezien als een laat-romantische dichter ‘voor adolescenten en voor vrouwen’ en als ‘een wereldvreemde dromer, een ijdele dweper met voorbije aristocratische en esthetische hersenschimmen’. Bij de ene groep lezers is Rilke populair om de stichtelijke religiositeit in Das Stundenbuch of om zijn humanistisch-levensbeschouwelijke Duineser Elegien, anderen bewonderen vooral de kunstenaar van Neue Gedichte, de woordkunstenaar met zijn prachtige metaforiek en zijn muzikale lyriek. “De tijd van Rilke-verafgoding is voorgoed voorbij”, aldus Bronzwaer in zijn inleiding op de Duineser Elegien, maar desondanks wijst deze Rilke-kenner op tekenen van een herlevende belangstelling voor Rilke. In 1974 bleek dat volgens hem al tijdens een Amerikaans literair congres. In ons land blijkt die belangstelling de laatste decennia uit nieuwe vertalingen met commentaren van zijn belangrijkste werken (Bronzwaer, Blok en Jellema (De Elegieën van Duino en De sonnetten aan Orpheus), Blok en Jellema (Gedichten uit de jaren 1913-1926), Verstegen (Nieuwe gedichten en Nieuwe gedichten, het andere deel), Claes (Raadsels van Rilke en De Kornet), Lukkenaer (De Aantekeningen van Malte Laurids Brigge)) en uit de vertaling door Theodor Duquesnoy van de gezaghebbende biografie van Wolfgang Leppmann: Rainer Maria Rilke. Zijn leven en werk. In 1996 verscheen in de Verenigde Staten een nóg uitvoeriger biografie van Rilke, namelijk van de hand van Ralph Freedman. Sinds 2001 verscheen daarvan een Duitse vertaling in twee delen.

De Fondation Rilke die in de Zwitserse stad Sierre zetelt organiseert met grote regelmaat meertalige lezingen en conferenties. In het seizoen 2007/2008 zijn dat er maar liefst zeven: over de bundel Das Stunden-buch, over zijn briefwisseling met de Boheemse vriendin Sidonie von Borutin, over de gedichten die Rilke in het Frans schreef, over zijn Florentijns dagboek, over het portret van Rilke dat te voorschijn komt uit het werk van Lou Andréas Salomé, over de houding van Rilke t.o.v. grote steden en over zijn poetica. Rilke staat de laatste decennia weer enorm in de belangstelling, over de hele wereld. Hij wordt genoemd in vele dagboeken, bijvoorbeeld in het beroemde dagboek van Etty Hillesum en in het onlangs verschenen dagboek van Helga Deen, maar ook in biografieën, zoals de in 2006 verschenen fotobiografie van Lou Andréas Salomé. Niet alleen de levensbeschouwelijke, bijna mystieke dichter van de Duineser Elegien heeft de tijdgeest mee, ook de sterke door Rodin beïnvloede plastiek van de Neue Gedichte doet het nu bijzonder goed.

Ik heb in deze bloemlezing echter ook voor wat minder bekende gedichten van Rilke gekozen, omdat ik tevens beoogde zijn dichterlijke ontwikkeling te laten zien. Het kleine gedichtje dat Rilke wijdde aan een Boheems volksliedje dateert bijvoorbeeld al van voordat hij twintig werd. Daarna volgen er enkele gedichten uit de tijd voordat hij Lou Salomé in München ontmoette en natuurlijk ook enkele uit de postuum verschenen aan haar opgedragen bundel Dir zur Feier, gedichten uit de jaren 1897 en 1898 dus. Hierin is Rilke duidelijk de vazal van de Hoge Dame die desondanks sterke toespelingen op het sexuele niet schuwt. Uit Das Buch der Bilder van 1906 heb ik drie gedichten opgenomen, waaronder natuurlijk het zeer bekende ‘Herbsttag’, maar de grootste verzameling van de hier vertaalde gedichten komt de beide bundels Neue Gedigte van respectievelijk 1907 en 1908. Hier zien we Rilke op het hoogtepunt van zijn plastische kunnen. Als voorbeeld daarvan wil ik het gedicht ‘Der Panther’ noemen, dat hij in 1902 in Parijs schreef, toen hij nog maar kort tevoren enorm geïmponeerd was geraakt door de artistieke reuzengestalte van de beeldhouwer Rodin. Door Rilkes jeugdige ontvankelijkheid werd hij onder invloed van Rodin een beeldhouwer van taal. Hij had al zijn energie in zijn Rodin-essay geïnvesteerd en zich zo enorm ingeleefd dat hij op een dag urenlang in de Jardin des Plantes de panter kon gaan zitten observeren, zoals Rodin hem dringend had geadviseerd. Zo’n goede leerling Rilke op historisch, filosofisch, volkenkundig en erotisch gebied van Lou Salomé was geweest, zo’n goede leerling werd hij in de visuele waarneming van Rodin. Daardoor is ‘Der Panther’ een van de beroemdste gedichten van Rilke geworden. We zien het dier in zijn kooi rondjes lopen. En Rilke die zich altijd zo intens verdiept had in het eigen gemoed, blijkt hier meesterlijk in staat zich te verdiepen in het wezen van het gevangen dier daar voor hem. Hij focust zijn aandacht aanvankelijk volledig op het oog van de panter, op de lege blik die door het eindeloos ‘voorbijgaan van de staven’ niets meer opmerkt. Merk op dat ‘de staven’ in deze formulering zowel de grammaticale subjectspositie als objectspositie kan innemen, dat dus de staven in de voorstelling van de dichter zelf voorbijgaan aan het oog van de panter ofwel door het oog van de panter gepasseerd wórden. In de tweede strofe richt de dichter zijn blik op de prachtig verende loop van de panter, een deinende motoriek die door de ritmiek van de woorden prachtig wordt ondersteund. Ik heb die deinende gang in de vertaling proberen te behouden:

De weke gang van krachtige lenige schreden

De beweging wordt in die tweede strofe verder gekarakteriseerd als een draaien in allerkleinste kringen en

… als een dans van kracht rondom een midden

waarin een grote wil is vastgedraaid.

De vreselijke frustratie van de vroegere oerkracht van het dier is daarmee zeer inlevend gereleveerd. In de derde strofe fixeert de dichter zijn aandacht opnieuw op het oog als spiegel van de ziel van de panter in de intrieste constatering dat alles wat er via het oog nog wél in slaagt om het binnenste van de panter te bereiken, daar alsnog een krachteloos einde vindt:

Soms schuiven de zware pupilgordijnen

geluidloos op-. Dan glijdt een beeld naar binnen,

gaat door de stilte van de strak gespannen zinnen

naar ’t hart – om daar spoorloos te verdwijnen.

Dat Rilke niet alleen enorm gewonnen heeft in het waarnemen van dingen, maar ook in de spirituele verwerking van zijn waarnemingen, blijkt uit het prachtige gedicht ‘De zwaan’. Hij tekent daarin meesterlijk de motoriek van de zwaan bij het waggelen over de oever, het aarzelend tewatergaan én het koninklijk voortglijden over het water en elke van deze zeer verschillende bewegingen vergelijkt hij met een menselijk levensstadium. De moeizame waggelende gang van de zwaan lijkt op ons moeizame verrichten van onze dagelijkse werkzaamheden, ons

… moeizaam door het ongedane gaan,

zwaar en als gebonden,

…

Het wat angstige tewatergaan van de zwaan lijkt vervolgens op onze angstige overgang tussen leven en dood, ons sterven dus, en het koninklijke voortglijden over het water is vergelijkbaar met ons bestaan in het leven na de dood:

terwijl hij zich, oneindig stil, steeds zekerder,

steeds waardiger en koninklijker

steeds kalmer peddelend door voelt gaan.

Er zijn in de ‘Neue Gedigte’ veel mooie gedichten aan te wijzen en daarom zijn die twee delen in deze bloemlezing ook rijkelijk vertegenwoordigd. Tot de mooiste behoren vast en zeker ‘De carrousel’ en ‘Een oefening op de piano’. Daarom wil ik in deze Verantwoording aan beide gedichten nog even aandacht schenken. Het gedicht ‘De carrousel’ toont ons het lyrisch subject in de door Rilke zo geliefde Jardin du Luxembourg. Hij woonde in zijn Parijse jaren daar meestal dicht bij en wandelde er graag. Net als het lyrisch subject in het gedicht moet hij daar vaak bij de kleine carrousel hebben staan kijken en hebben staan genieten van kinderen en jonge meisjes die aan hem voorbij draaiden. Rilke had een zwak voor jonge meisjes en niet alleen omdat ze voor hem het symbool waren van het ‘nur-für-sich-Sein’, het wezenlijke zijn zonder uitbuiting en zonder doelgerichtheid, dus het pure Orphische zijn. Ik kom daar straks nog even op terug bij de bespreking van de ‘Sonnetten van Orpheus’. Jonge meisjes waren ook in het alledaagse leven van Rilke zeer in het oog springende wezens, waarop hij gemakkelijk verliefd werd.

Nadat Rilke de rondgaande dierenfiguren van de carrousel beschreven heeft, de vurige paarden, de boze rode leeuw, de witte olifant en het hert, richt hij eerst de aandacht op een klein in het blauw gekleed meisje dat op het hert zit en een bleke bange jongen die op de boze rode leeuw ronddraait. Dat ronddraaien wordt in het gedicht heel fraai gereleveerd door de telkens terugkerende regel:

En nu en dan een witte olifant.

Maar dan komen er drie helblonde meisjes in beeld, die op de wild bewegende paarden voorbij komen met hun stralende gezichten en hun beginnende borstjes. Soms kijken ze de dichter aan en glimlachen naar hem, terwijl die in ademnood raakt van plots opzwellend erotisch verlangen. Luister maar:

En op de paarden komen langs me heen

helblonde meisjes, de wilde sprongen

haast ontgroeid; door de zwaai gedwongen

kijken ze op, in ’t wilde weg, hierheen -

En nu en dan een witte olifant.

En alles komt langs en haast zich naar het eind

en draait doelloos rond op een groot plat wiel.

Iets roods, iets groens, iets grijs komt voorbij,

een klein, pas begonnen borstprofiel.

En soms ook een lachje, hierheen geflitst,

iets zaligs, verblindends, speels verkwist

aan mijn blinde ademloze ziel...

In het gedicht ‘Een oefening op de piano’ roept Rilke in één gedicht dezelfde wereld op als Louis Couperus in zijn grote roman ‘Eline Vere’. Eenzelfde rijke verwende jonge vrouw in een fin-de-siècle-sfeer vol onbevredigd verlangen, levensonlust en ongeduld. Waar Louis Couperus een hele roman voor nodig heeft, toont Rilke ons in twaalf regels:

De zomer gonst. De namiddag maakt moe;

de frisheid van haar jurk verwarde haar

en ze legde zich op de oefening toe

met heel het ongeduld van de ijveraar

die iets anders verwacht: vanavond, morgen -,

iets dat er misschien al is, in het verborgen;

en voor het venster, allesomvattend hoog,

kreeg ze plots de overfraaie tuin in ‘t oog.

Ze stopte toen; keek naar buiten en vlocht

haar vingers; wilde in een boek verzonken zijn -

en schoof opeens de geurende jasmijn

geërgerd weg. Ze voelde dat die haar bevocht.

Uit de periode tussen de ‘Neue Gedigte’ en Rilkes dood nam ik uit de verspreid gepubliceerde gedichten enkele zeer aansprekende in deze bloemlezing op uit de jaren 1913 en 1914 en natuurlijk is één van de elegieën vertegenwoordigd, de achtste, en ook enkele sonnetten van Orpheus. Het eerste deel van de sonnetten van Orpheus schreef Rilke in februari van het jaar 1922 in één grote artistieke eruptie. Hij legde er zijn ideeën in vast over het orphische zijn, het ‘nur-für-sich-Sein’, dat de mens door eigen toedoen zo jammerlijk verloren heeft. De mens heeft niet alleen zelf het ‘für-sich-Sein’ verloren, ook alle dingen die hem omgeven heeft hij ervan beroofd, door ze ergens voor te gebruiken. Juist door de dingen ergens voor te willen gebruiken, berooft hij ze van het kringloop-zijn van de aarde. Zo maakt hij van goud geld en van erts metalen instrumenten. Daarom hebben goud en erts heimwee naar hun vroegere doelloze bestaan. Zo heeft de vrouw als echtgenote en moeder heimwee naar het doelloze meisje dat ze eens was. Het meisje is nog vrij, de vrouw niet meer.

Deze en andere aspecten van zijn levens- en wereldbeschouwing legt Rilke ook neer in zijn ‘Duineser Elegien’, die eveneens plotseling in een zeer verrassende artistieke explosie konden worden voltooid – Rilke was er al in 1911 mee begonnen - en de achtste is daarvan wel de intrigerendste en meest mystieke. De mens zou moeten leren ‘Het Opene’ te zien, aldus Rilke, net als de dieren. Maar in tegenstelling tot de dieren wendt de mens zijn blik van het Opene af en kijkt naar de dood. Al heel vroeg keren wij mensen het jonge kind van Het Opene af en richten we zijn of haar blik naar het vergankelijke, het wereldse en naar het levenseinde:

Wij zien slechts de dood. Het vrije dier

heeft zijn ondergang steeds achter zich

en voor zich God, en als het zich voortbeweegt, gaat het

naar de eeuwigheid, zoals bronnen naar de eeuwigheid stromen-

Wij hebben nooit, geen enkele dag,

de zuivere ruimte voor ons, waarin de bloemen

eeuwig ontluiken. Altijd is het wereld wat we zien,

en nooit het grenzeloze, lege Nergens: het Zuivere,

het Onbewaakte, dat men ademt en

oneindig weet, en niet begeert.

Na dat bijzondere, creatieve voorjaar van 1922 leeft Rilke nog bijna vijf jaren in zijn toren in Muzot (spreek uit met een korte ‘o’ en een ‘t’ op het eind), waar hij veel gasten ontvangt en zowel gedichten in het Duits schrijft als in het Frans. Ik heb uit die laatste jaren alleen nog enkele Duitstalige gedichten opgenomen, waaronder het zeer korte en mysterieuze gedicht dat ook op zijn grafsteen staat:

Rose, oh reiner Widerspruch, Lust,

Niemandes Schlaf zu sein unter soviel

Lidern.

Roos, o zuivere tegenstrijdigheid, genieting,

de slaap van niemand te zijn onder zoveel