Hoera! Een nieuw taalboek van Paulien Cornelisse!
Na de bestsellers Taal is zeg maar echt mijn ding en En dan nog iets is het weer tijd voor Pauliens onderzoekende, vrolijke en liefdevolle blik op wat wij zeggen, en waarom. Een boek over taalvernieuwingen, bizarre gesprekswendingen en gênante situaties.

PAULIEN CORNELISSE

Taal voor de leuk

© 2018 Paulien Cornelisse

Omslagontwerp en illustraties Paulien Cornelisse

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 824 3024 0

De meeste stukken in dit boek stonden eerder, in iets andere vorm, in NRC Handelsblad en nrc.next.

www.pauliencornelisse.nl

paulien.cornelisse

voor bepaalde personen

VOORWOORD

Taal voor de leuk? Taal voor de leuk? Welke leuk? Wiens leuk? Hoezo ‘leuk’?

Tja, taal is toch vooral leuk. Vind ik. Maar dat wil niet zeggen dat taal ook altijd makkelijk is. Taal is meestal moeilijk en onbegrijpelijk en raar, en het is een wonder dat we elkaar zo vaak begrijpen.

Dit is mijn derde boek over taal, en nog steeds kan ik denken: taal, ARG! Begreep ik er maar wat van.

Ik heb dagelijks gesprekken met mensen. En ik red me heus wel. Maar als ik over zo’n gesprek nadenk, ontdek ik meestal dat ik de helft niet begrijp. Dat gaat over kleine dingen, waar je ook makkelijk overheen zou kunnen denken, maar dat doe ik nu eenmaal liever niet.

Laatst. Ik zat al vroeg in een cafeetje en bestelde koffie. De ober noteerde dat en zei: ‘Komt u ook een hapje ontbijten?’

Dat ‘hapje ontbijten’ vond ik dus ineens heel gek klinken. Zeiden mensen dat tegenwoordig? Had ik iets gemist? Of drukte deze ober zich expres creatief uit, daarmee uitstralende dat hij meer was dan alleen een ober? Was hij ’s ochtends opgestaan en had hij gedacht: ik ga mezelf nóóit meer bedienen van dat pinnige obercliché ‘Dat was het?’. Was dit voor hem een nieuw begin?

Of misschien was het volstrekt normaal om ‘een hapje ontbijten’ te zeggen, en vond ík het alleen maar gek klinken. Hoe kwam dat? Door mijn slaapgebrek?

Wat ingewikkeld. Een ober denkt iets, daar moet hij woorden aan geven, die woorden moet ik opvangen, en mijn hersenen moeten daar weer een betekenis aan geven. Op elk punt kan het fout gaan. Met elkaar praten is bijzonder omslachtig.

‘Nee,’ zei ik, ‘ik kom geen hapje ontbijten.’

‘Prima,’ zei de ober.

Het onmogelijke was voor de zoveelste keer gelukt: een geslaagd gesprekje was gevoerd.

Soms gaat het fout. Een tijdje geleden maakte ik een praatje met een vrouw die had ontdekt dat we in dezelfde buurt woonden. ‘Ik zie je anders nooit!’ zei ze. Het klonk beschuldigend. Wat moest ik daarop zeggen? ‘Sorry, ik zal mijn best doen meer in de buurt rond te lopen?’ Ik was daar niet ad rem genoeg voor en zei op veel te nederige toon: ‘Ik woon hier toch al best lang.’ Jaja, dat zal wel, zag ik haar denken. Dacht ze dat ook echt? Dat weet je dus niet. Dan ga je ‘invullen’, en dat mogen we niet meer sinds we op cursus zijn geweest.

Soms gaat het per ongeluk goed. Toen ik onlangs een nogal schreeuwerige broek aanhad, merkte iemand lachend op: ‘Zo, lekker drukke broek!’ Ik was weer eens niet wakker genoeg om een goed antwoord te geven en besloot stoïcijns te doen alsof het een echt compliment was geweest. En dat bleek het toen, o wonder, ook echt te zijn. De complimentgever ging zelf ook zo’n broek kopen, zei hij.

Stel dat ik alerter was geweest, dan had ik misschien iets sarcastisch teruggezegd, en had ik hem gekwetst. Dan had hij nooit meer durven vragen waar ik die broek vandaan had. We waren langs een afgrond gescheerd. Geschoren? Gescheerd.

Omdat de taal zowel van de spreker als van de luisteraar is, gaat het de hele dag nét goed en bijna fout. Of bijna goed en nét fout.

Tijdens het schrijven van dit boek kwam ik er bijvoorbeeld achter dat ik met enige regelmaat de uitdrukking ‘binnen ja en nee’ gebruik. Die uitdrukking blijkt vrijwel niemand te kennen, maar voor mij is ze even normaal als de uitdrukking ‘in een vloek en een zucht’. ‘Binnen ja en nee’ betekent ook ongeveer hetzelfde: heel snel. Het is googlebaar, dus het is niet iets wat alleen binnen mijn familie wordt gebruikt. Maar als je het googelt zie je wel dat het het meest marginale uitdrukkinkje op aarde is.

Daar was ik mij tot nu toe niet van bewust. Ik gebruik die uitdrukking al mijn hele leven, en ik moet dus voortdurend onbegrepen zijn geweest. Andersom gebeurt dat ook — allerlei mensen zeggen dingen die voor henzelf volstrekt duidelijk zijn, en voor mij niet.

Dit boek is een collectie van stukken over alles wat ik heb geprobeerd te begrijpen. Proberen te begrijpen. Meer kun je niet doen, met taal.

Dat klinkt wat fatalistisch, maar het is ook meteen de oplossing voor de meeste problemen die er tussen mensen bestaan. Echt waar! Stel, iemand vindt jou dom en oppervlakkig omdat je te vaak het woord ‘leuk’ gebruikt. Dan kun je zeggen: ‘O ja, wat interessant, bedankt voor het delen, maar ik bedoel met mijn “leuk” iets veel diepzinnigers dan u in staat bent te begrijpen!’ Alstublieft, dank u wel.

DE LEUK

In de krant stond een opiniestuk over de middelmatigheid van het Nederlandse onderwijs. Boven het stuk stond: ‘Studeren doe je niet voor de leuk.’ Het hebben over ‘de leuk’ is al jaren een manier om het woord ‘leuk’ af te zeiken. Bedoeld wordt natuurlijk: ‘Studeren moet je doen om een goede baan te krijgen.’ Maar door het over ‘de leuk’ te hebben laat je meteen zien hoe verwerpelijk het zou zijn om dingen te doen puur omdat ze leuk zijn. Hallo, Calvijn.

Er zijn ook mensen die ‘de leuk’ zonder ironie gebruiken. Opgeruimde, vrolijke mensen die zich niet schuldig voelen over geluk. Dit soort mensen voegt aan wel meer bijvoeglijke naamwoorden een lidwoord toe. ‘We zijn met kerst met z’n allen naar een huisje gegaan, gewoon voor de gezellig.’ En, net iets anders: ‘Ik heb lekker thuis liggen cocoonen, voor de relax.’ Voor de leuk, de gezellig, de chill, de lekker, de fijn, de warm, de culinair, de efficiënt — het kan allemaal.

Deze lidwoordtoevoeging werkt alleen met positieve bijvoeglijke naamwoorden. Wat ik bijvoorbeeld nog nooit heb gehoord is: ‘Die man wíl gewoon niet gelukkig zijn — volgens mij werkt hij bij die kippenslachterij voor de stom.’ Of: ‘We zijn gestopt met drinken, voor de ongezellig.’ (figuur 1) Wat wel kan: ‘We zijn gestopt met drinken, voor de gezond.’ (figuur 2) Met negatieve woorden werkt het gewoon niet. ‘Ik probeer mijn vriendinnen mee te laten doen met bootcampen, voor de fascistisch.’

SUPERTANKS

De mensen die de taal bedenken zijn over het algemeen twee keer zo jong als ik. Natuurlijk, er zijn ook mensen van veertig die wel eens iets nieuws introduceren. Mensen van zestig ook. Maar meestal verzinnen zij saaie woorden voor concrete objecten. ‘Rollator’ bijvoorbeeld.

Mensen van rond de twintig zijn in staat tot het verzinnen van nieuwe woorden zonder dat die nuttig zijn. En, nog belangrijker, ze kunnen ze uitspreken zonder dat ze denken: wat doe ik nu gek.

Afgelopen week hoorde ik twee ‘jonge mensen’ (als je het over jonge mensen gaat hebben, dan ben je oud) het volgende zeggen: ‘Supertanks.’ Als je het opschrijft, ziet het eruit als een of ander nieuw wapentuig, een tank met extra veel bazooka’s aan boord. Maar als je het hoort weet je meteen: het is een expres Nederlands uitgesproken super thanks.

Het waren mensen die de th-klank heus wel konden uitspreken. Maar misschien vonden ze dat net te bedacht-hip klinken. Alsof zij mensen waren die hun toevlucht tot het Engels zouden nemen. Maar ja, om nou weer ‘bedankt’ te zeggen — dat ging ook weer wat ver. Dus zeiden ze supertanks.

Supertanks is het compromis tussen twee talen en moet de natte droom zijn van iedere man van boven de vijftig die bang is dat het Nederlands verdwijnt, en zich daarom angstvallig vastklampt aan een linnen schoudertasje.

Ik hoorde eens over de wet van de navelpiercing. Als je die piercing op je drieëntwintigste nog niet hebt, neem je hem ook niet meer. Hetzelfde zou gelden voor een lidmaatschap van een politieke partij, een vakbond, een abonnement op een krant, en een bezoek aan het Concertgebouw.

Ik denk dat taalvernieuwing evenzeer te maken heeft met die navelpiercingwet. Blijkbaar is de geest van de drieëntwintigjarige nog flexibel genoeg om te denken: laat ik een navelpiercing nemen. En weet je wat, ik ga ook bij een vakbond. En nu ik toch bezig ben: supertanks.

HEB Z’N

Het laatste artikel dat Stephen Hawking voor zijn dood publiceerde, zou hem de Nobelprijs voor de Natuurkunde hebben opgeleverd. Dat zei een professor uit Leuven, die de co-auteur van dat laatste artikel was. Ik vond het een beetje ijdel klinken, alsof de professor in kwestie vond dat hij zelf ook de Nobelprijs verdiende. Ik weet wel dat het niet zo werkt, want een Nobelprijs gaat om een heel oeuvre, maar toch.

Ongeveer tegelijk met het nieuwsbericht over het overlijden van Hawking deed Willem van Hanegem een kleine onthulling. In een interview vertelde hij dat de uitspraak ‘Elk nadeel heb z’n voordeel’ eigenlijk van hem kwam, en niet van Cruijff. Van Hanegem had dit al die tijd niet geweten, maar een fan had hem een krant uit 1971 opgestuurd waarin hij, Van Hanegem dus, als volgt werd geciteerd: ‘Je moet uit een nadeeltje een voordeel weten te halen.’

Ja, hallo, dan hebben we allemaal ‘eigenlijk’ al eens gezegd wat Cruijff ook heeft gezegd.

Kijk (altijd goed om een zin te beginnen zoals Cruijff dat zou doen), je kunt geloven in Cruijff-als-orakel, of je kunt zijn heiligverklaring overtrokken onzin vinden. Allebei goed. Maar als je wilt weten waarom de uitspraken van Cruijff zo goed zijn blijven hangen, dan moet je kijken naar de vorm van die uitspraak. De inhoud, daar gaat het nou juist niet om.

‘Je moet uit een nadeeltje een voordeel weten te halen’, versus ‘Elk nadeel heb z’n voordeel’. Zeg nu zelf. De eerste zin heeft geen ritme, de tweede ís ritme. De eerste zin is een soort advies, de tweede zin een universele waarheid. De eerste zin is grammaticaal in orde, de tweede zin is beyond grammatica. Het briljante van de zin van Cruijff zit in dat ‘heb z’n’. Om in voetbaltermen te praten: de uitspraak van Van Hanegem is pingelen, de uitspraak van Cruijff knalt de bal keihard in de linker bovenhoek.

Als er een Nobelprijs voor Uitspraken was geweest, dan had Cruijff die hiermee moeten winnen. En Van Hanegem? Die was hoogstens de co-auteur.

WOORDAANELKAARPLAKKISME

Steeds meer Nederlandstaligen schrijven woorden los terwijl die aan elkaar horen. Koffie bar, sushi restaurant, je hoort het in het Nederlands aan elkaar te schrijven, maar dat gebeurt steeds minder. Vermoedelijk komt dat doordat je in het Engels niet zo veel aan elkaar schrijft. En wij hangen nu eenmaal naar het Engels.

In het Duits wordt veel meer aan elkaar geschreven, maar dat ziet er voor ons toch al snel te ingewikkeld uit. Rechtsschutzversicherungsgesellschaften bijvoorbeeld. Wie graag met autoritair stemgeluid Duitse woorden voorleest (en dat is bijna iedereen in Nederland), kan met dit soort woorden zijn hart ophalen.

In het Turks kunnen ze er ook wat van. Neem ‘Çekoslovakyalilaştıramadiklarimizdanmisiniz’. Dit Turkse woord betekent: ‘Bent u een van degenen die we niet uit Tsjechië kunnen laten komen.’ 43 letters. Ter vergelijking: een scrabblebord is maar 15 letters breed.

In het Nederlands bestaan ook wel lange woorden. In de Van Dale staat bijvoorbeeld het woord chronischevermoeidheidssyndroom. Dat ziet er naar mijn mening belachelijk uit; je wordt al moe van het woord alleen. Doe maar los, zou ik zeggen. Dat vinden veel andere Nederlandstaligen met mij.

Toch is er een tegenbeweginkje gaande, een neiging om bepaalde leuk-klinkende woorden juist langer te maken. Denk hierbij aan het woord schathemeltjerijk. Een tijdje geleden werd dit woord opgenomen in een reclamecampagne van Triodos. Dit was geen toeval. Juist een relatief softe bank als Triodos doet er goed aan een verdacht begrip als rijkdom te vergezelligen. Schatrijk is eng en ziet eruit als Dagobert Duck. ‘Hemeltje’ is lief en iets wat je oude tante zegt. Schathemeltjerijk maakt iets verdachts ineens tot iets gezelligs.

Een ander expres langer geschreven woord is ‘bollewangenhapsnoet’. Bollewangensnoet zou logischer zijn, maar door dat ‘hap’ ertussen komt er een ritme in het woord, een joie de vivre. Een bollewangenhapsnoet: daar moet een kus op.

DWANGCLICHÉS

Clichés: de wereld hangt ervan aan elkaar. ‘Als je haar maar goed zit’, ‘Dat hou je toch’ en ‘Iedereen heeft een eigen werkelijkheid’, om er maar drie van de drie miljard te noemen.

Een subcategorie binnen de clichés is het dwangcliché: je weet dat het een cliché is, maar toch moet je het zeggen. Voorbeeld: er kan geen schaal asperges op tafel worden gezet of er is iemand die roept: ‘Het witte goud.’ Onuitstaanbaar, maar het moet gezegd.

Een ander, meer particulier voorbeeld: binnen mijn familie kan de datum ‘20 april’ niet vallen zonder dat iemand zegt: ‘De verjaardag van Hitler.’ Vorig jaar had mijn vader zich voorgenomen het niet te zeggen, maar toen zei ik het. Dat is het dwangmatige eraan: als je toch al weet dat iemand het gaat zeggen, kun je het net zo goed zelf zeggen. Zolang het cliché nog niet geuit is, bouwt zich een spanning op in het hoofd (figuur 1), als een kriebel waaraan je niet mag krabben. Als bubbeltjesplastic waarin niet geknepen mag worden. Pas als het cliché losgelaten is (figuur 2), is er weer rust (figuur 3).

Overal heersen dwangclichés. Zodra het over het Songfestival gaat, zal iemand van zichzelf moeten zeggen: ‘Douze points.’ In de sport: ‘Heracles uit, altijd lastig.’ (Dit specifieke dwangcliché is overgenomen door theatermensen. ‘Waar moet je spelen? O, Stadskanaal uit, altijd lastig.’)

Het uiten van een dwangcliché kan grote gevolgen hebben. Ik hoorde ooit over iemand die het had uitgemaakt met zijn vriendin omdat ze bij het passeren van Gouda had gezegd: ‘Gouda, stad van kaarsen.’ Of misschien zei ze ook wel: ‘Stad van kazen.’ Dat had hij niet kunnen verstaan. Maar het was in beide gevallen onacceptabel. Terwijl het voor haar waarschijnlijk gewoon een dwangcliché was.

SLAAK JE ROT

De grijze muis zat op mijn grijze bank, en daarom zag ik hem niet meteen. Hij had zijn kopje in de kussens verstopt, alsof hij dan onzichtbaar zou zijn.

Als je een muis ziet, denk je eerst: hee, dat lijkt wel een muis. Om pas daarna te denken: maar dat ís een muis!

En dan gebeuren er allerlei dingen waar je zelf niets over te zeggen hebt en waar je ook niet achter staat. Ik slaakte een kreetje en ging meteen op een stoel staan. Dat van die stoel was niet echt noodzakelijk, maar gebeurde toch, vanuit een automatische behoefte het cliché helemaal af te maken.

Toen de muis, verstijfd van angst, was afgevoerd naar een plantsoen (niet door mij), kon ik weer van de stoel af om na te denken over het gebeurde. En vooral over dat geslaakte kreetje.

‘Slaken’ is een werkwoord dat maar heel weinig inzetbaar is. Alleen een gil en een kreet kunnen geslaakt worden. En een zucht van verlichting. Waarom zou dat zijn? Misschien omdat aan ‘slaken’ iets klagerigs hangt, iets aanstellerigs? Iets wat je doet terwijl je eigenlijk een trap onder je kont zou moeten krijgen?

Oorspronkelijk betekende slaken ‘losmaken’. Je kon de teugels van je paard slaken. Als je een kreet slaakte, dan werd er dus letterlijk een uitroep losgemaakt uit je keel.

Ik vind slaken een prettig klinkend woord, en wat mij betreft zou het breder gebruikt mogen worden. Want ik zie overal positieve slaakmogelijkheden. ‘Jan slaakte een uitleg, waardoor we weer wisten waar we aan toe waren.’ Of zo: ‘Hans slaakte nog een laatste tweet en ging slapen.’

HIJ GANGDE BANG

Ik heb al jaren een sluimerende frustratie over dat je niet mag zeggen: ‘Ik heb stofgezogen.’ Dan is er namelijk altijd wel iemand die belerend zegt: ‘Nee, het is “Ik heb gestofzuigd”, want je bent toch niet door je huis gekropen om al het stof met je mond op te zuigen?’

Ehm, nee, inderdaad, dat heb ik niet gedaan. Je zou echter ook van de toehoorder kunnen verwachten dat die iets doet met context en logica, en zelf concludeert dat bij het zuigen van stof waarschijnlijk wel een stofzuiger betrokken is geweest. Gestofzuigd klinkt raar, op het ongrammaticale af.

Hieraan moest ik denken toen ik onlangs iets opzocht over het vervoegen van leenwoorden. (Terzijde, wat een raar woord is leenwoord eigenlijk. Alsof we de geleende woorden ooit weer gaan teruggeven. ‘Ja bedankt, we hebben “T-shirt” nu lang genoeg gebruikt, nu gaan we het weer “blouse zonder knopen” noemen.’)

Werkwoorden die we lenen uit het Engels, vervoegen we volgens de Nederlandse regels.

‘Heb jij die dingen nog gefaxt?’

‘Nee, tuurlijk niet, gewoon gemaild.’

Dit werkt over het algemeen goed.

Toch zijn er ook woorden waarmee het mijns inziens misgaat. Neem het gezellige woord ‘gangbangen’; volgens de regels wordt dat vervoegd als gegangbangd. Het ziet er op schrift niet uit. En als je het uitspreekt krijgt het een soort poldergezelligheid die het woord niet verdient.

‘Hebben Frits en jij nog wat gedaan van het weekend?’

‘Mwah, beetje gegangbangd.’

Ook de volgende vervoegingen zijn mogelijk: gegaybasht, gegolddigd, en geglobetrot. Of je ze ooit echt gaat gebruiken is de vraag, maar dit is wel degelijk hoe je ze moet schrijven.

‘Eduard wilde altijd alleen maar naar Ermelo op vakantie, maar sinds hij met Jim is, heeft hij toch flink wat geglobetrot.’

Hoe het dan wel moet? Geen idee. Wij gangden bang? Dat kan ook niet. Wij trotten globe?

Sommige woorden worden juist mooier van een lange, Nederlandse vervoeging. Neem het woord ‘genderbenden’. Deze zin kun je in het Nederlands gewoon zeggen: ‘Er werd tijdens die workshop expressieve dans weer heel wat afgegenderbend.’

Kijk, dan hou ik ineens weer erg van onze taal.

SNOER OPROLLEN AUB!!!

Ik zag een reeks foto’s van de Ridderzaal door de jaren heen, telkens geschoten vlak voor het Prinsjesdag-spektakel. Op iedere foto werd er gestofzuigd. In 2008 was er een lavendelblauwe stofzuiger, een gezellig rechtoprijdertje, met de slang in het midden. In 2009 was er een enge moderne zuiger, met onbehaaglijke aluminiumkleurige details. Die is er maar een jaar geweest, want vanaf 2010 was er weer eentje zoals in 2008, maar dan in het hardgroen. Hoe is dat gegaan in 2009? Wie besloot er terug te gaan naar het oude vertrouwde model? Is er ruzie geweest? Spanningen? Of zijn er gewoon verschillende stofzuigers aanwezig in de Ridderzaal?

Nou, ik ben er een keer geweest, en mijn conclusie is: waarschijnlijk niet. De zaal zelf is best mooi, maar de wc’s bijvoorbeeld, die zijn bruin betegeld. Het ruikt er overal naar groentesoep, een beetje zoals in een verpleeghuis of een jeugdherberg. Ik kan op de Ridderzaal, los van de zaal zelf, alleen maar het bijvoeglijk naamwoord ‘scharrig’ plakken. Dus natuurlijk staat daar niet een heel stofzuigerpark. Er is maar één stofzuiger, onder een donkerbruine jarenzeventigtrap in een hok, waarvan maar één persoon de sleutel heeft. Aan de binnenkant van het hok hangt een briefje met ‘Snoer oprollen aub!!!’ De enge moderne stofzuiger uit 2009 is stiekem afgevoerd.

Ooit kocht ik een stofzuiger om mijzelf te troosten voor een of andere soort ellende. Het was de beste stofzuiger op aarde. Die er ook nog heel leuk uitzag, namelijk geel, en je kon je eigen huidschilfers zien rondwervelen tijdens het zuigen. Stofzuigen, geen hobby van me, zou op deze manier dragelijk worden.

Bleek natuurlijk dat de beste stofzuiger ter wereld een te kort snoer had, en een straaljagermotor met dito geluid. En vooral, ik had daar niet bij stilgestaan: als je een object koopt om jezelf te troosten, zal dat object je altijd herinneren aan de ellende die aan de troost voorafging. Ik kon onmogelijk met het ding stofzuigen zonder te denken aan die ellende.

Inmiddels heb ik net zo’n vrolijk rechtoprijdertje als in de Ridderzaal.

BIJNAIKU

Een haiku is een gedicht van zeventien lettergrepen, waarin meestal een kleine observatie over de natuur wordt gedaan.

Een bijnaiku is een tekst die je toevallig ergens aantreft, die bijna een haiku had kunnen zijn. Dus bijna zeventien lettergrepen. Of net-niet natuur.

Als bedenker en naamgever van de bijnaiku ben ik natuurlijk erg gespitst op bijnaiku’s. In het ledenblad van Natuurmonumenten trof ik deze bijnaiku aan:

De mus floreert

wanneer het een beetje

rommelig is

Dit is puur genieten. Veertien lettergrepen! Observatie over de natuur! En, ook belangrijk bij de bijnaiku: je zou je kunnen voorstellen dat hij geschreven is door een zenmonnik in een bemost klooster op een Japanse berg.

2PAC

In 2014 doken er gedichten op van de jong overleden Amerikaanse rapper Tupac Shakur. 2Pac, zoals hij ook wel heette, werd in 1996 op vijfentwintigjarige leeftijd neergeschoten en zijn laatste woorden waren ‘Fuck you’.

De gedichten die hij schreef toen hij zeventien was, zijn minder cool. Een fragment:

What of a love unspoken?

Is it weaker without a name?

Does this love deserve 2 exist without a title

Because I dare not share its name

Opvallend is dat hij ook in zijn vroege dichtwerk al cijfers gebruikte. Dat doen wel meer pubers, natuurlijk. Ik heb zelf levendige herinneringen aan mijn vreugde over woorden als suc6 en pr8tig. Het besef dat inslaat als een bom: in plaats van een paar letters één cijfer! Wow! (zie tekening) Op een bepaald moment, als je een jaar of negentien bent, ben je van deze verbazing bekomen en ga je weer gewoon letters gebruiken. (Ik ken haar verder niet, maar ik weet zeker dat Mariëlle Tweebeeke een tijdlang 2Beeke boven haar proefwerken heeft gezet. En Kees Driehuis was neem ik aan een tijdje 3Huis. En Peter R. de Vries was Peter R. de 4s, tot hij ontdekte dat dat niet klopte.)

Op een bepaald moment ga je dus weer letters gebruiken. Zo niet 2Pac. Met zijn naam is het waarschijnlijk zo gegaan als met een handtekening. Die oefen je als je tien bent, maar je gelooft niet dat dit dan ook echt je handtekening wordt. Onder mijn handtekening, zo bedacht ik toen ik tien was, moest een krullerige streep komen te staan, met twee kleine streepjes erdoorheen. Beetje VOC-documentachtig.

De eerste keer dat je dan echt je handtekening moet zetten (Wanneer was dat eigenlijk? Om geld op te nemen bij het postkantoor met mijn giroblauwpas?), is dat meteen je officiële handtekening. En dan zit je er voor de rest van je leven aan vast. Elke keer weer die twee streepjes.

Dus zo ging het ook met 2Pac. Die vond toen hij in de twintig was die 2 ook totaal niet meer kunnen. Maar ja, toen was het al zijn handelsmerk. En kon hij er niet meer vanaf.

Het geluk van types als 2Pac is dat zij het oncoole cool kunnen maken.

WAAR WAS JIJ?

Waar was jij toen je hoorde dat Edwin Evers ermee ging stoppen?

Ik stond in de keuken en hoorde op de radio iemand vragen: ‘Waar was jij toen je hoorde dat Edwin Evers ermee ging stoppen?’ Ik concludeerde uit deze vraag dat Edwin Evers ermee ging stoppen.

Maar wat deed het nieuws met je?

Mijn eerste gedachte was: wie is Edwin Evers?

Wat bedoel je, wie is Edwin Evers?

Nou ja, letterlijk dus, wie is dat dan? Vlak daarna dacht ik: o ja, een radio-dj. Maar ik heb hem volgens mij nog nooit op de radio gehoord.

Dagelijks luisteren meer dan één miljoen mensen naar Edwin Evers.

Ja, dat hoorde ik ook, dus toen dacht ik: wat zegt dit over mij? Leef ik onder een steen?

Nou, steen, steen, misschien in een ondiepe grot?

Oké. Maar je kunt het ook anders interpreteren. Vroeger was het: waar was je toen je hoorde dat John F. Kennedy was vermoord? Of waar was je toen je hoorde dat er twee vliegtuigen in het World Trade Center waren gevlogen? Nu moet je bij zowat alles wat je hoort ook nog onthouden waar je was toen je dat hoorde, voor het geval iemand je gaat vragen waar je was. Edwin Evers representeert vast een tijdperk en voor sommigen zal de naam Edwin Evers als ze er over tien jaar mee worden geconfronteerd, ongetwijfeld iets oproepen van ‘O ja, daar luisterde ik naar, toen was ik nog jong, wat gaat de tijd snel’. Dat is belangrijk, maar is Edwin Evers echt van ‘waar was jij toen’-achtige faam?

Ja.

Oké, nou, dan zou de vraag wat mij betreft zo mogen worden geherformuleerd: ‘Waar was jij toen je ontdekte dat je voor de zekerheid altijd moest onthouden waar je was, voor het geval het een belangrijk moment zou blijken te zijn?’

DOTANSPATIES

Goed, dus zanger Dotan had allemaal bijzonder geopinieerde volgers, maar die volgers bestonden niet echt. In sommige gevallen werden de lovende fanberichten door Dotan zelf geplaatst. Wat mij in dit drama vooral opviel was dat Dotan onder meer was ontmaskerd door zijn spatiegebruik. Het was opgevallen dat sommige adorerende fans, net als Dotan zelf, vaak een spatie zetten voor een punt of een komma. Nu hebben wel meer mensen die gewoonte, maar die zijn vaak boven de zeventig. Dotanspaties zien er bijvoorbeeld zo uit (en dit is een zin die ik even zelf bedacht heb): ‘We gingen naar het concert ,en we hebben zo genoten !’ Je kunt zeggen: de fans waren zó door Dotan geobsedeerd dat ze zelfs zijn spatiegebruik overnamen. Maar dat is niet aannemelijk. Een raar geplaatste spatie is als een vingerafdruk: die valt niet op, maar is er wel.

Een spatie hoort, volgens arbitraire regels, na een komma, en na een punt. Het is niet zo belangrijk, je moet die regel min of meer toevallig ergens opgepikt hebben. En als dat nooit gebeurd is, dan doe je het misschien wel fout. Niet erg. We begrijpen zinnen ,zoals deze ,op zich prima .

Maar het zijn de kleine en onbelangrijke gewoontes die iemand uniek maken. Ik kende iemand die boven al haar e-mails de datum zette. Ook al wordt die automatisch in een e-mail verwerkt. Ik vermoed dat het geen bewuste keuze was, maar meer een gewoonte die nog stamde uit de tijd dat ze brieven tikte. In een tijd waarin handschriften vaak verborgen blijven, zullen we uit dit soort miniclues moeten opmaken wie iemand werkelijk is.

AWKWARDER

Je hoort wel eens dat je je probleem moet benoemen — dat het probleem dan al voor de helft verdwenen is.