De dementie van Jet en Harrie

DE
DEMENTIE
VAN
JET EN
HARRIE

Barbara Oppelaar

Jan van der Hammen

Colofon

Eerste druk – november 2015
Heruitgave – december 2018

Copyright © 2018 ervarea

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Tekst: Machteld Stilting / STILediTING, Amersfoort
i.s.m. Barbara Oppelaar / Jan van der Hammen

Illustraties: Nina Smit
Omslagontwerp en vormgeving: Lizet Heijboer / Wildegeit, Wormerveer
Uitgever: ervarea
www.ervarea.nl

ISBN 9789082432442

INLEIDING

Het begon met verschijnselen van geheugenverlies. Jet kon niet meer op een naam komen. Vergat afspraken. Legde spullen op wel heel vreemde plekken neer. Maakte eindeloos lijstjes van dingen die gedaan moesten worden. Maar goed, dacht Harrie, dat heeft iedereen weleens, toch? Zeker als je een dagje ouder wordt. Hij probeerde de verschijnselen die hij waarnam te bagatelli-seren. Maar diep van binnen wist hij wat er gaande was: Jet heeft dementie.

Al is je vermoeden nog zo groot, de klap is even zo goed hard als de diagnose dementie gesteld wordt. Want deze hersenziekte, om welke vorm ervan het ook gaat, is (vooralsnog) niet te genezen. Sommige mensen schieten ervan in de actiestand. Er moeten geheugenspelletjes gedaan worden. En er moet bewogen worden. Veel! Dat helpt. Er moet van alles gedaan worden om maar te voorkomen dat dit wat sluimert, doorzet. Tegelijkertijd zijn er mensen die in een soort achteroverleunpositie gaan hangen: we hebben dit te aanvaarden, er is niets meer aan te doen. Pogingen om het ziekteproces af te remmen door hersenspelletjes te spelen, worden al snel gestaakt als blijkt dat ze geen effect hebben. Leuke uitjes worden niet meer ondernomen omdat er vooral stress door ontstaat. Stress bij degenen die dementie heeft, maar ook bij degenen die hem of haar omringen. Want dementie treft niet alleen degene die eraan lijdt. Het raakt iedereen die in welke context dan ook met Jet te maken heeft. Jet, ja. Want zij vertegenwoordigt in dit boek alle mensen met dementie. En Harrie staat voor alle mensen die Jet omringen: partners, familieleden, mantelzorgers, buren, kennissen. Maar ook dokters, verpleegkundigen, verzorgenden in zorginstellingen. En wat dacht je van de kapster en de pedicure die wekelijks een bezoek brengen aan het zorgcentrum.

Als dementie je leven binnenwandelt, lijken er twee werelden te ontstaan: die van Jet en die van Harrie. En hoe verder het ziekteproces vordert, hoe meer die twee werelden van elkaar verwijderd raken. Langzaamaan verlies je het contact, raak je elkaar kwijt. En recht evenredig met het verdriet dat daarmee gepaard gaat, groeit vaak ook het onbegrip. Waarom loopt Jet steeds achter me aan? Waarom is ze nergens meer voor te porren? Maar ook: wie is die persoon die zich Harrie noemt en me in een vreemde omgeving bij vreemde mensen aan een tafel zet? Waarom mag ik niet naar huis?

De hiaat tussen de twee werelden zoals Jet en Harrie die ervaren, lijkt niet te overbruggen. Lijkt. Want in de afgelopen jaren, waarin wij talloze voorstellingen speelden en workshops en trainingen gaven op het gebied van dementie, ontdekten wij wel degelijk bruggen. Makkelijk te bewandelen bruggen, die hun oorsprong vinden in de omgeving waarin wij elkaar tegenkwamen: het improvisatietheater. We ontdekten dat de vaardigheden die nodig zijn voor improvisatie, buitengewoon goed inzetbaar zijn bij het verbeteren van het contact met mensen met dementie. Bijkomend voordeel is dat de vaardigheden geen langdurige studie of training vereisen; iedereen beheerst ze in feite al. Het enige wat je moet doen, is je ervan bewust worden en ze op het juiste moment inzetten.

De prachtige resultaten waarover we hoorden en die we met eigen ogen zagen, hebben ons ertoe bewogen om onze praktische kijk op het verbeteren van het contact met mensen met dementie op papier te zetten, zodat nog meer mensen er baat bij hebben. In De Dementie van Jet en Harrie lees je eerst hoe gezonde hersenen zich ontwikkelen en wat er in het brein gebeurt als de ziekte dementie haar intrede doet. Daarna geven we aan de hand van zestien herkenbare uitspraken voorbeelden van situaties die zich kunnen voordoen in de wereld van Jet en Harrie, en laten we zien hoe je door een andere manier van kijken en reageren de kwaliteit van leven van mensen met dementie en van dat van jezelf kunt verbeteren.

ONTWIKKELING VAN DE HERSENEN

Het is bijna onmogelijk om het over dementie te hebben zonder dat het woord hersenen valt. Dementie is tenslotte een hersenaandoening. Met inzicht in de ontwikkeling van de hersenen begrijp je beter wat er bij dementie gebeurt. En waarom mensen met dementie zijn zoals ze zijn en reageren zoals ze reageren. Daarom nemen we eerst een kijkje in de bovenkamer.

De fysieke ontwikkeling van hersenen begint al in de baarmoeder en stopt pas rond het 25ste levensjaar. In die periode krijg je er steeds meer hersencellen bij, vooral in de eerste vier jaar. Een groei waar het lichaam ook keurig rekening mee houdt door de fontanel de eerste anderhalf jaar open te houden. Dat betekent dat je steeds meer informatie kunt verwerken en je dus ook steeds meer weet en kunt.

Hersenen ontwikkelen zich stapsgewijs. Hersenonderzoek heeft uitgewezen dat je in de periode van zo’n 25 jaar dat de hersenen zich ontwikkelen, grofweg vier hersenniveaus kunt herkennen. Uiteraard zijn de grenzen tussen de niveaus niet absoluut. Een kind wordt niet wakker op zijn eerste verjaardag en zegt: “Zo, en dan ga ik nu maar eens verder met niveau 2.”
De vier hersenniveaus zijn op hun beurt weer onder te verdelen in twee groepen. In de eerste twee niveaus staan vooral emotie en gevoel centraal. Daarom worden deze niveaus samen het emotionele brein, het gevoelsbrein of het onderbrein genoemd. Om de terminologie in dit boek niet verwarrend te maken, hebben wij het vanaf nu over het emotionele brein. Niveau 3 en 4 samen worden wel het cognitieve brein, het denkende brein of het bovenbrein genoemd. Wij hanteren in dit boek de term denkende brein. De vraag is nu: wat gebeurt er precies in die verschillende fases van de ontwikkeling van de hersenen. Daarover nu meer.

HET EMOTIONELE BREIN

Zoals gezegd bestaat het emotionele brein uit twee hersenniveaus. We beginnen vanzelfsprekend met het eerste niveau.

Hersenniveau 1

De ontwikkeling van de hersenen in het eerste niveau begint in de baarmoeder en eindigt rond het tweede levensjaar. Wie twijfelt aan zo’n vroege start moet maar eens een twintigwekenecho bekijken: het hoofdje lijkt buitenproportioneel. En dat is ook zo. Dat komt doordat de hersenen worden voorgetrokken. Met reden, want ze moeten al direct bij de geboorte heel veel regelen: spierbewegingen, ademhaling, temperatuurhuishouding, spijsvertering, etc. Geen enkel deel van ons lichaam werkt zonder de hersenen.

De hersenen van een pasgeboren kindje werken dus al, maar de hersenfuncties zijn nog wel beperkt. Baby’s kunnen bijvoorbeeld alleen ongecoördineerde bewegingen maken. Ze kunnen dus niet bewust naar iets grijpen, maar zwaaien op goed geluk met hun armen. Verder kunnen baby’s uitsluitend enkelvoudige prikkels ontvangen. Voor hen is alles licht óf donker. Warm óf koud. De nuance ertussen kunnen ze nog niet maken. Alles is letterlijk en figuurlijk zwart-wit, want pasgeborenen kunnen ook nog geen kleuren onderscheiden.

Het gedrag van zuigelingen komt voor een groot deel voort uit reflexen. De meest bekende is de zuigreflex – denk aan een baby en een moederborst.

Een andere reflex, vooral bekend bij deelnemers aan babyzwemmen, is de blaasreflex. Denk hierbij aan het moment waarop je je kind van de zwemjuf in het gezicht moest blazen en vervolgens onder water moest houden. De meeste kersverse ouders doen dit de eerste paar keren met angst en beven (of zelfs helemaal niet), maar het blijkt probleemloos te kunnen; een baby die een luchtstroom in het gezicht voelt, houdt namelijk automatisch zijn adem in. Een handige reflex, die helaas na ongeveer een jaar ook weer verdwijnt. Fietsfabrikanten zijn op de hoogte van deze reflex en introduceerden daarom jaren geleden al het fietsscherm. Een zogenaamde relaxte fietstocht voor op de fiets zónder scherm kan voor een peuter namelijk een ware uitputtingsslag zijn; zelfs bij een licht Hollands briesje zal hij voortdurend uit reflex zijn adem inhouden.

Dat zulke jonge hersenen al zo veel (aan)kunnen, komt vooral door een selecte groep hersencellen die we spiegelneuronen noemen. Hersenen leren namelijk door te spiegelen. Als je met iemand in gesprek bent die met zijn armen over elkaar zit, is de kans groot dat jij jezelf op een gegeven moment in dezelfde houding terugvindt. Het is de schuld van de spiegelneuronen. Maar we weten ook handig gebruik van ze te maken. Als je tegen een kind van negen maanden ‘klap eens in je handjes’ zegt, gebeurt er hoogstwaarschijnlijk niets. Maar begin je zelf te klappen, dan is de kans groot dat het kind gaat meedoen. Op diezelfde manier kun je ook dat hapje spinazie naar binnen krijgen. Intuïtief weten je dat als jij je mond opendoet, de baby ook z’n mond opent. Dank u, spiegelneuronen.

Hersenniveau 2

De ontwikkeling in hersenniveau 2 duurt globaal van het tweede tot het vierde levensjaar en kenmerkt zich door ‘ikke wil zelf doen’. Doordat er steeds meer cellen bijkomen, is dat ook steeds vaker mogelijk. Waar de spinazie in eerste instantie nog vooral tegen het plafond of in de haren verdwijnt, weet de groente nu steeds vaker het spijsverteringskanaal te bereiken. Door de grotere hoeveelheid hersencellen kunnen meer samenwerkingsverbanden aangegaan worden en kunnen de hersenen dus ook meer en ingewikkeldere functies aan. Dat zorgt voor bijvoorbeeld een verfijndere motoriek. Zo kan een peuter een lepeltje vasthouden, kralen rijgen en blokken stapelen. Ook ordenen en sorteren gaan steeds beter. Een kind van twee jaar zal puzzels gaan maken en in de regel niet langer proberen een vierkant blokje door het ronde gat van de vormenstoof te duwen. En een berg autootjes verandert nu in een rij auto’s, uiteindelijk misschien zelfs op grootte of kleur gesorteerd.

Van echt leren is in dit hersenniveau nog geen sprake; kinderen van deze leeftijd kun je hooguit conditioneren. Waarom Eva aan tafel moet blijven zitten weet ze niet, maar wel dat ze beloond wordt met een toetje als ze het doet; reden voor Eva om het de volgende keer weer te doen. In deze fase ontstaat wel het bewuste geheugen. Dat wil zeggen dat je informatie uit je geheugen kunt halen. Kun je dat daarvoor dan niet? Nee. Een dreumes slaat informatie wel op, maar kan het er niet bewust uithalen. Als je zegt dat jullie naar opa en oma gaan, kan hij zich daar geen voorstelling van maken. Wie zijn dat, opa en oma? Maar ziet hij zijn grootouders, dan herkent hij hen wel. Denk maar eens terug: je vroegste jeugdherinneringen stammen uit je derde of vierde levensjaar. Vaak zijn ze gekoppeld aan een emotie; gebeurtenissen met emoties worden in ons geheugen namelijk beter opgeslagen. Mensen die zeggen dat ze herinneringen uit een vroegere periode hebben, vergissen zich meestal; die herinneringen zijn gebaseerd op bijvoorbeeld foto’s of verhalen. Hiermee vullen we gaten in ons geheugen op. Wat er dus eigenlijk gebeurt, is dat je je iets méént te herinneren.

Het gedrag van kinderen in deze tweede fase kenmerkt zich door spontaniteit en impulsiviteit. Wat het kind ziet, wil het hebben. Bijvoorbeeld de auto’s die Erik daar netjes in een rij aan het zetten is. De meeste ruzies maken kinderen om speelgoed waar de ander mee aan het spelen is. Herkenbaar is waarschijnlijk ook het krijsende kind in de supermarkt, dat zijn zinnen heeft gezet op die zak met schuimpjes. Die uiteraard precies op zijn ooghoogte ligt uitgestald, want ook marketingmanagers hebben geleerd hoe de hersenen geprikkeld worden. Het watikziewilikhebbenprincipe is overigens nog steeds van toepassing op de meeste volwassenen. Alleen kunnen zij hun gedrag en het effect daarvan beredeneren. Ze weten inmiddels dat het behoorlijk beschamend is om schreeuwend op straat te gaan liggen voor de etalage met die prachtige jurk. Dat besef hebben zij in hersenniveau 3 en 4 ontwikkeld. Waarover nu meer.

Uiteraard is ieder kind uniek, maar kinderen vertonen in hun ontwikkeling wel veel overeenkomsten in gedrag en vaardigheden. Deze kunnen we voor de eerste twee hersenniveaus als volgt samenvatten:

*Baby’s ontvangen alleen enkelvoudige prikkels.

*Hun reacties komen vooral voort uit reflexen.

*Ze spiegelen vaak gedrag van anderen.

*In eerste instantie maken ze alleen ongecoördineerde bewegingen; vanaf niveau 2 worden de bewegingen gerichter.

*Vanaf niveau 2 leren kinderen sorteren en ordenen.

*In het derde/vierde levensjaar ontstaat het bewuste geheugen.

*Gedrag is op dit hersenniveau spontaan en impulsief.

HET DENKENDE BREIN

Hersenniveau 3 en 4 samen vormen zoals gezegd het denkende brein. Het is best lastig deze twee niveaus gescheiden te beschrijven. In beide wordt namelijk gewerkt aan dezelfde vaardigheden, waarbij het in het derde niveau nog vaker niet dan wel lukt om bepaald (gewenst) gedrag te vertonen of vaardigheden onder de knie te krijgen en in niveau 4 juist vaker wel dan niet. Welke vaardigheden je in hersenniveau 3 ontwikkelt, kunnen we daarom het best schetsen door het eindpunt – dat aan het einde van hersenniveau 4 ligt – te beschrijven. Het punt dus waarop de hersenen volgroeid zijn. Het spreekt voor zich dat ook tussen hersenniveau 3 en 4 geen strakke scheidslijn loopt.

Hersenniveau 3

De ontwikkeling in hersenniveau 3 duurt van ongeveer het vijfde tot het achttiende levensjaar. Bij de start van deze fase zijn de hersenen fysiek bijna volgroeid. Een kind heeft op zijn vierde ongeveer 90% van zijn hersencellen. Een hele gereedschapskist dus al. En toch zijn de hersenen nog niet ‘af ’. In niveau 3 begint de ontwikkeling van de neocortex: een nieuwe, dunne laag (cortex = schors) met cellen om de hersenen heen. De groei in deze fase bestaat vooral uit het aanleggen van nieuwe verbindingen tussen de hersencellen waarin de complexe hersenfuncties zich nestelen. Met andere woorden: je kunt ingewikkeldere dingen doen. Dit komt ook doordat hersengebieden meer gaan samenwerken. Ruimtelijk inzicht is daar een mooi voorbeeld van. Dit is niet één hersenfunctie, maar een combinatie van verschillende hersengebieden. Een totaalpakket dat je bijvoorbeeld voor achteruit inparkeren hard nodig hebt.

Kenmerkend voor hersenniveau 3 is het anders omgaan met emoties. Kinderen die in deze fase zijn aanbeland, leren hun emoties uit te stellen, te onderdrukken, te beheersen en bewust te gebruiken. Kinderen van tien die in de klas gepest worden, zullen niet meer direct huilend naar de juf gaan, maar hun verdriet pas later thuis met pap of mam delen of zelfs leren het te negeren. Uiteraard gaat dat niet in één keer. En dat geldt eigenlijk voor heel niveau 3. Het is bij uitstek een fase waarin diverse vaardigheden tot ontwikkeling komen. En dat gaat met vallen en opstaan. Kinderen gaan zich langzaam maar zeker gepaster (normatiever) gedragen en gaan bewuster (minder intuïtief) handelen. Maar loop je het ene moment bijna naast je schoenen omdat je zoon zich op het feest van je werkgever zo keurig aan iedereen voorstelt, als je ziet dat hij zich vlak daarna op het zojuist geopende buffet stort en zijn bord torenhoog volstapelt, kruip je waarschijnlijk het liefst weg achter de partytent.

Sommige hersengebieden zijn kortom al behoorlijk met elkaar in gesprek, maar er zit regelmatig nog wat ruis op de lijn. Het gaat soms heel goed en soms ook helemaal mis. Belangrijk is het hierbij voor mensen met volgroeide hersenen om de positieve uitschieters op waarde te schatten en zich te realiseren dat ‘we’ er nog niet zijn. Te vaak doen wij bij kinderen in hersenniveau 3 beroep op functies die ze nog volop aan het ontwikkelen zijn. “Denk na voordat je iets doet!”, zeggen we dan. Of: “Dat had je toch ook van tevoren kunnen bedenken?” Maar dat impliceert dat ze al bewust handelen, zoals wij dat doen met ons ontwikkelde brein. Onze verwachtingen zijn simpelweg te hoog. Althans, voor die fase, waarin de behoefte aan begeleiding juist nog groot is.

Hersenniveau 4:

Waar niveau 3 zich kenmerkt door verbindingen die vaker niet dan wel gemaakt worden, is dat in hersenniveau 4 juist andersom. Het kwartje begint steeds vaker echt te vallen. Deze fase loopt om en nabij vanaf het zeventiende tot het 25ste levensjaar. Op je 25ste zijn je hersenen dus in de basis af. Wat uiteraard losstaat van wat je met dit gereedschap doet. Maar je kunt met een volgroeid brein in principe de meest complexe functies bedienen. Dat je hier 25 jaar over hebt gedaan, is verklaarbaar: in niveau 4 moeten soms wel dertig hersengebieden met elkaar samenwerken.

Een voorbeeld van zo’n complexe hersenfunctie is plannen. En dan bedoelen we echt plannen en niet het trucje dat je op de basisschool leert: op de kalender kijken wat voor dag het is en vervolgens het takenlijstje in je agenda afwerken. Plannen is structuren aanbrengen. Plannen is vooruitdenken. Dus niet (meer) op zondagavond tot de conclusie komen dat de printerinkt op is of dat je de dag erna drie lege melkpakken voor een project mee naar school moet nemen (typerend voor niveau 3). Je moet er minstens achttien voor worden om door te krijgen hoe plannen werkt. Net als initiatief nemen. Ook dat is een hogere hersenfunctie die men pas in niveau 4 onder de knie krijgt. Zelf in actie komen om iets wat je wilt ook echt te kunnen bereiken. Wat weer nauw samenhangt met het koppelen van oorzaak en gevolg. Als ik… dan… De meeste jongvolwassenen kunnen consequenties (nog) niet goed overzien. “Als je nu dit vakkenpakket kiest, dan kun je later…” In hersenniveau 3 klinken deze woorden als Chinees in de oren. Later? Boeien! Welke consequenties je vakkenpakketkeuze heeft, dringt pas door in niveau 4. Precies, als de meesten van school afgaan of al van school zijn. Dat is het moment waarop je kritisch naar jezelf, je gedrag en je keuzes gaat kijken. Want reflecteren leer je in niveau 4. Wat heb ik gedaan, wat ging er mis en wat heb ik daarvan geleerd? Typisch niveau 4. Mensen met kinderen in niveau 3 die weer eens te laat zijn begonnen met het leren voor een toets, roepen vaak streng: “Laat ze hun kop maar stoten, daar leren ze van!” Maar de volgende keer beginnen ze geen dag eerder. Niet omdat ze niet willen, maar omdat ze een en ander eenvoudigweg nog niet kunnen overzien.

Decorum: weten hoe je je in welke situatie moet gedragen. Ook dat is een typische niveau 4-hersenfunctie. In niveau 3 is het nog volop aanmodderen. Het is niet voor niets dat veel pubers zich hetzelfde kleden: uit onzekerheid of ze wel voor de juiste outfit kiezen, spiegelen ze zich aan hun leeftijdsgenoten. Wel zo veilig. Als ouder zou je graag willen dat ze ook zo goed zouden zijn in spiegelen als het om rekening houden met een ander gaat. En dat jij dan die spiegel bent. Dan zouden ze namelijk weten dat het op z’n zachtst gezegd niet zo attent is als je alleen voor jezelf een colatje inschenkt. En dat het vrij egocentrisch is als je ’s avonds laat je muziek knalhard aan hebt omdat je toch nog te wakker bent om te gaan slapen. “Doe niet zo egoïstisch”, zeggen we dan. Maar daarmee impliceren we weer dat ze het bewust doen. Dat ze erover nagedacht hebben. Maar tot pak ’m beet je twintigste is rekening houden met een ander en je verantwoordelijk voelen voor je omgeving een hele klus.

Er gebeurt veel in hersenniveau 3 en 4. De hersenen kunnen steeds meer én steeds complexere functies aan. Het volgende overzicht vat deze kort samen.

* De coördinatie verbetert.

* In de basisschoolleeftijd leren kinderen emoties uit te stellen en te gebruiken.

* Doordat er herinneringen ontstaan, sturen deze mede het gedrag.

* Het lukt pubers steeds beter om gepaster te reageren en bewuster te handelen.

* Met name in niveau 4 leren jong volwassenen om te reflecteren op gedrag.

* Het lukt ook steeds beter oorzaak en gevolg aan elkaar te koppelen.

* Het verantwoordelijkheidsgevoel neemt toe en jongvolwassenen gaan steeds meer rekening houden met anderen.

* Jongvolwassenen snappen steeds beter hoe ze zich in bepaalde situaties moet gedragen.

* Het overzicht neemt toe, waardoor plannen vaker lukt.

LUIKJES TUSSEN DE HERSENNIVEAUS

Alle hersenniveaus zijn in een gezond brein actief. Het is dus niet zo dat als je in niveau 3 zit, je niveau 1 en 2 volledig hebt uitgeschakeld. De lagere hersenniveaus worden alleen vaak overruled door de hogere. Dat wil zeggen: in veilige, stressloze situaties. Als je je bijvoorbeeld niet op je gemak voelt, kun je – tijdelijk – in een lager niveau terugvallen. Je moet je voorstellen dat tussen de hersenniveaus een luikje zit. Dat is niet echt zo, natuurlijk, maar even voor de beeldvorming. Het kenmerk van een luikje is dat het open en dicht kan. Nu is uit onderzoek gebleken dat die luikjes onder invloed van stress of een gevoel van onveiligheid de neiging hebben dicht te klappen. Dit geldt voor iedereen, dus ook als je gezonde en volgroeide hersenen hebt. Bij de een zal het luikje wel wat eerder dichtgaan dan bij de ander, afhankelijk van je gevoeligheid voor stress en onveiligheid. Maar dichtgaan zal het. We geven een voorbeeld om dit te verduidelijken.

Het volgende komt je vast bekend voor. Je hebt een belangrijke afspraak, waarvoor je absoluut op tijd wilt zijn. Uiteraard kom je juist dan in een file terecht. Dus krijg je stress. Op dat moment gaat je luikje tussen hersenniveau 3 en 4 dicht. Normaal gesproken geef je invoegend verkeer de ruimte, maar nu ga je juist dichter op je voorganger rijden. Nee, hij mag er niet tussen, want jij moet op tijd zijn! Dringt die ander zich er toch tussen, dan is de maat vol en gaat je middelvinger omhoog.

Wat hier gebeurt, is het volgende: doordat het luikje is dichtgeklapt, kun je niet meer bij het hersenniveau waar je hogere hersenfuncties huizen, zoals weten hoe je je in bepaalde situaties moet gedragen (decorum) en rekening houden met je omgeving. Je hebt misschien nog geprobeerd het luikje open te houden door tot tien te tellen, maar helaas. De boel is geblokkeerd. Je gedraagt je feitelijk weer even als die puber.

Als je je onveilig of gestrest voelt, kies je niet (altijd) voor de meest doordachte oplossingen. Pas als de rust is teruggekeerd, kun je weer bij je hogere hersenfuncties en kun je weer weloverwogen gedrag vertonen. Of, beter gezegd: tien minuten nadat de rust is wedergekeerd. Want uit hersenonderzoek is gebleken dat hersencellen deze prikkels nog tien minuten nadat de stressfactor is weggenomen blijven doorgeven. Mensen die ruzie hebben, zijn ook altijd pas tien minuten na de ruzie in staat om hun excuses aan te bieden voor hun onhebbelijkheden. Dan kunnen ze namelijk (pas) weer reflecteren op hun eigen gedrag (niveau 4).
In het bedrijfsleven, en dan vooral de creatieve sector, wordt van deze kennis van de tienminutenregel vaak gebruikgemaakt. Daar is het gebruikelijk om een pauze van meer dan tien minuten te nemen als je bijvoorbeeld geen oplossing voor een bepaald probleem kunt vinden. Als je tien minuten lang iets heel anders gaat doen en het probleem even helemaal loslaat, neemt je stress af en ontstaat er ruimte voor de oplossing.

Zoals je hiervoor hebt gelezen, kunnen we onze hersenen onderverdelen in ons denkende brein en ons emotionele brein. In de praktijk blijkt dat deze twee delen elkaar hard nodig hebben. Zo houdt het denkende brein het emotionele brein in balans. Dankzij ons denkende brein kunnen we ons emotionele brein beheersen en zijn we in staat ons gepaster te gedragen.