Bij mij doet ze dat nooit

Voor iedereen die te maken heeft met dementie.

Gun jezelf een zak met muntjes, experimenteer en leer.

BIJ MIJ DOET ZE DAT NOOIT

Verhalen uit het verpleeghuis

Barbara Oppelaar
Jan van der Hammen

Colofon

Bij mij doet ze dat nooit

Eerste druk – september 2019
Tweede druk – december 2019

Copyright © 2019 ervarea

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Tekst: Barbara Oppelaar in samenwerking met Jan van der Hammen

Illustraties: Nina Smit / Spraakeloos
Omslagontwerp en vormgeving: Lizet Heijboer / Wildegeit
Uitgever: ervarea
www.ervarea.nl

ISBN 9789082432466

INHOUD

Voorwoord

Welkom in de Boterbloem en de Waterlelie

Gedrag van mensen met dementie

Situaties

Er gebeurt hier nooit eens iets

Mag het licht uit?

Een foto standaard op tafel

Ja, dat is Peter

Vertrouw op mij

Tik, tik, tik

Nee, dat is mijn moeder

Zo kippig als een ui

Bij een ander in bed

Wie is dat op de foto?

Noem mij maar Mies

Als het contact moeilijk wordt

U zit op mijn stoel

Dan ga ik met je mee

Het is een puzzel

Kom er gezellig bij zitten!

Moet jij niet eten?

Guten Morgen Sonnenschein

Vrolijk Kerstfeest

Mag ik naar de keuken?

Deze is koud

Altijd maar weer André Rieu

Jullie moeten eens wat met mijn vader gaan doen

De keuze is reuze

Er moet nog een steen in de 3

Bloemetjeskopjes

Vanmiddag wordt u opgehaald

Vogelgeluiden

Helemaal niet lekker onder de douche

Wie ben ik?

Erken de verhuizer

Altijd eerst oogcontact

Het beste beentje voor

Ik zie je ook nooit

Dat heb ik mijn hele leven al gedaan!

Komt Gijs nog?

Tafeltje-dek-je

Over een kam scheren

Ik krijg hier nooit wat

Welterusten

Twee keer halen

Held op sokken

Spiegeltje aan de wand

Hier is de wc, o nee

Witte jurk

Een roepende in de Waterlelie

Daar heb je de vrouw van

85 jaar en ouders die niet komen

Ik heb mezelf al gewassen

Ik moet naar huis

Met het verkeerde been in bed

Dat is andere thee

Tast toe, tosti!

Voel maar, ik ben er

Bij mij doet ze dat nooit

Ben jij het nog?

Dankwoord

VOORWOORD

Dit is een boek over een fictief verpleeghuis, ergens en dus ook nergens in Nederland. Een verpleeghuis waar mensen met dementie wonen. Hier ontvangen ze zorg en wonen ze, te midden van andere mensen met dementie. Ze krijgen te maken met medewerkers en vrijwilligers, die samen met hen vormgeven aan het leven, met behoud van zoveel mogelijk eigen regie. Daarbij zijn hun naasten van ongelooflijk belang, zo niet onmisbaar. Sommige mensen zien hun naasten elke dag, terwijl anderen hun dierbaren maar zelden om zich heen hebben.

In ons werk, als trainer en adviseur, ervaren we dagelijks hoe toegewijd professionals en vrijwilligers zijn om de best mogelijke zorg te verlenen. We werken met hen aan het beter begrijpen van het gedrag van mensen met dementie. Met familieleden bespreken we hun vragen, hun verdriet en ook de mooie momenten die er nog zijn.

Van de meest herkenbare situaties hebben we in het afgelopen jaar wekelijks een blog gemaakt. Elke blog beschreef daarbij een treffend moment, een ervaring om van te leren. De lessen daarin zijn soms hetzelfde, maar de gebeurtenissen zijn telkens anders. In dit boek zijn de blogs gebundeld. In de blogs en dus ook in dit boek zijn alle namen van bewoners en zorgmedewerkers gefingeerd, maar elk van deze bijzondere momenten staat in ons geheugen gegrift.

Tijdens ons werk horen we regelmatig de opmerking: “Bij mij doet ze dat nooit.” Bijna als excuus.
Het is een cruciale opmerking, want die medewerker handelt blijkbaar op een manier die ervoor zorgt dat stress wordt vermeden. Het onderzoeken van juist deze momenten waarop alles goed gaat biedt de unieke kans om aanwijzingen, of sleutels, te vinden om het gedrag van bewoners persoonsversterkend te beïnvloeden.

Het aanreiken van die sleutels, daar draait het in dit boek om. Bied jezelf daarbij de kans om je eigen sleutel te vinden, gun jezelf de ruimte om bij de eerste poging niet meteen voor maximaal succes te gaan. Geef jezelf een ‘zak met muntjes’ die je kunt inzetten om te kijken wat het oplevert. Als het eerste muntje niet werkt geeft het niets, je hebt immers nog een zak vol op schoot of in je jas. Experimenteer en leer!

Als je brein beschadigd is, dan is het leven niet altijd makkelijk. Voor jou niet en voor de omgeving niet. Maar met elkaar kunnen we de omgeving van mensen met dementie een beetje mooier maken.

Barbara en Jan

WELKOM IN DE BOTERBLOEM EN DE WATERLELIE

DIT ZIJN DE BEWONERS VAN DE BOTERBLOEM EN DE WATERLELIE

Sinds de verbouwing ziet het verpleeghuis er tiptop uit. De kleinschalige afdeling voor mensen met dementie is gelegen op de begane grond van het huis. Het is prachtig ingericht en als je uit het raam kijkt, zie je de mooi aangelegde tuin.

Op de afdeling wonen in totaal zestien bewoners, verdeeld over twee huiskamers, de Boterbloem en de Waterlelie. Alle bewoners hebben een eigen kamer met badkamer. Via een kleine gang kunnen ze de gemeenschappelijke huiskamer binnenlopen.

In beide huiskamers wordt zelf gekookt. Met medewerkers en vrijwilligers wordt het dagelijks leven zo huiselijk mogelijk gemaakt. Gelukkig is er veel aanloop van familieleden.

Dit zijn de bewoners van de Boterbloem:

Mevrouw Hamers woont inmiddels een jaar in de Boterbloem. Haar man is enkele jaren geleden overleden. Naast haar dochter Gemma, die zeer regelmatig haar moeder bezoekt, heeft ze een zoon Arthur. Haar grote hobby is muziek, ze was jarenlang lid van het vrouwenkoor.

Meneer Rawee is kortgeleden in de Boterbloem komen wonen. Het ging niet langer thuis bij zijn vrouw. In zijn werkzame leven was hij verhuizer met een eigen bedrijf. Henk en Lot zijn hun kinderen.

Meneer Radma is een stille man die nog maar weinig prikkels aan kan. Vaak zit hij in een hoekje en merk je bijna niet dat hij er is. Zijn vrouw komt vaak langs, net als hun dochter Marjolein. Verder hebben ze twee zoons en een kleinzoon Rik, die net vader is geworden.

Mevrouw Baas is getrouwd. Haar man bezoekt, ondanks zijn hoge leeftijd, zijn vrouw vaak. Hij heeft het moeilijk met de ziekte van zijn vrouw. Hun dochter Inez begeleidt haar vader bij de bezoekjes.

Mevrouw Dekker is 53 jaar getrouwd geweest met Gijs, die eind vorig jaar vrij plotseling is overleden. Ze hadden samen een groot gezin met acht kinderen. Zoon Hans is sinds het overlijden van zijn vader de eerste contactpersoon. Dochter Irene haalt haar moeder regelmatig op.

Mevrouw Wiggers woont sinds een paar maanden in de Boterbloem. Ze heeft twee dochters. Annet woont in de buurt, Rina aan de andere kant van het land. Vooral voor Rina is het moeilijk om te zien dat haar moeder is verhuisd naar een afdeling voor mensen met dementie. Mevrouw Wiggers houdt erg van handwerken en kleuren.

Mevrouw Marsman is opgegroeid op de boerderij en trouwde met een boerenzoon. Samen namen zij het bedrijf over van haar ouders. Meneer Marsman leeft al heel wat jaren niet meer. Na de dood van haar man is het boerenbedrijf verkocht. Hun dochters Greta en Truida zijn betrokken familieleden, die vaak in de Boterbloem te vinden zijn.

Mevrouw Robben is nooit getrouwd geweest en heeft geen kinderen. Haar ouders stimuleerden haar om te gaan studeren. Na haar studie heeft ze jarenlang gewerkt als universitair docent Rechten. Zij is wat je noemt een powervrouw van het eerste uur, onafhankelijk en sterk.

De medewerkers en vrijwilligers van het zorgteam van de Boterbloem zijn Corry, Marieke, Lies, Nora, Tim, Cindy, Peter en Thea.

Dit zijn de bewoners van de Waterlelie:

Mevrouw De Wilde woont pas sinds een paar dagen in de Waterlelie. Het team is nog hard bezig om haar te leren kennen. Zo’n vijfentwintig jaar lang was ze directrice van een huishoudschool. Haar zoon Simon verstrekt veel informatie over de gewoonten en wensen van zijn moeder.

Mevrouw Draaier is een bescheiden vrouw. Toch hoor je soms haar klaterende lach door de woonkamer schallen. Of zegt ze ineens onomwonden waar het op staat. Ze helpt graag mee bij de dagelijkse dingen. Een doener, dat was ze haar hele leven al.

Meneer Boer is getrouwd met Greet. Samen kregen ze tot hun verdriet geen kinderen. Wel ontfermden ze zich over hun buurjongen Paul, die een minder goede band met zijn ouders had. Hij komt regelmatig bij meneer Boer langs. In zijn werkzame leven was meneer Boer makelaar.

Mevrouw Miedema woont het langst in de Waterlelie, inmiddels zeven jaar. De teamleden zien dat het steeds wat minder met haar gaat nu de ziekte voortschrijdt. Haar dochter Wies komt heel regelmatig.

Mevrouw De Loor is altijd onderweg, ze loopt veel heen en weer. Als op een dag haar heup breekt, verandert er veel voor haar.

Meneer De Wit woont sinds een aantal maanden in de Waterlelie. Hij is met 67 jaar de jongste bewoner. Naast zijn baan als administrateur heeft hij zich met hart en ziel ingezet voor voetbalvereniging Blauw-Zwart. Samen met zijn vrouw heeft hij vijf kinderen, waarvan dochter Helga en zoon Rein er minstens een keer per week zijn.

Mevrouw Kolkman houdt van gezelligheid en is altijd in voor een geintje. Ze maakt vooral grapjes met de teamleden, die zich dit graag laten welgevallen. Haar dochter Machteld is een trouwe bezoekster en helpt veel mee bij de activiteiten.

Mevrouw Brink wil Mies genoemd worden, dat is voor haar heel belangrijk. Haar man is overleden en haar drie kinderen wonen wat verder weg. Ondanks dat heeft ze een warme band met hen.

De medewerkers en vrijwilligers van het zorgteam van de Waterlelie zijn Rita, Rob, Isa, Nina, Lara, Samira, Romy en Janet.

GEDRAG VAN MENSEN MET DEMENTIE

Ontwikkeling van het brein en onbegrepen gedrag

In ons boek De dementie van Jet en Harrie besteden wij uitgebreid aandacht aan de ontwikkeling van onze hersenen en de neurologische schade die optreedt bij dementie. Als we daarop meer zicht krijgen, kunnen we een deel van het onbegrepen gedrag dat daaruit voortkomt beter verklaren. Omdat vrijwel alle situaties die we in dit boek beschrijven teruggrijpen op deze theorie, vatten we deze kort samen.

Door dementie ontstaat schade in het denkende brein, ofwel het bovenbrein. Een deel van het onbegrepen gedrag ontstaat omdat een beroep wordt gedaan op functies die niet langer beschikbaar zijn in ons bovenbrein. Dit levert stress en onveiligheid op. Elk brein kan slecht omgaan met deze twee factoren. We merken in dat soort situaties dat we minder gaan presteren. Voor mensen met dementie is dat niet anders.

Het is aan ons om een gunstige omgeving te creëren. Als wij in die omgeving bij mensen met dementie meer de functies uit het emotionele brein, ofwel het onderbrein, aanspreken, bieden we veiligheid en verloopt het contact vaak beter.

Bij de ontwikkelingsfases van ons brein horen verschillende functies. Dit ziet er in zeer vereenvoudigde vorm als volgt uit.

Het heeft in de regel weinig zin om aan mensen met dementie te vragen waarom ze doen wat ze doen. Als ze zich er al bewust van zijn vinden ze het meestal lastig, zo niet onmogelijk, om dat uit te leggen. Volgens de Engelse sociaalpsycholoog Tom Kitwood wil dat niet zeggen dat we ons er dan maar bij moeten neerleggen dat we nooit de vinger krijgen achter bepaald gedrag. Kitwood deed jaren onderzoek naar dementie en is de grondlegger van persoonsgerichte zorg. Volgens hem is het belangrijk om te onderzoeken waar het gedrag vandaan komt. Inzicht krijgen in onbegrepen gedrag geeft je een sleutel om dit gedrag te beïnvloeden of om er anders mee om te gaan.

Kitwood zegt dat het gedrag van mensen (met dementie) een optelsom is van iemands:

1.persoonlijkheid

2.biografie (waaronder levensgeschiedenis en gewoonten)

3.neurologische schade

4.lichamelijke conditie

5.sociale- en omgevingsfactoren.

Persoonsversterkend of persoonsondermijnend handelen

Als we onze handelingen laten aansluiten bij iemands persoonlijkheid en biografie, helpt dat om makkelijker te functioneren. In de sociale- en omgevingsfactoren zitten grote kansen om iemand met dementie te kunnen ondersteunen. Persoonsversterkend handelen heeft een positief effect op het gedrag van de ander. Handelen we persoonsondermijnend, dan zal dit een negatief effect hebben op het gedrag.

In het overzicht hieronder zijn verschillende voorbeelden van persoonsversterkend en persoonsondermijnend gedrag opgenomen.

LEVENSBEHOEFTEN
PERSOONSVERSTERKEND
PERSOONSONDERMIJNEND

Comfort voelen

*warmte en geborgenheid geven

*een goed tempo in contact hebben

*iemand corrigeren of intimideren

*een te hoog tempo in contact hebben

Er mogen zijn

*respect tonen

*iemand accepteren zoals hij/zij is

*iemand bij (de goede) naam noemen

*kinderlijk tegen iemand praten

*iemand kleineren

*over iemand praten waar diegene bij is

Gehecht zijn

*iemand erkennen

*oprecht zijn in het contact

*bevestigen van de persoon

*iemand beschuldigen

*iemand misleiden

*iemand niet erkennen in zijn persoon

Zinvol bezig zijn

*passende bezigheden aanbieden

*samenwerken

*iemand voldoende faciliteren

*iemand bezigheden opleggen

*iemands bezigheden verstoren

*geen passende bezigheid zoeken

Erbij horen

*zorgen dat iemand zich thuis voelt

*plezier maken

*zorgen voor een herkenbare omgeving

*iemand bespotten

*negatief over iemand praten

*iemand verbannen

*iemand negeren

Bron: DCM Nederland

Wanneer we te maken krijgen met onbegrepen gedrag, dan is onze primaire wens dat dit gedrag er niet meer is. Bijna altijd is dat onmogelijk. Wat we wel kunnen doen, is ons en onze omgeving gunstig stemmen. Zo kunnen we door ons handelen onbegrepen gedrag beperken of wellicht voorkomen. En, hoe moeilijk ook, we zullen een deel van het gedrag van mensen met dementie moeten accepteren. Simpelweg omdat zij het niet meer kunnen veranderen.