DE GESCHIEDENIS VAN AMSTERDAM BEZIEN VANUIT NOORD

OERKNAL
AAN
HET IJ

BAS KOK

Dit boek kwam mede tot stand door een bijdrage van
de Van Eesteren-Fluck & Van Lohuizen Stichting.

Eerste druk januari 2016

© 2016 Bas Kok

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Omslagontwerp en beeldoptimalisatie Tabula Rasa

Omslagbeeld Suzanna Knight

Foto auteur Mariska Jansen

Typografie binnenwerk CO2 Premedia, Amersfoort

Verzorging ePub CO2 Premedia, Amersfoort

ISBN 978 90 824575 1 3

NUR 680

www.baskok.nl

www.oliviamedia.nl

VOOR MARISKA, DIE MET MIJ HET IJ OVERSTAK.
VOOR BRUNO EN ABE, OPDAT ZE WETEN
WAAR ZE VANDAAN KOMEN.

Inhoud

 Vooraf

1.    Galg, eendje, zwaan

De geschiedenis van Noord in vogelvlucht

2.   In den beginne was er Noord

Noord als bakermat van Amsterdam

3.   Amsterdams Waterland

Antieke kast en witte motor van de stad

4.   De kanteling van Amsterdam

Van Tolhuistuin tot industrieel puin

5.   Dat verdraaide noordelijk halfrondje

Ruimtelijke geo-perikelen

6.   Avant-gardepaleizen naast Oostblokflats

Stedenbouw en architectuur van Noord

7.    Canta-rijders, bakfietsyuppen en andere Noorderlingen

De sociale geschiedenis van Noord

8.   De geschiedenis van geen brug

De ontbrekende langzaamverkeerverbinding over het IJ

9.   De Gouden Eeuw van Noord

Voorspellingen en bespiegelingen

 Na

 Dank

 Bijlage

 Literatuur

Vooraf

Als mensen vragen waar ik opgroeide, zeg ik: Amsterdam-Noord. Want zo is het – ongeveer. Misschien is het een halve waarheid, want eigenlijk kom ik uit Amsterdam-West. Net als mijn ouders, broers, zus, mijn grootouders en de rest van de familie. Dat dit boek niet over West gaat maar over Noord, is terug te voeren op dinsdag 28 september 1976. Een datum waarover niets schokkends te melden valt. ABBA stond met Dancing Queen op nummer 1 in de Top 40. Een onopvallende dag met bewolkt weer, nauwelijks wind en een comfortabele twintig graden Celsius. Perfect weer voor een verhuizing.

Ergens eerder in het gelukkige jaar 1976 waren mijn ouders er al eens over begonnen. Want ja, het strokenflatje van vijftig vierkante meter in de Maassluisstraat 89-2, waar ik tien jaar daarvoor in een achterkamer ter wereld was gekomen, werd steeds kleiner met z’n zessen. Een paar maanden na de eerste aankondiging, vertelden mijn ouders ‘dat er waarschijnlijk een huis was in Amsterdam-Noord’. Een vijfkamerwoning in de Banne 2. Dit moet de eerste keer zijn geweest dat ik met enige nadruk werd gewezen op het deel van de stad dat men als ‘Noord’ aanduidde. Voor zover ik me kan herinneren vertelden ze er verder niets over. Niet of Noord ver weg was. Niet of het leuk was. Mooi of lelijk. Zelfs niet welke voetbalclubs er speelden of dat het aan de andere kant van het IJ lag. Het ging om een woning die veel groter was dan ‘deze woning’. Ik herinner me dat mijn oudste broer met opengesperde ogen protesteerde tegen de verhuizing. Met klem zei hij tot tweemaal toe:

Niet-Naar-Noord!

Dat was in één moeite door de eerste kennismaking met de Amsterdamse beeldvorming van het gebied waar deel twee van mijn jeugd zich zou afspelen. Het protest van mijn oudste broer verstomde toen hij z’n nieuwe kamer zag – zes vierkante meter helemaal voor hem alleen. Daarna werd bij de firma SAAN een verhuiswagen besteld. Ik mocht mee op de stoel naast de bijrijder. Na de Coentunnel bestudeerden de verhuizers in een weiland enige tijd de stadsplattegrond. ‘Wáár ging je ook alweer wonen?’

Zo werd ik, in de vroege herfst van 1976, op tienjarige leeftijd een Noorderling. Mijn verhaal zou weleens het verhaal kunnen zijn van hele generaties Noord-Amsterdammers. Noord was geen stadsdeel dat je verkoos om naartoe te vertrekken. Je vertrok ernaartoe omdat het lot (lees: een woning) je verkoos te verhuizen.

Maar dit boek gaat niet over mij maar over de geschiedenis van Amsterdam-Noord. Al is misschien elke geschiedenis wel tegelijkertijd een persoonlijke geschiedenis. Een geschiedschrijver beperkt zich zelden tot een lijst historische feiten met de bijbehorende bonte stoet gebeurtenissen en personen. Vaak is er een eigen perspectief, dat al dan niet bewust een ‘persoonlijke waarheid’ weergeeft. Objectieve geschiedenissen bestaan niet.

Voor dit boek heb ik me ondergedompeld in de Amsterdam-literatuur. Daarin vind je steevast de mededeling dat er nog veel onduidelijk is over de ontstaansgeschiedenis van de stad. Waarna het verhaal van Amsterdam toch vrij helder en eenduidig wordt beschreven. Het begint meestal met die monding van de Amstel in het IJ. Daar ontwikkelt zich die ‘stelle’. Al snel wordt er een Dam in de Amstel gelegd. Vier eeuwen later beleeft de stad een Gouden Eeuw en in de twintigste eeuw bloeit de plaats nogmaals op langs Amstel en Vondelpark. De geschiedenis van Amsterdam staat al eeuwenlang min of meer vast – ook al weet men dat dit verhaal misschien niet de hele waarheid is. De focus is steevast zuidwaarts. Amsterdam-Noord en het gebied boven het IJ vormen een voetnoot. Voor zover Noord aan bod komt, wordt het historisch belang gebagatelliseerd. Laat staan dat serieus wordt geopperd dat boven het IJ mogelijk het ontbrekende stukje van de Amsterdam-puzzel ligt. Ja, misschien is het ironisch dat juist ik dat vreemd vind. Ik zeg uit Noord te komen, maar vergeet mijn halve jeugd in West.

Vogelvluchtperspectief Amsterdam met rechtsonder de Volewijck; reconstructie van jaar 1342 vervaardigd door Jacobus de la Feuille omstreeks 1700.

Natuurlijk bestaan er goede boeken en publicaties over Noord en het gebied boven het IJ. Daarin is de blik vanaf het IJ bezien juist noordwaarts. Meestal ligt de focus op een specifiek stukje Noord. Bijvoorbeeld de tuindorpen, de NDSM, Asterdorp of Landelijk Noord. Het idee is impliciet – of soms expliciet – dat Noord een vrij jong stadsdeel is dat niet echt deel uitmaakt van Amsterdam.

In Oerknal aan het IJ is Noord boven alles een Amsterdams fenomeen. De hypothese die ik opwerp is dat het gebied benoorden het IJ een sleutelrol speelt in het ontstaan van de stad. Zonder Noord zou Amsterdam er misschien nooit zijn geweest. Dat klinkt nogal sterk, maar ik hoop in dit boek te kunnen aantonen dat deze gedachte zo gek niet is. Niet alleen het verleden, ook het heden van Noord is bijzonder. Het raarste en misschien wel meest Amsterdamse stukje van de stad. Nergens kun je nog zo goed de Amsterdamse tongval beluisteren. Wie een echte Jordanees wil vinden, kan beter naar Noord gaan dan naar de Jordaan.

Laten we het kompas voor deze gelegenheid 180 graden draaien. We bezien de geschiedenis van Amsterdam, bij wijze van experiment, vanuit Noord in plaats van Zuid. Dan zijn we al direct in goed historisch gezelschap, want laat deze invalshoek nou samenvallen met de beeldvorming van de eerste schilders en cartografen die Noord als vertrekpunt kozen van hun vogelvluchtperspectief van middeleeuws Amsterdam. Dat is, voor alle duidelijkheid, precies wat het zegt te zijn: een perspectief.

1

Galg, eendje, zwaan

DE GESCHIEDENIS VAN NOORD IN VOGELVLUCHT

Bestaat er zoiets als het werkelijke verhaal van Amsterdam-Noord? En zo ja: is het denkbaar dat we dit verhaal versluieren? Niet helemaal bewust, niet van hogerhand, niet vooropgezet als in een complot – maar toch. De eerste keer dat die gedachte bij me opkomt is in 2009, als ik de straatnamen van de nieuwe wijk Overhoeks voor het eerst lees. Spadinalaan, Hammerbystraat, Céramiquelaan. Namen van herboren waterfrontwijken. Iets zit me dwars. Waarom op geen enkel straatnaambord een verwijzing naar het galgenveld? Want precies op deze plek – en nergens anders – ligt misschien wel het belangrijkste geschiedkundig wapenfeit van Noord. Geen kleine geschiedenis maar letterlijk en figuurlijk een lijvige historie. Van de veertiende tot en met de achttiende eeuw, ruim vier eeuwen lang, lag ter hoogte van de nieuwe wijk Overhoeks het galgenveld van Amsterdam. Een plek die belangrijk was voor de handhaving van orde en gezag. De stad kent straten en pleinen die verwijzen naar minder betekenisvolle delen van de geschiedenis. Aan de soms wat vergezochte straatnamen van Overhoeks te zien, heeft de commissie er een kluif aan gehad. Kitsilanostraat, Princes Dockstraat, King’s Dockstraat, Sausalitolaan, Batteryparkstraat. Met de haren erbij gesleept. De Badhuisweg werd omgedoopt tot het beter klinkende Badhuiskade. De straatnaamcommissie liet in de motivering weten ‘een kosmopolitische uitstraling’ voor de wijk te willen. Waarom deze kans niet aangegrepen voor een vernoeming van het galgenveld? Toen kwam die gedachte voor het eerst bij me op. Als we een weg oppimpen tot kade, poetsen we dan misschien ook een nevelrandje weg?

Niet veel later ontdek ik dat er in het Overhoeksgebied begin twintigste eeuw een Galgenweg heeft bestaan. Warempel. Met de komst van een zwembad – Badhuis Obelt – werd de naam veranderd in Badhuisweg. Nu weer veranderd in Badhuiskade. In 1917 verzette raadslid Klaas de Vries zich in een gemeenteraadsvergadering tegen de bloemennamen in de nieuwe wijken van Volewijck. Hij wilde verwijzingen naar het verleden als galgenveld. De verantwoordelijk wethouder hoonde dit weg als ‘verdienstelijk staaltje galgenhumor’.

We moffelen de galg weg. Zelfs meer dan twee eeuwen later weten we dat een associatie met de galg slecht is voor de ontwikkeling van het gebied. Bij de stad ontbreekt het besef dat deze episode uit de stadsgeschiedenis vraagt om een gedenkplek. Evenmin lijkt iemand stil te staan bij de gevolgen van vier eeuwen galgenveld voor Noord. Wat doet het met een plaats als de identiteit samenvalt met het zijn van een ‘grauwelijck exempel’. Wat betekent het voor een wijk als geronnen bloed van uitgekotste mensen, hun verteerde lompen, huiden en knekels, er in de bodem zijn verzonken? In andere Nederlandse steden (Utrecht, Beverwijk, Oss, Nijmegen, Ede, Rhenen) is op de plek van het galgenveld een duidelijke vernoeming. Rotterdam bouwde op het vroegere galgenveld een moderne galg – als monument uiteraard. Amsterdam zwijgt. Terwijl er alle reden is om juist het hoofdstedelijke galgenveld te memoreren. De plek was ‘bij leven’ al beroemd en berucht. Vele grote kunstenaars maakten er huiveringwekkende schetsen. De Rembrandt-tekeningen van het galgenveld zijn wereldberoemd.

Ik maak me al enkele jaren sterk voor een duidelijke verwijzing naar het galgenveld. Een vernoeming, een mensenrechtenmonument of wellicht een herbouwde interpretatie van de Leeuwenput. Soms is er bijval maar vaker hoon of afkeuring. Af en toe reageert iemand verafschuwd. Toen ik voor Museum Amsterdam Noord in 2015 een expositie over de ontbrekende brug over het IJ samenstelde, was een strop een passend object tussen de nooit uitgevoerde maquettes. Het verklaart met één beeld waarom er eeuwenlang geen brug naar Noord is gebouwd. Maar al in de eerste weken moest het touw worden verwijderd op last van bezoekers en medewerkers. Als het enige museum dat de geschiedenis van Noord tot onderwerp heeft het galgentouw niet kan tonen, is dat een teken aan de wand. De geschiedenis van Noord, daar is iets mee. We willen er niet helemaal aan.

Episoden van Noord

Ik schreef al dat Noord er in de Amsterdamse geschiedschrijving bekaaid vanaf komt. In mijn eigen geschiedenis bestond het net zomin, totdat ik er als tienjarige in een verhuiswagen naartoe reed. Dat Noord anders was dan West, bleek als ik vertelde waar ik woonde. De reacties waren als volgt te categoriseren:

Neutraal (25%)

–   O. Waar ligt dat dan precies?

Vriendelijk negatief (25%)

–   O dáár! Dan verveel je je zeker! (n.a.v. het Drukwerk-liedje Ik verveel me zo in Amsterdam-Noord)

Neutraal negatief (25%)

–   Woon je daar? Waarom Nóórd?

Onvriendelijk negatief (25%)

–   Gadverdamme, Noord! Daar wil je nog niet dood gevonden worden!

Het percentage positieve reacties was verwaarloosbaar. Gaandeweg mijn middelbareschooljaren leek het of de negatieve reacties talrijker werden. Misschien was ik er als puber extra gevoelig voor op een plek te wonen die ‘er niet bij hoort’. Hoe dan ook: ik besefte steeds beter waar die verhuiswagen me naartoe had gebracht. En dat dit volgens de buitenwereld niet iets was om trots op te zijn. Inwoners van plaatsen als Lelystad, Den Helder en Delfzijl zullen weten waarover ik het heb. Noord was het lelijke eendje van Amsterdam. Waarom en hoe wordt een plaats ’n lelijk eendje? In het geval van Noord: kan het galgenveld eraan hebben bijgedragen? Tijd voor een diepe duik in het verleden.

Volewijckperiode (1393-1795)

Het geboortejaar van Amsterdam-Noord is 1393. In dat jaar kreeg de stad zeggenschap over de Volewijck. De landtong aan de overkant van het IJ, waar nu de Tolhuispont aanmeert en EYE ligt, was nog vrijwel onbewoond. Het lag strategisch en schitterend midden in het IJ. Te schitterend, zou al snel blijken. Het gebied bestond al voor die tijd, maar niet als onderdeel van Amsterdam. In 1393 verkreeg Amsterdam officieel de ‘ambachtsheerlijkheid’ over de Volewijck. Een status die we in deze tijd kunnen aanduiden met ‘gemeentelijk’. In 1407 werd dit gecompleteerd met de jurisdictie: het recht om wetsovertreders op te pakken en te vervolgen. Er was in die jaren nog geen sprake van een georganiseerd buurtschap. Amsterdam hoefde dus geen rekening te houden met de bestaande bewoners – de ambachtsheerlijkheid en jurisdictie stonden in deze omstandigheden gelijk aan annexatie. De Volewijck is een van de vroegste stadsuitbreidingen van Amsterdam, ongeveer tegelijk met het gebied rond het Spui en de Munt. En eeuwen eerder dan de uitbreiding met de Jordaan, Leidsepleinbuurt en de Amstel ter hoogte van het huidige Carré. De westpunt van de landtong lag iets achter EYE en de oostpunt ter hoogte van de Sixhaven bij de havenmeesterwoning (nu Mandelahuisje). Een afstand van zo’n vijfhonderd meter. Vanaf daar ging het een goeie twee kilometer Noord-inwaarts tot aan de Buiksloterdijk. Noord was qua grondgebied niet groot noch piepklein. In dit gebied (Overhoeks, Van der Pekbuurt, stukje Vogelbuurt en Bloemenbuurt) wonen, werken en recreëren nu meer dan tienduizend mensen.

De Volewijck. Op kaartjes heeft de buurt wel iets weg van een laars. Maar dan niet uit de traditie van de elegante Italiaanse calzature – meer een modelletje klompvoet. De kwelderachtige landtong was voor het nog kleine Amsterdam van strategisch belang. De plaats rond Damrak en Dam had begin veertiende eeuw stadsrechten gekregen (niet te verwarren met het tolprivilege van 1275). In de loop van twee eeuwen was steeds duidelijker dat de haven de kurk was waar de stad op dreef. Toegankelijkheid van die haven en de bevaarbaarheid van het IJ waren dus van levensbelang. De Volewijckslanden versterkten de stroming van de rivier, waardoor de haven niet of minder verzandde. Logisch dat de stad het wilde bemachtigen. Het prille Amsterdam had de overkant van het IJ nodig om zijn toekomst zeker te stellen. En zo geschiedde. Een van de eerste ingrepen was een bescheiden omdijking van de Volewijck.

Landtong Volewijck en binnenstad ‘Amsteldam’ aan ’t Ye Stroom; fragment uit kaart van P. Mol uit 1770

In het Amsterdam van 1393 moeten mensen ideeën hebben gehad over een bestemming voor de verworven gronden aan de overkant. Het schiereiland was bijna een geboren plek voor een vuur- of uitkijktoren. De perfecte locatie voor een molenschans. Of voor een kasteel zoals het Muiderslot dat in die jaren werd herbouwd. Zou uitstekend hebben gepast bij de strategische ligging en de behoefte aan een beschermend bastion. Het moest raar lopen als het gebied aan de zonzijde van het IJ niet een prominente bestemming zou krijgen. Maar de landtong viel te vroeg in Amsterdamse handen. De stad was maar net begonnen de wijkjes rond de Dam uit te bouwen. Daar was een onfrisse situatie ontstaan met de dode lichamen van terechtgestelde misdadigers. Er hingen lijken in de stad. Bij de executieplaatsen rond de Dam, stonk het naar rottende lijken. Is daar geen oplossing voor? Ja, die was er. De Volewijck kreeg geen molens, geen kasteel en zelfs geen vuurtoren. Op de zuidwestelijke hoek van het landhoofd werd een galgenput aangelegd.

De ‘Volewijck’

De herkomst van de naam Volewijck is onzeker, maar wordt vaak in verband gebracht met de aanwezigheid van vogels bij de landtong: ‘Vogelewijk’. Dat zou weer verband houden met het galgenveld, want vogels houden wel van een lijkje. Dit is niet de enige uitleg. Een alternatieve verklaring is dat er paarden in het wilde grasland hebben gelopen.‘Veulenwijk’ dus. Zou kunnen. Op een internetforum las ik een discussie over een Noord-Friese kustplaats in het Duitse deel van de Noordzee: ‘Vollerwiek’. Deze ligt op een landtong die uiterlijke overeenkomst vertoont met onze eigen Volewijck. In oude documenten wordt de naam Volewijck vaak opgedeeld in twee woorden: Volen Wijk. Etymologisch zou dit kunnen verwijzen naar de Germaanse woorden ‘Volen’ wat ‘vol’, ‘gevuld’ of ‘aangeplempt’ betekent. ‘Wik’ betekent inham.

Een galgenveld als eerste levensteken dus. Het moest raar lopen om van de Volewijck geen walhalla maar een nevelrijk te maken. En dat is hoe het liep – raar. Was het aanwijzen van de Volewijck als galgenveld louter een pragmatische afweging? Misschien. Al kun je je afvragen hoe praktisch het was om met bloedige, stinkende lijken op een bootje te stappen en naar de overkant te varen. In de periferie van het toenmalige Amsterdam lag ten oosten, westen en zuiden genoeg ruimte voor tien galgenvelden. De Volewijck is volgens deskundigen niet als galgenveld aangewezen omdat het uit het blikveld lag maar omdat het een ‘zichtlocatie’ was. Een galgenveld stopte je niet weg, het was een trots symbool van gerechtelijke autonomie. Iedereen die Amsterdam per schip binnenkwam – Schiphol en Ring A10 bestonden nog niet – moest zien dat je in deze stad geen loopje nam met het gezag.

Op het Amsterdamse galgenveld zouden ongeveer duizend lijken zijn vergaan. De gang van zaken was mensonterend. Regelmatig werden terdoodgebrachten na hun executie aan de staart van een paard gebonden, met het gezicht op de straat. Zo werden ze in een spoor van bloed naar het IJ gesleurd. Om het gezichtsverlies nog uit te vergroten was alleen een banale koeschuit goed genoeg om hen naar de overkant te roeien. Daar wachtte hun in het zuidwestelijke deel van de Volewijck het galgenveld. Er stonden raderen, schandpalen, spiesen, staken en galgenputten. Sommige lijken werden zittend geplaatst, andere kwamen boven de galgenput te hangen. Tentoongesteld ‘ter grauwelijck exempel’ totdat ze waren ‘verteerd door de lucht en de vogelen des velds’. Het ontzeggen van een graf was een extra straf – het toppunt van ontering. ‘Pronkstuk’ was de Leeuwenput, een stenen galgenput voorzien van drie zuilen met daarop gebeeldhouwde leeuwen. Dit respectabele bouwwerk stond in ironisch contrast met de vernederende expositie. IJzeren beugels hielden het lijk bij elkaar. De lijken hingen er tot ze waren verrot, opgegeten of naar beneden gevallen vanwege het vergane touw. Een ‘gerechtelijk lunapark’ was het. Een vorm van stedelijk theater, een expo van de dood. Men had oog voor de opstelling en enscenering. Lijken werden tentoongesteld met het voorwerp van hun misdaad boven het hoofd. De schipper die een gat in zijn schip had geboord om er na de schipbreuk met de lading vandoor te gaan, werd opgehangen met een modelscheepje en een boor. Een vrouw die haar kind vermoord had kreeg een houten pop boven haar hoofd. En het door Rembrandt getekende Deense meisje Elsje hing er met een bijl. Spookhuisamusement zonder enig gevoel voor menselijke waardigheid. Het waren vooral armen en buitenlanders die op het galgenveld eindigden. Sommigen van hen hadden een zekere bekendheid of zelfs een bijnaam. Denk aan ‘Zwarte Toon’ of ‘Mottige Piet’. Het is die zwartkomische nuance die rond deze onheilsplek hing. Want voor de inwoners van Amsterdam was het galgenveld in al zijn verschrikkelijkheid ook een bron van amusement. Het groeide uit tot een macaber uitje voor het hele gezin. Het terrein stond centraal in de volksvertelling van de kinderboom (zie kader). Uit deze sage blijkt hoezeer de symboliek van goed en kwaad aan het gebied werd gekoppeld. Het galgenveld als Amsterdams symbolische burcht van dood en verderf. De cartografen en schilders van het oude Amsterdam betrokken de Volewijck van meet af aan in hun beeltenissen. Pas dan was het aangezicht van de stad compleet, stelt historicus Hansje Galesloot in Ons Amsterdam. De Volewijck was al in het prille Amsterdam een onlosmakelijk en symbolisch onderdeel van het Amsterdamse leven. Belangrijk om op te merken omdat vaak gezegd wordt dat Noord pas in de twintigste eeuw een stedelijke functie kreeg. Een dergelijke functie is niet exclusief voorbehouden aan wijken met veel inwoners of huizen. Natuurlijk is het wel zo dat Noord er vanwege zijn galgenveld bij hoorde als macaber buitenbeentje.

Mogelijk is het galgenveld door Amsterdam clandestien al eerder dan rond 1400 in gebruik genomen. Stadgeschiedschrijver Jan ter Gouw noemt het jaar 1360. Je zou er misschien uit kunnen opmaken dat Amsterdam, of een deel van de Amsterdammers, al eerder vond dat de Volewijck bij hen hoorde. De Leeuwenput, een rond bouwwerk met een doorsnee van ongeveer vier meter, zou er in 1409 zijn neergezet – kort na de officiële jurisdictie. Volgens anderen zou het pas in de zestiende eeuw zijn verrezen. De Leeuwenput was overigens geen lelijk bouwsel. De locatie is door historici niet eenduidig bepaald. Lange tijd is gedacht dat hij op de plek stond waar nu de A’DAM Toren staat. Een meer recente ‘zichtlijnbenadering’ lokaliseert de Leeuwenput meer noordwestelijk, ruim vijftig meter verder. Dat is in de groene wig achter EYE, nog voor de hoek van de Céramiquelaan. Het galgenveld verklaart hoe de ‘sunny side’ van de rivier kon omslaan in de ‘dark side’. Het was eeuwenlang een banvloek. Elke andere functie zou, vroeg of laat, iets goeds teweeg hebben gebracht. Zelfs als de Volewijck één groot kerkhof was geworden, zou de eenmaal antieke rustplaats nu het Père-Lachaise van Amsterdam zijn. Maar de respectloze expositie van lijken die er hun laatste ‘rotplaats’ kregen toebedeeld, daar wil niemand iets van weten. Tot op de dag van vandaag.

De Kinderboom: ‘ooievaar van Amsterdam’

Ook in vroeger eeuwen stelden kinderen hun ouders vroeg of laat die vraag: waar kom ik vandaan? Veel Amsterdamse kinderen kregen als antwoord: uit de Volewijck. In Amsterdam bediende men zich dankbaar van de sage van de kinderboom. Deze volksoverlevering verhaalde over een boom naast de galgenput. Aan de takken hingen trossen met onschuldige baby’tjes. Pasgeborenen riepen naar hun aanstaande ouders: ‘Pluk mij, pluk mij, ik zal alle dagen zoet zijn!’ De kinderboom staat op verschillende versies van een beroemde volksprent die veel Amsterdammers tussen de vijftiende en de negentiende eeuw aan de muur hadden. Er was ook de uitdrukking ‘Het Volewijcksche schuitje weer thuisbrengen’. Dit betekende dat een bevalling tot een goed einde was gebracht. Dat de kinderboom op de Volewijck is gesitueerd, was een moralistische keuze. Tegenover de verdorvenheid van misdadigers stond de zuivere onschuld van baby’s. Een aansporing tot het leiden van een deugdzaam leven, ook al was men arm.

Lag de prominent gelegen landtong simpelweg op het verkeerde moment op de juiste plek? Het is denkbaar dat er nóg een overweging meespeelde bij het aanwijzen van de Volewijck als galgenveld. Vóór de stichting van Amsterdam, woonden er al mensen boven het IJ. De landtong lag vast aan het latere Noorderkwartier. Plaatsen als Ransdorp en Durgerdam bestonden al rond 1100 – eerder dus dan Amsterdam. De inwoners leefden van veeteelt, landbouw, grondontginning en visserij – en later ook van scheepvaart. Net als Amsterdam. Het is niet onwaarschijnlijk dat er in de jaren voor de ingebruikname van het galgenveld al rivaliteit en animositeit was tussen Amsterdam en het Noorderkwartier. Zeker is dat dit in latere eeuwen hoog opliep. In de toenmalige verhoudingen is het denkbaar dat het galgenveld een plaagstoot was. Ook in die jaren zal niemand graag een galgenveld in zijn achtertuin gewild hebben. Het kan erop wijzen dat de stad ergens in zijn diepste historische krochten een Noord-Zuidspanning herbergt. Een open zenuw die in de eeuwen erna een paar keer pijnlijk zou opspelen. Tussen 1400 en 1700 trachtte Amsterdam de handel en zeevaart van het Noorderkwartier via strenge regels, procedures en verboden te boycotten. Op zijn beurt hinderde het Noorderkwartier de doorvaart naar de Amsterdamse haven. De negatieve sentimenten van Amsterdam golden overigens niet voor de ‘eigen’ Volewijck. Dit was vrijwel van meet af aan Amsterdams grondgebied. VU-hoogleraar Wantje Fritschy stelt dat Amsterdammers de ruimte aan weerszijden van het IJ als een samenhangend geheel beleefden. Zowel juridisch als in de perceptie van de bevolking, hoorde de overkant bij de stad. Het IJ inclusief de noordelijke oever was verkeerskundig, sociaal en economisch het belangrijkste plein van de stad. Pas vanaf de negentiende eeuw groeide er tussen Noord en de rest van de stad desintegratie.

Oudheidkundig bodemonderzoek is in Noord beperkt gedaan. Tijdens de bouw van de Noord-Zuidlijn liep de archeologische dienst op volle kracht achter de boor aan, maar in de buurt van de Volewijck nam de belangstelling af. Toen Shell begin deze eeuw het terrein verliet vond een klein archeologisch onderzoek plaats. De sleuven van dit onderzoek lagen echter ver van de vermeende locatie van de Leeuwenput af. Het leidde dan ook niet tot noemenswaardige opgravingen. Deze beperkte interesse doet weinig recht aan de niet onbetekende historische rol van het galgenveld. Het zou goed zijn als de gemeente op Overhoeks samen met een aantal mensenrechtenorganisaties een paviljoen bouwt. Met bijvoorbeeld een prentenkabinet van werken die een galgenveld als thema hebben. Een kunstenaar zou zich kunnen buigen over een eigentijdse interpretatie van de antieke galgenput.

Tolhuistuinperiode (1795-1910)

In 1795, als de Fransen ons land binnenkomen en de regie overnemen, wordt het galgenveld opgeheven. De omgeving van het in 1662 opgezette Tolhuis was al geleidelijk uitgegroeid tot een horecaplek. Amsterdam was nog altijd beducht voor concurrentie vanuit het Noorderkwartier. De stad voerde in die jaren actief beleid om de ontwikkeling aan de overkant de kop in te drukken. Toen de Amsterdamse ondernemer Leendert Raven in 1654 de rietlanden bij de Nieuwendammerdijk kocht om er een scheepstimmerwerf te stichten, greep Amsterdam in. De stad vreesde voor een succesvolle onderneming, en kocht het land op om het zielloos braak te laten liggen. Het stukje Rietland-Nieuwendam is om die reden tweeënhalve eeuw voor 1921 geannexeerd. Het incident illustreert het beleid om het gebied boven het IJ klein te houden – zelfs als daartoe geïnvesteerd moest worden in landuitbreiding.

Het Tolhuis

De haven van Amsterdam had tot in de negentiende eeuw een rij palen in het IJ. Een houten hekwerk dat bij donker kon worden afgesloten met balken. Elke zonsondergang en -opkomst luidde de ‘boomklok’ voor sluiting en opening van de haven. Wie Amsterdam niet voor donker binnenvoer, kon vanaf de zeventiende eeuw overnachten in een herberg op de Volewijck. Dit ‘houten boomhuis’ was het eerste Tolhuis. Er werd namelijk ook tol geïnd voor de Buiksloter trekvaart – het latere Noordhollandsch Kanaal. Het boomhuis bestaat niet meer. Het huidige Tolhuis dateert van 1859 en is een neoclassicistisch ontwerp van stadsarchitect Willem Springer. Dit Tolhuis vormt met de Willemsluizen, de houten politiepost en de antieke dijkbebouwing van de Buiksloterweg het oudste stukje Noord onder de Waterlandse Zeedijk.

Zeker toen de galg weg was, groeide de Volewijck uit tot een pleisterplaats voor de stadbewoner. Er brak een Noordse ‘perestrojka’ aan. Vanuit de grachtengordels wisten Amsterdammers het terrein te vinden. Het Noordhollandsch Kanaal, eerste helft negentiende eeuw gegraven, bezorgde het Tolhuisgebied de status van nautische toegangspoort van Amsterdam. De belangrijke vaarroute van en naar de Noordzee kliefde nu dwars door Noord. Historicus Fritschy stelt dat de oplevering van het Noordhollandsch Kanaal de stad op het spoor van een noordelijke heroriëntatie zette. Andere publicaties, zoals de thesis van Ruben Smits uit 2012 bevestigen deze visie. Veelzeggend is volgens deze auteurs dat op een belangrijke stadskaart uit die periode Noord plotseling centraal werd afgebeeld samen met de grachtengordel, terwijl bijvoorbeeld Zuid er grotendeels af viel.

Midden negentiende eeuw werden stukken – hammen – van het IJ drooggelegd. Eerst de Buiksloter- en daarna de Nieuwendammerham. Deze werden vooralsnog niet bebouwd, en kregen dus een landelijk karakter. Het groene gebied rondom de Tolhuistuin wordt een geliefd toevluchtsoord voor de steeds drukker wordende grachtengordel. Wie het schilderij Een zomeravond bij het Tolhuis van Nicolaas van der Waay bekijkt, waant zich in een bourgeois tafereel van Renoir. De stadsgrens lag tot ver in de negentiende eeuw strak om de grachtengordel heen. De Tolhuistuin en de weilanden van Noord waren het enige groengebied nabij de oude stad – stadspark en groene long van Amsterdam. Rond 1850 lag de toekomst van Noord veelbelovend open. Door de aanplempingen ontstond er aan het IJ veel grondgebied. Met de mondaine Tolhuistuin leek Noord een voorschot te hebben genomen op zijn toekomst. Het moest raar lopen wilde die mooie, lommerrijke plek niet ontwikkeld worden als woonoord voor welgestelde Amsterdammers. Bekende stedenbouwkundigen werkten vanaf 1840 plannen uit voor stadsbruggen over het IJ. Onder hen de vooraanstaande aannemer Jan Galman die de ene na de andere brug ontwierp. Een van zijn ontwerpen voorzag een complete stadswijk in Noord – ongeveer ter hoogte van de Sixhaven en de Buiksloterweg. De luxe palazzo’s die hij in Noord plande zouden nu de duurste appartementen van de stad zijn. Amsterdam boven het IJ stond op het punt ‘door te breken’ als serieus deel van de stad.

Een zomeravond bij het Tolhuis; geschilderd ca. 1891 door Nicolaas van der Waay.

Maar dan ontstaat een ondoorzichtig proces dat zand in de raderen strooit. Elk plan voor een brug werd afgewezen. Er leek haast sprake van een ‘geheim verbod op een brug over het IJ’. Het was in die jaren dat delen van de aan de zuidelijke kant van de stad gelegen industrie naar het IJ werden verplaatst. Terwijl tussen 1870 en 1900 aan de zuidkant van het centrum cultuurpaleizen en parken kwamen, transformeerde het IJ langzaam maar zeker in een vuil industrieterrein met een lawaaiig haven- en stationsgebied. Dit resulteerde in een kanteling van de stad die, achteraf gezien, een van de meest ingrijpende stedenbouwkundige transformaties uit de geschiedenis van Amsterdam is geweest. In het vierde hoofdstuk, ‘De kanteling van Amsterdam’, meer daarover. Het bruisende stadshart had een enkeltje genomen richting zuidkant Centrum. Overigens bleef het uitgaansetablissement op de kop van de Volewijck nog een poosje bestaan, ook al benam het Centraal Station inmiddels het vrije zicht op de oude stad. Wat jaren later werd de Tolhuistuin op last van de gemeente voor het publiek gesloten. Daarmee kwam aan de Tolhuistuinperiode een eind.

Industriële periode (1910-1964)

Aan het begin van de twintigste eeuw werd binnen de gemeente nog één keer het plan geopperd (en verworpen) om Noord uit te breiden met ‘luxe kwartieren’ – woningbouw voor de welgestelden. Het ontbreken van een brug over het IJ was nu het breekpunt. Tussen Noord en de stad groeide de desintegratie. In plaats van zich te ontwikkelen tot een volwaardig stadsdeel, werd Noord een dumpplek voor alles wat te onaangenaam was voor het centrum van Amsterdam. Fabrieken, havenloodsen, werven, overslagplaatsen. Nu het Vondelpark aangelegd was, kon – of moest? – de geliefde Tolhuistuin worden geofferd aan de aardoliemaatschappij die er de rest van de twintigste eeuw zat.

Die industrialisering bleek wel de startmotor voor de verdere ontwikkeling van Noord. Voor het eerst in zijn geschiedenis werden er grote gebouwen neergezet. Architectuur van een kwaliteit en omvang die we niet eerder in Noord zagen. Het Grootlab van Shell is een moderne klassieker. Ook de nieuwe hallen van de NSM, verhuisd vanaf de oostelijke eilanden, waren imposant. Al snel vond ook op grote schaal woningbouw plaats van tuindorpen naar Engels voorbeeld. Deze kwamen er voor de arbeiders van de werven en fabrieken. Begin twintigste eeuw verrezen, behalve een aantal nooddorpen, de Van der Pekbuurt, Vogelbuurt, Tuindorp-Nieuwendam, Tuindorp-Oostzaan en Bloemenbuurt. Vanuit de stad Amsterdam kwam beleid op gang om sociaal zwakkeren uit de krottenwijken, zoals de Jordaan, naar Noord te verhuizen. De meest ‘asociale’ bewoners – de ‘ontoelaatbaren’ – kwamen terecht in de woonschool Asterdorp. Het systematisch verhuizen en in dezelfde wijken concentreren van sociaal zwakkeren is iets waar we tegenwoordig een nare bijgedachte bij hebben, maar in die jaren werd het een goed plan gevonden. De intentie was niet verkeerd. Er zat een sociaal-pedagogische gedachte in de opzet van de wijken waarbij veel ruimte was voor groen. Naast de ‘stinkfabriek’ Ketjen – dat uit de omgeving van het Leidsebosje was verplaatst – werd het Vliegenbos, het eerste stadsbos van de hoofdstad, aangelegd. Zo groeide Noord uit tot een ‘pauperparadijs’. Een armoede-eiland met mooie arbeiderswoningen, veel groen en redelijk frisse lucht.

Het zijn dan ook niet de fysieke omstandigheden waarop, terugkijkend, iets aan te merken valt. De stedenbouwkundige, psychologische en sociologische grondslag van Noord pakte niet goed uit. Door gebrek aan een vaste verbinding (tot 1957 was er alleen de pont) was Noord nauwelijks bereikbaar. Het IJ was een ongenaakbare industriële buffer en de bevolking kreeg regelmatig het stigma asociaal opgeplakt. Hierdoor kwam Noord psychologisch nog verder te liggen dan het fysiek al lag. In 1921 werden dorpen als Buiksloot, Nieuwendam en Ransdorp door Amsterdam geannexeerd. Een oude rivaal wierp zichzelf noodgedwongen in de schoot van Amsterdam. Voor de connectie van Noord met de stad was ook dit geen lekkere ontwikkeling. In de voormalige Waterlandse dorpen was de onderlinge verbondenheid sterker dan de gerichtheid op Amsterdam. In de Tuindorpen groeide, aangemoedigd door socialistisch en communistisch gedachtegoed, geleidelijk een sterke onderlinge verbondenheid met een zweempje in zichzelf gekeerde trots.

Uitbreidingsplanperiode (1964-2000)

Lange tijd zag het stadsbestuur Noord als een ‘stedenbouwkundige vergissing’. Na de oplevering van de vooroorlogse tuindorpen, mocht er tientallen jaren niet worden gebouwd. Pas na 1964, toen duidelijk was dat de Coen- en IJ-tunnel er gingen komen, raakte ook Noord betrokken bij het uitbreidingsplan van Amsterdam. Waar de tuindorpen goeddeels ten zuiden van de Waterlandse Zeedijk zijn gebouwd, werden de flats van de uitbreidingsplanperiode ten noorden ervan gerealiseerd. Grote wijken als Nieuwendam-Noord en Banne Buiksloot leken als twee druppels water op de tuinsteden van Nieuw-West en Buitenveldert. Architectonisch was de onpersoonlijke, grootstedelijke bouw een breuk met het tot dan toe dorpse Noord. In sociaal opzicht was het een voortzetting van het beleid. De wijken bestonden grotendeels uit flats met sociale huurwoningen en versterkten zo de dominante arbeidersignatuur.

Gaandeweg de jaren zeventig en tachtig nam het werkaanbod in de Noordse werven en fabrieken af. Internationalisering en automatisering vulden de kantoorgebouwen van Amstelveen en Zuidoost, maar trokken de hallen en werven aan het IJ leeg. Noord miste letterlijk en figuurlijk de boot. Er heerste grote werkloosheid. In de toch al niet zo optimistische jaren tachtig ontstond een teneur van vandalisme – telefooncellen slopen – en verveling. Het Drukwerk-liedje Ik verveel me zo in Amsterdam-Noord bezorgde het stadsdeel een twijfelachtige bekendheid. Het imago van Noord was nu ronduit negatief – in woningruiladvertenties stond steevast de frase vermeld: Niet in Noord of Zuidoost. Er was duidelijk iets misgegaan in de ontwikkeling van Noord.

En het werd nog erger. Rond de millenniumwisseling startten grootschalige sloop-nieuwbouwprojecten in de Bijlmer en Nieuw-West. Omdat deze plaatsvonden vóór de stadsvernieuwingsoperaties in Noord, ontstond grote instroom van arme bewoners. Hans Oosterbaan, stadsdeelvoorzitter van Noord van 1994 tot 2002, betitelde Noord als het ‘afvoerputje’ van de stad. Waar Nieuw-West en Zuidoost een beetje opkrabbelden, zakte Noord verder in. Wel werd het tot dan toe relatief ‘witte’ Noord kleurrijker en multicultureler.

Ondertussen lagen de industrie- en havengebieden er haveloos bij. Lege loodsen waarin criminaliteit welig tierde. Grote terreinen, zoals op de NDSM en in de Buiksloterham, waren afgezet met strenge hekken vanwege vervuilde grond.

Toch was het zeker niet alleen kommer en kwel in de jaren zeventig, tachtig en negentig. Het ‘groot winkelcentrum’ Boven ’t Y groeide uit tot een regionaal winkelgebied met vestigingen van V&D, C&A en Peek&Cloppenburg. De bomen die in de jaren zestig in de uitbreidingswijken als sprietjes waren geplant, boden twintig jaar later een uitbundig groen beeld. In 1981 kreeg Noord bovendien een eigen stadsbestuur dat stap voor stap werkte aan een nieuw zelfbewustzijn. In 1990 ging de Zeeburgertunnel open. De Ring A10 was eindelijk rond, met Noord erbínnen – al vergissen velen zich hier tot op de dag van vandaag in.

September 1990 interviewde ik voor het Amsterdams Stadsblad een manager van Stadsdeel Noord die het project Renaval leidde. Door de teloorgang van de scheepsbouw was Noord als opzichzelfstaand gebied economisch zo zwak, dat het zich samen met havengebieden van tweedewereldlanden tot de armste van Europa mocht rekenen. Een dubieuze eer die goed was voor een Europese miljoenensubsidie. Ik sprak met de Renaval-projectleider in een voormalig kantoorgebouw van de NDSM-reparatiewerf. De troosteloze desolaatheid van het terrein zal ik nooit vergeten – alsof de neutronenbom zojuist was gedropt. Maar de energieke meneer Dortwegt had overal blauwe vlaggetjes met kleine gele sterren neergezet. Hij sprak geestdriftig over het opknappen van het bedrijventerrein ‘opdat er op de industriële prairie tussen ringweg en IJ ooit duizenden bloemen zullen bloeien’. Aanharken is tegenwoordig een scheldwoord, maar in 1990 – voordat de eerste kunstenaars op NDSM kwamen – was het de sleutel naar omvorming van de scheepswerf tot het eerste creatieve bedrijventerrein van Nederland.

‘Wat voor bedrijven willen híer zitten?’ vroeg ik met de moed der wanhoop. De projectmanager haalde zijn schouders op. ‘Maakt niet uit. Ik krijg zojuist een telefoontje van een filmstudio die hier een hal wil huren. Waarom niet eigenlijk?’

Terwijl ik mijn schouders ophaalde herhaalde ik zijn woorden – waarom niet eigenlijk? Dát moment moet het zijn geweest, die eerste zwaluw boven de failliete NDSM