Droom maar Sanne

Van Marjan van den Berg verscheen eerder:

Ze is de vioolmuziek vergeten

Van den Berg stort in!!

Je neemt gewoon een aanloopje

Hmmmmm...

Joy

Kerst met tante Jo

Sanne

Uit het leven van Sanne

Dag Sanne

Sanne, Sanne

Alleen Sanne

Gewoon Sanne

Gelukkig Sanne

Zo Sanne

Echt Sanne

Die Sanne

Zeker Sanne

Het leven is leuk Sanne

Voor altijd Sanne

Eerste druk, juni 2017

Omslagontwerp: Averil Design
Omslagfoto: T.J. Scott/Trevillion Images
Auteursfoto: FBH/Bart Homburg

Copyright © Marjan van den Berg
Uitgeverij Marjan van den Berg Teksten

ISBN:9789082461275
NUR 340

All rights reserved.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze roman is fictie. Namen, personages en gebeurtenissen zijn ofwel het product van de verbeelding van de auteur ofwel fictief gebruikt. Enige gelijkenis met werkelijke gebeurtenissen of bestaande personen berust geheel op toeval.

– S –

‘Er is wat met je.’

Marleen zegt het terwijl ze samen op een terras een broodje eten, allebei met grote zonnebrillen op en een glas wijn erbij. ‘Ik voel me altijd zo heerlijk vrij als ik op een terras zit,’ had Sanne net verzucht. ‘Beetje mensen kijken, beetje lummelen, beetje nadenken over hoe nu verder...’ Maar Marleen had daar een randje in ontdekt. Zo’n ontevreden randje dat eigenlijk aangeeft dat de weg waarop Sanne nu zit haar niet helemaal tevreden stelt.

‘Er is niks met me!’ Sanne zegt het meteen. Bijna zonder erbij na te denken. En dan: ‘Wat zou er met me moeten zijn? Ik heb een leuke man, twee gezonde kleinkinderen, een schat van een zoon en een fantastisch mens als schoondochter. Ik heb een huis, leuk werk in een eigen zaak, goede en bijzondere vrienden en de zon schijnt! O ja, ik ben nog gezond ook. Dus wat zou er nou met mij moeten zijn?’

Marleen knikt.

‘Je bent te benijden. Maar dat besef je dus. Dat siert je. En kom er nu maar mee voor de dag. Wat is er met je?’

Ze kijkt naar Sanne vanachter haar donkere grote zonnebrilglazen.

‘Ik zou weleens weg willen. Een tijdje. Gewoon weg. Een soort bedevaart. Maar dan niet lopend. Ik ben niet zo’n enorm sportmodel. Ik zoek eerder een geestelijke uitdaging dan een lichamelijke. Dat ik helemaal op eigen benen sta. Snap je dat?’ Sanne kijkt nu opzij en ze ziet hoe haar vriendin langzaam knikt.

‘Dat wilde je ook toen je naar Londen vertrok. Maar toen pikte je Stef op. In het hotel. Toch?’ Sanne schiet in de lach.

‘Nou, eerlijk gezegd al meteen in de vertrekhal.’

‘Ging je daar ook heen om jezelf te ontdekken?’

‘Ik denk dat het ongeveer eenzelfde soort verlangen was. Bewijzen dat ik dat kon. Dat het prima is om dingen alleen te ondernemen en dat je daar ook van kan genieten. En dat je tijd en ruimte hebt om na te denken over jezelf en je plek in de wereld. Nou ja, dat klinkt allemaal wel erg verheven. Maar het is wel ongeveer wat ik bedoel. Snap je dat?’

‘Ja, natuurlijk snap ik dat,’ zegt Marleen. ‘Maar ik heb mezelf allang ontdekt. Ik ben al zo lang alleen. Ik wil nu weleens een leuke Stef oppikken uit een vertrekhal. Of uit welke hal dan ook!’

‘We moeten eigenlijk actief voor jou op zoek,’ bedenkt Sanne.

‘Als in een omgekeerde Boer zoekt Vrouw. ‘Marleen zoekt Man’. Zoiets.’

‘Wat een ontzettend geniaal idee,’ zucht Marleen. Ze rolt met haar ogen en steekt haar tong uit.

‘Ja, als je zulke rare koppen trekt, vind je nooit een man,’ zegt Sanne.

‘Dan neem ik nog maar een wijntje. Ik ben toch met de fiets.’ Marleen wenkt het meisje dat bedient, kijkt Sanne snel vragend aan en steekt dan haar glas en één vinger op. Het meisje knikt en lacht.

‘Ik heb een idee,’ zegt Sanne. ‘We maken een Facebookpagina voor je aan, we vragen iedereen om die zoveel mogelijk te delen en dan krijgen alle leuke single mannen drie weken de tijd om een prachtige brief te schrijven. Of iets romantisch in elkaar te knutselen.’

‘Ja, geniaal,’ spot Marleen. ‘Gaat iedereen er natuurlijk vreselijke commentaren bij zetten. In de trant van: Hoe wanhopig ben je! Of erger. Veel erger.’ Ze zucht.

‘Welnee. En bovendien, die kun je meteen verwijderen. Dat zal ik wel doen. En ze hoeven niet te reageren. Ze moeten schrijven! Op het postbusnummer van De Roos en de Koekoek. Veiliger kan niet. Heb je er totaal geen last van! En dan gaan we speeddaten.’ Sanne kijkt met een tevreden grijns om zich heen. Wat een idee!

‘En dat ga ik allemaal voor jou regelen,’ zegt ze tegen Marleen. ‘Ja, jij wilt natuurlijk op de eerste rij bij dat speeddaten.’

‘Inderdaad. En ik vraag Daan en Abel om filmpjes te maken van die mannen. Dan kun je er later nog eens rustig over nadenken.’

‘Ja, dat is een goed idee. Want ik raak natuurlijk totaal in de war van al die mannen,’ spot Marleen.

‘Ik heb foto’s nodig van je. En we moeten een leuke omschrijving maken. Wat een geniaal plan.’ Sanne steekt nog een hap van haar broodje zalm in haar mond en knikt tevreden. ‘Ik heb in geen tijden zo’n briljante ingeving gehad. En stop nu eens met zuchten!’

– S –

‘Wat voor pagina?’ Schaapje kijkt Sanne achterdochtig aan als ze vertelt van haar plannen voor een Facebookpagina om Marleen aan een leuke man te helpen.

‘Ik heb ook meteen gezegd dat ze niet goed snik zijn,’ zegt Stef. Hij heeft een week vrij genomen van zijn schrijfwerk en is naar De Roos en de Koekoek gekomen om een kop koffie te drinken. Daan en Abel hebben zich nog niet in het project kunnen mengen; er zijn behoorlijk wat klanten in de winkel.

‘Waarschijnlijk mag het niet eens. Facebook is geen datingsite.’ ‘We proberen het gewoon. Zolang ze de pagina niet verwijderen is het toch prima? We hebben maar een korte tijd nodig. Delen, doorgeven en afwachten. En dan gaan we gewoon een spannend avontuur tegemoet!’ Sanne grijnst erbij. Waarom maakt iedereen van die serieuze bezwaren? Het is toch alleen maar leuk?

Maar Schaapje schudt haar oude wijze hoofd en zegt: ‘Ik ga weer naar mijn pipowagen. Ik heb over vijf minuten een mevrouw voor een consult. En jij moet heel goed nadenken voor je Marleen in zo’n mal avontuur stort!’ Ze dreigt met haar vinger als waarschuwing.

‘Tuurlijk lieve Schaap. Maar wat kan er nou misgaan?’

‘Wat niet?’ Met die woorden neemt Schaapje afscheid en loopt weg. Sanne kijkt haar na en Stef zegt: ‘Neem je van Schaap wel iets aan? Ik hoop het toch, hè? Want naar mij luister je voor geen meter.’

Zodra de klanten weg zijn en de jongens erbij komen zitten, kan hij het helemaal vergeten, want die zijn razendenthousiast. ‘Abel, jij moet alvast een leuk filmpje van haar maken. Zetten we dat op Facebook. Een filmpje zegt veel meer dan een foto. En we hebben echt een steengoede tekst nodig. De meet-and- greet doen we hier, hè? O wat enig!!!’ Daan huppelt van de ene bil op de andere, zijn ogen stralen.

‘Och hemel,’ mompelt Stef.

‘En daarna mag Marleen een week met die mannen logeren. Dan gaan wij er elke dag heen om te interviewen en te kijken of er iets moois groeit,’ bedenkt Abel. ‘Ik voel me helemaal Yvon Jaspers. Jammer dat wij niet zo’n leuke labradoedel hebben.’

‘Wij hebben een labrador. Hazel is toch ook een schatje?’ verdedigt Sanne.

‘We geven Hazel wel een permanentje,’ lacht Daan. Stef staat op en pakt zijn koffiebeker.

‘Ik zet m’n beker op het aanrecht. En ik ga in mijn tuinhuis zitten. Luisteren naar de stilte. Dat zal me goeddoen. Jullie zijn allemaal niet wijs.’

‘Nee, dat zegt een man die op papier de ene seriemoordenaar na de andere zijn vreselijke daden laat verrichten,’ lacht Abel.

‘Abel heeft gelijk,’ knikt Sanne. Stef wrijft over zijn onder

armen.

‘Ik krijg kippenvel van jullie. Jullie zijn angstaanjagend griezelig gestoord. Echt waar. Doei!’

‘Dag lieverd,’ roept Sanne hem na.

Een week later is er een Facebookpagina. Je ziet er Marleen op allerlei filmpjes; Marleen op de fiets, Marleen aan tafel, Marleen op het strand. Ze vertelt over zichzelf en ze vertelt wat ze zoekt. Aan het eind zegt ze: ‘Waarom zit je nu nog te kijken? Schrijf naar het postbusnummer hieronder. Wie weet zien we elkaar gauw.’

Bij elke reactie op Facebook krijgt Sanne een melding op haar telefoon en er komen inderdaad een paar akelige opmerkingen. Maar die verwijdert ze meteen. De meeste commentaren zijn hartstikke leuk. In de sfeer van: ‘Goed idee! Ik heb je oproep gedeeld en ik duim voor je!’

En er zijn zeker vier mannen die vertellen dat ze het een leuke oproep vinden en dat ze zullen schrijven.

‘Nu maar hopen dat ze een pen kunnen vinden,’ zegt Marleen aan de telefoon. Een paar dagen later heeft de pagina al zeshonderd likes en dan komt er een melding van Facebook. De pagina is in strijd met de bepalingen en is met onmiddellijke ingang verwijderd.

‘Wat zei ik je?’ zegt Stef triomfantelijk.

‘Misschien heeft-ie er lang genoeg op gestaan om mensen zover te krijgen dat ze gaan schrijven?’ vraagt Sanne zich hardop af. Stef lacht.

‘Ik help het je hopen!’

‘We zien wel. Maandag gaat Abel de postbus legen.’ Maar zover is het nog niet. Zus Cathy belt.

‘Schatje, het is nu zo heerlijk in de caravan! Komen Stef en jij dit weekend langs? We hebben een barbecue, Will en ik. En een logeerbed! Jullie zijn nog nooit bij ons geweest! Toe? Please?’

‘Oké,’ zegt Sanne. ‘Eén nachtje dan.’

– S –

‘Een weekend. Een heel weekend. Bij je zuster.’ Stef verzucht het vanuit zijn tenen, terwijl hij de snelweg op rijdt. Vanuit de achterbak maakt Hazel een kreungeluidje.

‘Zie je wel? Zelfs de hond vindt het een ramp,’ lacht Stef. ‘Zij mist Pilou nu al,’ zegt Sanne.

‘Ja, wie had dat ooit kunnen denken,’ mompelt Stef. Want Hazel is inmiddels onafscheidelijk van het kleine katje dat ze vonden in het huis in Montaillou. Ze slapen samen in een mand en heel soms pikt Pilou zelfs een hapje mee uit de voerbak van Hazel. Dat is razendknap, want zo heel lang doet de labrador doorgaans niet over haar maaltijd. Maar voor Pilou stapt Hazel gewoon een stukje opzij om het katje de gelegenheid te geven mee te eten.

‘Pilou zal Hazel ook enorm missen,’ verzucht Sanne, die nu op slag ook spijt krijgt van haar toezegging om naar de caravan te gaan van Cathy en Willem.

‘Maar Daan en Abel zullen goed voor haar zorgen,’ troost Stef. ‘Het zal trouwens wel raar zijn om die caravan weer te zien!’ ‘Nu heb je een schrijfhuisje.’

‘Ja. Maar in die caravan is alles begonnen.’

Heel even maar gunt Sanne zich een herinnering aan de caravan die ze verkocht toen Stef zoek was, zonder overleg. Dat moest wel, omdat de gemeente had opgemerkt dat er sprake was van een illegaal bouwsel. Het houten tuinhuisje dat er nu staat, is keurig aangevraagd en daar zal ze geen ellende over krijgen. En eerlijk is eerlijk: het staat een stuk gezelliger dan zo’n enorme hoekige witte caravan.

Ze zitten naast elkaar in de auto en zwijgen, allebei bezig met hun eigen gedachten. Sanne vermoedt dat Stef denkt aan het verhaal waar hij op dit moment mee bezig is. Zij denkt aan van alles, aan kleinkinderen, aan juffrouw Schaap, aan De Roos en de Koekoek en aan ‘Marleen zoekt man’.

‘Zou er maandag een hele stapel post zijn? Wat denk je?’

‘Post?’ Stef kijkt verstrooid opzij.

‘Voor Marleen!’

‘Nee. Dat denk ik niet. Als er één brief komt, heb je al mazzel. Statistisch gezien heeft een man veel meer kans op brieven. Vrouwen schrijven eerder. Er zijn volgens mij ook beduidend meer alleenstaande vrouwen dan alleenstaande mannen. Mannen pakken makkelijk een scharrel op voor een avondje. En Marleen wil natuurlijk iemand met wie ze samen op de bank naar Help, mijn man is klusser! kan kijken.’

‘Nou zeg, zo is Marleen helemaal niet! Die wil misschien wel een voettocht in de bergen van Tibet!’

‘Dat kan ze ook met een reisgezelschap. Moeten we deze afslag al hebben?’

‘Geen idee.’ Sanne wordt er helemaal chagrijnig van.

‘Jij zit vol vooroordelen over vrouwen,’ verzucht ze.

‘Welnee. Ik benoem alleen de realiteit, schatje. Welke afslag is het nou?’

‘Hoe moet ik dat weten? Ik heb alleen de routebeschrijving voor op de camping gekregen van Cathy. Bovendien ben ik een vrouw. Vrouwen kunnen de weg niet wijzen.’

‘Nou, ons weekendje begint gezellig!’

‘Het is de volgende afslag. Stel je navigatie dan ook gewoon in,’ moppert Sanne.

Maar als ze de camping naderen en Stef eruit moet om de slagboom open te doen, voelt ze al een aanval van slappe lach opkomen. En bij het zien van de borden waarop de bingo wordt aangekondigd met als hoofdprijs een twintigdelige barbecueset en een oproep om mee te doen aan de verkiezing van ‘De Sterkste Man van de camping’, slaat de meligheid toe.

‘Ik hoop zo dat die bingo vanavond is,’ zegt ze, zodra Stef weer naast haar zit. ‘Of nee, beter nog: die wedstrijd van de sterkste man! Dan kun je meedoen. Met Willem.’ Stef kreunt hartgrondig.

‘Ik ga nog liever gewoon dood.’ Sanne lacht.

‘De stemming zit er al goed in!’

Ze rijden door krappe laantjes, langs zorgvuldig geknipte hegjes. Op veranda’s zitten mensen voor hun keurig gelapte caravan. De gazonnetjes zijn geschoren, de geraniums bloeien overvloedig.

‘We zijn in de hel beland,’ fluistert Stef.

‘Als je driehoog-achter woont, is dit de hemel,’ zegt Sanne.

‘Maar die ruimte bij ons is zoveel weidser!’

‘Ja, dat is ook heel uniek. Maar soms kan ik de stad ook vreselijk missen. Jij niet?’ Hij schudt zijn hoofd.

‘Nee. Ik niet.’

‘Ik mis eigenlijk altijd juist dat wat ik niet heb,’ zegt ze. Ze schrikt er zelf een beetje van. Wat klinkt dat ontevreden. Dus zegt ze gauw: ‘Hier is het. Hier linksaf en dan de vierde caravan van de hoek, aan de rechterkant.’

– S –

‘Je zult wel verbaasd zijn nu je hebt gezien wat voor paleisje we hebben gemaakt van de caravan die jij zo schandalig in de steek hebt gelaten, hè?’ Het is de eerste steek onder water die Cathy geeft en Stef verslikt zich meteen in een hapje van zijn moorkop.

‘Fantastische moorkop is dit,’ hoest hij.

‘Ja, hè? De bakker hier in het dorp is er in de hele regio beroemd door geworden. Ze zijn ook echt geweldig,’ beaamt Willem.

‘Jouw laatste boek ligt niet in de campingwinkel. En ook niet in de boekwinkel in het dorp.’ Dat is de tweede steek van Cathy.

‘Ik had het idee om vanmiddag een stukje te wandelen. Lijkt dat jullie wat?’ Willem kijkt goedig rond.

‘Ja, fijn! Hazel vindt dat ook het allerleukst, hè, pup? Lekker in het bos!’ Sanne knuffelt de hond die aan haar voeten dommelt. ‘Als we maar op tijd terug zijn voor het variétéprogramma in de kantine,’ zegt Cathy.

‘Dat klinkt alsof we in de jaren dertig zijn beland,’ lacht Stef. Cathy schudt geïrriteerd haar hoofd.

‘Het is altijd erg leuk en animerend. Met dans en zang. Heel bekende artiesten die vaak optreden.’

‘Op de boot van De Zonnebloem zeker,’ mompelt Stef.

‘En wat is daar mis mee?’ wil Cathy weten.

‘Niets, Cathy. Daar is helemaal niks mis mee,’ zegt Sanne.

‘Maar wij zijn liever buiten. Het is prachtig weer. Laten we ons klaarmaken voor een lange wandeling.’ Ze seint met haar ogen naar Stef. Doe even mee! Doe alsjeblieft leuk! Het is mijn zus en je kent haar toch?! Je weet hoe ze is?!

‘Ik zal laten zien waar jullie slapen. Ik heb de bedden nog niet opgemaakt, want jullie slapen op de plek waar nu de eettafel is. Die kun je naar beneden draaien. Enfin, dat weet je zelf ook. De bagage kan wel in de auto blijven, hè?’ Cathy is inmiddels opgestaan en staat nu in de deuropening van de caravan.

‘Dat hoeft niet, lieve schoonzus,’ zegt Stef. ‘Ik heb een hotelletje geboekt hier vlakbij. We slapen daar en ontbijten morgenochtend weer met jullie. Is dat geen briljant plan? Dan heb je er geen ellende van. Het maakt altijd zo’n bende in een caravan, als je slapers hebt. Ik dacht meteen: dat doen we die arme mensen niet aan! Ik heb een kamer gereserveerd in Hotel Boszicht. Ken je dat? Het is hier vlakbij. Je kunt het bijna lopen!’ Dan knikt hij naar Sanne en zegt: ‘Ja, ja, lieverd van me. Dat is een verrassing, hè? Dat had je niet gedacht! Stef organiseert ook weleens wat!’ Hij slaat zich op de knieën, staat op en zegt: ‘Dan gaan Sanne en ik nu even snel inchecken en daarna gaan we lekker het bos is. Ik ben er helemaal klaar voor!’

‘Nou, wat slim! Ja, dat is natuurlijk heel handig bedacht,’ mompelt Cathy overdonderd.

Hazel blijft achter bij Cathy en Willem. Maar Stef verzekert Sanne dat honden van harte welkom zijn in het hotel. Ze mag gewoon op de kamer. Ontbijt heeft hij niet geboekt.

‘Dat doen we gezellig met z’n viertjes, toch?’ Hij zegt het zo hartelijk dat Cathy blij vraagt: ‘Maar niet zo vroeg, hè? Half tien ontbijt?’

Pas als ze samen in de auto zitten op weg naar het hotel, vraagt Sanne: ‘Wanneer heb je dat hotel eigenlijk geboekt?’ Stef lacht.

‘Op de wc in de caravan. Toen ik zag hoe klein het eigenlijk is. Dat je je moet douchen op vijftig vierkante centimeter. En dat ik de hele nacht de slaapgeluiden moet aanhoren van je zus en je zwager. Op een matrasje van vijf centimeter dik. Wat een ellende. Ik heb geboekt met m’n telefoon. Een kamer met een jacuzzi!’

Sanne lacht met hem mee.

‘Je hebt groot gelijk. Wat een heerlijkheid.’

‘En weet je wat ook zo fijn is? Als het vervelend wordt, kun je zeggen dat je even naar het hotel moet omdat je iets bent vergeten. Of je gooit tomatensoep over je kleren en je gaat weg om een schoon shirt aan te trekken. Ben ik slim of ben ik slim?’

‘Je bent slim,’ beaamt Sanne.

‘Zo houd ik het wel een weekend uit met jou,’ grijnst Stef, als ze de hotelkamer in lopen en het enorme bed zien staan.

‘En met m’n zus,’ lacht Sanne. Hij slaat twee armen om haar heen en zegt: ‘Ik wil in deze ruimte niets horen over een zus!’

– S –

Het bezoek aan Cathy en Willem verloopt verder zonder al te veel haken en ogen. Stef is wel constant op zijn hoede voor de opmerkingen van Cathy, maar hij reageert nauwelijks, tot Sannes grote opluchting. En zelfs zondagavond, als ze voor de laatste keer samen in een restaurantje wat eten op uitnodiging van Stef, houdt hij zijn mond als ze zegt: ‘Echt een grote schrijver zul je nooit worden hè? Zoals Reve en Mulisch en W.F. Hermans. Dat waren natuurlijk de grote drie! En dan Maarten ‘t Hart natuurlijk. En Kluun. Er zijn veel namen die ik ken. Maar in zo’n rijtje zul jij toch wel niet komen, hè? Ik bedoel, ik denk maar hardop hoor. Maar uiteindelijk is dat toch de echte literatuur. Met een hoofdletter, zeg maar.’

‘Kluun?’ Dat is het enige wat Stef zegt. Sanne geeft hem meteen een licht schopje onder tafel. Waarop Willem zegt: ‘Ik heb van al die mensen nog nooit een boek gelezen. Maar ik ben geen lezer. Die laatste van jou vond ik allemachtig spannend. In één adem was-ie uit.’

‘Ik heb altijd veel gelezen. Maar ik heb het verschil tussen literatuur en lectuur nooit begrepen,’ merkt Sanne op. En daarmee leidt ze het gesprek in veiliger banen. Stef herademt en als ze afscheid nemen, zwaaien ze uit beide autoraampjes. Cathy roept ze nog na: ‘Dat moeten we gauw eens overdoen!’ Als Stef de camping af rijdt, verzucht hij meteen: ‘Dat doen we nooit meer. Afgesproken?’

‘Afgesproken.’

In de achterbak kwispelt Hazel hard met haar staart.

‘Zelfs zij heeft er lichtelijk onder geleden,’ lacht Stef.

‘Al die uitstapjes zijn ook maar vermoeiend,’ zegt ze tegen Daan en Abel al ze koffie zitten te drinken in De Roos en de Koekoek. ‘Ik vind het ook wel lekker als alles weer gewoon is.’ De winkelbel rinkelt hard en Daan springt al half omhoog omdat hij denkt dat er een klant is. Maar daar komt juffrouw Schaap aan, in het tempo van een snelwandelaar, zo hard ze maar kan. Haar hoofd is knalrood, Ze hijgt ervan, laat zich meteen op een stoel zakken en slaat haar handen in elkaar.

‘Wat mij is overkomen?!’

‘Wonderbaarlijke genezing van iemand met enge zweren? U zag ze onder uw ogen verdwijnen terwijl u er een enge toverspreuk op losliet?’ raadt Abel.

‘Ach nare jongen, hou toch je mond met die malle grapjes,’ lacht Schaapje. Ze krijgt haar normale kleur weer terug en hijgt al niet meer zo. ‘Geef me maar gauw een kopje koffie.’

Abel schenkt in, Sanne houdt haar de koektrommel voor en Daan zegt: ‘Wat is je nou overkomen? Wat is er dan gebeurd? Je had zo’n haast en nu zit je op je gemak een koekje uit te zoeken! Wat is er dan?’

Schaap schaterlacht, neemt een slokje van haar koffie en zegt dan: ‘Ik had een uitgever in de wagen. Een uitgever met een kattenallergie en een nieuwe vriendin die twee katten heeft. Heel lieve leuke dikke ouwe katten.’

‘Het is vast ook een heel leuke lieve dikke ouwe vriendin,’ knikt Daan.

‘Hou je nou stil,’ zegt Sanne. ‘Zo duurt het nog langer.’

‘Precies,’ zegt Schaap. ‘Want wat ik allang had kunnen vertellen als je me niet telkens zo hinderlijk onderbrak, is dat....’

Ze zwijgt even.

Abel geeft met zijn lepeltje een roffel op het tafelblad. En als hij stopt met zijn roffel, zegt Schaap: ‘...dat ik een boek ga schrijven over kruidengeheimen. En nuttige tips. Geïllustreerd met foto’s en tekeningen. Als een vrolijk naslagwerk.’

‘Wat gaaf! Een beetje zoals uw schriftje!’

‘Nee, alleen maar kruiden. In het schriftje stonden natuurlijk ook spreuken en recepten en een patroon voor jurken van gordijncouponnetjes. Nee, dit nieuwe boek gaat alleen over kruiden. Wilde planten. Geneeswijzen uit de natuur. En schoonheidsproducten natuurlijk. En tips voor het huishouden. Maar alles met dat wat groeit en bloeit rondom ons.’

‘Wat geweldig. Nu hebben we twee beroemde auteurs binnen handbereik,’ verzucht Daan. Dan gaat de winkelbel weer. Hij staat op. Maar voordat hij op de bezoekers afloopt, vraagt hij aan Sanne: ‘Wanneer gaan jullie die reacties lezen?’

‘Welke reacties?’

‘Nou, op die Facebookpagina van Marleen!’

‘Zijn er reacties? Jemig, dat ben ik helemaal vergeten!’ Ze kijkt van Daan naar Abel en ze ziet ze lachen.

‘Jullie nemen me in de maling!’ Maar ze schudden allebei hun hoofd.

‘Vierendertig brieven,’ zegt Daan. ‘Ik heb ze gisteren van het postkantoor gehaald.’

– S –

Ze zitten samen aan tafel, Sanne en Marleen. Midden op tafel liggen de brieven, naast een kaasplank met vier kaasjes die Sanne in het dorp heeft gehaald. De rode wijn staat klaar en het stokbrood ligt in de oven.

‘Waar blijven die jongens nu?’ vraagt Marleen. Ze steekt haar hand uit naar de stapel.

‘Wachten!’ waarschuwt Sanne. ‘Daan en Abel storten compleet in als we ze niet bij dit belangrijke moment betrekken. Daan wil het filmen!’

Ze hebben allebei allang tranen in hun ogen van het lachen. Marleen wist niet wat ze hoorde, toen Sanne haar belde. Want op haar eigen Facebookpagina had ze ook al heel wat reacties gekregen van mannen die wel een keertje met haar uit wilden. En deze stapel had ze totaal niet verwacht.

‘Ik heb al die reacties van m’n Facebook gewist, hoor. Ik wil niet dat iedereen dat maar kan lezen.’

‘Je hebt gelijk,’ vindt Sanne.

Dan zwaait de keukendeur open.

‘Tadatada!!!! Hier is de filmploeg!’ Daan en Abel stormen binnen. ‘Waar is Stef? Dag lieve hond! Dag schat! En Pilou! Prrrr, dag kattenbeest! O, lekker, kaasjes! We hebben expres maar een kleine salade gegeten, hè schat? Dag Marleentje! En even leunen met mijn favoriete leunmens. Hmmmmm.’ Abel knuffelt Sanne en Daan omhelst Marleen.

‘Stef is naar Lara. Die knuffelt nu met zijn kleinzoon Jan.’

‘Wilde hij hier niet bij zijn?’ Daan kijkt haar vol ongeloof aan.

‘Nee. Hij bedankte vriendelijk.’ Abel rolt met zijn ogen.

‘Ik zal mannen nooit helemaal begrijpen.’

‘Nee. Ik ook niet,’ beaamt Marleen. Sanne lacht.

‘Ik hou m’n mond maar!’

Dan is eindelijk het grote moment aangebroken. Ze verdelen de enveloppen in vier stapeltjes en spreken met elkaar af dat ze een eerste selectie maken van ‘helemaal niks’ en ‘kan ermee door’. In het midden staat een bronskleurige schaal. Sanne wijst: ‘Die is voor elke brief waarvan je meteen denkt: wat een topper.’ Daarna noteren ze de namen op een lijst in dezelfde categorieën en schuiven de stapeltjes aan elkaar door.

‘En tussendoor drinken we wijn en eten we kaas. Wat een topavond,’ verzucht Daan. Abel pakt zijn camera, richt hem op de stapel brieven en op Marleen en vraagt: ‘Een eerste reactie op deze stapel?’

‘Ik ben een beetje teleurgesteld dat er geen grote gebreide koeien tussen zitten. Of gepunnikte koeienvlaaien. Of zelfgemaakte potten jam. Het is wel een saai stapeltje....’ Ze zucht diep.

‘Dit wordt een topfilm,’ grijnst Abel.

Maar al snel blijkt dat het zorgvuldig afgesproken schema met voeten wordt getreden. De jongens blijven gillen bij alles wat ze lezen.

‘Moet je horen! Deze heeft moeilijke voeten en vraagt of je er geen bezwaar tegen hebt om hem elke avond te helpen met zijn steunkousen! Och hemel, dat lijkt me nu typisch iets waar je pas tegen kunt als je al jaren samen bent! En hij moet ook zijn ogen druppelen. Dat is lastig als je alleen bent, schrijft hij. Ja, dat snap ik best! Ik heb al moeite om een plantje water te geven zonder te morsen. Laat staan dat je iets in een oog moet mikken. Kijk dan! Er zit een foto bij! Die man heeft ook nog zulke overhangende oogleden, dat je met knijpers aan de gang moet voordat je überhaupt een oogbol te zien krijgt! Hoe oud is die man? Wel een mooi handschrift. Kijk! O, 87. Maar hij voelt zich zeventig. Nou, dat valt dan weer reuze mee.’

‘Ik stel een nieuw schema voor,’ oppert Sanne. ‘Abel en Daan lezen om de beurt voor, leveren commentaar en wij wijzen naar de stapel waar de brief moet komen. Is dat een idee?’

‘Veel beter,’ zegt Marleen. Ze veegt de lachtranen uit haar ogen en gaat weer rechtop zitten. ‘Ik dacht even dat ik onder tafel verdween van het lachen. Willen jullie nu even stoppen? Ik moet echt snel naar de wc.’ Ze rent weg en als ze terugkomt, meldt ze: ‘Hèhè, dat lucht op. Ik heb in tijden niet zo gegild. Kom maar op met de rest van de minnaars.’

Het wordt een dolle avond en als ze samen Hazel uitlaten, zegt Marleen: ‘Wat ben ik blij dat ik jou heb teruggevonden. Je bent een echte vriendin. Bij jou kan ik lachen, huilen en logeren.’

‘En dromen, straks, van die tien leuke brieven,’ lacht Sanne.

‘Of ik krijg een nachtmerrie van de speeddate die Daan en Abel hebben gepland,’ grijnst Marleen.

– S –

‘Een speeddate’, herhaalt Stef vol ongeloof, als Sanne hem in bed toefluistert wat de volgende stap is in het ‘Marleen zoekt man’-traject.

‘Ja! Daan gaat filmen. Dan kan Marleen het later nog eens terugzien. Maar ze kan natuurlijk ook aantekeningen maken. Of cijfers geven,’ zegt Sanne zachtjes. Ze wil Marleen niet wakker maken, die zo te horen in de logeerkamer als een blok in slaap is gevallen na het lezen van alle brieven en het selecteren van tien potentiële kanshebbers.

‘Je had al die aankomende minnaars wel mogen waarschuwen dat ze ontzettend snurkt,’ mompelt Stef. Sanne schiet in de lach en schopt naar zijn benen.

‘Jij ook, hoor! Als je op je rug ligt.’

‘Ja, maar ik heb jou. Jij trapt me altijd weer op m’n zij,’ lacht Stef.

‘Die minnaars komen er vanzelf wel achter. Uiteindelijk. Ooit,’ fluistert Sanne. Stef schuift dichter naar haar toe en slaat zijn arm om haar heen. ‘Zo is dat. En nu slapen jij.’

De volgende ochtend slaat de slappe lach bij Marleen en Sanne al toe bij het ontbijt. Stef kreunt.

‘Ik ga een vreselijk weekend tegemoet. Als jullie het niet erg vinden, ga ik vandaag in mijn tuinhuisje zitten.’ Sanne kijkt hem kritisch aan.

‘Als je erbij blijft, kom je misschien op een moordidee? Iets met heel veel minnaars en een boerderij?’

‘Dat bedenk ik dan liever zelf. In alle stilte,’ zegt Stef vastberaden.

Als Sanne en Marleen even later koffiedrinken in de tuin, kunnen ze Stef op zijn toetsenbord horen rammelen.

‘Wat maakt die man een lawaai,’ zucht Marleen. Sanne knikt.

‘Mannen zijn altijd luidruchtig. Zelfs als ze typen. Stef beweert dat het komt omdat hij typeles heeft gehad op een ouderwetse typemachine. Daar moest je nog echt een letter op aanslaan. Er zit een hoop agressie in die aanslag, vrees ik.’ Marleen kijkt bedenkelijk.

‘Wat voor eigenaardigheden zouden mijn toekomstige minnaars allemaal hebben?’

‘Veel. Ongetwijfeld. Ze doen allemaal rare dingen. Ze hebben ergens een akelige pukkel. Waar haren uit groeien. Of ze hebben schimmelnagels. En ze halen het haar niet uit het doucheputje, draaien het dopje niet op de tube tandpasta en ze scheren zich niet tijdens het weekend. Daar slijten je kussenslopen van, wist je dat? Of ze eten brood met chocopasta en augurken. Ze hebben een buikje. Ze plassen op de bril. En ze kunnen niet tegen hun verlies bij Mens-erger- je- niet. Wie zal het zeggen?’ Marleen kijkt haar met grote ogen aan.

‘Zijn dat alle afwijkingen van Stef?’ Sanne lacht.

‘Welnee. Stef is perfect! En als-ie dat allemaal wel deed, maakte het me geen fluit uit. Zo belangrijk is het natuurlijk niet.’ Marleen draait de koffiekan een slag open en schenkt de koppen nog een keer vol. Dan zegt ze: ‘Misschien is het veel verstandiger om alleen te blijven.’

‘Dat kan altijd nog,’ zegt Sanne. ‘Of je gaat latten.’

‘Of ik neem een hond.’ Marleen zit onderwijl weer te bladeren in de tien brieven die ze heeft geselecteerd.

‘We gaan ze gewoon uitnodigen voor de speeddate over een week en daarna zien we wel weer,’ zegt Sanne vastberaden.

‘Ja. Misschien komen ze wel helemaal niet.’ Marleen klinkt ineens weer opgewekt, alsof dat is waar ze eigenlijk erg op hoopt.

Maar ze komen wel. Alle tien. Ze arriveren op zondagochtend bij Daan en Abel thuis, die druk lopen te regelen en te ontvangen. Iedereen krijgt koffie, er is taart, ze zitten allemaal buiten omdat het een prachtige dag is en Marleen zit totaal op van de zenuwen in het schrijfhuisje van Stef te wachten op de eerste kandidaat.

‘Waar moet ik dan naartoe?’ riep Stef nog verontwaardigd, toen Sanne hem vertelde hoe ze de speeddate zouden inrichten. ‘Maakt niet uit schat. Maar je kunt die zondag niet achter je computer. Het huisje is zo leuk. Dat is geknipt voor zo’n ontmoeting,’ had Sanne hem geantwoord. Dus heeft Stef besloten om Hazel mee te nemen voor een strandwandeling en heeft juffrouw Schaap bedacht dat ze graag wilde helpen met het begeleiden van de potentiële minnaars.

‘Dan lees ik hun energie onderweg naar de ontmoeting,’ zei ze kalm. Nu vertrekt ze met de eerste deelnemer. Daan heeft met zijn camera positie genomen in het schrijfhuisje en probeert Marleen een beetje aan het lachen te krijgen, Abel verzorgt de wachtende heren en Sanne kijkt Schaapje met de eerste kandidaat na. Ze schudt haar hoofd. Stef had gelijk. Waar zijn we aan begonnen?

– S –

Elke keer als Schaapje een kandidaat aflevert in het schrijfhuisje en terugkomt op het terras van Daan en Abel, kan Sanne haar wel toeschreeuwen: ‘En??? Hoe was hij?’ Maar Schaap kan niets zeggen. Alle overige kandidaten luisteren immers mee.

‘Ik wilde dat ik rustig stond te filmen,’ zegt Abel. Hij ziet er behoorlijk verhit uit. Ook Sanne voelt zich ongemakkelijk. Het is heel lastig om een neutraal gesprek op gang te houden met negen mannen, terwijl er eentje zit om te daten met Marleen.

‘En wat doen jullie zoal in het dagelijks leven?’ vraagt Abel in het begin, om maar meteen de allerergste en allergrootste gemeenplaats in de groep te gooien. Maar het helpt wel. Er zijn er twee ‘in between jobs’, er is een buschauffeur, een sales executive die er meteen achteraan roept: ‘Ik sta dus in een winkel. Mode. Herenmode.’ Daarmee heeft hij zich alvast verzekerd van Abels warme belangstelling. Er is een opticien, een postbezorger en iemand die mompelt dat hij iets doet in de bewakingssfeer.

‘Bewakingssfeer?’ herhaalt Sanne. De man schudt zijn hoofd en zegt dat hij in verband met de privacy van de personen die hij beschermt daar verder niet op in kan gaan. Dat vindt iedereen zo’n mal verhaal dat ze daarna eensgezind gaan vissen welke beroemdheden die man dan wel beveiligt. Maar hij houdt zijn lippen stijf op elkaar.

‘Ze moet maar voor die modeman gaan. Misschien krijgen we wel korting,’ zegt Abel tegen Sanne, als ze samen koffie halen in de keuken.

‘We hebben nog niet alle beroepen gehoord,’ lacht ze. Ze heeft nu spijt dat ze Marleen alle kaartjes heeft gegeven waarop ze de mannen in steekwoorden heeft samengevat. Ze herinnert het zich niet goed en haalt alles door elkaar. Alleen degene die zij het leukst vond, herinnert ze zich. Op het kaartje staat:

Paul Permander
boswachter
gescheiden
twee volwassen kinderen
*****

Die vijf sterren zijn van haar, uitsluitend omdat hij erbij had gezet dat hij zich een paar jaar geleden had voorgenomen om elk jaar iets te doen wat hij eigenlijk bespottelijk vond. Omdat het goed is om jezelf scherp te houden door af en toe uit je comfortzone te stappen. Dat houdt je jong, schreef hij. Maar deze actie vond hij zo waanzinnig, dat hij, als Marleen hem uitnodigde, voor twee jaar genoeg rare dingen had gedaan! Ze hadden er allemaal erg om gelachen.

Schaapje heeft weer een kandidaat afgeleverd en komt terug met het vorige slachtoffer.

‘We hebben nog niet gehoord wat jij doet?’ vraagt Abel.

‘Ik ben boswachter,’ zegt de man. Sanne vindt hem meteen leuk. De leukste, als ze zo de kring rondkijkt. Er is op iedereen wel iets aan te merken. Er zijn er twee die minstens vijfentwintig kilo meer wegen dan je op de foto kon zien. Er is er eentje die de hele tijd verdacht krabt op allerlei wonderlijke plekken. Er is er eentje in een donker pak, alsof hij naar een uitvaartplechtigheid moet en er is er eentje in een korte broek.

‘Een lelijke korte broek ook nog,’ had Abel tegen haar gesist in de keuken.

Schaapje geeft onderwijl geen krimp. Die blijft haar wonderlijke raadselachtige zelf, brengt kandidaten heen en brengt ze weer terug, houdt een prettige conversatie gaande die nergens over gaat (‘U nog een koekje? Misschien een beetje koffie erbij? Laat het niet koud worden! Wat een heerlijk weer hebben we, hè? Ja, vooral voor de tijd van het jaar! Misschien nog een stukje boterkoek?’) en zegt uiteindelijk, als ze de vragende blik van Sanne ziet en ze even buiten bereik van andere oren zijn: ‘Die boterkoek gaat erin als advocaten in de hel.’

‘Ja, maar is er een geschikte vriend bij voor Marleen?’ Schaapje grinnikt.

‘Wie nooit een paard heeft gezien, kan gelukkig worden met een ezel.’ Sanne schudt haar hoofd.

‘Juffrouw Schaap toch.’

‘Ach, ezels hebben ontzettend lieve koppies. En een kruis op hun rug, omdat ze het kindje Jezus hebben helpen ontsnappen naar Egypte. Met een zachte hand krijg je ze heus wel in het gareel. Ik houd wel van ezeltjes. En eerlijk, is eerlijk, hier zitten veel ezels bij. Heel veel. Dus laten we ons vooroordeel betreft de ezel opschorten en het paard vergeten. Dan komen we een heel eind. Denk daar maar eens over na, Sanne.’ Ze kijkt heel tevreden na de kleine toespraak en loopt weer naar buiten. Sanne kijkt haar na.

– S –

Aan het eind van de dag zitten ze allemaal in een kring; Daan, Abel, juffrouw Schaap, Sanne, Marleen en acht mannen.

Eentje was na de speeddate meteen naar zijn auto gegaan omdat Marleen totaal niet zijn type vrouw was.

‘Maar je hebt haar toch al op een filmpje gezien?’ vroeg Sanne nog stomverbaasd.

‘Dat is zo anders dan in het echt. Ik val meer op een beetje exotisch,’ zei de man. ‘Ik vind jou bijvoorbeeld ook helemaal niks.’

‘Nou, dat hoeft ook helemaal niet,’ snauwde Sanne. Abel, die de woordenwisseling had opgepikt, viel bijna over een terrasstoel van het lachen. En één van de negen overgebleven mannen zei troostend: ‘Ik vind je wel leuk, hoor.’

‘Hartstikke bedankt,’ mompelde Sanne.

De tweede man stapte een halfuurtje later op nadat hij heel lang had zitten zwijgen. Hij ging staan en zei: ‘Ik ga. Ik ben hier nog helemaal niet aan toe. Sorry, mensen.’ Toen hij de vragende blikken zag van Sanne en juffrouw Schaap, legde hij uit: ‘Ik heb mijn vrouw nu drie jaar geleden verloren. Kanker. Vreselijke periode. En mijn vrienden vonden dit een ontzettend leuk idee. Leuke vrouw, grappige manier om elkaar te ontmoeten, wat valt er te verliezen? Niets natuurlijk.’ Hij haalt zijn schouders op. ‘Maar ik kan dit helemaal niet. Nog niet. Marleen is een ontzettend leuke meid. Echt waar. Zeg haar gedag van me, wil je? Misschien komen we elkaar nog weleens ergens tegen. Ze heeft mijn adres en mijn telefoonnummer. Wie weet. Maar voor nu is het mooi genoeg geweest voor mij. Succes jullie!’

Sanne had hem nagekeken toen hij wegliep en bedacht dat dit een leuk mens was. Absoluut. En Schaapje bevestigde dat.

‘Aardige man,’ zei ze goedkeurend.

Maar nu zitten alle speeddates erop en mag Marleen kiezen. Daan en Abel doen een imitatie van Yvon Jaspers en nodigen haar uit om te vertellen met wie ze een dagje uit zou willen.

‘Je mag er drie kiezen! Hoewel, van ons mag je natuurlijk met alle acht op stap. Of kies je liever? Acht is wel een beetje veel, hè?’ Daan kijkt aarzelend de kring rond. ‘Of wil je er eerst nog een nachtje over slapen?’

‘Nee hoor, ik weet het wel,’ zegt Marleen. ‘Het is alleen wel ontzettend gênant. Echt een beetje raar. Ik kan me nu voorstellen wat die boeren voelen als ze zo’n groep vrouwen naar huis sturen.’

‘Kind, haal diep adem en gooi het er maar uit,’ moedigt Abel aan. Iedereen knikt en de mannen zien er niet bepaald uit alsof ze zullen instorten als ze niet worden gekozen. Het is nu al een gezellige vriendenclub geworden en iedereen heeft het prima naar zijn zin.

‘Oké,’ zegt Marleen. ‘Dan wil ik eerst zeggen hoe ontzettend gaaf ik het vind dat jullie allemaal zijn komen opdraven. Echt te gek. En jullie zijn allemaal leuk en jullie hebben gelukkig ook allemaal een prima leven zonder mij. Dat vond ik bijzonder. Dat iedereen op zoek was naar iets extra’s, maar dat het niet per se hoeft. Dat iedereen hier ook als single een heel rijk en boeiend leven leidt. Zo voel ik dat ook en dat is een heel bevrijdend gevoel! Ik heb dan ook eigenlijk geen idee waarop ik mijn keus baseer. Maar ik wil graag een keer uit met jou, Paul.’

Sanne haalt opgelucht adem. Ze kiest voor de boswachter!

‘En met Cor. En met Arie.’ Het is nog geen seconde stil of Daan vraagt teleurgesteld: ‘Niet met Barry? Die in de herenmode zit?’ Iedereen schiet in de lach. ‘Ik had zo gehoopt op korting,’ zucht Daan. ‘Trouwens, misschien willen deze drie niet. En moet je evengoed die modeman kiezen!’

De drie uitverkoren mannen knikken. Ze willen best een keer op stap met Marleen.

‘Dan gaan wij drie leuke uitjes bedenken en dan sturen we jullie op stap,’ vertelt Daan. Abel knikt.

‘Zonder camera.’

‘Marleen brengt daarna verslag uit. Dat hoeft ze natuurlijk niet, maar dat eisen wij. Wij zijn ontzettend nieuwsgierig. En een logeerpartij zit er helaas niet in. Maar dat vinden jullie vast niet zo erg. Iedereen heeft wel wat anders te doen dan op een logeerbed te gaan liggen in Marleens flat. Allemaal akkoord?’

Iedereen knikt. Dan vraagt Cor: ‘En wie gaat dat uitstapje betalen?’

‘Welk uitstapje?’ vraagt Daan verwonderd.

‘Nou, dat uitstapje met Marleen. Ja sorry, maar in Boer zoekt Vrouw betaalt de omroep dat toch?’

– S –

‘Daar hebben we niet over nagedacht,’ zegt Daan.

‘Dat zou ik dan nu maar gaan doen,’ antwoordt Cor. Hij kijkt strijdbaar rond, op zoek naar medestanders. En vervolgt: ‘Ja, ik ben al een tijdje aan het daten, ook via een website. En het valt me op dat al die vrouwen best met je uit willen, lekker eten, bioscoopje, bezoekje aan een theater, een casino, noem maar op. maar meebetalen, ho maar. Ik heb er zo langzamerhand wel een beetje genoeg van. Dus ik wil graag goeie afspraken. Voordat we op stap gaan. En niet achteraf.’

‘Je hebt groot gelijk,’ knikt Marleen. ‘Maar het voelt wel als een aanval. Neem me niet kwalijk, maar je neemt meteen aan dat ik net zo ben als ‘al die vrouwen’ die je al mee uit genomen hebt.’ Ze maakt een gebaar met haar vingers in de lucht en spreekt ‘al die vrouwen’ smalend uit. Ze heeft nu al een hekel aan Cor, ziet Sanne. Dat wordt niks met die man. Cor maakt het nog een beetje erger door te zeggen: ‘Nou ja, heb ik je dan al iets horen aanbieden? Of was je van plan het allemaal zelf te betalen? In je grote zoektocht naar de ware?’ Marleen kookt op slag van woede.

‘Ik snap niet waar die vijandigheid ineens vandaan komt. Laat ik verstandig zijn en deze keus meteen schrappen. Exit Cor.

Doei!’

Cor staat op, wijst naar de overgebleven kandidaten en zegt: ‘Kijken jullie maar uit. Je ziet wat de bedoeling is. Als jullie slim zijn, maak je dat je weg komt. Hier zit de zoveelste uitvreter.’

‘Tot nu toe heb je hier anders gezellig gratis zitten eten en drinken, hoor,’ zegt Sanne. ‘Het heeft je geen cent gekost.’

‘O nee?’ Cor is nog niet klaar. ‘En de postzegel dan? En de vervoerskosten? Krijg ik eigenlijk een reiskostenvergoeding? Dat krijg je volgens mij bij de omroep ook.’

‘Laat ik je even naar je auto brengen,’ zegt Daan vriendelijk.

‘Dan noteer ik je kilometerstand en dan kun je thuis meteen een foto maken van de nieuwe stand. Die app je me toe met je bankrekeningnummer en dan krijg je dat vergoed.’

‘Alleen voor de terugreis?’

‘Maal twee,’ belooft Daan. Hij glimlacht als een verkoper van herenkleding die de zevenentwintigste broek naar een pashok brengt, maar nu al weet dat daar iemand staat te passen die zal zeggen dat deze broek kriebelt. Of opkruipt. Of net de verkeerde kleur heeft. Of een fout zakklepje. Of een valse naad. Schaapje fluistert tegen Sanne: ‘Dat is een griezelige glimlach, die glimlach van Daan.’ Sanne zucht.

‘Ik ga ook meteen. Ik ben toch niet gekozen en die reiskostenvergoeding wil ik ook wel,’ zegt een kandidaat, terwijl hij uit zijn stoel opspringt. Dat lijkt een teken voor alle mannen die Marleen niet heeft genoemd. Ze staan allemaal op, mompelen iets, groeten vaag in het rond en vertrekken. Alleen Arie en Paul blijven zitten. Paul kijkt wat verdwaasd rond en Arie heeft een brede grijns op zijn gezicht.

‘Het was niet de bedoeling dat het zo zou eindigen,’ zegt Sanne. Marleen schudt haar hoofd.

‘Ik ben er ontdaan van,’ zegt ze.

‘Kind, je hebt ons toch nog,’ lacht Arie. Hij heeft zijn telefoon in zijn handen en zegt: ‘Zullen we meteen iets afspreken?’

‘Ja, goed. En we lappen natuurlijk hè? Dat spreekt vanzelf.’

‘Ach, ik heb geld zat. Mij maakt het geen donder uit,’ antwoordt Arie.

‘Kijk, dat zijn eigenschappen in een partner die ik wel zou kunnen waarderen,’ lacht Abel. ‘Maar ook jij hebt uiteraard recht op een kilometervergoeding. Die arme Daan heeft het druk met foto’s maken en telefoonnummers opslaan.’ Iedereen lacht weer en babbelt. Behalve Paul. De leukste, volgens Sanne. De boswachter zwijgt en kijkt toe.

Marleen is druk bezig een datum te vinden om een dagje op stap te gaan met Arie en dat is nog niet zo eenvoudig, want Arie heeft een behoorlijk volle agenda.

‘Man van de wereld,’ lacht hij zelf. Golftoernooien, tenniswedstrijden, benefietgala’s waar hij zijn bedrijf moet vertegenwoordigen en allerlei sociale evenementen waar hij volgens eigen zeggen geen vrouw mee naartoe kan nemen die hij nog nauwelijks kent.

‘Ik heb geen idee hoe jij je in gezelschap gedraagt. En er hangt vaak veel van af. Dus dat risico neem ik niet. Dat snap je toch wel, hè?’ Marleen knijpt haar lippen op elkaar en zegt: ‘We gaan ergens een kopje koffie drinken. Dan loop je nauwelijks risico. Toch?’

– S –

‘Precies. Samen koffiedrinken is prima,’ knikt Arie. ‘Maar wanneer? Mijn agenda zit nogal vol met verplichtingen waar ik je niet mee naartoe kan nemen.’ Daan spot nog: ‘Marleen eet keurig met mes en vork, hoor. Ze gedraagt zich heus wel op zo’n gala.’ Maar daar lacht niemand om. De situatie is tamelijk ongemakkelijk. Sanne voelt zich ontzettend schuldig dat ze door haar malle ideeën Marleen in zo’n lastig parket heeft gebracht. Die Cor was een onmogelijke zeurpiet, maar deze Arie is nog veel erger. Hij doet ineens zo ontzettend neerbuigend. ‘Bij de koffie kunnen we beter checken of we qua sociale klasse een beetje matchen,’ zegt hij. ‘Ik wil absoluut niet opgescheept worden met iemand die niet weet hoe je een oester openmaakt. Dat snapt iedereen toch wel,’ zegt Arie, terwijl hij de kring rondkijkt. Sanne kan het niet laten.

‘Oesters? Die láát ik altijd openmaken. Al dat ongemakkelijke gewrik.’ Marleen trekt een raar gezicht naar haar en juffrouw Schaap schudt afkeurend haar hoofd om de hele vertoning. Dan hakt Marleen de knoop door. Ze zegt: ‘Weet je wat we doen? We mailen gewoon wat beschikbare data. Mail jij maar als eerste. Jij hebt de drukste agenda.’

‘Goed idee. Ik zal mijn secretaresse een voorstel laten doen. Dan ga ik er nu als een haas vandoor. Over een halfuur moet ik in Naarden zijn. Bye schatje!’ Hij zoent Marleen voor ze er erg in heeft vol op haar mond en beent weg.

‘Eikel,’ mompelt Marleen. Nu kijkt iedereen naar Paul, die als enige is overgebleven. Die vraagt: ‘Is er nog een biertje? Ik ben toch met de fiets. Dus ik hoef geen kilometers te declareren.’

Abel komt net aanlopen en zegt: ‘Ik wil ook een biertje. Wat een ellende zeg, al die kilometers opnemen, al die foto’s, al die telefoonnummers. Die Arie hoefde geen vergoeding. Dat riep hij nog vlak voordat hij in zijn auto stapte. En jij dus ook niet. Mooi. Dan zit mijn taak erop. Wat ging iedereen ineens snel weg! Die Cor had je wel erg verkeerd gekozen, zeg!’ Marleen lacht.

‘Arie was ook een slechte keus. Zo zie je maar. Een speeddate zegt ook helemaal niks.’

‘Wij hadden een leuk gesprek,’ vindt Paul. Hij maakt het flesje open dat Daan voor hem heeft neergezet, houdt het omhoog en zegt: ‘Nou, proost dan maar! Ik ben de enige kandidaat die is overgebleven!’

‘Met jou ga ik ook niet uit,’ zegt Marleen meteen. Paul schiet in de lach en verslikt zich bijna in een slok bier. En terwijl Daan hem op de rug klopt, zegt hij: ‘We gaan gewoon met z’n allen. Lekker uit eten. Wat vindt u ervan, juffrouw Schaap?’

‘Laten we dat maar doen,’ knikt Schaap.

‘En we delen de rekening,’ lacht Paul. ‘Ik heb trouwens nog nooit zo’n wonderlijke dag meegemaakt. Het waren allemaal aardige kerels, hoor. Maar ik zou er met geen eentje een hele avond alleen willen zitten. Ik denk dat je na een halfuur gillend weg zou lopen, Marleen.’

‘En bij jou niet, hè?’ lacht Abel. Paul schudt zijn hoofd.

‘Nee, ik ben hartstikke gezellig. En onderhoudend. En intelligent. En zonder vooroordelen. Ik ben eigenlijk een ideale man.’

‘En toch ga ik niet met je uit. Maar allemaal samen uit eten vind ik prima. En dan doe ik nooit meer zoiets stoms. Dus ik hoop dat je dat in je oren knoopt, Sanne,’ waarschuwt Marleen. ‘Ik voel me heel schuldig,’ zegt Sanne oprecht. ‘Ik betaal ook al die stomme kilometers wel. Uit boete.’

Op dat moment komt Stef aanwandelen met Hazel. Hij zwaait de kring rond, geeft Paul een hand en vraagt: ‘Dus jij bent als gelukkige uit de bus gekomen?’

‘Nee. Ik mag alleen mee uit eten,’ zegt Paul. Stef kijkt vragend naar Sanne, die meteen afwerend met haar handen wappert. ‘Ik leg het allemaal wel een keer uit, Stef. Laten we het er maar op houden dat het een onzalig idee was.’

‘Ja, dat zei ik meteen,’ zegt Stef droog. Schaapje is inmiddels naast Paul gaan zitten en vraagt: ‘Als Marleen niet met je uit wil, mag ik dan een keer mee naar het bos? Want jij bent toch boswachter in het natuurreservaat? Het lijkt me geweldig om daar een keer een rondleiding te krijgen van iemand die er echt verstand van heeft.’

‘Kijk, nu vind ik toch nog een leuke date,’ knikt Paul tevreden.

– S –

‘Nee, gelukkig niet,’ antwoordt Marleen, als Sanne haar weken later vraagt of ze ooit nog iets van de secretaresse van Arie heeft gehoord. ‘Dat is me gelukkig bespaard gebleven. Ik trap echt nooit meer in zo’n mal plan van jou!’

Ze zitten samen in een klein restaurantje te lunchen na een succesvol rondje winkelen. De plastic tassen vol superkoopjes liggen naast hen op een stoel en Sanne verheugt zich nu al op het ruime lavendelblauwe wollen vest dat vast prachtig staat bij het strakke witte bloesje en de leren broek die ze heeft gekocht. Ze heeft net nog een keer in de zak gekeken naar die fantastische kleur. Maar door de opmerking van Marleen is ze weer terug in het gesprek.

‘Nou, mal… Je hebt er toch maar mooi een leukerd aan overgehouden!’

Marleen haalt haar schouders op.

‘Ik weet eigenlijk niet of het hem wel is,’ zegt ze.

‘O jee.’

‘Ja.’

Marleen neemt een slokje van haar witte wijn en staart uit het raam.

‘Wat is er mis met Paul?’

‘Er is niet echt iets mis. Maar hij zit op de bank en kijkt televisie. Dat vindt hij gezellig. Hij wil ook graag dat ik naast hem kom zitten. Dan vindt hij het nog gezelliger. Ik krijg er af en toe jeuk van. Hij zit aan me vastgekleefd, lijkt het wel. Als ik kook, staat hij achter me. Als ik in bad lig, zit hij op de rand. Als ik slaap, kijkt hij naar me.’

Sanne schiet in de lach en Marleen roept: ‘Nee serieus! Dat is echt waar! Laatst deed ik mijn ogen open en toen lag hij naar me te kijken. Heel tevreden en heel blij. Jakkes. Ik werd er niet goed van. Als ik straks thuiskom, zit hij al aan tafel op me te wachten. Het is dat het slecht weer is, anders ging hij voor de deur zitten. Dan kan hij me zien aankomen.’

‘Maar hij werkt toch ook?’

‘Jawel. Af en toe loopt hij door het bos. Daar wacht hij tot het tijd is om weer naar mij te gaan. Het is een boswachter in hart en nieren. Ik pest hem er weleens mee. Maar ik kan hem maar niet duidelijk maken dat hij me een beetje lucht moet geven. Hij hangt om me heen als een liaan om een woudreus, om maar in bostermen te blijven.’

Ze zucht.

‘Ik ken vrouwen die een moord zouden doen voor een relatie,’ merkt Sanne op.

‘Ja. Ik zou er nog niet zo lang geleden een moord voor hebben gedaan. En nu ik hem heb, benauwt het me. Ik denk dat ik te lang alleen ben geweest. Af en toe stuur ik hem weg. Dan zeg ik: ‘Paul, we latten hè? We wonen niet samen. Ga nu alsjeblieft een tijdje naar je eigen huis.’ Maar dan kijkt hij me zo ontzettend bedroefd aan. Met van die puppyogen. En dan smelt ik ook weer. Dat dan weer wel, ja. Het is lastig.’

‘Ja. dat snap ik.’

‘Jij hebt het maar makkelijk met Stef. Die zit tenminste de hele dag in zijn schrijfhuis!’

‘Ja. ‘s Avonds ook, tegenwoordig. Hij schrijft weer als een malle. Kom dan af en toe naar mij toe!’

‘Dan wil Paul mee,’ zucht Marleen.

‘Och hemel. Nou, dan neem je hem mee en dan sturen we hem naar Stef!’

‘Is dat een goed idee?’ weifelt Marleen.

‘Nee. Eigenlijk niet, vrees ik. Het zoveelste domme idee van mij.’

Ze komen er niet uit. Maar uiteindelijk zegt Sanne: ‘Ga naar juffrouw Schaap. Vraag die om raad! Je kunt wel helemaal breken met Paul, maar misschien krijg je daar ook weer spijt van. Want je vindt hem wel leuk. Toch?’

‘Hij is leuk. Maar of ik hem nu echt leuk vind... Ik bedoel, leuker dan leuk, dat weet ik niet. Ik krijg geen vlinders als ik hem zie. Ik denk eerder: och hemel, daar heb je hem weer. Hoe heb jij dat dan met Stef?’

Er valt even een stilte. Dan zegt Sanne: ‘Ja, jemig, we zijn alweer een tijdje samen. En die vlinders verdwijnen op een goed moment. Toch? Ik vind hem lief, grappig, slim, gezellig op z’n tijd. Dat is toch meer dan genoeg?’

‘Misschien wel.’ Marleen staart naar buiten, haalt diep adem en zegt dan: ‘Nu moet ik echt nog een paar laarzen kopen om mezelf te troosten.’ Sanne lacht.

‘We kopen rubberlaarzen. Voor in het bos.’

– S –

‘Ik heb vanmiddag een afspraak met Schaapje voor een reading. Je gaat toch wel mee hè?’ vraagt Marleen.

‘Graag!’

Omdat Marleen met Schaap heeft afgesproken in de pipowagen, hoeft ze alleen maar even weg uit De Roos en de Koekoek om te horen wat Schaapje allemaal voor Marleen in petto heeft. Daan en Abel vinden het prima. Het is rustig in de winkel. Ze hebben een enorme partij prachtige antieke Perzische tapijten binnengekregen, waar ze een goede ruimte voor moesten zoeken, zodat klanten rustig kunnen vergelijken en een keus kunnen maken.

‘Als ik had geweten hoeveel plaats dat inneemt, was ik er nooit aan begonnen,’ moppert Abel. Maar de eerste drie kleden zijn al verkocht en uit ervaring weten ze dat na de eerste aankopen meestal nieuwe belangstellenden een kijkje komen nemen. Want de tapijten zijn prachtig en heel leuk geprijsd. Maar zover is het nog niet. Er is op dit moment maar één bezoeker aanwezig en Daan zegt: ‘Ga maar gauw met Marleen mee. Voorwaarde is natuurlijk wel dat wij straks een verslag krijgen, hè?’

Sanne belooft alles en vertrekt. Marleen struikelt over het trapje van de pipowagen en valt de wagen binnen.

‘Kijk uit voor mijn bol!’ roept Schaap. Alles gaat goed. Marleen landt veilig op een stoel en Sanne volgt.

‘Wil je een handlezing of theebladeren?’ Schaap vraagt het terwijl ze een klein fluitketeltje op haar butagasje zet.

‘Een handlezing,’ zegt Marleen meteen. ‘En een kop thee.’

Een paar minuten later is het doodstil in de kleine kermiswagen. Sanne zit iets naar achteren, nipt haar thee en luistert toe. Marleen heeft haar hand in die van juffrouw Schaap gelegd en wacht af.

‘Jajajajajajajaja,’ zegt juffrouw Schaap.

‘Ik hang aan uw lippen,’ grijnst Marleen.

‘Die man, hè?’

‘Ja?’

‘Die man…’ Er valt een stilte. Sanne drinkt haar thee, Marleen wacht en juffrouw Schaap zit als gehypnotiseerd naar de hand van Marleen te kijken. Het duurt lang. Heel lang. Sannes thee is allang op. Ze heeft de beker heel zachtjes op het aanrechtje gezet om geen lawaai te maken en de concentratie van juffrouw Schaap niet te verstoren. Marleen heeft al een paar keer haar ene been over haar andere geslagen en weer terug. Die kan duidelijk geen prettige houding vinden. En pas als Sanne beseft dat het nu wel heel lang duurt, barst juffrouw Schaap los in een woordenvloed.

‘Die man is slecht nieuws. Die man is obsessief. Bezeten van jou. Die is zichzelf kwijt en zijn liefde voor de natuur en de planten en de bomen en de dieren en de vogels. Die ziet alleen nog maar jou. En dat had hij niet verwacht. Het is hem overkomen. Hij is totaal geobsedeerd door jou. Hij vindt je zo geweldig dat je geen seconde uit zijn gedachten bent. Dat is niet alleen beangstigend voor jou, maar ook voor hem. Het is een aardige vent. Lief, leuk, attent, zorgzaam, een groot hart. Maar hij is van de leg. Van de rel. Van het pad. Ja, dat is het. Hij is het pad kwijt. En dat is erg voor een boswachter. Hij moet het goede pad terugvinden. Anders maakt hij alles kapot. Och, och, wat gaan we daaraan doen?’

‘Ik zet er gewoon een dikke punt achter.’ Marleen zegt het vastberaden. De boodschap van juffrouw Schaap bevestigt wat ze zelf al vermoedt.

‘Hij kan je niet loslaten. Ook niet als jij met hem breekt. Hij wordt gek. Nee, ik moet iets vinden. Iets wat hem losmaakt.’ Schaapje staat op en loopt naar haar kruidenverzameling. Mompelend begint ze met potten te schuiven en in enorme voorraaddozen vol zakjes te rommelen.

‘We gaan jou eerst smudgen om je te reinigen van de energie die hem zo aantrekt. Misschien dat dat al iets oplevert. Ik ga iets samenstellen. Salie, ja, ceder ook, palo santo en jeneverbes voor bescherming, lavendel voor rust, sweetgrass, ja, ja...’ Mompelend scharrelt Schaapje rond en even later zit Sanne in de rook van de witte salie die smeult in een koperen schaal. Schaapje beweegt de schaal rondom Marleen. Die ondergaat de behandeling gelaten. Sanne krijgt het zo benauwd van de sterke saliegeur, dat ze zegt: ‘Ik ga ervandoor, hoor!’

Als Marleen haar een kwartiertje later in De Roos en de Koekoek gedag komt zeggen, krijgt ze te horen: ‘Het werkt nu al. Hij heeft me al zeker een kwartier niet geappt!’

‘Deed hij dat dan zo vaak?’ Marleen knikt.

‘Elke vijf minuten.’

– S –

Terwijl Marleen de jongens nog even vertelt over haar boswachter Paul die zich ontpopt heeft als een padvinder die het pad is kwijtgeraakt, komt juffrouw Schaap binnen. Ze trekt Sanne aan haar mouw en zegt: ‘Je moet me helpen met dat boek. De uitgever mailt me wekelijks en ik ben nu al in een vreemde schrijversblokkade beland.’ Ze ziet er echt ongelukkig uit en Sanne bedenkt hoe vreemd het is dat sommige mensen altijd in staat zijn om anderen te helpen, maar nooit zichzelf uit de put kunnen trekken.

‘Ik kom vanavond even langs. Dan maken we een plannetje.’

‘Fijn!’ Schaapje straalt alweer; als ze lacht trekken de meeste rimpeltjes glad om plaats te maken voor kreukzones op andere plekken in haar gezicht. Sanne moet er altijd naar kijken en geniet ervan. Stel je voor dat Schaapje ooit een facelift zou nemen. Of rimpels plat zou laten spuiten. Wat zou er dan een expressie verloren gaan in dat lieve gezichtje!

‘Dan maak ik appelcake,’ belooft Schaap nog.

Als Marleen en juffrouw Schaap zijn vertrokken, zijn ook de laatste klanten weg. Daan en Abel ruimen samen de winkel op en Sanne gaat wandelen met Hazel. Als ze halverwege het weiland met de schapen is, gaat haar mobiel over. Het is Rinke.

‘Ja, lieve schat?’

‘Oma, ik moet een grootouder interviewen voor een geschiedenisproject. Het is een groot project, we gaan er een heel jaar mee aan de slag. Dit is het eerste interview en dan kom ik later nog voor meer details. Mag ik vanavond bij jou langskomen? Het is een beetje haastwerk. Ik moet het overmorgen al inleveren.’

Sanne aarzelt geen moment.

‘Prima. Weet je wat? Ik pik je op. Dan ga je maar mee naar juffrouw Schaap, want daar moet ik vanavond heen. Kun je me in de auto heen en terug ondervragen. Schaapje bakt appelcake en ik breng je na afloop weer thuis.’

‘Zalig!’ De stem van haar grote kleindochter straalt. ‘Mag Valérie dan ook mee?’

‘Natuurlijk!’

Voordat ze met de twee meiden in de auto zit, moet er eerst geknuffeld worden met Eefje die zich altijd verstopt als ze naar binnen loopt en dan gilt van het lachen als Sanne haar vindt. En er is een omhelzing van Jennifer en haar zoon Wichard. Het is gezellig in dat huis vol kinderen en mensen. Sanne geniet ervan. En ze denkt even aan de boterham die ze at voor haar avondeten, terwijl ze op haar iPad Wordfeud speelde. Stef zat in het schrijfhuisje als een bezetene te werken en zwaaide ongeduldig met zijn hand omdat hij niet gestoord wenste te worden. De enige levensvorm die hij duldt, is Pilou, bedacht Sanne op dat moment geërgerd. Het kleine Franse katje lag opgerold naast Stefs toetsenbord onverstoorbaar te slapen. En Sanne wist dat Stef zelfs niet boos zou worden, als het katje zou opstaan en over de toetsen zou wandelen.

Echte liefde...

Ze denkt het en wuift het meteen weer weg. Even ziet ze een scène voor zich waarin zij op blote voeten over het toetsenbord van Stef loopt. Ze grijnst.

‘Op naar de appelcake van juffrouw Schaap, jongens!’

‘Jaaaaaaa!’ gilt Eefje enthousiast.

‘O jee, jij niet, kleine schurk. Oma haalt jou een andere keer op, oké?’

Eefje begint meteen te huilen en Wichard lacht: ‘Je oma is een tactloos wezen. Weet je wat? Eef mag in bad en dan ga ik je voorlezen. Heel lang!’

‘Gelukkig heb je een lieve papa en mama,’ verzucht Sanne.

In de auto vertelt ze aan Rinke alles wat ze weet over haar voorouders. Haar vader, jong gestorven. Haar moeder die pas aan het eind van haar leven het geluk terugvond en dat ook weer verloor. Het halfzusje dat ze heeft in Amerika, met wie ze uiteindelijk zo weinig deelt, dat het contact blijft bij een jaarlijkse kerstwens. Ze moet er af en toe van zuchten.

Maar dan is er Schaapje en cake en allemaal plannen voor het kruidenboek, waar de meiden hun eigen ideeën over hebben.

‘Want het moet wel een beetje modern. Zodat wij er ook iets aan hebben. Niet zo oubollig,’ vindt Rinke.

‘Er moeten tips in voor kruiden om ervoor te zorgen dat een jongen verliefd op je wordt,’ knikt Valérie.

‘Rutger bijvoorbeeld,’ plaagt Rinke.

Schaapje schudt haar hoofd.

‘Dat komt gevaarlijk dicht bij hekserij.’ De ogen van Valérie lichten op.

‘Dus het kan wel?’ Schaap schiet in de lach.

‘Er zijn mannen die vallen voor een goede kop thee. Absoluut!’ Sanne neemt nog een hap van het gebak. Met volle mond zegt ze: ‘Of voor goeie appelcake. Mag ik een stukje mee? Voor Stef?’

– S –

De truc met de appelcake werkt niet. Stef kijkt haar vanachter zijn toetsenbord met bloeddoorlopen ogen aan en zegt: ‘Ik moet door.’

‘Stef, dit is onverantwoord! Het is gewoon ongezond wat je doet,’ probeert Sanne nog. Maar hij kijkt haar aan alsof hij meer begrip heeft voor de seriemoordenaar over wie hij in zijn boek schrijft, dan voor haar redelijke argumenten.

Hij blijft een week lang in zijn schrijfhuis. Een week lang slaapt Sanne alleen en ze hoopt dat hij in elk geval zijn rust pakt op de bank in het schrijfhuisje. En ze hoopt ook dat hij een douche neemt zodra hij eruit komt. Dat zegt ze tegen Daan en Abel, als die eens informeren waar Stef blijft. Ze hebben hem al dagen niet gezien. En dat klopt dus.

‘Hij valt je over een paar dagen vast in je armen, opgelucht dat hij alweer een meesterlijke thriller heeft afgerond,’ zegt Daan.

‘Als hij dan eerst maar een douche neemt en z’n tanden poetst,’ antwoordt Sanne somber. Door die woorden krijgt Abel zo’n aanval van de slappe lach, dat hij niet meer overeind kan blijven staan.

‘Hij doucht dus al weken niet?!’ hijgt hij. ‘En geen tandenborstel, geen schoon ondergoed, geen sokken! Of wel? Sluipt hij het huis in als je er niet bent?’

‘Er ligt niks in de wasmand,’ zegt Sanne.

‘Ach jakkes. Wat een smerig beroep is dat eigenlijk, schrijver. Dat heb ik me nooit zo gerealiseerd.’ Als Abel dat zegt, lachen ze alle drie. Hoewel Sanne nog een beetje als de spreekwoordelijke boer met kiespijn.

‘Ik mis Stef. De leuke Stef. De gewone. De Stef zonder al die vreselijke verhalen in zijn hoofd.’

Maar het duurt nog heel wat dagen voordat Stef op een zaterdag De Roos en de Koekoek binnenwandelt, aankondigt: ‘Het boek is af,’ en vervolgens in tranen uitbarst.

Er zijn een paar klanten in de winkel en Daan wandelt kalmpjes op ze af om ze een beetje af te leiden van dat wonderlijke tafereel. Stef spreidt zijn armen uit naar Sanne en lijkt op het punt te staan haar in zijn armen te sluiten. Maar Sanne deinst achteruit.

‘O Sanne, ik ben er weer,’ kreunt Stef.

Abel grijpt in. Hij doet een pas naar voren, bedenkt zich, stapt naar achteren en zegt: ‘Beste jongen, van harte gefeliciteerd met de afronding van je meesterwerk, maar je stinkt een uur in de wind. Ga eerst eens lekker in bad zitten, scheer die baard af, poets je tanden, trek een verschoninkje aan en kom dan terug. Dan is hier thee. En na sluitingstijd een flesje champagne.

Oké?’

‘Ja. Ja, natuurlijk,’ knikt Stef. Hij veegt met zijn mouw langs zijn ogen en strompelt weg.

‘Wat moet een mens lijden voor de kunst,’ mompelt Abel. Sanne schudt geërgerd haar hoofd.

‘Ik vind het bespottelijk. Je kunt je best een beetje vermannen, ook al ben je druk met iets bezig. Er zijn zoveel mensen geobsedeerd door iets en die vermannen zich toch ook?’

‘Ja, zoals de boswachter. Paul. Van Marleen,’ knikt Abel. ‘Hoe gaat het daar eigenlijk mee?’

‘Heel goed. Die kruidenzakjes van Schaapje helpen. Ze moet nu maar eens ingrijpen bij Stef. Want dit gedrag vind ik onacceptabel. Bespottelijk gewoon.’ En als Abel om haar tekst moet lachen, zegt ze: ‘Dit is niet grappig bedoeld. Ik vind het niet normaal. Ik denk dat Michelangelo zich een stuk socialer gedroeg toen hij de sixtijnse kapel schilderde. Dus een beetje normaal gedrag mag je toch wel verwachten van een thrillerschrijver?’

‘Ja,’ knikt Abel ernstig. ‘Met die Michelangelo heb je een goed argument.’

‘Welk argument?’ vraagt Daan, die een zilveren dienblad heeft afgerekend met zijn klanten en nu aan komt lopen.

‘Dat Stef een voorbeeld moet nemen aan Michelangelo,’ antwoordt Abel. Sanne grijnst en Abel zegt: ‘Hè, gelukkig. Ze lacht weer.’

Aan het eind van de dag is er champagne. Stef is opgefrist, vertelt honderduit en is zijn oude gezellige zelf, Daan en Abel plagen en schenken nog eens in, juffrouw Schaap komt even aanwippen en voorspelt een waanzinnige oplage voor het nieuwe boek en Sanne geniet.

‘Dus wil ik er nu even uitbreken. Ik stuur mijn manuscript op naar de uitgever en dan gaan we een paar daagjes naar Montaillou,’ zegt Stef.

‘Dat kan niet,’ zegt Sanne meteen. ‘Ik heb juffrouw Schaap beloofd te helpen met haar kruidenboek.’

‘Nou ja, een kruidenboek. Dat kan toch wel even wachten?’ zegt Stef. Juffrouw Schaaps gezicht betrekt.

– S –

‘Kijk jij maar uit,’ waarschuwt Daan. ‘Schaap weet alles van giftige planten en boleten en bessen.’

Stef kijkt hem aan, kijkt dan naar Schaap en verzucht: ‘Geniaal. Gif.’ Hij legt zijn arm om de smalle schouder van Schaapje en zegt: ‘Lieve juffrouw Schaap, wij moeten eens ernstig met elkaar praten.’

Terwijl Stef en Schaap geanimeerd babbelen over monnikskap en digitalis, zegt Sanne: ‘Ik denk dus dat we niet weggaan, maar dat hij vanavond nog een opzet bedenkt voor een nieuwe thriller.’

‘Je had een buschauffeur moeten nemen, Sanne.’ Abel zegt het zonder een spier te vertrekken.

‘Nog beter! Een tramconducteur! Die wijkt helemaal nooit van de route af. Lekker voorspelbaar,’ voegt Daan toe. Sanne blaast langzaam haar longen leeg en zegt: ‘Ik heb aan jullie altijd een hoop steun.’

Die avond blijft Schaapje bij haar eten. De jongens gaan eerst naar de sportschool en eten pas laat, dus die haken af. Maar Schaap knikt als Sanne vraagt of ze trek heeft in witlof.

‘Dan kan ik met Stef verder praten over gif!’ Sanne grijnst.

‘Ik kijk er nu al naar uit.’

‘Je kunt eigenlijk in een willekeurig tuincentrum zoveel ellende bij elkaar plukken dat je makkelijk de hele straat kunt uitroeien,’ vertelt ze aan tafel.

‘Ik word hier zo blij van,’ geniet Stef. Schaap wijst naar de plant in de hoek.

‘Met die dieffenbachia kun je ook nare dingen uithalen. Dat sap is giftig en als je dat iemand laat drinken, bijten er scherpe kristallen in je tong. Dan kun je tijdelijk niet meer praten. Ze noemden het vroeger wel ‘schoonmoederplant’. Want die kon je er het zwijgen mee opleggen!’

‘Dat meen je!’

‘Met kinderen is die plant een risico. Als ze een wondje aan hun vingers hebben en er komt sap van de bladen of de stelen in de wond, dan kunnen ze er goed ziek van worden.’ Sanne kijkt naar haar plant. Die heeft het tot nu toe fantastisch gedaan, maar ze besluit nu al dat hij maar een kort leven gaat hebben in haar kamer. Stel je voor dat Eefje er ziek van wordt!

‘En er dood aan gaan?’ Stef kijkt vol verwachting naar Schaapje.

‘Het gif verlamt. Dus ik denk dat je de plant zou kunnen aftappen en er iemand echt goed ziek mee kunt maken. Zeker als iemand heel oud is. Of heel jong. Of in slechte conditie.’

‘Briljant,’ fluistert Stef. ‘Wie heeft het gedaan? Nee, dit keer niet de tuinman met de kandelaar in de bibliotheek. Het was de kamerplant in de serre! Je kunt dat sap misschien wel injecteren!’

‘Jammer dat je het niet kunt uitproberen, hè?’ vraagt Sanne met een brede grijns. Maar Stef knikt ernstig.

‘Ja, inderdaad. Dat zou gaaf zijn.’

‘Stef!’

‘Nou ja, dan kun je precies beschrijven wat er gebeurt! Nu moet ik dat maar verzinnen.’

‘Laten we ervan uitgaan dat niemand je op onjuistheden kan betrappen. Niemand weet hoe dat effect is. Tenminste dat neem ik aan,’ zegt Schaap droog. Dan schudt ze haar hoofd. ‘Nee, dat neem ik eigenlijk helemaal niet aan. Dat hoop ik. Dat hoop ik van harte. En Sanne, wat is die lof heerlijk! Ik hou zo van lof met ham en kaas!’

Stef voert de kleine Pilou een flintertje ham, Sanne schenkt nog wat water in, juffrouw Schaap geniet met kleine hapjes en Hazel ligt in haar mand. Ze praten nu over de vluchtelingenopvang die in een nabijgelegen dorp uit de grond is gestampt en waar mensen tijdelijk bivakkeren tot ze naar een echte opvang kunnen.

‘Ze zijn met open armen ontvangen door het dorp. Ik had tranen in mijn ogen van opluchting,’ vertelt juffrouw Schaap.

‘Het is een ingewikkeld vraagstuk,’ merkt Stef op. Sanne knikt. ‘Elke negatieve gebeurtenis is aanleiding voor de tegenstanders om te wijzen en te roepen. Maar je kunt je ogen niet sluiten voor al die ellende. Je zult maar zo ontheemd zijn, met je kinderen en een paar koffers op pad. Wat triest.’

Ze voelt ineens zoveel weemoed over zich komen, dat ze in een opwelling zegt: ‘Nou, laten we het dan in hemelsnaam maar weer over giftige kamerplanten hebben.’

Als Schaapje later die avond afscheid neemt, zegt ze: ‘Ik neem die dieffenbachia wel mee. Die staat veel veiliger bij mij!’ Ze pakt de pot op en wandelt naar haar auto. Sanne staart haar na en zegt tegen Stef: ‘Die schooier van een Schaap. Ze wilde die plant! Zou ze het verzonnen hebben?’

– S –

Stef helpt juffrouw Schaap met de indeling van haar boek. Die is dolblij met zijn hulp. En als die klus is geklaard en Stef van zijn uitgever te horen heeft gekregen dat ze zielsgelukkig zijn met zijn nieuwe boek en dat hij over vier weken de correcties te zien krijgt, zegt hij: ‘Nu staat niets ons meer in de weg, toch? Laten we naar Montaillou gaan. Het zal er heerlijk zijn in de late herfst. We kunnen kastanjes poffen, glühwein maken en wandelen met Hazel. Er is een fantastische houtkachel!’

Daan en Abel zorgen voor Pilou, juffrouw Schaap gaat aan de slag met haar kruidenboek en Stef, Sanne en Hazel stappen in de auto. Ze reizen in twee etappes, overnachten halverwege in een klein hotelletje op een kilometer of twintig van de snelweg, waar ook de hond van harte welkom is en ze genieten van elk moment.

‘Lekker om zo naast elkaar in de auto te zitten,’ zegt Sanne. Zij rijdt en zingt met Stef mee met een cd vol Franse liedjes. De Poppys met Non, non, rien n’a changé, Julien Clerc met This melody en Charles Aznavour met Si on chantait; ze brullen vaak samen teksten mee die maar half kloppen, maar dat maakt niet veel uit. Af en toe heeft Sanne tranen in haar ogen van het lachen.

Om een uur of vier in de middag arriveren ze in Montaillou. Dan hebben ze onderweg al boodschappen gedaan, dus ze verheugen zich allebei op brood en kaas en rode wijn.

‘Het zal koud zijn in het huis,’ vermoedt Stef. ‘Meteen maar die kachel flink opstoken!’

Hij rijdt de auto naar de parkeerplaats op het pleintje voor het huis en terwijl hij dat doet, zegt hij hardop: ‘Krijg nou wat...’ Sannes mond valt open, als ze begrijpt wat hij bedoelt. Er brandt licht achter de ramen van Silenci.

‘Kijk!’ Ze wijst. Er kringelt rook uit de schoorsteen.

‘Er zit iemand in mijn huis!’ Stef zit in de auto alsof hij op slag is vastgeplakt aan zijn stoel.

‘Daar komt Chantal,’ zegt Sanne. Ze ziet de kroegbazin de deur van haar café dichtslaan en in de richting van Stefs huis lopen. Ze kijken samen zwijgend toe; hun voorruit begint al een beetje te beslaan. De deur van Silenci gaat open en Chantal stapt naar binnen.

‘Zou Chantal je huis hebben verhuurd?’ oppert Sanne.

‘Dat lijkt me toch stug,’ zegt Stef verontwaardigd. ‘Kom, we gaan erheen. Dan weten we het snel genoeg.’ Hij stapt meteen uit en wenkt. Sanne hijst zich ook uit de auto en strekt haar stijve benen. Stef is al voor haar uit gelopen, in grote passen recht op de deur af.

‘Stef!’

‘Ja?’

‘Ga je naar binnen met je sleutel?’

‘Ja.’

‘Maar....’

‘Het is mijn huis.’

Hij heeft de sleutel al in het slot gestoken, draait hem kordaat om en opent de deur.

Als Sanne een gil hoort, doet ze meteen een stap naar achteren.

‘Ik schrik me rot, man!’ roept iemand. Daartussendoor vloekt Chantal in onvervalst Occitaans en Stef zegt: ‘Wat doen jullie in mijn huis? Chantal? Ma maison? Wat gebeurt hier?’

Er stapt een vrouw naar voren die eerst naar Stef glimlacht en dan naar Sanne.

‘Ja, hierop heb ik gewacht. Fijn dat je er bent, Stef. Is dat je vrouw? Kom binnen, kinderen. Jullie zullen wel moe zijn.’

‘Er is ook een hond,’ zegt Sanne.

‘Ach, zit die nog in de auto? Haal hem gauw op!’ De vrouw wenkt en Sanne ziet nu hoe Chantal een fles wijn heeft ontkurkt en die uitnodigend omhoog houdt.

‘Kom maar gauw. Er is al wijn. Die lieve Chantal bevoorraadt me fantastisch. Kom!’

‘Ik ga Hazel halen,’ zegt Sanne tegen Stef. Die staat nog steeds met stomheid geslagen en mompelt: ‘Ja. Ja, dat is goed.’

‘Haal meteen maar jullie tassen. Als we dan lekker bij de kachel zitten, zal ik uitgebreid uitleggen wie ik ben,’ knikt de vrouw. Ze heeft een gehaakte omslagdoek om, die ze nu voor de buitenkou wat strakker om zich heen trekt. Ze is net zo groot als Sanne, met dik krullend zilvergrijs haar en heldere blauwe ogen, zorgvuldig opgemaakt. Ze heeft een mooi klassiek gezicht en een lieve glimlach.

‘Heb je enig idee wie dat is?’ vraagt ze aan Stef, als ze Hazel uit de achterbak laat springen. Hij schudt zijn hoofd.

‘Geen flauw idee,’ zegt hij. ‘Maar ze kan hier natuurlijk niet blijven.’

– S –

Pas als ze bij de kachel zitten met een glas rode wijn en een plateau kaas en worst, zegt de vrouw: ‘En nu mijn verhaal.’ Chantal heeft inmiddels al afscheid genomen. Maar eerst heeft ze Stef en Sanne nog stevig omhelst en hen bezworen dat Nana alles zal uitleggen.

‘Nana?’ Stef had haar vragend aangekeken.

‘Oui. C’est moi,’ had de grijze dame geknikt.

En nu vertelt ze, bedachtzaam, haar handen gevouwen in haar schoot en haar rug recht. Stef en Sanne onderbreken haar niet.

Ze luisteren aandachtig.

‘Ik ben dus Nana. Nana Klaassen. Zo heet ik natuurlijk niet. Mijn doopnaam is Hendrika.’ Ze lacht een heldere aanstekelijke lach.

‘Op mijn achttiende ontvluchtte ik mijn dorp en mijn streek en kwam ik bij de revue. Ik danste, speelde, vierde feest en ontmoette de liefde van mijn leven toen ik vijfentwintig was. Marinus.’

‘Marinus de Meyere,’ fluistert Stef. Nana knikt.

‘Precies. Hij is een leven lang mijn minnaar geweest en tot het einde toe bleven we elkaar zien. Maar hij was getrouwd. En toen zijn vrouw eenmaal was overleden, waren we allebei al zo op leeftijd, dat er eigenlijk geen reden was om iets aan de situatie te veranderen. Het had ook eigenlijk wel wat bijzonders. Romantisch, die heimelijke ontmoetingen en kleine verrassingen. Ik ambieerde nooit een gezinsleven, dus ik heb niets gemist. En naast Marinus waren er andere minnaars, tijdelijk, vluchtig. Hij was mijn baken, mijn rots, mijn eeuwigheid.’

Sanne hangt aan haar lippen. Wat een geweldig verhaal!

‘En nu is hij dood.’ Nana zegt het zachtjes, als in een fluistering.

Maar dan kijkt ze weer op.

‘In dit huis hebben we zo liefgehad! Zijn vrouw ging hier nooit mee naartoe, zij hield niet van het ruige landschap. Maar Marinus en ik, ach, wij hebben hier zo genoten van Silenci. Ik heb altijd een sleutel gehad en zo besloot ik Marinus te gedenken in het huis waar we samen zo gelukkig waren. En ik wilde iets zoeken. Want hij had me verteld dat hij hier een brief voor me had verstopt, die ik moest lezen als hij er niet meer zou zijn.’

‘En?’ Sanne vraagt het meteen, zonder erbij na te denken. Wat een romantiek! Een brief nalaten voor na je dood!

Nana schudt haar hoofd.

‘Ik heb niets gevonden.’

‘Ach, wat jammer.’

‘Wanneer ga je weer weg?’ Dat vraagt Stef. Het klinkt zo bot, dat Sanne even moet slikken. Ze wil hem niet op zijn vingers tikken, maar dit is gewoon zo ontzettend onaardig.

‘Ik wil nog twee nachten blijven. Want ik heb van Chantal begrepen dat jij het huis hebt geërfd, dus ik heb hier eigenlijk niets te zoeken.’ Nana lacht. ‘Nou ja, op een heleboel herinneringen na, natuurlijk!’

‘En die brief,’ zegt Sanne.

‘Ja. En die brief. Ik zou willen dat ik die vond.’

‘Twee nachten is prima,’ zegt Stef, nu iets meer relaxed.

‘Gelukkig is er ruimte genoeg. Die Marinus. Wat bijzonder is dat!’

‘Verbaast het je?’ vraagt Nana.

Stef schudt lachend zijn hoofd.

‘Mijn ex-schoonmoeder leek erg op haar dochter. Laat ik het zo maar formuleren. En als ik niet van Inky was gescheiden, was ik diep ongelukkig geworden. Ik denk dat Marinus zijn leven heeft kunnen leven dankzij jouw liefde. Dat is toch geweldig!’

‘En dankzij hem kon ik zijn wie ik ben. Nog steeds,’ zegt Nana.

‘Prachtig,’ fluistert Sanne.

Die nacht ligt ze lang wakker. In de benedenkamer slaapt Nana; ze hoort haar af en toe licht snurken. Naast haar slaapt Stef, geruisloos en heel diep. Ze staart naar het plafond, waarop wonderlijke lichtkringen verschijnen doordat de maan in het raam schijnt. Ergens in dit huis ligt dus een brief. Een brief van Marinus aan Nana. De liefde van zijn leven. Waar heeft hij hem verstopt? Dat kan toch alleen maar op een plaats zijn die een speciale betekenis voor hen beiden heeft? Nana moet gewoon goed nadenken! Wat is er hier ooit gebeurd? Waar is de plek die zo speciaal is, dat de brief daar wel móét liggen? Morgen ga ik met haar aan tafel zitten. Dan moet ze vertellen over het huis en over vroeger. Dan komen de herinneringen terug. En dan weet ze het wel. Vast en zeker.

Tevreden keert ze zich op haar zij, gaat tegen Stef aan liggen en trekt het dekbed nog iets hoger over haar gezicht. Stef slaat een arm om haar heen en fluistert: ‘Welterusten.’

– S –

Als Sanne de volgende middag na een lange wandeling met Hazel voor het huis zit met een mok thee, zegt Nana: ‘Ik had hier mijn laatste jaren willen slijten, met Marinus. We maakten plannen, vlak voordat hij ziek werd. En daarna werd alles anders.’

‘Wat deden jullie, als jullie hier samen waren?’ vraagt Sanne. Nana’s gezicht licht op.

‘Wandelen,’ zegt ze. ‘We liepen vaak eindeloze tochten, parkeerden ook soms de auto ergens om dan een grote route te lopen. Water en wijn en brood mee. Heerlijke tochten waren dat. Het is hier altijd mooi. En altijd anders. In het voorjaar,

ach, dat feest van al dat jonge groen! En de zomer, genadeloos soms, maar ook weldadig en lui. Met je voeten in een beek en de geur van wilde tijm, heerlijk. En de herfst, die kleurenexplosie en die paddenstoelen overal! En zelfs de winter. De grauwe bergkammen in de verte, de sneeuw, de stilte en de warmte van de houtkachel. Ik heb van dit huis gehouden in alle seizoenen.’ ‘Ik had een huis in de Ardennen. Dat voelde precies zo,’ zegt Sanne. Ze zitten zwijgend naast elkaar. Dan vraagt Sanne ineens: ‘Waar denk je nu aan?’

‘Aan een speciale plek waar we vaak kwamen. Het was zo’n beetje onze plek. Niemand kwam er ooit. Daar stond een oude graftombe, zomaar midden in het bos. Marinus vertelde er verhalen bij. Dat het de tombe van Maria Magdalena was, die hier aan land was gekomen om haar zoon te verstoppen, de zoon van Jezus. Dat verhaal gaat, weet je. Het gonst door de hele Languedoc. Moet je je voorstellen wat het zou betekenen als Jezus kinderen had! Op oude schilderijen staat die tombe afgebeeld met allemaal engelen eromheen. Het voelt er ook mystiek aan. Het is echt een bijzondere plek.’

‘Kun je die plek terugvinden?’ Nana knikt.

‘Dan gaan we er morgen naartoe,’ beslist Sanne. ‘Ik wil dat graag zien.’

De volgende ochtend parkeren ze de auto op aanwijzing van Nana aan de voet van een schelpenpad dat de berghelling op slingert. Ze hebben op haar aanraden ook stokken meegenomen en lopen nu achter elkaar aan op het smalle weggetje. Af en toe zijn ze het spoor bijster, maar elke keer weet iemand het pad terug te vinden en Hazel helpt ook, haar snuit dicht bij de grond.

Als ze langs een hoge rotswand lopen, zegt Nana: ‘Hier is de grot van de Katharen. Daar zijn ze ooit heen gevlucht.’ Ze wijst naar de hoge bosschages en baant zich een weg. Sanne en Stef volgen. Opeens opent de rotswand zich.

‘Een grot!’ Sanne is stomverbaasd.

‘We hebben geen zaklantaarns,’ zegt Stef nuchter.

‘Zonder licht is het te gevaarlijk. Ik was dit vergeten! Ik ben hier met Marinus in geweest. Het is erg groot daarbinnen.’

Ze lopen nog anderhalf uur door. Dan staat daar ineens een enorm blok graniet waar mensenhanden letters in hebben gegraveerd, die de natuur vervolgens vrijwel onzichtbaar heeft gemaakt.

‘Dat is de tombe,’ fluistert Nana eerbiedig. Ze lopen eromheen en bekijken hem van alle kanten.

‘Marinus plukte onderweg altijd bloemen, die stopte hij in een holte voor de westkant van de tombe. Hij zei altijd dat het net leek of daar een grafvaas was ingegraven. Er stond altijd water in.’ Ze kijkt zoekend rond en bukt als ze de plek vindt.

‘Kijk! Hier!’ Ze voelt met haar hand in de holte in de rotsachtige bodem en knikt. ‘Er staat nog steeds water in. Maar...’ Ze kijkt even verbaasd, voelt nog wat beter en diept dan uit de grond een pakje op. Het is niet groot, ongeveer zo groot als een mobiele telefoon. Het is zorgvuldig omwikkeld met plastic tape. Ze kijkt er verbaasd naar.

‘Dat is de brief van Marinus,’ zegt Sanne. ‘Wedden?’

‘Krijg nou wat,’ zegt Stef.

Pas als ze thuis zijn, maakt Nana het pakje open. Met een scherp mesje snijdt ze heel behoedzaam de bescherming weg. Uiteindelijk blijft er een plastic hoesje over en daarin zit, zorgvuldig opgevouwen, een brief. Eén A4tje had Marinus nodig om te vertellen wat hij aan Nana kwijt wilde. En hij begon met:

‘Mijn liefste lief, je hebt mijn brief gevonden! Dus je bent teruggekeerd naar Montaillou en naar Silenci. En als het helemaal meezit, heb je inmiddels Stef ontmoet. Ik hoop dat hij erbij is, als je deze brief leest. Want dit is voor jullie allebei belangrijk.’

– S –

Nana leest de brief van Marinus helemaal voor. En daarna nog een keer. Dan kijkt ze aarzelend naar Stef.

‘Dus als ik het goed begrijp’, zegt Stef, ‘wil Marinus dat jij in dit huis gaat wonen. Toch?’

Nana knikt.

‘Maar het is van mij! Ik heb er belasting voor betaald. Dat was niet mis. Want ik was geen familie in de eerste graad,’ zegt Stef.

‘Het blijft ook van jou,’ zegt Sanne. Stef schudt zijn hoofd.

‘Is zo’n brief wel rechtsgeldig?’ Sanne zucht.

‘Allemachtig Stef, dit is de wil van Marinus! Dat is toch wel duidelijk? Die heeft gedacht dat hij op deze manier een hoop commotie zou voorkomen. Anders had Nana met je ex Inky bij de notaris gezeten. Nou, dat was me een scène geworden! En nu ga jij hierover zeuren? Ik neem aan dat Marinus heeft gedacht: die Stef, die snapt het wel. Met hem kan ik het zo wel spelen. Wist die veel dat je inmiddels goed verdient en dat je daardoor een zeikerd bent geworden als het om geld gaat?’ Ze lacht er een beetje bij, maar eigenlijk meent ze elk woord. Stef kijkt haar geschokt aan.

‘Een zeikerd?’ herhaalt hij. ‘Sanne knikt.

‘Inderdaad. Een zeikerd.’ Nu lacht Nana hardop.

‘Ach lieverds, ik wil helemaal niet permanent in dit huis wonen. Wel af en toe, ja. Graag! Maar ik wil het graag delen met jou, Stef. Want je hebt hier goed kunnen werken, toch? Dat moet je blijven doen! En dan ben ik er af en toe. Als het uitkomt. Is dat geen goed idee?’

Dat was natuurlijk een prima plan. Stef had meteen geknikt en gezegd dat hij er alles aan zou doen om geen zeikerd gevonden te worden. Dus waren ze naar de bar van Chantal gegaan om de zaak te beklinken met een goed glas wijn en een heerlijke maaltijd. Dat hadden ze wel verdiend na die enorme wandeling en na de brief van Marinus.

En uiteindelijk reden Sanne en Stef een paar dagen later samen naar huis. Ze lieten Nana achter, ingelukkig in het huis waar ze zo had liefgehad. Maar niet nadat ze plechtig had beloofd om met Kerst te komen dineren.

‘Want je moet mijn dochter ontmoeten,’ had Stef gezegd. ‘Mijn Lara en mijn kleinzoon Jan.’

Met Kerst had Sanne besloten dat ze een huis vol mensen wilde hebben om te eten en te drinken en te zingen. En ze kwamen. Allemaal. Willem en haar zusje Cathy, die meteen na binnenkomst haar kerstboom afkraakte en zei dat ze toch echt eens moest overwegen om een mooie kunstboom te kopen. ‘Kijk dan hoe dat ding uitvalt, Sanne!’ Natuurlijk Daan en Abel die zorgden voor het voorgerecht en een rokkostuum hadden aangetrokken om dat in stijl te serveren. Schoondochter Jennifer, zoon Wichard en hun twee kinderen Rinke en Eefje, die vertelden dat ze de volgende dag zouden afreizen naar de wintersport, omdat ze dit voor geen goud wilden missen. Marleen kwam met haar boswachter Paul, die erg opgeknapt was na de kruidenbehandeling van juffrouw Schaap. Juffrouw Schaap was er natuurlijk ook, met een mand vol zelfgemaakte cadeautjes en een uitgeprinte proefversie van haar kruidenboek. Valérie kwam met haar oma Hannelore, die de taak op zich had genomen om de wijn uit te zoeken. Stefs dochter Lara was er, met haar zoon Jan en haar man Louis, die meteen vertelde dat hij tweede kerstdag naar de boerderij zou gaan en zich verheugde op een weerzien met ouders en zeven broers en zussen met aanhang. Hazel was er natuurlijk, snuffelend naar alles wat op de grond viel aan lekkers. En Nana. Eregaste.

‘Het is een soort stiefoma van je, Lara,’ legde Stef uit.

En nu is het één uur. Iedereen is vertrokken, toeterend en lachend. Er kwamen taxi’s voor Nana, voor Valérie en haar oma en voor juffrouw Schaap, die fluisterde: ‘Ik heb nu geld!

Ik heb een voorschot gekregen van de uitgever!’

Sanne en Stef zitten naast elkaar op de bank. De boel is opgeruimd, de vaatwasser draait.

‘Weet je nog, vorig jaar? In de kerk?’ Sanne vraagt het zonder Stef aan te kijken. Hij knikt.

‘We zouden er wat van maken, zeiden we.’ Hij glimlacht. Nu kijken ze elkaar aan.

‘Wat vind jij?’

‘Dat hebben we gedaan. Ja.’

‘Dan gaan we nog maar een jaartje door,’ zegt Stef. Hij slaat zijn armen om haar heen en fluistert: ‘Of vind je me nog een zeikerd?’

– S –

De dag na Kerst belt Marleen al op.

‘Sanne, ik wil iets gaan doen aan die kilo’s. Wat vind jij van sapvasten? Dat schijnt fantastisch te zijn. Je bent na afloop totaal ontgift en je bent meteen een paar kilo kwijt! Wat vind je?’

‘Sapvasten? Ik weet het niet,’ zegt Sanne. ‘Nooit over nagedacht. En ik zit nu aan een brunch met champagne en gemberjam en kerstbrood met spijs en echte roomboter en zo. Ik moet niet aan vasten denken!’ Stef likt een vinger vol jam af en knikt haar spottend toe.

‘Sapvasten, echt iets voor jou!’

‘Stef vindt het wel een goed idee. Die wil graag. Hij krijgt een beetje een buikje,’ zegt Sanne vals.

‘Denk er eens over na?’ dringt Marleen aan. Ze geeft een website door waar Sanne maar eens op moet kijken.

‘Doe ik,’ belooft ze. En als ze de verbinding verbreekt, mompelt ze: ‘Wat een idee. Sapvasten. Ik neem nog een warm croissantje. Wat zijn die lekker hè?’ Stef knikt.

‘Ik vind het niet erg om wat meer te hebben van iets waar ik van hou.’

‘Bedoel je meer van mij?’

‘Ja.’ Hij grijnst erbij.

‘Dus ik word dikker?’ Ze knijpt ter controle in de plooi bij haar middel en schrikt ervan.

‘Zat die er altijd al?’

‘Nou, hij neemt iets toe. Maar dat is de leeftijd, lieverd. Ik las laatst dat vrouwen op jouw leeftijd aankomen, alleen al door de hormonale schommelingen,’ zegt Stef geruststellend.

‘Allemachtig,’ zegt Sanne. Ze neemt nog een hap van haar croissant en neemt zich meteen voor om de volgende hap niet zo extreem dicht te metselen met roomboter en gemberjam.

‘Ik las dat je op jouw leeftijd eigenlijk nog maar de helft mag eten van een normale portie. Doe je dat niet, dan kom je aan,’ voegt Stef eraan toe.

‘Allemachtig,’ zegt Sanne weer.

‘Maar ik wilde het eigenlijk over iets heel anders hebben,’ zegt Stef. ‘Ik heb zitten denken. Nu mijn boeken zo goed lopen, zou ik overal kunnen werken. We zijn helemaal niet aan deze plek gebonden. We kunnen een huis nemen op een zonnige plek. Portugal, Ibiza, ik noem maar wat. Dan gaan we daar wonen. En dan kunnen we zo naar buiten op onze blote voeten. Lijkt je dat niet zalig?’ Hij kijkt even naar het raam, waar de regen tegenaan slaat. Sanne kijkt met hem mee. Daar moet zij straks weer doorheen met Hazel. Pilou springt op haar schoot, voelt met haar pootje voorzichtig aan een kruimel van haar croissant en stapt dan op tafel. Sanne pakt haar meteen op en zet haar op de grond.

‘Nee, dat mag niet,’ zegt ze. Onderwijl verwerkt ze de vraag van Stef.

‘Maar ik werk hier!’ Dat is het eerste wat ze kan bedenken. De Roos en de Koekoek! Die kan ze toch niet achterlaten?

‘Daan en Abel kunnen de zaak heel goed runnen zonder jou. Toch?’

‘En juffrouw Schaap dan? En de kinderen, de kleinkinderen, jouw kleinkind ook! Kleine Jan!’

‘Zo ver gaan we niet weg,’ zegt Stef. ‘Gewoon de zon tegemoet. Heerlijk. En binnen een dag ben je terug. Er gaan dagelijks vluchten overal heen. Dat is geen enkel punt. Zo duur is dat tegenwoordig ook niet meer. Het lijkt mij een fantastische stap, met z’n tweeën een nieuwe toekomst tegemoet.’

Sanne knikt langzaam. Ja, als hij het zo zegt, dan klinkt het ook mooi. Als er echte liefde is tussen haar en Stef, dan moet dat toch het enige zijn wat je wilt? Bij hem zijn? En daar geef je dan toch makkelijk al het andere voor op? Of niet?

Ik wil helemaal niets opgeven. Ze beseft het in een flits. Ze wil Stef er best bij, want hij is lief en leuk en gezellig en ze houdt van hem, zeker, maar haar zaak voor hem opgeven? En haar vrienden? Daan, Abel, Schaapje, de gelegenheid om even langs te wippen bij haar kinderen en kleinkinderen? Marleen? Of zelfs haar zus Cathy en haar zwager Willem? Nee. Dat wil ze absoluut niet.

Is het dan geen echte liefde?

Ze schrikt van de gedachte en zegt maar gauw: ‘Ik ga erover nadenken. Het is nog maar een pril plan, toch?’ Hij knikt.

Als ze in de badkamer haar tanden heeft gepoetst, gaat ze op de weegschaal aan. Vijf kilo aangekomen in één maand. Verdorie. Ook dat nog.

– S –

In de week tussen Kerst en oudjaar is het druk in de winkel. Veel mensen komen langs om te profiteren van de uitverkoop van exclusieve kerstspullen en al snel zijn ze door de kerstvoorraad heen. Juffrouw Schaap heeft het topdruk in haar pipowagen met allerlei mensen die hulp zoeken voor winterkwaaltjes: pijnlijke gewrichten, verkoudheid, griepklachten en verdriet. Bij de lunch vertelt Schaapje dat er juist rond Kerst zoveel mensen triest worden en moeite hebben met afscheid en loslaten, ook al is het iets uit een ver verleden.

‘Deze tijd van het jaar maakt veel gevoelens los. En die zijn lang niet allemaal makkelijk te dragen,’ zegt ze. ‘Wie de komst van het licht wil vieren, moet losbreken uit zijn eigen duisternis.’

Op slag denkt Sanne aan Stef. En aan zijn plannen om op een zonnige plek te gaan wonen.

‘Schaapje, ik heb een vraag,’ aarzelt ze. Dan legt ze haar dilemma voor aan juffrouw Schaap. Die luistert aandachtig.

‘Dus zou ik voor ware liefde niet onmiddellijk bereid moeten zijn alles in de steek te laten? Gewoon omdat ik alleen maar bij hem wil zijn?’ Schaap schiet in de lach.

‘Lach je me nu uit?’ vraagt Sanne. Schaap knikt.

‘Het klinkt als in een romannetje. De heldin geeft alles op, verlaat huis en haard om haar held te volgen. Ach lieve schat, zo werkt het toch niet? En als het wel zo zou werken, waarom zou hij dan niet zijn zonnige oord opgeven en bij jou blijven? Dat moet voor hem dan toch ook genoeg zijn? Vooropgesteld dat het ook nog een keer een totaal fictief zonnig oord is. Dus zo heel lastig om op te geven is dat nu ook weer niet!’

‘Ja, dat is natuurlijk zo,’ beseft Sanne.

‘Jij hebt een romantische ziel. En die zul je heel je leven blijven houden. Maar dat roept soms vragen op die een normaal mens zich echt niet stelt. Wat Stef voorstelt is geen gewetensvraag met betrekking tot ware liefde! Het is gewoon een voorstel. Meer niet. Ga met hem op vakantie naar een zonnig oord, oriënteer je op een tijdelijk verblijf daar, zoek een tussenweg, laat hem tijdelijk wonen en schrijven op Ibiza, er zijn tussenoplossingen zat!’ Schaapje knikt tevreden. ‘Alweer een goede raad en dat allemaal voor niets,’ lacht ze. ‘Ik ga weer naar mijn pipowagen. Over vijf minuten verwacht ik alweer een klant.’

‘U heeft me echt enorm geholpen,’ zegt Sanne. Schaapje schudt haar hoofd.

‘En nu zeg je weer ‘U’ tegen me.’

‘Uit bewondering voor uw wijsheid,’ knikt Sanne.

Schaapje vertrekt lachend en bij de deur zwaait ze nog een keer naar Sanne.

‘Nu niet meer piekeren, hè?’

Dat doet ze niet meer. Tot op oudejaarsavond, als ze met Stef naar de televisie zit te kijken, de telefoon gaat.

‘Dag lieve Sanne, ik ben het, Nana. Ik heb een ingewikkeld probleem en daarom bel ik je. Is het goed als ik even langskom? Ik ben in de buurt en ik kan in een halfuurtje bij jullie zijn.’

‘Je bent van harte welkom, Nana. We dachten dat je in Montaillou zat?’

‘Dat wilde ik ook. Maar er is iets tussengekomen. Ik vertel jullie straks alles. Is dat goed?’

‘Je bent van harte welkom. Je kunt ook blijven slapen. Het logeerbed staat klaar,’ zegt Sanne meteen. Ze weet dat Daan en Abel na twaalf uur nog even langskomen, maar verder verwacht ze niemand.

‘Nana komt,’ zegt ze tegen Stef.

‘Dat begreep ik al.’ Hij kijkt haar vragend aan.

‘Ik heb geen idee wat er is. Ze zal het straks allemaal vertellen, zei ze.’

‘Dan wachten we maar af,’ zegt hij laconiek.

Een kwartiertje later stopt er een auto voor hun huis. Sanne en Stef lopen meteen naar de keukendeur om Nana te verwelkomen. Maar Sanne schrikt van de oude dame. Is dat de mooie en goed verzorgde Nana? Haar mascara loopt in strepen over haar wangen en ze ziet er wanhopig uit.

‘Ze willen me niet meer laten gaan,’ hijgt ze. ‘Maar ik wil naar Montaillou. En nu ben ik ontsnapt.’

‘Ontsnapt?’ echoot Sanne.

‘Uit Hoogeduyne. De zorginstelling. Ik mag niet meer weg na het laatste onderzoek. Ik ben ten einde raad!’

‘Eerst maar eens een beetje opfrissen. En dan een lekker glas glühwein. Dat zal je goed doen. Ik ga het voor je opwarmen met sinasappel en kaneel,’ belooft Stef. Hij slaat zijn arm om Nana heen en neemt haar mee de kamer in.

– S –

Het verhaal van Nana is duidelijk. En schokkend. Sanne kijkt haar verbijsterd aan, maar Nana glimlacht geruststellend.

‘Zo is dat dus, lieve kind. Nog een maand, zeggen de doktoren. Of langer, als ik me nog aan chemokuren ga wagen en andere behandelingen. Maar dat wil ik niet. Ik ben oud. Te oud. Mijn lijf is op, mijn leven is klaar. Ik wil graag sterven in Montaillou. En dat mag niet.’ Een traan rolt langzaam langs haar gerimpelde wang. Ze veegt hem driftig weg.

‘Ze vinden het medisch onverantwoord dat ik daar in mijn eentje ga zitten. En ik heb alleen pijnbestrijding nodig. Dat kunnen ze me toch gewoon meegeven? Maar dat mag dan weer niet. Dat moet in kleine beetjes. Onder supervisie, zo noemen ze dat. Weet je, als je eenmaal oud bent, behandelen ze je alsof je een kleuter bent. Echt waar.’ Ze neemt een slokje van haar glühwein en knikt goedkeurend naar Stef.

‘Dat verwarmt de oude botten tenminste.’

‘Een maand,’ mompelt Stef. Nana knikt.

‘Ja. Een maand.’ Ze ziet er ineens heel moe uit.

‘Heb je niet iemand die met je mee wil? Dan vinden ze het vast prima? Ik kan me voorstellen dat zo’n zorginstelling zich verantwoordelijk voelt voor iemand die terminaal is en besluit met een auto af te reizen naar een huisje in de Pyreneeën! Ja, laten we het gewoon maar benoemen zoals het is, toch?’ Nana schudt haar hoofd.

‘Ik heb niemand. Mijn vrienden en kennissen zijn dood. Of stokoud. Geen kinderen, geen familie. Ik zou het echt niet weten.’

Sanne kijkt naar Stef. Ze weet hoe vol zijn agenda zit in januari en februari. Er staan heel wat lezingen gepland en een signeertournee van tien dagen in allerlei grote boekhandels in België. Die kan hij onmogelijk cancelen.

‘Het is mijn allergrootste wens om daar te sterven. Misschien zelfs een graf op de kleine begraafplaats. Wat zou dat mooi zijn,’ zucht Nana.

‘Wat is nou een maand van je leven, als je daarmee iemands allergrootste en allerlaatste wens kunt vervullen,’ zegt Sanne. Ze schrikt een beetje van haar eigen woorden. Zei ik dat nu hardop of dacht ik het? Nee, ik zei het hardop. Want Stef knikt.

‘Zoiets dacht ik ook net,’ glimlacht hij. Ze glimlacht terug. Ik hou van je, denkt ze. En dan zegt ze tegen Nana: ‘Ik ga wel met je mee. En dan blijf ik bij je. Tot het eind.’

Nana grijpt haar hand.

‘Echt waar?’ fluistert ze.

‘Echt waar.’

‘Tadadadadadadadada! Happyyyyyyy New Year!!!’ Daan en Abel staan in de keuken en spreiden hun armen voor megaknuffels en nieuwjaarswensen.

‘Het is al twaalf uur geweest!’ Sanne schrikt ervan. Maar de armen van Daan en Abel om haar heen zijn meer dan welkom en al snel staan ze in een groepsknuffel in een kringetje bijeen.

‘Ik hou van je,’ fluistert Stef in haar oor.

‘Wij ook!’ roept Daan. ‘En nu champagne!’

De kurk knalt, Sanne rent om glazen te halen, Stef verwarmt de oven voor om wat kaasstengels af te bakken en Abel walst heel voorzichtig rond de tafel met Nana.

Pas om half drie gaan ze slapen. En al die tijd praten ze niet over de dood en ook niet over Nana’s ziekte. Ze lachen en dansen en zingen en maken plannen. En als Sanne vertelt dat zij de maand januari niet in De Roos en de Koekoek zal zijn, omdat ze met Nana naar Montaillou gaat, zegt Daan meteen: ‘Prima, lieverd. Ga maar fijn.’

‘Dat maakt me zo blij en zo vredig,’ zegt Nana. Ze straalt weer. Haar ogen glanzen en ze ziet er zo blij uit, dat Sanne zich even nauwelijks kan voorstellen dat ze ziek is. Maar als ze haar de trap op helpt en haar bed openslaat, ziet ze weer hoe broos de oude dame in werkelijkheid is.

‘Red je het alleen?’ vraagt ze. Nana knikt.

‘Nu nog wel, lieve schat. Er komt gauw genoeg een moment dat je me moet helpen,’ zegt ze. Ze hijgt lichtjes en knikt Sanne toe.

‘Ga maar. Ik vind het wel. En anders duik ik zo met kleren en al mijn bedje in!’

‘Slaap lekker, Nana.’

‘Welterusten, lieve schat.’

Als Sanne even later haar eigen bed in duikt en tegen Stef aankruipt, fluistert ze: ‘Ik ben zo tevreden met dit besluit.’

Hij kust haar in haar nek.

‘Dat mag je ook zijn. Het is een steengoed en dapper besluit,’ zegt hij.

– S –

‘Dinsdag 5 januari,’ wijst Sanne in de agenda. Ze zitten met z’n drieën aan tafel en plannen de reis naar Montaillou. ‘Dan kunnen we maandag nog van alles regelen met de huisarts en het woonzorgcomplex waar je woont. En we nemen de auto van Wichard. Die heeft zo’n grote bak, daar kun je ook lekker languit in slapen!’ Nana lacht.

‘Weet Wichard dat al?’

‘Bijna!’ zegt Sanne. Stef belt hem meteen en vertelt kort en zakelijk wat het plan is. Wichard zegt dat hij zondagochtend terugkomt van wintersport, meteen de auto zal opruimen en dat hij dan om een uur of vier langskomt om de wagen te ruilen.

‘Dat is geweldig!’ zegt Stef. ‘En nu Hoogeduyne.’ Hij probeert van alles om iemand aan de lijn te krijgen die verantwoordelijk is voor het beleid van het complex, maar hij krijgt nul op rekest.

‘Het is weekend, meneer. Belt u maandag maar.’

‘Maar het is werkelijk urgent!’ roept Stef. Sanne grijnst om dat woord. En het helpt ook totaal niet.

‘Maandag vanaf elf uur is mevrouw Droesing aanwezig. Zij heeft dan wel de hele dag besprekingen. Ik hoop dat u haar te pakken kunt krijgen.’

‘Kunt u dan niet even een telefonische afspraak in haar agenda zetten? Of een tijdstip waarop we even langs kunnen komen?’

‘Dat is niet de gebruikelijke gang van zaken, helaas.’

‘Dus de gebruikelijke gang van zaken is, dat je iemand maar de hele dag een beetje in het wilde weg laat bellen??!!’

Er komt nu stoom uit Stefs oren.

‘Het spijt me, meneer. Nog een prettige dag verder.’

Ook bij de huisarts van Nana komt hij niet verder dan een antwoordapparaat. Voor spoedgevallen moet hij bellen met de dokterspost of natuurlijk met het alarmnummer. Moedeloos laat hij zijn telefoon zakken.

‘Ik kom voorlopig niet verder, Nana.’

‘Maakt niet uit,’ vindt Sanne. ‘We kunnen naar je huis gaan en alvast gaan pakken wat er mee moet?’

‘Uitstekend plan,’ vindt Nana.

Het appartement van Nana is opmerkelijk sober ingericht. Als ze opmerkt dat Sanne verbaasd om zich heen kijkt, zegt ze: ‘Ik hecht niet zo aan spullen. En alle herinneringen zitten in mijn hoofd. Mijn plakboeken heb ik een jaar of tien geleden weggedaan en mijn foto’s ook. Ik kan heel snel alles inpakken en het is ook prettig te weten dat jullie straks weinig op te ruimen hebben. O ja, ik heb met mijn buurman, meneer Hoogeboom, al een verklaring opgemaakt waarin staat dat Stef en jij gerechtigd zijn om alles af te handelen en dat ik alles nalaat aan jullie. Hoogeboom was notaris. Hij weet er alles van. Er was ook een getuige bij. De papieren liggen in dat kastje.’ Ze wijst naar een houten kastje met een deurtje.

‘Daarin zit alles wat je nodig hebt,’ zegt Nana.

‘Dat is van later zorg,’ vindt Sanne. ‘Zal ik je helpen pakken?’

‘Welnee lieverd. Dat is zo gebeurd.’ Nana opent de kledingkast en Sanne ziet de stapeltjes kleren, keurig gesorteerd. Daarnaast liggen handdoeken en beddengoed. Nana schuift een koffer onder uit de kast, legt hem op het bed en maakt hem open. Ze legt de stapels kleren zorgvuldig in de koffer. Er hangt niets op een hanger, alles is al gevouwen. Als ze klaar is, is de kast leeg en de koffer vol.

‘Ik heb vijf handdoeken, twee onderlakens en twee dekbedhoezen. En kleren. Wat ik niet mee wilde nemen, heb ik alvast weggegooid.’

‘Je had het allemaal al goed voorbereid,’ knikt Sanne. Nana glimlacht.

‘Ach weet je, als jij niet was meegegaan, dan was ik er toch tussenuit geknepen. In mijn eentje.’ Ze schuift een laatje open en pakt haar paspoort eruit.

‘Ziezo. Ik heb geld, bankpas, paspoort, telefoon, oplader, kleding, linnengoed, o ja! Mijn toilettas!’

Die staat al kant-en- klaar in de lege badkamer. Ze gooit hem boven op de koffer en sluit hem.

Als Sanne even later met Nana de deur uit loopt, kijkt ze nog even om. Aan niets is meer te zien dat daar iemand heeft gewoond. Geen foto in een lijstje, geen boek, geen weekblad,

helemaal niets. Nana kijkt niet om. Ze klopt nog wel even op de deur van meneer Hoogeboom, die opendoet en haar omhelst.

‘Dag lieve sterke Nana,’ zegt hij. En tegen Sanne: ‘Zo’n bijzondere sterke vrouw is dit!’

‘Als Sanne terugkomt, zal ze zich bij jou melden, Daniël,’ zegt Nana. De oude heer krijgt tranen in zijn ogen. Hij fluistert: ‘Eindelijk noem je me een keer bij mijn voornaam.’

– S –

‘Ach ja, mannen...’ Nana zegt het in de auto, als ze de tolweg op rijden naar het zuiden.

‘Was Hoogeboom verliefd op je?’ Sanne had het zomaar gevraagd, omdat ze ineens moest denken aan die aardige man die Nana vaarwel fluisterde in zijn deuropening. Nu ze naast Nana zit, beseft ze zo indringend hoe zwaar het is om oud te worden en afscheid te moeten nemen van iedereen, dat het haar de adem beneemt. En dan een afscheid voor altijd, iemand uitzwaaien van wie je weet dat je haar nooit meer zult zien. Hoe moet dat voelen voor die lieve man?

Ze hebben drukke dagen achter de rug. Stef heeft alles kortgesloten met de leiding van het woonzorgcomplex. Maar hij kreeg pas iemand te pakken toen hij het helemaal zat was, erheen reed en met zijn vuist op de balie sloeg. Uiteindelijk tekende Nana een formulier waarin stond dat Stef en Sanne het recht hadden om de sleutel te gebruiken van het appartement en dus vanaf nu verantwoordelijk waren voor de staat waarin het opgeleverd zou worden na haar overlijden. Stef en Sanne moesten ook tekenen.

‘Ik vind het behoorlijk confronterend,’ zei Stef. Maar Nana haalde haar schouders op. ‘Het is zakelijk en correct,’ vond ze. De huisarts schreef een recept uit voor een week en waarschuwde haar dat ze waarschijnlijk al snel zwaardere middelen nodig zou hebben.

‘Dat kan ik in Frankrijk toch ook wel regelen, denk ik?’ vroeg Nana.

‘Ik geef u een status mee waarin de Franse artsen kunnen zien wat er precies aan de hand is. Dan moet het geen enkel probleem zijn. En mocht er iets aan de hand zijn, dan kunt u altijd even contact met me opnemen. We kunnen een boel regelen en u zit niet in Timboektoe, tenslotte,’ glimlachte de arts welwillend. Nana bedankte hem uitvoerig. Niet alleen voor deze soepele houding, maar ook voor de afgelopen jaren.

‘Ik heb veel bewondering voor uw laatste reis,’ zei de arts. Waarop Nana antwoordde: ‘We hebben allemaal ooit een laatste reis te maken. Laten we die dan vooral zorgvuldig plannen.’ Dinsdag om negen uur in de ochtend waren ze vertrokken. Daan en Abel kwamen zwaaien en juffrouw Schaap tilde een enorme mand met kruidenzakjes, thee, tincturen, zalfjes en nog veel meer nuttigs op de achterbank.

‘Bij elk product heb ik opgeschreven wat je ermee moet doen. Bestudeer dat goed! Er zitten ook kruiden bij die je moet verbranden. Dat geurt heerlijk en dan slaap je droomloos. Lees maar. Niet vergeten, hè?’ Ze beloofden het haar plechtig en Nana omhelsde haar innig.

‘Zo fijn dat ik je heb mogen ontmoeten,’ zei ze.

Schaap knikte. ‘Ja, beter kort dan helemaal niet. Ik ga je nooit vergeten, Nana.’

Jennifer kwam kaarten brengen met lieve teksten van de kinderen, van Wichard en van haarzelf en Cathy en Willem hadden een doos vol fruit geregeld.

‘Ook gedroogde abrikoosjes, Sanne. En dadels en vijgen. En noten. Dat is heel gezond. maar eerst dat verse fruit opeten, hè? Die kiwi’s kunnen zo kledderig worden. En laat ook de mandarijnen niet liggen. Die drogen zo uit. Jij moet zelf ook heel gezond eten, hè? Want het is best zwaar wat je allemaal gaat doen. Niet normaal, eigenlijk, vind ik. Ik zei nog tegen Will: ‘Je moet het allemaal maar opbrengen.’ En ja, hoe lang ken je Nana nu helemaal? Nee, zeg nou zelf? Niet lang toch? Dus het is best raar eigenlijk. Maar ja, je kunt nu niet meer terug. Vandaar die mandarijnen. En peren. O, die peren! Die moet je echt niet lang laten liggen, hoor!’ Toen sloeg Sanne twee armen om haar zus heen en smoorde de rest van alle goede raad op gebied van fruit en bederf in een stevige omhelzing. Als laatste nam ze afscheid van Stef. Ze kroop tegen hem aan, sloeg haar armen om hem heen onder zijn warme wollen jas en leunde even tegen zijn lijf.

‘Ik kan nu niet zeggen: ‘Kom maar gauw terug,’’ fluisterde Stef.

‘Nee. Maar als het zwaar wordt voor Nana, hoop ik wel dat het snel gaat. Ik mail je elke dag even apart, oké? Naast de groepsmail.’

‘Ik ben zo trots op je,’ zei hij schor.

En nu rijden Nana en Sanne door Frankrijk, op weg naar het adres van hun eerste overnachting. Ze praten niet over afscheid en ziekte en over dood. Ze praten over mannen en over liefde.

– S –

Als ze voor het hotel Des Corbeaux stopt, is het al donker. Maar achter de ramen brandt licht en naast de entree staan twee vuurkorven om de gasten te verwelkomen. Rosa komt meteen naar buiten, zodra ze de auto hoort.

Het welkom is zo warm, dat alle vermoeidheid van de reis van haar afvalt. En Nana, die af en toe kleine dutjes deed op de passagiersstoel, ziet er zo blij uit als ze Rosa omhelst. De oude Rosa danst van geluk om deze speciale gasten.

‘Ik heb een verrassing,’ fluistert ze. Ze knijpt in Sannes arm en straalt van blijdschap.

‘Wat?’ vraagt Sanne.

‘Kijk!’

Ze wijst, zodra ze binnen zijn, naar een man achter de bar die glazen staat op te wrijven. Het is een mooie man met een wilde bos grijs krullend haar. En als hij naar Rosa kijkt, weet Sanne het meteen.

‘De markies?’ fluistert ze. Rosa knikt.

‘Vanavond bij het eten vertellen we alles. Jullie zijn zo welkom! Zo ontzettend welkom!’

Ze krijgen allebei een kamer in het hotel, er liggen handdoeken klaar met een takje hulst erbovenop en het bed is al opengeslagen.

‘Het is hier fantastisch,’ zucht Nana.

‘Het wordt nog veel beter,’ voorspelt Sanne. ‘Wacht maar af!’ Die avond eten ze met z’n vieren aan een ronde tafel. Robert loopt af en toe heen en weer naar de keuken om iets te halen en Rosa beheert de karaf rode wijn. Ze vertellen. Rosa begint het verhaal. Hoe een maand na Sannes vertrek Robert ineens voor de deur stond. Hij knikt.

‘Mijn vrouw was overleden,’ vertelt hij. ‘Ik besefte zo intens hoe kort het leven is. En hoe verdrietig het is als je dan niet je hart volgt. Dus ik reed naar Rosa. Ik klopte op de deur. En ik ben niet meer weggegaan.’ Hij knikt vol liefde naar haar en even ziet Sanne de oude Rosa zoals ze ooit was; beeldschoon en jong, met lang zwart haar. En ze beseft dat Robert haar nog steeds zo ziet.

‘We waren elkaars grote liefde. En nu zijn we samen. Tot de dood één van ons komt halen,’ zegt Rosa.

Er was nog wel een hoop tumult ontstaan om het vertrek van de markies Des Corbeaux: familieleden dreigden hem te ruïneren en hem compleet te schande te maken.

‘Maar dat interesseerde me eigenlijk niet zoveel. Wat heeft een mens nodig? Een goed glas wijn, een maaltijd, een warme plek om te slapen en een vrouw die van je houdt. En van wie jij meer houdt dan van het leven zelf. Mooier kan toch niet?’ Ze heffen het glas, klinken en kijken elkaar aan.

Dan vertellen Sanne en Nana hun verhaal. Er komt meer wijn. Rosa huilt. Sanne schiet af en toe even vol en dan lachen ze weer samen. Het gesprek is zo intens, dat ze alle vier het idee hebben dat ze elkaar al jaren kennen. En nadat ze tot besluit de allermooiste kazen uit de streek hebben geproefd met een bijzondere oude port erbij, verzucht Nana: ‘Ik moet nu slapen. Anders stort ik zo met mijn hoofd in die schapenkaas.’ Sanne lacht en vertaalt.

De volgende ochtend ontbijten ze vroeg. Er is zwarte koffie, vers sinasappelsap en knapperig stokbrood met huisgemaakte jam.

Als ze afscheid nemen, zegt Rosa: ‘Je komt op de terugweg langs. Toch?’ Sanne knikt, woordloos. Rosa omhelst Nana en vertelt haar dat ze in hun herinneringen blijft, voor altijd.

‘Dat maakt me heel gelukkig,’ zegt Nana. ‘Hebben we de rekening al betaald?’ Maar nee. Robert wimpelt dat meteen af en Rosa schudt vastberaden haar hoofd.

‘Ik heb geld onder mijn kussen gelegd,’ lacht Sanne. En omdat ze dat in het Nederlands zegt, is Nana de enige die opgelucht lacht.

In de auto voegt ze eraan toe: ‘Ik krijg het vast terug, als ik terugga.’ Het klinkt akelig om het over de terugreis te hebben. Dan zal ze alleen zijn, dat beseft Sanne maar al te goed. Bij de woorden van Rosa moest ze ook al slikken. Maar ze heeft zich vast voorgenomen om alles te zeggen. Niets in te houden. Nana zegt meteen: ‘Dat denk ik ook. We kunnen er alleen verdorie niet meer om wedden.’ Ze lacht om haar eigen macabere grap en Sanne lacht mee.

Als ze wegrijden, kijkt Sanne in haar achteruitkijkspiegel. Daar staan Robert en Rosa, hand in hand; twee mensen die elkaar na zoveel jaar en zoveel standsverschil terugvonden. De aanblik ontroert haar.

‘Ik ga ze een kaart schrijven. Die moet je maar meenemen, als je terugrijdt,’ bedenkt Nana.

– S –

Ze zijn snel ingeburgerd in het kleine Silenci. Het dorp weet binnen de kortste keren van de twee bewoners en hun bijzondere missie. Daar heeft Chantal van het café op de hoek wel voor gezorgd. En vanaf de tweede dag komt er elke middag om twaalf uur een vrouw aan de deur, knikkend en glimlachend, met een kleine pan vol zelfgemaakte soep, zorgvuldig in een theedoek gewikkeld.

Sanne bedankt ze, haar handen om hun handen gevouwen, met een buiging en een brede lach.

‘C’est si gentil,’ zegt ze telkens weer. ‘Merci beaucoup.’ Want het is ontzettend aardig en ze wil ze wel duizendmaal bedanken, maar haar Frans hapert en ze komt niet verder dan wat gestamelde, goedbedoelde woorden.

Het maakt de vrouwen van Montaillou niets uit. Die koken soep, brengen het langs, praten wat met Nana en met Sanne, hebben maar een half woord nodig, leggen hun hand even op de hand van Nana en knikken bemoedigend.

Nana doet elke dag nog dapper een paar stappen in huis, voor het huis en op het kleine plaatsje achter. Maar het is koud in dit vroege voorjaar. Er is sneeuw gevallen en het kleine dorp is vrijwel afgesneden van de rest van de wereld.

Elke ochtend zit er een dikke roodborst op de klimop onder het raam en elke ochtend zegt Nana: ‘Kijk!’ Dan wijst ze naar de wintervogel en ze glimlacht.

De eerste dagen wilde ze ‘s avonds nog wel een glas drinken met Sanne; Chantal had voor een stevige voorraad port en wijn gezorgd. Maar na een dag of acht al schudde ze haar hoofd.

‘Het slikken wordt moeilijk. Ik heb het gevoel alsof mijn buik zo vol zit. Hij zwelt ook op.’ Nana liet haar buik zien en Sanne schudde haar hoofd.

‘Ik ga de dokter bellen. Er moet even iemand naar je kijken, lieverd.’

‘Maar misschien stuurt die me wel naar een ziekenhuis!’

Sanne bleef onvermurwbaar. En de volgende dag arriveert er een arts, in een enorme jeep met grote sneeuwbanden. Op zijn hoofd draagt hij een Russische bontmuts. Hij klopt op Nana’s buik, schudt zijn hoofd, leest het medische rapport van zijn Nederlandse collega, schudt zijn hoofd nog harder en bekijkt de voorraad pijnstillers. Daarna vertelt hij in zijn beste Engels dat hij nieuwe pijnstilling zal langsbrengen en dat hij een infuus aanlegt, zodat Nana aan de morfine kan, zodra het nodig is.

‘Wanneer heb ik dat nodig?’ vraagt Nana.

‘Hoeveel pijn heeft u nu?’

Ze kijkt hem even bedenkelijk aan.

‘Geef eens een cijfer?’ vraagt Sanne.

‘Een dikke acht.’

Ze kijken elkaar aan en knikken.

‘Dan is morfine een goed idee,’ zegt Sanne.

‘Morgen kom ik voor het infuus,’ belooft de arts. ‘Met een pompje.’ Hij maakt met een gebaar duidelijk dat Nana de toevoer zelf kan bedienen.

Als hij weg is, concludeert Nana nuchter: ‘Dat gaat veel sneller dan ik had verwacht.’

‘Ja. Zeg dat wel,’ beaamt Sanne.

‘Morgen ga ik iedereen schrijven,’ besluit Nana.

‘Ik zal zorgen dat er genoeg papier is en een pen. Kan ik nog iets voor je doen?’

Nana knikt.

‘Vertel me nog eens over jouw liefdesgeschiedenissen? Vertel eens over die Thijs?’ Sanne lacht. En ze vertelt. Over de betoverende Thijs, acteur en charmeur. Ze vertelt over het boshuis, over de honden, over het huwelijk dat niet doorging, over de laatste dagen dat ze samen waren. En ze stopt pas als ze ziet dat Nana slaapt, diep en rustig ondanks de pijn.

Net als alle avonden skypet ze met Stef. Het is goed om hem te zien en te horen. Onderwijl lepelt ze de rest van de soep op, dit keer een heerlijke linzensoep die verwarmt en vult.

‘Hier is alles oké,’ vertelt Stef. ‘Schaapje is druk met haar boek. Ze komt elke dag even bij me langs om me pagina’s te laten zien en om raad te vragen. Ze is nu bezig met een hoofdstuk over kaneel.’

‘Een heel hoofdstuk?’ Sanne rolt met haar ogen.

‘Ik vond het ook wel erg veel, ja,’ lacht Stef. Maar kaneel is zo goed voor de bloedsomloop, zegt Schaap. Ik ben zo langzamerhand een kaneelexpert! Gebruik meer kaneel!’

‘Ik mis je,’ zegt ze plompverloren. Hij lacht meteen niet meer.

‘Ik jou.’

‘Morgen komt de dokter. Met een morfinepomp.’

‘Gaat het zo slecht?’

‘Ja.’

‘Wat snel.’

‘Ja.’

‘Laten we dan maar even niks zeggen en alleen maar naar elkaar kijken,’ zegt Stef.

– S –

Nana zit in de grote stoel, haar voeten in dikke sokken gestoken op een kussen. Sanne heeft een groot dienblad over haar stoelleuningen gelegd en nu kan ze schrijven.

Het is stil in het kleine huis. De kachel brandt; af en toe gooit Sanne er een blok hout op. Ze heeft geprobeerd om Nana wat brood te geven, geweekt in bouillon. Maar ze gaf het snel op, toen ze haar zag kokhalzen. Wel neemt ze af en toe een slokje lauwe kruidenthee van juffrouw Schaap, ze drinkt door een rietje. Aan haar voeten ligt een lapjespoes die vroeg in de ochtend aan kwam lopen en miauwend voor de deur stond.

‘Het is vast de moeder van Pilou,’ zegt Sanne en ze vertelt het verhaal van het jonge uitgemergelde katje dat Stef en zij hebben gered en meegenomen naar Nederland.

‘Het is de moeder van een heleboel Pilous, denk ik,’ glimlacht Nana. Ze wijst op de uitgezakte buik van de poes, die meteen knorrend een plekje zoekt aan het voeteneind van haar bed.

Om elf uur al klopt de dokter op de deur. Hij legt een infuus aan in Nana’s linkerhand en laat Sanne zien hoe ze een infuuszak kan afkoppelen en vernieuwen. Hij geeft haar zorgvuldige instructies over de morfine en zegt tegen Nana dat ze zelf de dosis kan verhogen, maar dat ze daar zorgvuldig mee om moet gaan.

‘Als u erg verzwakt bent en de dosis verhoogt, bestaat het risico dat u inslaapt en niet meer wakker wordt,’ zegt de man.

‘Je comprends,’ zegt Nana.

Als de arts is vertrokken, zegt Nana: ‘Het geeft een prettig idee dat ik het in eigen hand heb.’

En dan is het weer stil. Het enige geluid komt van de knorrende poes, diep in slaap en de pen van Nana, die krast over het papier. Om één uur staat er een vrouw voor de deur met een pan kippensoep. Sanne ruikt de geur al als ze de deur opent.

‘Heerlijk!’ begroet ze. De vrouw gooit haar jas af, knoopt haar sjaal los en schenkt twee kommen in. Nana eet een hapje en knikt blij. De vrouw ratelt, Sanne en Nana begrijpen ongeveer wat ze zegt en vertalen: ‘Goede soep, ja, haar eigen kip! Och hemel, ze heeft haar kip geslacht. O, gelukkig, ze heeft er een heleboel. Uw man is kippenboer! Aha! Kippensoep is goed voor het hart en om weer beter te worden als je een griep hebt, oui, oui, biensûr! Natuurlijk! En met kruiden en groente uit eigen tuin. Uit de diepvries. Ja. Formidable! Oui!’

Als de vrouw is vertrokken, schrijft Nana verder. Sanne zet wat klassieke muziek op en de kamer is gevuld met een mysterieuze harmonie. Als het om drie uur al begint te schemeren, loopt Sanne even naar buiten.

‘Het sneeuwt,’ vertelt ze, als ze weer binnenkomt. Er zitten sneeuwvlokken in haar haar en haar wangen zijn rood.

‘Ik ben bijna klaar. Dan wil ik ook even naar buiten,’ zegt Nana.

‘Achter? Of voor?’

‘Voor.’ Nana legt haar pen neer, vouwt de laatste brief zorgvuldig in vieren en zet er een naam op. Nu ligt er een heel stapeltje op het kleine kastje naast het bed. Sanne pakt het dienblad van Nana’s schoot en zet het weg. Dan helpt ze haar overeind. Stapje voor stapje loopt Nana naar buiten, een omslagdoek om haar smalle schouders. Sanne neemt de infuusstang mee. En als ze daar staan, op de pasgevallen sneeuw die een smetteloze witte deken heeft gelegd over het hele plein, is het alsof het is afgesproken: er gaan deuren open, overal. Vrouwen stappen naar buiten. Mannen ook. Sanne ziet kinderen naar buiten komen, ze rollen sneeuwballen. Een kleine jongen heeft een rode plastic slee meegenomen, daarop zit een klein meisje met een groene muts op haar krullen. Ze praten en lachen en zwaaien naar Sanne en Nana. Nana zwaait terug. Als ze zich omdraait, klinkt er spontaan applaus. Nana keert zich om. Ze maakt een reverence, diep en sierlijk. Het applaus zwelt aan, alle bewoners van Montaillou klappen voor de dappere oude dame in de sneeuw.

Dan keert ze zich om. Nana vertrekt van het toneel. Bij de deur zwaait ze nog een keer. Als Sanne de deur sluit, hoort ze het applaus langzaam verstommen en plaatsmaken voor kinderstemmen, hoog en opgewonden door de vallende sneeuwvlokken.

‘Ik moet nu even liggen,’ zegt Nana schor.

– S –

Sanne helpt haar in bed. Ze verplaatst de standaard met de infuuszak en controleert de druppels. Die lopen langzaam, zodat ze niet uitdroogt. Als Nana eenmaal ligt en haar ogen sluit, is het even alsof Sanne alle leven uit haar ziet wegvloeien. ‘Zo moe,’ fluistert ze. Ze pakt het knijpertje waarmee ze de dosis pijnstilling kan verhogen en dient zichzelf iets extra’s toe. Ze knikt naar Sanne en fluistert: ‘Even lekker slapen.’ Sanne werpt haar een handkus toe en knikt zwijgend. De ogen van Nana zakken dicht. Alles zwijgt in het kleine huis Silenci. Af en toe loopt ze naar het bed om even bij Nana te kijken. Die slaapt diep en ademt heel regelmatig. Ze trekt uit gewoonte het dekbed glad, maar eigenlijk is er geen rimpeltje te bekennen. Ze ruimt wat spullen op, haalt nog maar eens een doek over het smetteloze aanrecht en zet water op voor thee. Ze weet nu al dat het geen zin heeft om aan een boek te beginnen; ze heeft haar hoofd er totaal niet bij. Misschien wat muziek? Zacht, klassiek? Ze zet de radio aan, een zigeunerorkest speelt vioolmuziek. Precies goed. Maar wat nu?

Dan weet ze het. Een breiwerk. Ze heeft een breiwerk! Waar heeft ze dat gelaten? Rinke was begonnen aan een sjaal en werd zo wanhopig van haar beginnerssteken en onregelmatige toeren, dat ze een paar weken geleden al had gevraagd of Sanne het voor haar wilde afmaken. Natuurlijk wilde ze dat. Oma’s zijn de laatste wezens op aarde die kunnen breien, naadjes kunnen repareren, knopen kunnen aanzetten en oplossingen weten voor alles wat er stuk kan gaan aan kleding. Ze zijn überhaupt de laatsten op aarde in het bezit van een naaimachine. Dat breiwerk moet nog in de auto liggen. Ze heeft het er nooit uit gehaald, dat was er gewoon niet van gekomen. Op de achterbank dus. In een plastic zak. Ze checkt Nana, legt haar hand op haar voorhoofd en fluistert: ‘Even wat uit de auto halen.’

Ze vindt de zak meteen. En een halfuurtje later zit ze in het lage stoeltje te breien, met naast haar een kopje thee. Ze wordt rustig van het regelmatige getik van de pennen en geniet van het ritme. Er is nu accordeonmuziek op de radio, de melancholie van het geluid past bij de omgeving. Het is of we in een zeepbel zitten, denkt Sanne. Een zeepbel waarin alles perfect is van kleur en geluid en gevoel. Maar het is broos. Zo broos, dat er maar heel weinig hoeft te gebeuren of de zeepbel spat uit elkaar. Ze durft niet te stoppen met breien en ze staat niet op. Dat alleen al kan de harmonie verstoren. Buiten is alles stil. Zo doodstil als het alleen kan zijn nadat er een pak sneeuw is gevallen. Alle geluid dempt in die sneeuw en alles wat er overblijft is het getik van de pennen, de zachte accordeonmuziek en het ademen van Nana.

Is daar een onregelmatigheid? De pennen tikken door. De accordeons vervagen, gitaar vult de ruimte. Nana haalt diep adem. Sanne breit. Alweer een diepe ademhaling, als een zucht. Ze legt haar pennen neer en luistert.

De gitaren fluisteren ver weg, heel ver weg. De radio zwijgt. Het enige wat Sanne nu nog hoort, is haar ademhaling. Haar eigen ademhaling. Ze schuift haar theekopje opzij en legt het breiwerk ernaast. Dan staat ze op. En al doet ze alles heel behoedzaam en heel stil, haar beweging verscheurt de rust. Ze loopt naar Nana en kijkt naar haar stille gezicht, haar dichte ogen, haar witte huid. Ze streelt over haar wang, voelt even bij haar hals naar de halsslagader. Ze pakt Nana’s hand en streelt hem.

Dan legt ze de hand van Nana neer en ze kust haar op haar voorhoofd.

‘Rust zacht, lieve Nana.’

Ze schraapt haar keel, trekt haar dikke vest aan en haar laarzen en loopt naar buiten. Er is veel sneeuw gevallen en het stukje naar het café op de hoek is nog een hele toer. Maar er brandt licht. Aan de bar zitten een paar dorpelingen die meteen opkijken, als Sanne binnenkomt.

‘Nana?’ vraagt een vrouw.

Sanne knikt.

‘Si vite...’ fluistert ze. En ze roept meteen Chantal, die een tel later opduikt uit de keuken, terwijl ze haar handen afdroogt aan een doek.

‘Nana?’

‘Oui.’

Chantal pakt een fles en een paar kleine glaasjes.

– S –

Nu staan er zeven glaasjes op de bar. Chantal schenkt in. Er zit geen etiket op de fles en Sanne heeft geen idee wat er in die fles zit. De vrouwen aan de bar omhelzen haar, de mannen geven haar een hand. Ze praten over Nana. Zo snel, toch nog sneller dan ze hadden verwacht. Want ze was zo ziek, zo broos! Wat mooi vanmiddag, dat ze het applaus kwam halen in de sneeuw. Hoe bijzonder was ze, deze Nana en hoeveel hielden zij van haar!

Ze heffen hun glaasjes en drinken. Sanne drinkt mee.

Wat een verdriet, nietwaar? Ze knikken elkaar toe en Chantal schenkt nog een keer in. Nog eentje, om sterk te zijn, dan komen ze met Sanne mee. Ja, natuurlijk komen ze mee! Chantal en de twee vrouwen aan de bar. Om Nana te wassen. Alles komt goed. Er is een kist. Jawel! Wist Sanne dat niet? Die heeft Gérard gemaakt. Chantal wijst op een stevige man met rode wangen en een grote zwarte snor. Hij knikt haar toe. Dat is zijn werk. Het is een mooie kist, eenvoudig en puur. Maar met heel mooi bewerkte handvatten. Dat is een beetje extravagant, dat wel. Maar dat past bij Nana. Vindt Sanne ook niet? Ze knikt. Het is moeilijk om precies te volgen wat ze bedoelen, maar ze voelt zich opgenomen in de gemeenschap. Ze gaan samen afscheid nemen van Nana en ze hoeft het niet alleen te doen. Dankbaar pakt ze voor de derde keer een glas zelfgestookte drank aan.

Als Nana gewassen is en gekleed, dan komen de mannen met de kist, vertelt Chantal haar. De mannen tillen haar erin. Is dat niet mooi? Daarna brengen ze haar naar de kerk. Daar is het koel. Vindt Sanne dat goed?

Een halfuur later wassen de vrouwen Nana. Neuriënd kamt Chantal haar grijze haren in een mooie wrong; ze steekt de lokken met glinsterende speldjes vast. Nana heeft haar mooie blouse aan met de geplooide hoge hals en de paarlemoeren knoopjes. Daarover draagt ze een lavendelblauw vest. Ze lakken de nagels van haar gevouwen handen met lichtroze nagellak en trekken haar warme sokken aan. De kist staat al in de kamer op schragen en Sanne loopt heen en weer met de fles die Chantal heeft meegebracht.

Het is half vier in de vroege ochtend, als ze samen de kist naar het kerkje dragen. Eén van de mannen heeft de sleutel. Hij loopt voorop met de schragen. De deur uit, dat gaat nog wel. Maar het pad naar de kerk is een ramp. Hoe ver zal het zijn? Misschien een halve kilometer? Met al die drank en de massieve kist wordt het een huzarenstuk. De sneeuw is glad getreden doordat er al een paar keer heen en weer is gelopen om de kerk in gereedheid te brengen. Af en toe glibbert iemand weg, dan helt de kist een beetje en klinken er stevige Franse vloeken door de stille nacht. Sanne schiet een keer in de lach, als Chantal wegglijdt en alle duivels in de hel vervloekt.

Maar als Nana’s kist eenmaal in het kerkje op de schragen staat, knikken ze elkaar tevreden toe en gaat de fles nog eenmaal rond.

‘Mon Dieu,’ kreunt Sanne. En omdat die woorden meteen opgevat kunnen worden als gebed, sluit iedereen zich bij haar aan.

‘Mon Dieu, c’est pour Nana!’

Dan zijn alle flessen leeg. Iedereen gaat naar zijn eigen huis en Sanne en Chantal lopen gearmd naar Silenci. Bij haar voordeur krijgt Sanne nog een laatste omhelzing. Chantal vertrekt naar haar café op de hoek en Sanne gaat naar binnen.

Ze ruimt de kamer op, haalt het bed van Nana af en stopt al het wasgoed in de wasmachine. Dan zoekt ze haar eigen bed op. Ze trekt haar spijkerbroek uit, trekt haar trui over haar hoofd en laat verder alles voor wat het is. Ze wil nog maar één ding: slapen.

Als ze haar hoofd op haar kussen legt en even geniet van dat heerlijke gevoel, beseft ze dat ze nog helemaal niemand heeft gebeld. Zelfs Stef niet. Wat mal!

Ik heb het helemaal alleen gedaan, bedenkt ze. Nee, dat is niet waar. Ik heb het samen met het dorp gedaan. Dat voelt zo goed. Haar ogen zakken dicht. Morgen Stef bellen. Zodra ik.... Ze maakt haar voornemen zelfs in gedachten niet meer af. Ze slaapt.

– S –

Ze wordt wakker van een klopje op haar deur.

‘Sanne?!’

Het is Chantal. Meteen zit Sanne rechtop in bed. In een golf komen alle herinneringen terug: de ademhaling van Nana, het tikken van haar breipennen, de kist, de glinsterende haarspeldjes, de gelakte vingernagels, de tocht naar het kerkje door de sneeuw... de drank! Ze raakt even verwonderd haar voorhoofd aan. Als door een wonder heeft ze er totaal geen last van.

Ze stapt snel haar bed uit, slaat een vest om zich heen en doet de deur open. Chantal komt meteen binnen, ze neemt een wolk van sneeuwvlokken met zich mee. Ze zet haar tas op tafel en haalt er warm stokbrood uit, een croissant, een klein potje jam en een thermoskan hete koffie.

‘Voor jou,’ zegt ze. En ze verdwijnt meteen weer door de deur. Sanne gooit snel een houtblok in de smeulende kachel en als ze het deurtje een beetje openzet om extra zuurstof te geven, ziet ze hoe het droge hout meteen vlam vat.

Ze ontbijt terwijl ze haar sokken aantrekt. En als haar voeten eenmaal warm zijn, belt ze Stef om hem het hele verhaal te vertellen.

‘Zal ik naar je toe komen?’ vraagt hij. Beter van niet, vindt Sanne.

‘Het sneeuwt hier als een malle. We gaan haar begraven op het kleine kerkhof. Dat wilde ze graag. En het is allemaal al geregeld. De pastoor gaat spreken en het hele dorp komt mee als uitgeleide. Kom maar niet. Maar als je iedereen wilt opbellen om te vertellen wat er gebeurd is?’ Dat belooft Stef.

‘Dan ga ik me nu wassen. Ik heb een gat in de dag geslapen na al die zelfgestookte drank gisteren.’

‘Dat moet ik allemaal missen,’ zegt Stef vol spijt. ‘Neem je een flesje voor me mee?’

De dag erop heeft ze door de telefoon een heel gesprek met de dokter, die een verklaring van overlijden heeft opgemaakt, maar door de hevige sneeuwval het dorp niet kan bereiken. En ze spreekt meneer pastoor, die zijn zorg uitspreekt over het delven van het graf. Ze houden de grafplaats vrij door middel van een tent, want anders zijn de grafdelvers constant sneeuw aan het graven. Maar nu moeten ze ook het dak van de tent telkens sneeuwvrij maken, anders zakt het door.

‘Het is een enorm karwei. Zij moeten extra betaald. Ik hoop dat dat geen bezwaar voor u is?’ vraagt hij, terwijl hij een hoopvol kruis slaat.

‘Absoluut niet,’ zegt Sanne, die alle begrip heeft voor de delvers die knokken tegen half bevroren aarde onder een dikke laag sneeuw. De pastoor knikt tevreden en belooft een extra mooie dienst. Met veel kaarsen. Een euro per stuk. Is dat ook goed? Sanne vindt alles goed.

‘Doe maar alle kaarsen die u kunt vinden,’ zegt ze. De pastoor knikt nu zo heftig als een hondje met een wiebelend kopje op de hoedenplank van een auto.

Aan het eind van de middag gaat ze even bij Nana kijken. Als ze naar de kerk loopt, ziet ze al hoe er een pad is ontstaan naar de deur. Ze is de eerste niet die daar een bezoekje komt brengen. Er zitten twee vrouwen geknield in de kerkbank, verzonken in gebed. Als Sanne langsloopt, knikken ze naar haar.

‘Ach, Nana,’ fluistert Sanne. Ze ligt er zo mooi bij. Zo sereen, zo... Ze zoekt een woord. Vervuld. Dat is het. Een vervuld leven, afgerond, compleet. Ze streelt even licht met haar wijsvinger langs Nana’s wang en schrikt van de kou. Zou Nana nu bij Marinus zijn? Hoe graag zou ze dat niet willen geloven! Ze zucht even. Hart en verstand in conflict, dat is het. En juffrouw Schaap zou nu snauwen: ‘Natuurlijk is ze bij Marinus, Sanne. Waar anders? Ik ga straks naar Rokus toe. Zo gaat dat. Zo is het altijd geweest en zo zal het altijd zijn. Want zolang we dat allemaal geloven, blijft het ook zo. Maar als er een dag komt dat niemand dat meer gelooft, tja, dan houdt het ook op te bestaan. Zo werkt dat.’

‘Doe Marinus de groeten van Stef en van Lara,’ fluistert ze. En ze glimlacht erbij. Dan gaat ze naast de vrouwen in de kerkbank zitten en vouwt haar handen. Ze zit daar totdat ze de kou voelt opkruipen. Dan zijn de vrouwen al weg. Het duister valt in. Als ze de kerk verlaat, begint het weer te sneeuwen.

– S –

Ze belt niet veel met thuis. Het is net alsof het beter voelt om het afscheid van Nana te verwerken in die kleine gemeenschap van mensen met wie ze nu dagelijks te maken heeft. Af en toe voelt het een beetje alsof ze in een sneeuwglobe leeft; zo’n glazen bol die je kunt schudden om het te laten sneeuwen. Stef is lief aan de telefoon en op een keer krijgt ze Rinke even aan de lijn en Eefje. Dat is leuk en vertederend, maar het leidt haar ook af van waar ze eigenlijk mee bezig is. En ze is opgelucht als de dag is aangebroken dat ze Nana weg mag brengen naar haar laatste rustplaats.

De klokken luiden, als ze voetje voor voetje naar het kerkje schuifelt om afscheid te nemen van de oude dame die maar zo kort in haar leven was. Al snel loopt ze in een rij van mensen, meest vrouwen, met warme mutsen op en dikke jassen aan. Ze fluisteren met elkaar, ook als ze al in de kerkbanken zitten.

‘Het is slecht weer, hè? De mensen uit Nederland konden niet komen voor Nana. Ach, wat triest nu. Ze had geen familie, ze had alleen Marinus, maar die is dood, dat weet je toch? Ach ja, dat is ook zo, het is toch wat, een mens moet wat meemaken.’ Ze knikken elkaar toe en knijpen elkaar in de dikke mouwen van hun jassen als in een liefdevol gebaar.

Onderwijl speelt het orgel zachte muziek en zijn de misdienaars bezig met het aansteken van de kaarsen. Voorin de kerk staat de nog steeds geopende kist met Nana. De pastoor loopt op Sanne af en wenkt haar.

‘Wat gaat er gebeuren?’ vraagt Sanne aan Chantal, die ook opstaat.

‘We gaan de kist van Nana sluiten.’

Sanne staat met zes vrouwen rond de kist. De pastoor staat aan haar voeteneind en zegent Nana met zijn wijwaterkwast. Hij prevelt Latijnse woorden die Sanne niet kan volgen en pakt het wierookvat aan van de misdienaar.

Maar dan is er ineens een geluid. Een enorm gebrom, alsof er een colonne tanks aan komt denderen.

‘De sneeuwschuiver!’ Het woord rolt door de kerk. Er is een veegwagen gearriveerd op het plein en dat is duidelijk te horen. In de kerk roezemoezen de mensen.

‘Goed nieuws,’ knikt Chantal naar Sanne.

De kerkdeur zwaait open, iedereen kijkt om. Ook de mensen rond de kist kijken naar de deur die meteen weer dichtklapt. In het portaal van de kerk staat een man met een Russische bontmuts op en een dikke jas aan. Hij steekt zijn hand op en loopt met grote passen naar voren. Als hij vlakbij is, zegt hij: ‘Gelukkig. Ik ben op tijd.’ Hij knikt naar Sanne en zet zijn muts af. Dan pas herkent ze hem.

‘Meneer Hoogeboom!’ Ze fluistert verrast zijn naam.

De man die Nana gedag kuste in de gang van het woonzorgcomplex, staat nu bij de kist. Hij kijkt naar Nana. Er rolt een trage traan over zijn wang, die hij niet wegveegt. Hij aait met zijn wijsvinger over de wang van Nana, brengt zijn vingertoppen aan zijn mond, drukt er een kus op en zwaait die uit over de vrouw van wie hij hield. Dan gaat hij naast Sanne staan. Ze geeft hem even een bemoedigende aai over zijn rug. Daarna schroeven ze met z’n allen het deksel van de kist dicht. Het wordt een kerkdienst, waarvan het meeste Sanne totaal ontgaat. Maar aan het geknik en instemmende gemompel om haar heen maakt ze op dat de pastoor precies de goede woorden kiest. En als ze over het smalle pad het kerkhof op glibberen, voelt ze een lachkriebel opkomen door de malle omstandigheden. Ze heeft de arm van Hoogeboom stevig vast, maar geeft meer steun dan ze van hem krijgt.

‘Hoe bent u hier in hemelsnaam heen gekomen?’ vraagt ze, als ze bij het graf staan.

‘Ik mocht met de sneeuwschuiver mee,’ fluistert Hoogeboom terug. ‘Ik ben zo blij dat ik op tijd was!’

Hij gooit als eerste een handje aarde op de kist en huilt geluidloos. Sanne voert hem zonder woorden mee naar het café, waar iedereen samenkomt om een glas wijn te drinken op Nana. Chantal schenkt, het is warm in het café en er zijn speeches op het leven, op de liefde en op Nana.

‘Ik heb zo van haar gehouden,’ vertelt Hoogeboom. Dan vraagt Sanne zich ineens af: waar logeert hij eigenlijk?

– S –

Die nacht doet ze geen oog dicht door het gesnurk van meneer Hoogeboom. Want de vraag waar hij moest logeren, werd nooit gesteld. Hij liep gewoon met haar mee en zat zwijgend op de stoel toe te kijken hoe ze het bed voor hem opmaakte.

Maar de volgende ochtend brengt Chantal warm stokbrood aan de deur en verkondigt opgewekt de boodschap dat de sneeuwschuivers het dorp weer hebben ontzet en dat ze die middag naar de supermarché gaat. Wil Sanne mee?

Sanne knikt meteen gretig. O ja! Even weg uit het huis, uit het dorp, daar heeft ze intens zin in. Even weg bij de dood, bedenkt ze. Want daar draaide haar leven de afgelopen dagen om. Nu ze afscheid van Nana hebben genomen rond haar graf, wordt het tijd om aan leven te denken. Spontaan zegt ze tegen Chantal: ‘Ik blijf hier tot en met het weekend. Dan ga ik weer weg. Naar Nederland. Naar huis.’

Chantal glimlacht en knikt.

‘Het leven gaat door.’ Ze zwaait ten afscheid en loopt terug naar haar café op de hoek.

‘Mag ik met je meerijden naar huis?’ vraagt Hoogeboom. Hij zit op de stoel naast het bed en trekt zijn sokken aan.

‘Ja natuurlijk! Wil je niet even onder de douche?’

‘Later.’ Hij grijpt naar zijn hoofd en kreunt tussen zijn tanden door. ‘Ik heb in jaren niet zoveel gedronken als gisteravond. Ik ben gesloopt.’

‘Er is vers stokbrood en kaas en jam. Ik maak zwarte koffie.

Met een kwartiertje voel je je veel beter.’

Maar tijdens het eten ziet Sanne de oude Hoogeboom steeds verder instorten.

‘Misschien is het verstandig om gewoon nog even naar bed te gaan? Ik ga vanmiddag boodschappen doen.’ Hoogeboom knikt.

‘Goed idee.’

Als Sanne aan het eind van de middag terugkeert met twee boodschappentassen vol heerlijkheden en een hoofd vol indrukken van die enorme supermarché met verse kreeften en kleine diepgevroren kwarteltjes, is hij behoorlijk opgeknapt, gedoucht en geschoren. En prettig gezelschap, moet ze toegeven. Hij helpt met koken, zit uren te lezen in In de ban van de ring van Tolkien, die hij in drie delen in de boekenkast vond, converseert vriendelijk en geïnteresseerd over de meest uiteenlopende onderwerpen en haalt graag herinneringen op aan vroeger. Elke dag bezoekt hij het graf van Nana. Hij zorgt ervoor dat het pad begaanbaar blijft in de sneeuw en vertelt Sanne dat hij in de zomer terug zal komen om een steen te regelen op haar graf.

‘En natuurlijk wat mooie planten. Rozen misschien.’

‘Dan mag u natuurlijk hier in Silenci logeren, als u wilt,’ biedt ze hem aan zonder te overleggen met Stef. Hoogeboom accepteert het aanbod meteen.

‘Heel graag.’ Zijn ogen glinsteren. ‘Misschien ga ik wel met de auto. Dat zou geweldig zijn.’

‘Dan heb ik ook een heerlijk overnachtingadres,’ zegt Sanne.

‘Op de terugweg gaan we daar even langs. Met een brief. Een brief! Ik heb allemaal brieven van Nana! Ik weet niet eens of er voor u ook een brief tussenzit!’ Ze krijgt een kleur van schrik.

‘Kijk maar gauw.’ Hoogeboom zegt het onbewogen, maar ze ziet hoe zijn vingers trillen. Ze loopt naar het kabinet waar ze de stapel brieven heeft opgeborgen en bladert ze door. Er is er een voor Chantal, ziet ze. Voor Rosa. Voor Stef. Voor haar! En voor Daniël. Ze zucht van opluchting en houdt de brief omhoog. De oude handen van Hoogeboom trillen nog steeds als hij de brief aanpakt.

‘Er was er ook eentje voor mij. Ik heb er nooit meer aan gedacht. Ik heb ze opgeborgen zonder ernaar te kijken,’ zegt Sanne. Maar ze ziet dat hij niet meer luistert. Hij kijkt naar de in vieren gevouwen brief in zijn handen en streelt het papier.

‘Laten we maar gaan lezen,’ zegt ze. Hij knikt.

Het is lange tijd stil in het kleine huis. De wind blaast tegen de luiken en fluit langs het schuurtje. De waslijn tikt tegen de paal. De kleine geluiden die ze anders niet hoort, merkt ze nu haarscherp op. En ze leest.

‘Lieve Sanne, Je hebt mijn laatste levensdagen licht gemaakt, draaglijk en blij. Het is goed om je leven af te sluiten op de manier die jij graag wilt en door jou kon ik mijn laatste wens in vervulling laten gaan. Ik zie niet op tegen de dood, dankzij jou. Het was heerlijk om mijn laatste dagen door te brengen in de omgeving waar ik zo gelukkig ben geweest met Marinus....’

– S –

Het is doodstil in het kleine huis in Montaillou. Hoogeboom en Sanne lezen. Sanne heeft af en toe een brok in haar keel en soms hoort ze Hoogeboom tranen wegslikken.

Ze leest:

‘Als je terugbent in Nederland, moet je contact opnemen met Daniël Hoogeboom. Hij is mijn executeur-testamentair en heeft een afschrift van mijn testament. Ik heb voor ons vertrek nog het een en ander in orde gemaakt, zodat je me niet zult vergeten. Hij zal het testament voorlezen aan jullie en alles verder afwikkelen.’

Sanne kijkt even verbaasd op naar Hoogeboom. Die veegt net met zijn mouw langs zijn ogen, als een klein kind. Dan leest ze weer verder.

‘Lieve Sanne, dank je wel voor je moedige en kordate besluit om met me mee te gaan. Je hebt me een geweldige laatste rustplaats gegund en daar blijf ik je tot in eeuwigheid dankbaar voor. Ik zal alle mensen over wie je me hebt verteld de groeten doen. En ik weet zeker dat ze stuk voor stuk zullen glimlachen als ze horen van wie ze de groeten moeten hebben. Je bent een lief, goed en heel bijzonder mens. Je hebt mijn hart veroverd. Dag lieve Sanne, ik wens je nog een lang leven vol ware liefde en intens geluk. Neem geen genoegen met minder! Heel veel liefs van je Nana.’

De brief ligt op haar schoot, haar handen liggen er gevouwen bovenop. Hoe vaak heeft ze die regels nu gelezen? Heel vaak. Ze is er stil van. Ontroerd en gevleid. Dat ook. En blij! Op een wonderlijke manier maken de complimenten van Nana haar heel vrolijk. Ik doe het goed, denkt ze. Er is tenminste iemand die vindt dat ik het goed doe. Er was iemand die dat vond. Hoe vaak heb ik al impulsief een beslissing genomen, zonder te weten of het goed was wat ik deed? Zo vaak. Zo ontzettend vaak. Je maakt een keus gebaseerd op gevoel, op intuïtie, in een opwelling soms. En nooit weet je zeker of je dan de juiste beslissing neemt. Hoe zou je dat ooit te weten moeten komen? Maar nu is het net alsof er door de brief van Nana een positief oordeel is over al die keren dat ze lukraak een kant op ging, zonder precies te weten waarom. Dat voelt ontzettend rijk. Heel tevreden. En het maakt haar sterker. Ik hoef niet zo te twijfelen. Ik doe het allemaal nog niet zo slecht.

Ze glimlacht om haar eigen gedachten, vouwt dan de brief zorgvuldig op en kijkt naar Hoogeboom. Die heeft zijn brief inmiddels ook weer opgevouwen en kijkt uit het raam.

‘Waren het mooie woorden?’ vraagt Sanne. Hij knikt.

‘Heel mooi. Het geeft me veel rust nu ik hier lees wat ze voor me voelde en hoezeer ze me waardeerde als goede vriend en vertrouwenspersoon. Er was tussen ons geen passie, weet je. Haar passie was voor Marinus. Maar er was liefde tussen ons. Dat zeker. Pure sterke intense liefde. Dat weet ik nu zwart-op- wit. En dat geeft me een goede krachtige basis om verder te gaan in de jaren die mij nog resten.’ Hij knikt haar vastberaden toe.

‘Ik moet contact met u opnemen. Als executeur,’ zegt Sanne. Hij lacht.

‘Ja, dat ik hierheen zou komen, dat had mijn Nana niet kunnen vermoeden! Ik ben zo blij dat me dat is gelukt.’

‘Moet u het testament bij u thuis voorlezen? Of kan dat ook bij mij? Met een etentje of zo?’

‘Dat kan uitstekend met een etentje erbij. En een goed glas wijn, zou ik zeggen,’ lacht Hoogeboom. ‘Om op Nana te proosten, natuurlijk. Hoewel, dat hebben we gisteren ook al uitvoerig gedaan, natuurlijk.’

‘En de dagen daarvoor ook,’ lacht Sanne.

‘Ze zou er zo van genoten hebben als ze dat wist.’

‘Ze weet het wel.’

‘Ja, hè? Dat denk ik ook.’

Het is even stil. Dan zegt Sanne: ‘Stoofvlees. Ik ga uien schoonmaken. Dan gaat het hier zo lekker geuren! Dat hebben we net nodig, denk ik.’

De dagen die hen resten zijn harmonieus. Hoogeboom bezoekt het graf, ze bezoeken het café, koken, eten, lezen en ruimen het huis op. En als ze maandagochtend vroeg vertrekken, zwaait Chantal hen uit.

‘Ik kom terug!’ roept Hoogeboom door het autoraam. ‘Ik ook!’ gilt Sanne uit haar raampje. Dan rijden ze met ratelende sneeuwkettingen het dorp uit, richting het noorden, naar Rosa.

– S –

Natuurlijk overnachten ze bij Rosa in Hotel Des Corbeaux en ze geven haar de brief van Nana. En als ze de volgende ochtend wegrijden, uitgezwaaid door Rosa en haar markies Robert des Corbeaux, merkt Daniël Hoogeboom op: ‘Ik denk dat ik maar op zoek ga naar een nieuwe liefde. Liefde doet een mens goed, nietwaar? En ik ben nog lang geen honderd.’

‘Dat is verreweg het verstandigste wat ik je al die dagen heb horen zeggen,’ lacht Sanne.

Ze zet Hoogeboom thuis af en belooft hem dat ze zo snel mogelijk zal bellen voor een afspraak voor een etentje om daarbij het testament van Nana te lezen.

‘Ik verheug me erop,’ knikt hij. Hij zwaait haar uit tot ze hem niet meer kan zien. Dan belt ze Stef.

‘Degene die u probeert te bellen, is in gesprek. U kunt geen voicemailbericht achterlaten.’

Sanne probeert het nog een keer.

‘Degene die u probeert...’

Wel verdorie. Stef wist toch dat ze zou bellen? Ze heeft hem gisterochtend vroeg nog aan de lijn gehad! En hij weet toch dat ze vandaag thuiskomt? Ze rijdt over de oude dorpsweg en passeert het huisje van juffrouw Schaap. Ze ziet de narcissen langs haar heg in bloei staan. De ramen glimmen. Ze wordt altijd meteen blij van dat kleine schattige huisje met de luiken. Ze neemt de afslag naar De Roos en de Koekoek en ze ziet meteen dat het bord buitenstaat.

Omrand door de schildering van wilde rozen en de zingende koekoek staat daar in het prachtige handschrift van Daan: ‘Voorjaarsschoonmaak! Ruim mee op!’ Ze moet erom lachen. Als ze haar auto naast haar tuindeur parkeert, ziet ze in haar achteruitkijkspiegel al dat de deur van de winkel opengaat. Daan en Abel stappen allebei naar buiten en rennen op haar af.

‘Lieverd! Daar ben je weer! Wat heerlijk, schatje, dat je weer thuis bent! Gaat het goed met je? Wat een moeilijke tijd moet je achter de rug hebben, maar wat fantastisch dat je dit gedaan hebt! Ik zeg nog zo tegen Daan... Ik zei nog tegen Abel... ‘ Ze praten dwars door elkaar heen en omarmen haar. Daar komt juffrouw Schaap aangelopen, zo snel mogelijk als haar kleine voetjes haar willen dragen.

‘Och lieverdje toch, och lieverd!’ Ze omhelst Sanne hoekig in een aanval van tederheid die haar eigenlijk ongewoon is.

‘Nou, foei toch,’ berispt ze zichzelf. ‘Ik word er helemaal weekhartig van. Maar het was ook zo bijzonder!’ En ze slaat opnieuw haar armen om Sanne heen en drukt haar nog een keer zwijgend tegen zich aan.

‘Wat is dit heerlijk thuiskomen,’ zegt Sanne.

Ze hoort een hond blaffen. Hazel! Hazel zit binnen en Hazel heeft haar gehoord. Het geblaf gaat nu over in gehuil en Daan zegt hardop wat iedereen denkt: ‘Hazel zit binnen. Waar is Stef?’

Sanne rent. Ze klapt de tuindeur open, rent over het pad naar de keukendeur en probeert hem te openen. Maar hij is op slot. Inmiddels staat Abel al met zijn hand boven zijn ogen door het achterraam naar binnen te kijken. Daan klopt op het ruit.

‘Stef! waar ben je!’

Ze zien alleen Hazel, die wild heen en weer springt en kwispelt en huilt. Sanne schudt met haar sleutelbos om de goede sleutel te vinden; ze merkt dat haar vingers beven als ze de sleutel in het slot steekt.

‘Maar liefie dan toch, liefie! Ben je zo blij? Ben je zo blij?’ Ze aait de hond, die tegen haar opspringt en haar gezicht probeert te likken. En ze doet net alsof ze niet ziet dat juffrouw Schaap stil naar binnen glipt en het huis in loopt. Ze aait haar hond en kijkt naar zijn etensbak. Die is leeg, maar dat is normaal voor een labrador. Haar drinkbak is ook leeg. Dat is raar. Hoe kan dat? Ze pakt de drinkbak, loopt ermee naar het aanrecht en hoort dat juffrouw Schaap nu boven is. Abel is halverwege de trap en Daan staat in de kamer. Hij kijkt naar haar. Ze vult de drinkbak en heeft het idee alsof ze in een vreemde film is beland. Alles rondom haar speelt zich af zonder dat zij eraan deelneemt. Ze zet de volle bak water in de houder en kijkt toe hoe Hazel meteen drinkt, gulzig en blij.

Juffrouw Schaap komt de trap weer af en zegt kalm: ‘Stef heeft een ongeluk gehad. Bel 112 en vraag om een ambulance.’

– S –

Ze kijkt Schaapje aan. Die schudt geruststellend haar hoofd.

‘Geen levensgevaar.’

Ze rent naar de trap, slaat een paar treden over en ziet hem dan meteen, midden in de slaapkamer, met een asgrauw gezicht. Zijn onderlichaam ligt vreemd gedraaid en hij doet een dappere poging om te glimlachen.

‘Sanne.’ Hij fluistert het. Ze knielt bij hem neer.

‘O, Stef! Liefie toch. Wat is er gebeurd?’

‘Gevallen.’

‘Ik ga water halen.’

Schaap komt de trap al op met een glas water en een rietje. Ze geeft het aan Sanne en zegt: ‘De ambulance is in aantocht. Daan is de winkel aan het sluiten en heeft meteen Hazel even meegenomen om te plassen. Abel sluit mijn pipowagen af. Zoek jij wat spullen bij elkaar voor Stef?’

‘Ik heb in mijn broek geplast,’ zegt Stef. ‘En ik denk dat ik mijn heup heb gebroken.’

‘Waar is je telefoon?’ Sanne kijkt zoekend om zich heen.

‘In de badkamer.’ Hij kreunt en knijpt zijn ogen dicht om de pijn te verbijten.

‘Nog even. Dan is de ambulance er. In het ziekenhuis komt alles goed. Echt waar,’ knikt Schaapje. Ze laat hem drinken door het rietje en kijkt toe hoe Sanne een tas met spullen vult voor Stef. Slips, shirts, toiletspullen, een joggingvest, sokken, zijn portemonnee met het verzekeringsbewijs, rijbewijs, wat heb je allemaal nodig? Slippers. Nee, daar heeft hij nog even niets aan. Een boek!

‘Wil je een boek mee?’

‘Ik wil jou mee,’ zegt Stef. Dan pas schieten er tranen in haar ogen.

‘Ach, jongen toch. Wat een suffe pech is dit.’

‘Het kan veel erger,’ merkt Schaapje op. Dan horen ze beneden stemmen en Daan zegt: ‘Het is boven. Het wijst de weg vanzelf.’

Er komen twee ambulancemedewerkers binnen; een man en een vrouw. De man knielt meteen bij Stef.

‘Wat is er gebeurd, meneer?’ De stem klinkt zo rustig, dat Sanne er op slag totaal kalm van wordt.

‘Wat zijn jullie snel,’ zegt ze.

En eigenlijk verloopt alles daarna zo rustig en gedisciplineerd, dat ze er geen moment zenuwachtig van wordt. Voor ze het weet, heeft Stef een infuus in zijn hand en ligt hij op een brancard. De vrouw is bezig met het bellen van de brandweer, want Stef kan met de brancard de trap niet af.

‘Je gaat het raam uit,’ zegt ze tegen hem. Hij grimast dapper, er zit al wat meer kleur op zijn wangen.

Niet veel later is er een speciale brandweerwagen die hem rechtstandig naar buiten laat komen en daarna laat zakken. Het ambulancepersoneel rijdt hem met de brancard naar de ziekenwagen. Sanne loopt erachteraan met Stefs weekendtas.

‘Koffie?’ hoort ze Daan vragen.

‘Nou, graag,’ zegt een lid van de vrijwillige brandweer.

‘U mag meerijden, als u wilt,’ biedt de ambulancebroeder aan.

‘Wij pikken je wel op uit het ziekenhuis, als je daar weg wilt,’ knikt Abel.

Schaapje pakt haar arm vast en fluistert: ‘Let goed op hem.’

Ze glimlacht erom, die lieve juffrouw Schaap.

Maar als ze op de snelweg rijden op weg naar het ziekenhuis, ziet ze ineens hoe het gezicht van Stef alweer asgrauw wordt. Ze ziet het eerder dan de broeder, die op een laptop gegevens intikt.

‘Stef? Hij wordt niet goed!’

Binnen een tel zit ze op een andere plek in de ambulance, is de broeder druk bezig met Stef en heeft de vrouw achter het stuur gas gegeven. De sirene loeit en Sanne ziet hoe auto’s aan de kant gaan om ruim baan te maken. Maar ze ziet ze waziger en waziger door tranen heen.

‘Alles gealarmeerd?’ vraagt de broeder.

‘Yep, alles staat klaar,’ zegt de ander.

Sanne maakt zich klein, probeert zo weinig mogelijk in de weg te zitten en kijkt zwijgend toe. Ze haalt diep adem als ze ziet dat de broeder knikt.

‘Het komt allemaal wel goed,’ mompelt hij geruststellend.

‘Ja, hè? Ja. Het komt allemaal wel goed,’ herhaalt ze. En ze wrijft over haar armen om zichzelf gerust te stellen. Ze voelt zich koud en moe na de lange autorit.

‘Ik doe een moord voor een kop koffie,’ zegt ze.

‘Ik heb een thermos met hete chocolademelk,’ zegt de broeder.

Hij pakt hem en schenkt in.

‘Drink.’

Ze drinkt uit de beker, met kleine slokjes. De chocomel is mierzoet, maar ze knapt er enorm van op.

De ambulance stopt.

Een paar minuten later zit Sanne in de wachtkamer, de tas van Stef op haar schoot. Haar handen trillen.

– S –

Hoe lang zit ze hier nu al? Haar telefoon trilt. Daan belt alweer. Weet je al iets? Nee, nog steeds niets. Ach hemel toch, lieve kind. Door de oprechte bezorgdheid van Daan voelt ze hoe de tranen over haar wangen rollen. Ze moet van iedereen de groeten hebben, verzekert hij haar. En ze gaan koken vanavond. Wil ze dat wel? Ja, hè? Juffrouw Schaap komt ook. Heeft ze Lara al gebeld? Nee? Ach nee, die zou zich ook maar nodeloos ongerust maken. En ze weten toch nog niets, hè? Was het zijn hart? Ja, misschien wel. Ik weet het werkelijk niet, lieve Daan. Ze loopt een stukje verderop om wat meer privacy te hebben. Op de stoelen naast haar zijn verschillende mensen gaan zitten: een echtpaar met een kleuter die dicht tegen zijn vader aan zit, een klein handje gewikkeld in een grote theedoek; er is een jongen die ondersteund door twee mannen aan kwam hinkelen, zijn enkel is enorm opgezet en hij leunt met een wit gezicht achterover. En een rumoerig groepje jongeren zit rond een vriendje dat een hoofdwond heeft: hij houdt een in elkaar gepropt T-shirt op zijn hoofd, het bloed loopt langs zijn gezicht.

‘Mevrouw?’

Een verpleegkundige spreekt haar aan.

‘Daan, er komt iemand. Je hoort straks van me.’ Ze zegt het snel en verbreekt meteen de verbinding. Vol spanning kijkt ze de jonge vrouw aan die voor haar staat.

‘U kunt even bij uw man kijken. De eerste onderzoeken zijn rond. Loopt u maar mee.’

Ze loopt door eindeloze gangen, door klapdeuren, een hal door, langs koffieautomaten, alweer gangen en eindelijk is er een kamer die ze binnen mag gaan.

‘Er komt straks een arts om even met u te overleggen,’ belooft de verpleegkundige.

‘Dank u.’

Ze doet twee stappen naar voren en ziet Stef liggen, onder een dunne ziekenhuisdeken, met ontbloot bovenlijf, overal slangetjes en knijpertjes en draadjes en een monitor die een bliepgeluidje geeft bij elke keer dat het felblauwe golflijntje een piek maakt op het schermpje. Ze stapt naast het bed en fluistert: ‘Stef, hier ben ik.’ Hij beweegt niet, hij ligt daar maar roerloos. Alleen het kastje bewijst dat hij leeft.

‘Stef...’ Ze legt haar hand op zijn arm, zachtjes.

‘We houden hem licht in slaap om te voorkomen dat hij beweegt, mevrouw,’ zegt een stem achter haar. Ze draait zich om en kijkt naar een kind in een witte jas. Haar ogen worden groter. Hoe oud is dit kind? Op zijn borst zit een badge met daarop: ‘Pieter Swartman, coassistent’. Het kind glimlacht haar geruststellend toe en vervolgt: ‘Pas als we weten dat zijn hartfunctie stabiel is en alle onderzoeken zijn afgerond, kunnen we zijn heup opereren. Dat is nodig. De heup is gebroken. Maar de breuk is niet levensbedreigend, dus als we opereren, willen we geen extra risico.’

‘Helder,’ knikt Sanne.

‘Hij wordt straks iets meer wakker. Dan kunt u met hem praten. Maar als hij onrustig is, maken we hem weer wat slaperiger.’ Sanne knikt opnieuw.

‘Juist.’

‘Heeft u nog vragen?’ Het jonge gezicht kijkt haar aan. Zo’n gaaf huidje, donshaartjes op zijn kin, lange wimpers als van een baby, helderblauwe ogen en blonde krullen. En dan al coassistent. Hoe is het mogelijk?

Ze schudt licht haar hoofd, bedenkt zich dan en vraagt glimlachend: ‘Ik heb een heel rare vraag.’

‘Er bestaan geen rare vragen,’ zegt hij ernstig.

‘Hoe oud bent u?’ Swartman schiet meteen in de lach. En hij zegt: ‘Dat vraagt iedereen zich altijd af en u bent de eerste die het echt vraagt! Wat een mop. Mijn broer vraagt altijd of ze me in het ziekenhuis wel serieus nemen. ‘Je ziet eruit als een kleuter,’ zegt hij dan. Hahahahaha. Ik ben vierentwintig. Jong voor een coassistent. Maar ouder dan u dacht, hè?’

Dan doet Stef zijn ogen open. Hij vraagt: ‘Waarom lach je zo?’

‘Meneer is wakker,’ zegt de coassistent.

‘Ha Stef, daar ben je,’ zegt Sanne.

‘Ik laat u even alleen,’ zegt de jongeman. Hij loopt meteen weg; Stef kijkt hem na.

‘Wie is dat?’

‘De dokter.’

‘Echt waar?’

‘Ja. Ze worden steeds jonger. Hoe voel je je?’

‘Geen idee. Wel goed, geloof ik. Wat een gedoe om me heen. Wat is er aan de hand?’ Hij kijkt naar zijn monitor en heft verbaasd zijn hand op met de knijper en het infuus.

‘Je bent gevallen.’ Hij knikt.

‘Boven. Ik weet het weer. Mijn heup!’

– S –

Als Daan haar komt ophalen, ligt Stef diep in slaap.

‘Morgenochtend wordt hij geopereerd,’ heeft coassistent Swartman haar verteld. ‘We denken dat er uiteindelijk niets met zijn hart aan de hand was. Waarschijnlijk een lichte shock door het hele gebeuren.’

Stef snurkt er dwars doorheen na alle opschudding.

‘Ik zou er bijna naast gaan liggen,’ gaapt Sanne.

‘Gaat u dan maar snel naar huis. Morgen wordt u in de middag gebeld door het afdelingshoofd. Dan kunt u op bezoek komen.’

‘Assisteert u?’ vraagt ze nog, als hij al wegloopt. Hij knikt.

‘Mijn vierde heup al,’ zegt hij ter geruststelling.

Daan en Abel hebben een geweldige zuurkoolschotel gemaakt en iedereen schuift aan. Het is dus razend druk in huis. Onderwijl belt Lara om het laatste nieuws te horen over haar vader, wipt Wichard even binnen met Rinke, omdat hij toch naar een ouderavond moest van Rinkes school en bedacht dat hij meteen even het laatste nieuws kon komen horen en dan staan tot haar grote schrik ook Cathy en Willem op de stoep.

‘Je bent al thuis! Dat zagen we aan de auto’s op het pad! En je hebt niets gezegd, Sanne. Dat is toch wel ontzettend onaardig. Ik zei nog tegen Wim, ik zei: ‘Nou ja, m’n zus is alweer thuis maar mooi niet dat ze even belt of zo. Daar moet je allemaal maar zelf achterkomen.’ Nou ja, we wisten natuurlijk wel dat het geen plezierreisje was, maar we hadden het wel zo aardig gevonden als je… Hé! Is Stef er niet? Is hij weer zoek?’ Cathy’s oplettende ogen spieden rond.

‘Dat is toch ook zo’n rare man. Ik zei al tegen Willem: ‘Zo’n schrijver, wat heb je daaraan?’ Dat zit maar met z’n hoofd in de wolken. Of erger nog: in akelige moordverhalen. Jakkes. Dat jij een oog dichtdoet met zo’n man naast je. Wat hebben jullie? Zuurkool? Dat ziet er lekker uit, zeg. Zijn dat worsten van Delemarre? O nee? O, gewoon van de supermarkt? Ze zien er goed uit, zeg. Even proeven.’

‘Stef ligt in het ziekenhuis. Hij heeft zijn heup gebroken.’ Sanne zegt het kalm. Ze is al zoveel gewend van haar zus, dat het haar nauwelijks moeite kost. Voordat Cathy weer kan losbarsten in één van haar gevreesde monologen, zegt ze: ‘Daan gaat je er alles over vertellen. Of juffrouw Schaap. Ik moet even naar boven!’ Ze schuift haar stoel naar achteren en voegt eraan toe: ‘Belangrijk telefoontje! Helemaal vergeten. Stom, stom, stom.’ Ze loopt snel de kamer uit en rent de trap op.

Ze laat zich op haar bed vallen en sluit haar ogen. Beneden hoort ze het geroezemoes van al die mensen. Mijn hemel, wat ben ik moe. Ze voelt hoe zwaar haar ogen zijn. Haar hele lijf is zwaar. Het voelt alsof ze dwars door het matras heen zakt. Even m’n ogen dicht. Even maar. Ze trekt het sprei over zich heen en ontspant zich.

‘Sanne? Slaap je?’

Ze hoort de stem van juffrouw Schaap.

‘Nee, ik deed even m’n ogen dicht,’ zegt ze schor. Schaapje zit op de rand van het bed en zegt: ‘Trek maar snel je kleren uit en kruip erin. Ik zeg wel dat je in slaap bent gevallen. Die zus van je kakelt maar door en je bent veel te moe. Wij ruimen de boel op en werken iedereen de deur uit. Voor ik wegga, kom ik je nog een beker thee brengen.’

‘Zalig,’ verzucht Sanne. Ze schopt liggend haar spijkerbroek uit en trekt haar vest uit. Ze heeft geen puf meer om haar shirt uit te doen of om haar bh los te gespen. Laat maar zitten. Ze trekt het dekbed over haar oor en is meteen weg.

‘Je thee, lieverd.’

Was dat Schaapje? Ze ziet een beker naast haar op het nachtkastje. Ze komt half overeind en neemt een slok. Wat lekker. Heerlijk. Nog een slokje. En dan weer haar hoofd op het kussen en alles vergeten. Alles vergeten...

Als de wekker gaat, voelt ze zich als herboren. Met Hazel uit! Ze verheugt zich op de ochtendwandeling en het eerste licht van de dag.

Als ze langs de dijk loopt, vliegen er net een heleboel ganzen over. Ze kijkt omhoog. Een heleboel ganzen, sommige in grote V-formaties, andere in een kleine groepjes van een stuk of drie, vier, maar allemaal in dezelfde richting. Het moeten er duizenden zijn. Er is geen tellen aan.

Nu gaat Stef onder het mes, bedenkt ze.

– S –

Ze draait de hele ochtend op halve kracht, gooit een wasje in de wasmachine, drinkt een kop koffie in De Roos en de Koekoek, belt met Lara en werkt haar post door.

Als haar telefoon gaat, krijgt ze het hoofd van de afdeling chirurgie aan de lijn, die haar meedeelt dat de heer Steensma naar de uitslaapkamer is gebracht en dat de operatie voorspoedig is verlopen.

‘U kunt over een uurtje bij hem komen kijken. Dan brengen we hem naar de zaal. Kamer 201.’

‘Dank u wel,’ zegt Sanne.

Ze is bloednerveus als ze naar het ziekenhuis rijdt. Die arme Stef. Hoe moet dat nu met die heup? En de revalidatie? Ze wordt er misselijk van en haalt zich van alles in haar hoofd. Misschien moet hij wel naar een verpleeghuis. Misschien kan hij wel nooit meer goed lopen. Of hardlopen. Of houdt hij de rest van zijn leven pijn. Pas als ze haar auto op de enorme parkeerplaats van het ziekenhuis zet, vraagt ze zich af hoeveel ziekenhuizen er eigenlijk zijn in Nederland. En hoeveel mensen daar nu in liggen. Na een operatie, tijdelijk. Of heel erg ziek, biddend om hoop op herstel, of misschien wel zo ziek dat ze nu al weten dat ze er nooit meer uit zullen komen. En hoeveel mensen zijn nu op bezoek in een ziekenhuis? Hoeveel mensen lopen nu met pijn in hun buik door de gangen op weg naar hun man? Hun moeder? Hun kind? Zo uniek is een gebroken heup natuurlijk helemaal niet. Er zijn artsen die sleutelen de hele dag aan botten en reparen breuken met metalen platen en een handje schroeven. Hoe bijzonder is dat nu eigenlijk? Uiteindelijk is bevallen ook niet meer zo spannend, wanneer je beseft dat er elke minuut wel ergens een kind wordt geboren. Of misschien wel elke seconde. Dat weet ze niet eens precies. Ze veert helemaal op van die gedachte. Nou ja, zo’n heup, en hij is nog jong genoeg om goed te herstellen. Niks aan de hand! Ze volgt de borden naar de afdeling chirurgie en als ze bij kamer 201 is beland, ziet ze op een bordje staan: ‘Heer S. Steensma’. Er staan zes bedden in de kamer en vijf mensen kijken haar verwachtingsvol aan. Stef ligt met zijn ogen dicht, asgrauw en met ingevallen wangen. Ze knikt vriendelijk naar al zijn medebewoners en loopt naar het bed. Ze legt zachtjes haar hand op de zijne.

‘Stef,’ fluistert ze, ‘Ik ben het.’

‘Die vrachtwagen,’ mompelt Stef.

‘Die vrachtwagen?’ Ze herhaalt het verbaasd.

‘Hij vertelt de hele tijd dat die vrachtwagen van links kwam. Hij had voorrang. Wat een vreselijk ongeluk, hè?’ zegt de buurvrouw vol medelijden.

‘Ja. Ik kwam van rechts,’ zegt Stef. ‘Hij reed over me heen.’

‘Die arme man,’ zegt de buurvrouw. ‘Op een fiets ben je aan de heidenen overgeleverd. Je hebt dan wel voorrang, maar ze letten nergens op.’

‘Ben je wakker?’ fluistert Sanne bij Stefs oor.

‘Een rode vrachtwagen.’

‘Je bent gevallen, lieverd.’

‘Met een aanhanger. Zoveel wielen.’

‘Gevallen in de badkamer.’

‘Allemaal over me heen.’ Hij kreunt.

‘Hij is nog niet goed wakker,’ zegt de buurvrouw. ‘Ik heb dat al vaker gezien. Dan komen ze op zaal en dan blijven ze maar herhalen wat er is gebeurd. Triest, hè? Of je gevangen zit in een akelige droom. Ik heb galstenen.’

Sanne knikt meelevend. Ze streelt Stefs hand en probeert nog een keer contact met hem te maken. Maar als hij weer kreunt en mompelt: ‘O, al die wielen...’ verlaat ze de zaal en loopt ze naar de zusterpost. Daar vertelt een vriendelijke verpleegkundige haar dat ze natuurlijk diezelfde avond nog even langs mag komen.

‘Meneer is nog niet helemaal wakker, hè? Hij heeft een behoorlijke klap opgelopen.’

‘Maar het was geen verkeersongeluk, hoor,’ zegt Sanne. ‘Hij is gevallen in de badkamer. Daar heeft hij een hele tijd gelegen.’ De zuster knikt. ‘Straks herinnert hij het zich wel weer,’ zegt ze geruststellend.

Maar ook ’s avonds, als Stef helemaal wakker is en zegt te verrekken van de pijn, blijft hij in de veronderstelling dat hij is aangereden.

‘Ik zie het zo gebeuren, Sanne. Ik fietste in de Stationsstraat, bij dat kruispunt. En toen kwam die vrachtwagen! Die reed te hard. Véél te hard.’

‘Je lag in de badkamer, schat. Daar vond ik je, toen ik terugkwam uit Montaillou.’ Hij kijkt haar verbaasd aan.

‘Montaillou? Wat deed je daar dan?’

– S –

‘Hij weet het niet meer. Hij herinnert zich niks.’ Ze kijkt naar het glas in haar hand; Abel heeft rode wijn ingeschonken. Een lekkere Italiaan, had hij gezegd. Weer eens wat anders dan een vurige Chileen, of een karaktervolle Fransoos. En hij had Daan bezorgd aangekeken, toen Sanne er niet om lachte.

Maar Sanne zit met haar hoofd bij Stef. Wat een raar geheugenverlies heeft hij! Hij weet alles nog, behalve dan van de tijd op de badkamervloer en zijn val.

‘Je moet niet zo piekeren,’ vindt Abel. ‘Drink nou maar. En neem een olijfje. Het zijn van die kleintjes. Heerlijk zijn ze. Biologisch ook nog. Wat geeft het nou dat Stef denkt dat er een grote rode vrachtwagen over hem heen is gereden? Zo zal het ook wel voelen, denk ik!’ Daan knikt. En hij zegt: ‘Misschien komt het door zijn fantasie. Het is ook wel saai als je gewoon een klap maakt over je badmatje. Een rode vrachtwagen die je schept en doorrijdt is een stuk spannender. Hij schrijft niet voor niks thrillers! Die man zijn hoofd werkt gewoon anders dan het onze.’

Sanne schudt haar hoofd.

‘Ik maak me zorgen.’

‘Nergens voor nodig,’ vinden de jongens eensgezind. Daarna maken ze haar aan het lachen met malle verhalen uit de winkel en even is Sanne alles vergeten. Een uur later en een groot glas wijn verder, zegt ze: ‘Weet je wat ik ook irritant vind? Dan kom ik terug uit Montaillou, vol verhalen over Nana en haar uitvaart en over haar geliefde Daniël en een testament, en dan kan ik met mijn verhaal nergens terecht! Nou ja, in elk geval dus niet bij Stef. Want die heeft weer iets wat veel belangrijker is. Die breekt zijn heup. Het is ook altijd wat. Het draait altijd om hem.’

Even valt er een stilte. Dan zegt Sanne: ‘Dat zou ik dus tegen niemand durven zeggen. Alleen tegen jullie. Maar het voelt echt zo. Heb ik eens een keer een mooi verhaal te vertellen, gaat hij een paar dagen op de badkamervloer liggen!’

Daan begint te lachen.

‘O, Sanne, wat ben jij erg!’ zegt hij.

‘Alsof die arme man het expres deed,’ proest Abel.

‘Hij verpestte mijn hele thuiskomst. Niemand keek naar mij om. Alle aandacht was voor hem,’ klaagt Sanne bloedserieus.

‘Maar je vindt het toch wel zielig?’

‘Ja, natuurlijk vind ik het zielig! Maar ik vind mezelf ook zielig!’ Ze zet haar glas met een klap neer en zegt: ‘Heel zielig. En heel kinderachtig. Ontzettend kinderachtig. Maar ook ontzettend zielig.’

Nu lachen ze met z’n drieën.

‘Ik snap je best,’ zegt Daan.

‘Ik ook,’ zegt Abel. ‘En we vertellen het niet verder. Dat beloven we.’

Als Sanne die avond Hazel uitlaat, kijkt ze omhoog. Het is een windstille heldere nacht, de grote beer is duidelijk zichtbaar en er stralen nog veel meer sterren die ze niet kent.

Wat zijn we klein, denkt ze. Kleine mensen met kleine geesten. Wat ben ik nietig. Ik ben een wurm. En wat een kleingeestige gedachten heb ik. Maar wat heb ik heerlijke vrienden bij wie ik een wurm mag zijn! In gedachten zendt ze een berichtje naar Stef. Dat hij gauw beter mag worden. En sterker. Met of zonder herinnering aan de badkamervloer. Het is eigenlijk ook niet zo belangrijk. En misschien kan hij er nog iets mee in een boek!

‘Dat gaan we hem voorstellen, Hazel,’ zegt ze tegen de hond, die in de berm snuffelt naar spannende hazensporen en naar nesten van waterhoentjes in de rietkraag. Hazel loopt kwispelend op haar af, ze aait haar over haar bol en pakt haar bij de fluweelzachte oren.

‘We gaan naar huis. Dan maken we een plan voor het diner met Daniël Hoogeboom en het testament van Nana. Zo lang zal Stef niet in het ziekenhuis blijven. Tegenwoordig blijf je zelfs maar één nachtje na het krijgen van een totale heupprothese. Dus een gebroken heup? Hij mag vast morgen al naar huis,’ bedenkt Sanne. Misschien is het verstandig daar ook een plan voor te maken. Ze zal haar lidmaatschap van de Kruisvereniging eens opzoeken. Dan huurt ze zo’n bed voor in de kamer. En krukken. En een toiletverhoger. Een looprek misschien? Of een rollator? Daar hebben ze vast een handig foldertje voor in het ziekenhuis. En dan haalt ze Stef meteen op. Dan is alles weer net zoals het was. Rustig en normaal. Toch?

– S –

Maar Stef komt niet meteen naar huis. Hij blijft tot ieders verbazing hangen in een vreemd geheugenverlies en hij lijkt niet in staat te beseffen waar hij precies is en wat er met hem is gebeurd.

Sanne stelt het etentje met notaris Hoogeboom uit. Ze overhandigt de brieven van Nana aan iedereen en ziet hoe ze allemaal zijn aangedaan door haar lieve afscheidswoorden.

‘Het is zo’n prachtig idee,’ mijmert Daan. ‘Ik ga ook alvast mijn afscheidsbrieven schrijven.’ Als Sanne daar iets van wil zeggen, schudt Abel geruststellend zijn hoofd.

‘Laat hem maar, Sanne. Met twee zinnen moet hij zo verschrikkelijk huilen dat er van de rest van dat proza toch niks terechtkomt. Dat moet je pas doen als je het einde voelt naderen. Dat merkt hij vanzelf.’

‘Je hebt natuurlijk gelijk. Ik moet alleen bij het idee al huilen,’ snuft Daan.

Juffrouw Schaap is heel erg onder de indruk van haar brief. Ze leest, herleest en leest opnieuw. Dan zegt ze: ‘Ik bedenk ineens dat de kracht van woorden zo enorm is. Daar moet ik iets mee gaan doen. Ik ga kruidenzakjes maken met spreuken erbij. Om mensen op weg te helpen. Wat vind jij daarvan?’ Ze kijkt Sanne vragend aan. Die knikt.

‘Dat lijkt me een prachtplan.’

Haar eigen brief heeft ze ook al meerdere malen gelezen. Schaapje heeft gelijk. Uit woorden kun je zoveel kracht putten. Ze koopt een kruidenzakje uit de pipowagen van Schaapje, waarbij staat: ‘Voor het verdrijven van sombere gedachten over wat was en voor een open blik op wat komen gaat.’

Thuis knipt ze een klein labeltje van bruin pakpapier. Ze schrijft erop: ‘Herinneringen die je later wilt hebben, moet je nu maken.’ Het is geen spreuk van haarzelf, maar het is wel een wijsheid die is blijven hangen. Daarna bindt ze het papiertje met een stukje touw vast rond het zakje.

Misschien moet Schaap mooie labels laten maken, van die antieke, met een voorgedrukt rondje erin om ze vast te binden aan de zakjes. Ze bedenkt dat zij de spreuken wel wil opschrijven. Ze heeft een goed handschrift en het geeft een persoonlijk tintje aan zo’n zakje. Morgen maar eens met Schaapje bespreken.

Maar eerst naar Stef. Met het kruidenzakje.

‘De hoofdverpleegkundige wil u eerst nog even spreken,’ zegt een zuster die haar begroet.

‘Ik loop meteen wel even naar haar toe,’ zegt Sanne.

Het hoofd van de afdeling stelt zich voor als Susan Zwart. Ze loodst Sanne een familiekamer in, geeft haar koffie en vertelt maar meteen wat er aan de hand is.

‘Wij kunnen meneer Steensma niet langer hier houden. Hij moet revalideren. Maar zijn geestelijke toestand is instabiel. Er is een geriater bij geroepen, die vermoedt dat er sprake is van delier. Dat belemmert zijn herstel enorm. Eigenlijk zou hij thuis moeten revalideren. Maar onder deze omstandigheden denken we aan een verpleeginrichting. Een gesloten verpleeginrichting.’ Ze kijkt Sanne bezorgd aan.

‘Denken jullie dat hij alzheimer heeft?’ vraagt Sanne op de man af. Susan schudt haar hoofd.

‘Nee. Maar van een delier kunnen mensen ook blijvende klachten overhouden. En die zijn soms vergelijkbaar met dementie. Meneer Steensma heeft enorm last van wanen. Er staat een scan op het programma en hij wordt binnenkort uitgebreid getoetst.’

Sanne staart haar aan.

‘Ik krijg nooit meer een normale man thuis.’ Ze zegt het kalm. Als een simpele conclusie. Ze heeft het kruidenzakje uit haar tas gehaald en klemt het in haar handen.

‘Ik ben bang dat dat inderdaad zo is,’ zegt Susan. Ze kijkt naar het kruidenzakje en het kaartje. Sanne laat het zien.

‘Dit schreef ik voor hem. ‘Herinneringen die je later wilt hebben, moet je nu maken.’ Dat is toch wrang hè?’

‘Ja,’ zegt Susan. Ze kijkt meteen even snel op haar horloge.

‘Als u me niet kwalijk neemt?’

‘Nee, prima.’ Sanne stopt het kruidenzakje in haar jaszak en staat op.

Als ze op de gang loopt, in de richting van Stefs kamer, ziet ze Lara lopen.

‘Lara!’

‘Sanne! Wat leuk! Ik ben onderweg naar papa. Ik was er vanochtend ook, maar ik vind hem helemaal niet goed.’

Sanne geeft haar een arm en zegt: ‘Ik heb net met het afdelingshoofd gesproken.’ Dan vertelt ze kort en zakelijk wat die haar heeft verteld.

‘Medicijnen, rust en een goede verzorging. Dan gaat het wel over. Alleen oude mensen blijven in een delier hangen,’ zegt Lara. ‘Papa is nog hartstikke jong!’

– S –

‘Maar krijgt hij die goede verzorging wel in een verpleeghuis?’ vraagt Sanne bezorgd. Lara houdt haar pas in en zegt: ‘Nee. Hij moet natuurlijk naar huis! Hoezo verpleeghuis?’

‘Daar had de hoofdverpleegkundige het over. Een gesloten verpleeginrichting.’

‘Dan komt hij met allemaal dementerenden te zitten!’ Lara’s wenkbrauwen schieten een paar centimeter de lucht in. ‘Nee, hij moet naar huis. Met jouw zorgen komt hij weer helemaal terug. Wedden?’ Ze knikt Sanne bemoedigend toe.

‘Maar daar heb ik toch helemaal geen tijd voor?’ Sanne zegt het hardop. Even heeft ze nog gedacht dat ze dat niet zou kunnen zeggen. Niet zou durven zeggen. Niet zou mogen zeggen. Maar ze zegt het toch. De woorden knallen tegen de linoleumvloer, kaatsen terug tegen de strakke wanden, ketsen tegen de ingelijste aquarellen van tulpen en narcissen en knallen terug, recht in Lara’s gezicht. Die hapt naar adem.

‘Hoezo heb je geen tijd?’

‘Ik werk!’

‘Maar dat is toch een eigen zaak? Vlak naast je huis? En daar werken Daan en Abel toch ook? Dan kunnen ze je toch zeker wel zo lang missen? Tot papa weer helemaal beter is? Daar vinden we wel een oplossing voor.’ Ze knikt geruststellend.

‘Misschien kun jij je baan zolang opgeven. Jij moet ook voor jullie kleine zorgen. Voor Jan. Dan kun je meteen voor je vader zorgen. Zo lang zal het inderdaad vast allemaal niet gaan duren. Als Stef opgeknapt is tegen de tijd dat Jan naar peuterschool kan, is het toch helemaal prima voor elkaar? Misschien krijg je wel zolang zorgverlof!’

Ze staan tegenover elkaar en kijken elkaar aan. Lara’s blik zegt: ‘Dit is je man! Nou ja, niet helemaal officieel misschien, maar toch...’ En Sanne denkt: ‘Dit is je vader. Je kent hem langer dan ik.’ Maar dat zeggen ze geen van beiden hardop.

‘Laten we eerst maar even bij je vader gaan kijken,’ zegt Sanne.

‘Ja.’ Sanne heeft Lara’s arm allang losgelaten. Nu lopen ze naast elkaar naar de kamer van Stef. Sanne loopt voorop en ze ziet dat Stef rechtop in zijn bed zit en verstrooid aan de deken plukt. Hij kijkt niet op als ze naar binnen loopt.

‘Dag Stef!’

‘Dag papa!’ Lara passeert haar en is als eerste bij het bed. Langzaam tilt Stef zijn hoofd op.

‘Hoe is het nou?’

‘Goed?’ zegt hij vragend.

‘Ja, hè,’ knikt Lara tevreden.

Sanne heeft zich omgekeerd en haalt nu Stefs vuile was uit de smalle kast waarin zijn spullen worden bewaard. Ze propt alles in een plastic zak die ze van huis heeft meegenomen en inspecteert de schone was. Nog twee slips, twee shirts, twee paar sokken en een joggingbroek. Prima. Achter haar hoort ze Lara tegen haar vader praten alsof ze het tegen een kleuter heeft. Dat hij goed zijn best moet doen bij fysiotherapie en dat hij dan snel weer op de been is. Dat hij goed moet eten en vooral goed moet drinken. Dat het dan vast in zijn hoofd ook wat helderder wordt. Ze keert zich van de kast en kijkt naar Stef. Die staart dommig naar Lara. Hij kijkt haar niet echt aan, maar is gefocust op haar mond. Met zijn hoofd beweegt hij mee op het ritme van de woorden.

‘Meneer is nog helemaal niet goed,’ zegt de vrouw in het bed naast Stef. Ze schudt haar hoofd naar Sanne. ‘Heeft u al met de verpleging gesproken? Ze willen hem zo snel mogelijk uit het ziekenhuis hebben. Hij loopt steeds weg, sinds hij therapie heeft. Ze hebben zijn looprek al weggehaald.’

‘Weggehaald?’ Sanne herhaalt het verbaasd. ‘Hij moet toch oefenen?’

‘Ze zijn bang dat hij de straat op gaat,’ vertelt de vrouw.

‘Ik wil hier wel weg,’ zegt Stef ineens luid en duidelijk tegen zijn dochter. Lara knikt geruststellend.

‘Je gaat ook zo snel mogelijk naar huis. We zijn ermee bezig, pap.’ Sanne staat nu bij het bed van Stef en zegt: ‘Hoi lieverd. Hoe is het met je?’ Ze geeft hem een kus en houdt haar hand even op zijn wang. Hij kijkt haar verrassend helder aan en vraagt: ‘Mag ik met jou mee?’

‘Ja hoor pap, je gaat naar huis, je gaat...’ begint Lara. Maar Sanne zegt er duidelijk dwars doorheen: ‘Dat weet ik nog niet, Stef. Je bent nogal in de war en ik weet niet of ik dat aankan. Ik ga erover nadenken.’ Lara staart naar buiten. Stef kijkt naar zijn handen. Dan kijkt hij Sanne ineens aan en hij grijnst.

– S –

‘Stef?’ Sanne kijkt hem onderzoekend aan. Hij zit nu naar zijn handen te staren en wiegt heen en weer.

‘Hij is echt ver heen,’ zucht Lara.

‘Het lijkt erop,’ zegt Sanne. Ze vond die grijns verrassend helder, maar ze durft het niet tegen Lara te zeggen.

‘Hij komt er vast bovenop, als je hem meeneemt. Misschien duurt het maar een paar maanden. Goede voeding, veel aandacht, goed revalideren, dat moet echt helpen,’ zegt Lara.

‘Ik wil dat niet over Stefs hoofd met jou bespreken. Hij luistert gewoon mee. Ik vind dat we tegen hem moeten zeggen wat we van de situatie vinden.’ Sanne legt haar hand op Stefs arm.

‘Stef, ik hoop dat je me goed begrijpt, maar het ziekenhuis denkt erover om je in een verpleeghuis te plaatsen omdat je zo in de war bent. En je revalidatie gaat minder snel dan bij een ander, omdat ze je looprek weggehaald hebben. Waar zijn je krukken trouwens?’

‘Die zijn ook weg,’ zegt de vrouw in het bed naast Stef.

‘Dus de krukken zijn ook weg. Dat doen ze, omdat ze bang zijn dat je wegloopt. En ik aarzel om je mee naar huis te nemen, want ik kan natuurlijk ook niet de hele dag op je passen. Ik werk nog. Dus het is behoorlijk lastig allemaal. Wil je er zelf iets over zeggen?’ Sanne kijkt naar Stef en wacht af. Ze ziet hoe Lara onder haar ogen de tranen wegpinkt. Stef kijkt haar aan en haalt zijn schouders op.

‘Ik zal je krukken even pakken. Dan kunnen we een stukje lopen,’ zegt Sanne.

‘Ik pak ze wel.’ Lara staat met een ruk op en loopt naar de gang.

‘Ze is geëmotioneerd. Het is nogal wat om je vader zo in de war te zien. Wat was dat nou met die grijns zo-even?’ Sanne kijkt Stef onderzoekend aan. In een opwelling zegt ze: ‘Ik geloof het niet zo. Die verwardheid, die desoriëntatie. Dat zou je best kunnen spelen. Kun je ermee stoppen ook? Wat denk je?’

Hij schudt zijn hoofd.

‘Je bent er al te lang mee bezig, hè? Je durft niet meer te stoppen. Je weet niet hoe ze zullen reageren als je er ineens mee stopt. Je bent bang dat ze razend zullen zijn.’ Sanne blijft maar naar Stef kijken.

‘Denkt u dat hij toneelspeelt?’ De vrouw in het bed laat haar benen over de rand bungelen en staat op het punt om naar hen toe te komen.

‘Zeg, alstublieft,’ snauwt Sanne. Ze trekt het gordijn tussen de bedden dicht en buigt zich over Stef.

‘Vertel het me maar. Wat is dit voor komedie?’

‘Het is voor een boek. Maar ik had nooit ingecalculeerd wat voor impact het zou hebben,’ kreunt Stef zachtjes. En terwijl Sanne probeert de woede die in haar opkomt te kalmeren, hoort ze de buurvrouw van Stef de kamer uit sloffen op haar tijgerpantoffels.

‘Jij zit echt in de nesten, Stef Steensma. Dit gaat iedereen je zo kwalijk nemen!’ sist Sanne.

‘Ik wilde een tijdje in een verpleeghuis wonen. Maar ik had geen rekening gehouden met jullie. Laat staan met die scan die voor morgen gepland staat.’ Hij kijkt Sanne schuldbewust aan.

‘Het kwam allemaal doordat ik zo’n briljant idee kreeg voor een boek. Echt te gek. Maar jij kijkt dwars door me heen. Ben je erg boos?’

‘Ik was al niet van plan je in verwarde toestand in huis te nemen, maar ik weet ook helemaal niet of ik je in heldere toestand weer in huis neem.’ Terwijl ze het zegt, voelt ze een lachkriebel opkomen. Niet alleen vanwege haar eigen tekst of het bedremmelde gezicht van Stef, maar ook vanwege de hele situatie. Wat is dit voor malloot dat hij het hele ziekenhuis voor de gek houdt door te doen of hij verward is? Alleen maar om een plot voor een boek uit te dokteren? Ze moesten hem verbieden nog één boek te schrijven! Maar ze krijgt de tijd niet om hem de les te lezen. Daar verschijnt het door de mevrouw op de tijgerpantoffels gealarmeerde hoofd van de afdeling Susan Zwart, gevolgd door vier verpleegkundigen en een coassistent.

‘Meneer Steensma, ik begrijp dat u maar doet alsof?’ vraagt ze vol ingehouden woede.

‘Nee, nee, ik heb echt een gebroken heup,’ zegt Stef.

‘Hoe durft u!’ Ze spuugt bijna van woede, maakt meteen rechtsomkeert en vertrekt. Onderwijl zegt ze tegen haar gevolg: ‘Maak alles voor het ontslag van de heer Steensma in orde. Vandaag nog!’

– S –

‘Nou, dat heb je mooi voor elkaar,’ zegt Sanne. En voordat Stef nog een woord kan zeggen, loopt ze de kamer uit. Bij de deur komt ze Lara tegen met de krukken van Stef.

‘Wat was dat voor delegatie bij papa? Is alles wel goed?’ informeert ze bezorgd.

‘Wel hoor. Hij wordt ontslagen. Hij legt het je allemaal wel uit. Ik ga even de kruisvereniging bellen om te zien wat ik kan regelen aan hulpmiddelen.’ Sanne zegt het afgemeten. Maar als ze het beduusde gezicht van Lara ziet, voegt ze eraan toe: ‘Je hebt een malloot van een vader. Ik hoop niet dat Jan erg veel van zijn grootvader heeft. Ga maar gauw naar hem toe.’

In de kamer op de hoek, waar het koffieapparaat staat, is gelukkig niemand. Ze belt en bestelt een toiletverhoger, krukken en een speciaal bed voor in de woonkamer.

‘Dat kunnen we morgen bezorgen, mevrouw.’

‘Prima,’ zegt ze meteen. Hoe ze het die nacht gaan regelen, dat ziet ze wel. Anders slaapt Stef maar in een stoel. En ze belt de praktijk voor fysiotherapie van haar jeugdvriendje Peter Granides. Die neemt tot haar verrassing zelf de telefoon op en zegt: ‘Wat leuk om je weer eens te zien! Ik kom morgen meteen bij hem langs om een plan door te nemen. Tien uur, is dat oké? Ik ga hem zo snel mogelijk weer op de been helpen, Sanne!’

‘Dat is fantastisch,’ zegt Sanne. ‘Ik zie je morgen, Peter.’ Ze denkt er achteraan: zodra hij goed kan lopen, trap ik hem het huis uit. En ze weet niet zeker of ze dat als grap denkt.

Als ze de ziekenhuiskamer weer in komt, kijkt ze recht in het ontstelde gezicht van Lara. Ze geeft haar drie dikke zoenen en zegt: ‘Dag lieverd. Tot gauw. Ik ga nu naar huis om een en ander voor te bereiden. Bel me maar als je weg moet.’ Dat laatste zegt ze tegen Stef. Ze zwaait naar iedereen, knikt naar Stefs buurvrouw die er ontzettend gelukkig uitziet omdat ze straks aan haar bezoek een heerlijk verhaal te vertellen heeft en vertrekt. De hakken van haar laarzen tikken vastberaden op het linoleum.

‘Sanne?’ Stef roept haar aarzelend. Ze mindert geen seconde vaart, zegt alleen maar: ‘Ik hoor je!’ en slaat de hoek om. Pas als het ziekenhuis uit loopt op weg naar haar auto, beseft ze hoe woedend ze is, hoe verontwaardigd, hoe opgelucht ook dat hij niet echt iets mankeert en hoe stomverbaasd dat hij zoiets mals bedenkt en dat hij denkt daarmee weg te kunnen komen. Allemaal voor een boek!

‘En daar woon ik mee samen,’ mompelt ze hardop.

Als ze thuis is, laat ze eerst Hazel uit. Even met haar hoofd in de wind, langs de lange rechte weg door de polder, zwaaien naar boeren op trekkers die langskomen, even kijken naar een kievit die een luchtgevecht levert met een ekster, even bedenken hoe het zal zijn om Stef weer in huis te hebben. En als ze weer thuis is, belt ze juffrouw Schaap op haar mobiel.

‘Ik ben in de pipowagen, kruidenzakjes aan het maken,’ zegt die. ‘Kom maar gauw naar me toe.’

Dat doet ze.

En pas als ze alles aan juffrouw Schaap heeft verteld, wordt ze een beetje rustig. Schaapje onderbreekt haar niet. Die luistert alleen maar en af en toe knikt ze een beetje. Soms schudt ze ook haar hoofd. Maar meer dan ‘och, och’ zegt ze niet. Pas als Sanne alles heeft verteld en er niets meer aan toe kan voegen, zegt Schaap kalm: ‘Dat moet wel een erg goed boek worden.’

‘Dat was het vorige ook al, juffrouw Schaap. Toen leek hij van de aardbodem verdwenen en vond ik hem terug in Frankrijk. En nu ligt hij in het ziekenhuis een delier na te doen! Kan het nog zotter?’

‘Vast wel.’ Schaap kijkt haar aan en grijnst. Sanne moet er ook een beetje om lachen.

‘Het kan vast veel zotter,’ zegt Schaap. ‘Maar ja, wat doe je eraan?’

‘Ik neem hem zoals hij is, of ik neem hem niet,’ zegt Sanne zacht.

‘Juist.’ Schaapje knipt rondjes uit een stuk blauwgeblokte stof. Op tafel liggen papieren zakken vol kruiden. Ze maakt hoopjes van de kruidenmengsels en knoopt het kruidenzakje dan dicht met een stukje touw. Ze kijkt niet op als Sannes telefoon rinkelt. Sanne kijkt. Het is een berichtje van Stef.

‘Vanavond om half acht mag ik weg. Correctie: moet ik weg.

Moet ik weg zijn, om precies te zijn. □’

– S –

Om zeven uur precies lopen Sanne en Daan het ziekenhuis in. Abel beloofde meteen Hazel uit te laten en had haar geholpen een bed te maken op de bank.

‘Echt comfortabel zal het niet zijn, voor iemand met een gebroken heup,’ merkte Sanne op.

‘Hij verdient wel een doorwaakte nacht na die malle vertoning,’ had Abel gezegd. ‘Zelfs wij moesten er niet om lachen.’

En dat is waar. Sanne had verwacht dat de jongens onmiddellijk een aanval van de slappe lach zouden krijgen, als ze ze vertelde dat Stef zijn verwardheid alleen maar had gespeeld en dat het helemaal niet echt was. Maar ze hadden haar ontsteld aangekeken en gezegd dat je daar toch niet mee mag spotten.

‘Zelfs niet voor een boek,’ vond Abel.

‘Absoluut. Het is erg genoeg als het je treft. Afschuwelijk! Hij is echt een stapje te ver gegaan,’ zei Daan.

Sanne was het volkomen met de jongens eens. Stef had echt iets uitgehaald wat niet door de beugel kon. Maar ze moest hem wel ophalen.

‘We kunnen hem ergens dumpen. In de hal van het ziekenhuis of zo. Met een bordje om zijn nek: ‘Gratis af te halen. Gezonde man met klein tijdelijk gebrek’,’ stelde Daan voor. En toen pas brak de bevrijdende lach door. Ze gierden, alle drie.

Sanne loopt voorop de kamer in en ziet tot haar verrassing dat Stef nog steeds in bed ligt.

‘Moet jij er niet uit? Een rolstoel pakken, je spullen bij elkaar zoeken en zo?’ Stef kijkt haar geschrokken aan.

‘Ik wachtte op jou!’

‘Ik ga je tas niet pakken. Dat kun je prima zelf,’ zegt Sanne. Ze keert zich meteen om en gaat op de gang een rolstoel zoeken.

‘Goedenavond, goedenavond,’ groet de buurvrouw van Stef. ‘Heerlijk dat hij naar huis mag, hè?’ Maar ze krijgt van niemand antwoord. Of misschien van Daan. Dat weet Sanne niet. Ze staat al op de gang en kijkt of er misschien een rolstoel voorhanden is. Een verpleegkundige schiet haar meteen aan.

‘U komt meneer Steensma halen, hè? Als u hier even wacht, dan haal ik meteen de papieren die meneer mee naar huis moet. En een recept, waarmee u langs de ziekenhuisapotheek kunt.’

‘In ruil voor een rolstoel neem ik hem mee,’ zegt Sanne.

‘Er staat er nog eentje achter de balie. Wilt u hem wel terugbrengen?’

‘Natuurlijk,’ belooft Sanne.

Ze loopt achter de zuster aan en zodra ze de rolstoel heeft gepakt, staat die alweer klaar met een pak papier. Ze wijst: telefoonnummer voor een controleafspraak, recepten en informatie wat te doen als er complicaties optreden.

‘Dank u wel,’ knikt Sanne.

Stef staat inmiddels naast zijn bed. Hij heeft een joggingbroek en trainingsjack aan en leunt op zijn krukken.

‘Mag je die krukken mee?’ Hij knikt.

‘Die heb ik gehuurd.’

‘Fantastisch. Ga maar in de rolstoel zitten.’

‘Heb jij de papieren?’

‘Ja.’

Stef laat zich zakken en ze rijden naar de deur.

‘Goedenavond hoor! En knap maar snel op, meneer Steensma!’

zingt de buurvrouw. Daan is de enige die moedig terugroept: ‘U ook, mevrouw.’

Zwijgend rijden ze naar de lift.

‘We moeten naar de apotheek,’ zegt Sanne.

‘Kijk, bordje!’ wijst Daan.

In de lift probeert Stef een opening in de stilte te forceren. Hij zegt: ‘Ik weet wel dat ik iets stoms heb gedaan. Maar ik heb er echt spijt van.’ Daan en Sanne zeggen niets.

‘Kunnen jullie niet iets zeggen?’ vraagt Stef.

‘Ik zou niet weten wat.’

‘Nee, ik weet ook niet zo gauw iets,’ zegt Daan.

Dus rollen ze in doodse stilte naar de apotheek, waar Sanne de recepten onder een loket doorschuift.

‘De maagbeschermer wordt niet vergoed,’ zegt de apothekeres.

‘Laat die dan maar zitten,’ zegt Sanne.

‘Wat u wilt, mevrouw,’ antwoordt de apothekeres onverstoorbaar..

‘Nee, geef maar. Het was een grapje,’ zegt ze gauw. Ze moet lang wachten. Achter haar zit Stef in zijn rolstoel en Daan staat ernaast. Ze zeggen geen woord. Sanne zucht eens diep. Dan krijgt ze een stapel doosjes toegeschoven met een pak uitgeprinte bijsluiters. Ze gooit alles in haar tas, betaalt de maagbeschermer en zegt: ‘Kom. Op naar de auto.’

Het is een behoorlijk eind lopen naar de parkeerplek. Stef rammelt behoorlijk door elkaar en Sanne bedenkt dat ze natuurlijk ook de auto even had kunnen voorrijden. Maar hij geeft geen krimp, laat zich zwijgend met gestrekt been op de achterbank helpen en zakt met een tevreden zucht achterover.

‘Lekker naar huis,’ zegt hij.

‘Ik moet eerst die rolstoel nog terugbrengen naar de afdeling,’ zegt Sanne. ‘Loop je mee, Daan?’

– S –

‘Hebben we hem nu niet genoeg gestraft?’ vraagt Daan, als ze het parkeerterrein af lopen met de rolstoel.

‘Vind je?’ Sanne weet het echt niet. Ze heeft op dit moment echt zin om hem te behandelen als een snotvervelend, ongehoorzaam kind. Ze heeft zin om hem dagen dood te zwijgen, te negeren en te kwetsen. Hoe durfde hij iedereen zo in paniek te laten raken? Waar haalde hij het lef vandaan? Bah.

‘Ik weet het niet. Ik weet ook helemaal niet hoe ik nu mijn houding moet bepalen. Een kind dat zoiets stoms doet, straf je en daarna vergeef je het. Want je houdt van dat kind. Onvoorwaardelijk. Maar een man die zoiets stoms doet, wat doe je daarmee? Ik weet het echt niet.’

‘Nou ja, hij heeft alleen maar een aandoening nagespeeld. Hij heeft je niet bedrogen. Hoewel, ja hij heeft je natuurlijk wel bedrogen, maar niet in die zin dat hij er een andere vrouw op nahield of zo. Dus eigenlijk is dit wel minder erg,’ vindt Daan. Ze stappen de lift in en gaan naar de afdeling waar Stef zo-even nog lag.

‘Ik weet niet of ik het minder erg vindt. Ik vind het echt heel erg. Ik was al aan het bedenken hoe dat moest, met een man die zo de weg kwijt is. Ik werd er wanhopig van. En wat ik allemaal niet heb gedacht! Dat is zo confronterend. Echt, daar heb je, denk ik, geen idee van.’

‘Ik kan het me wel een beetje voorstellen,’ zegt Daan.

Op de gang loopt Stefs buurvrouw op haar grote bontpantoffels.

‘Daar bent u weer! Ik verwachtte u al. Hij heeft zijn boek hier laten liggen! En daar zat hij altijd in te schrijven. Alstublieft.’ Ze drukt Sanne een blauw aantekeningenboek in haar handen.

‘Bedankt.’ Op dat moment gaat haar telefoon. Stef belt haar. Ze neemt op en Stef zegt: ‘Sanne! Ben je al bij mijn kamer? Ik heb mijn aantekeningenboek in mijn nachtkastje laten liggen. Wil je dat even meenemen?’

‘We zijn al op de terugweg,’ jokt Sanne. Daan grijnst.

‘Sanne, het is heel belangrijk. Ik heb al mijn aantekeningen erin staan. Dat is de kern voor het nieuwe boek. Je moet even terug! Alsjeblieft?’

‘Ik ben al aan het teruglopen. O, wacht, ze hebben je bed en je nachtkasje al weggehaald. Even vragen aan je buurvrouw. Moment.’ Ze houdt de telefoon bij haar mond weg en vraagt in het luchtledige: ‘Weet u misschien waar het nachtkastje is? Mijn man had wat laten liggen. Weggehaald? O? De inhoud in een vuilniszak? Nou ja, pech. Ik zal het hem doorgeven. Beterschap, mevrouw. Dag!’

Dan praat ze weer in de telefoon. ‘Stef? Hoorde je het? Het is weg. jammer. Niks aan te doen. Je bed en je nachtkastje zijn weggehaald en de inhoud is afgevoerd in een vuilniszak.’

‘Nee! Nee, nee! Sanne! dat is echt verschrikkelijk!’ Stef kreunt van ellende.

‘We zijn zo weer beneden. Tot zo.’ Ze klikt het gesprek weg en kijkt naar Daan. Die staat met zijn handen voor zijn mond geslagen mee te luisteren.

‘O, Sanne, wat gemeen!’ fluistert hij. Sanne knikt.

‘Ja, nu weet hij een beetje hoe ik me voelde toen ik dacht dat ik hém kwijt was. Hij is nu zijn aantekeningen kwijt, denkt hij. En hij is er ziek van. Zo ziek voelde ik me ook. Misschien wel erger.’

Ze stopt het boek in haar tas en loopt naast Daan naar de lift.

‘Hoe lang laat je hem lijden?’ vraagt Daan.

‘Een week, ongeveer. Tot ik denk dat we quitte staan. Dan geef ik het boek terug.’

‘Oog om oog, tand om tand,’ knikt Daan.

‘Hij kan vast nog wel een wraakzuchtige vrouw gebruiken in dat boek van hem,’ lacht Sanne.

Stef zit totaal verslagen op de achterbank, als ze instappen.

‘Dit is zo erg,’ mompelt hij.

‘Je hebt alle tijd om je alles te herinneren en het opnieuw op te schrijven,’ zegt Sanne. ‘Kom, gauw naar huis.’

‘Al die impressies, al die verslagen van reacties van mensen, dat was zo waardevol!’

‘Je hebt al je observaties erin genoteerd,’ begrijpt Sanne.

‘Ja! Er zaten zinnen tussen, geniaal! Ik heb een beschrijving van hoe jij wegliep, toen je besefte wat er gebeurd was, dat was zo mooi!’ Stef schudt verslagen zijn hoofd.

‘Goh, ja, wat jammer dat het weg is,’ mompelt Daan hoofdschuddend. ‘Ik moet wel erg wennen aan hoe jouw hoofd werkt, jongen.’ En tussen zijn tanden door sist hij tegen Sanne: ‘Ik gaf het hem dat boek nooit meer terug.’

– S –

Stef maakt een vreselijke nacht door op de bank. Hij kan niet slapen en hij heeft pijn in zijn hele lijf. Bovendien wordt hij de hele tijd gestoord door Pilou, die gewend is om op de bank te slapen en nu over hem heen blijft drentelen op zoek naar een lekker plekje.

‘Stomme kat, ga toch liggen,’ mompelt hij. Dat doet ze ten slotte, boven op hem. Haar staart zwiept langs zijn neus. Als hij halverwege de nacht naar de wc moet, merkt hij al snel dat hij niet op eigen kracht met zijn krukken van de bank af kan komen.

‘Sanne!’

Ze hoort hem meteen. Ze heeft zelf ook nog geen oog dicht gedaan.

‘Ja?’

‘Ik moet plassen!’

‘Ja?’ Ze denkt, nou, ga dan! Hij kon in het ziekenhuis toch ook gewoon zelf? Verwacht hij nu van haar dat ze een urinaal in huis heeft? Verdorie. Alles in haar komt in opstand. Ze wil best een man verzorgen die zorg nodig heeft, maar deze Stef heeft het zo verbruid, dat al haar stekels rechtovereind staan.

‘Ik kan niet van de bank af! Hij is te laag. Ik val steeds terug,’ hijgt Stef. Ze hoort een hoop gestommel en gevloek.

‘Ik kom al.’ Natuurlijk gaat ze. Ze staat voor hem, reikt hem haar hand en trekt hem van de bank. En dan zegt ze grootmoedig: ‘Ik wacht wel even tot je terug bent. Dan kan ik je weer laten zakken.’

‘Dank je.’ Hij zegt het nederig.

De volgende ochtend doucht Stef zelf, hij kleedt zich aan, scheert zich en verzekert haar dat ze nergens mee hoeft te helpen. ‘Alleen met de bank. Die is zo laag.’ Hij grijnst er verontschuldigend bij.

‘Vandaag komt er een bed van de thuiszorg. O! En de fysiotherapeut! Peter Granides! Die komt er nu aan!’ Ze rent naar de keukendeur om haar oude schoolliefde te begroeten.

‘Peter!’ Hij slaat meteen zijn armen om haar heen en omhelst haar stevig.

‘Ik blijf maar verliefd op jou!’ lacht hij. En omdat Sanne weet dat Stef meeluistert, zegt ze: ‘Dat gaat nooit over, hè? Bij mij ook niet!’ Ze lachen samen.

Als Granides aan de slag gaat met Stef en over oefeningen begint, neemt ze afscheid.

‘Ik ga aan het werk! Ik hoor straks wel van Stef wat het vervolgtraject is, hè? Dag!’ En weg is ze, op naar De Roos en de Koekoek, met een kwispelende Hazel aan haar zij.

Na een dag of vier heeft alles zijn ritme gevonden; er staat een bed in de woonkamer, Stef redt zichzelf redelijk, doet braaf zijn oefeningen en tikt af en toe een stukje op de laptop, Sanne is vriendelijk afstandelijk tegen hem, ze werkt, laat Hazel uit, kookt, doet boodschappen en gaat vroeg naar bed. Daar kijkt ze televisie of ze leest. Dan hoeft ze zich niet met Stef te bemoeien. In de la van haar nachtkastje ligt het opschrijfboek. Ze heeft nog geen moment geaarzeld of ze het al aan hem zal geven.

‘Eigenlijk is het dus vreselijk in huis,’ vertelt ze op een avond aan Marleen, die haar vroeg om in de stad een hapje te eten.

‘En jij?’

‘Ik heb gebroken met Paul. Dat was toch eigenlijk geen doen. Die was zo jaloers. Hij keek in mijn telefoon, hij zocht in mijn computer en hij heeft in mijn dagboeken zitten lezen. Bespottelijk.’

‘Dus de boswachter is weg.’

‘Ja. En hij heeft gezegd dat hij op me zal wachten. Nou, dan kan-ie lang wachten!’ Marleen lacht.

‘Dat is zijn vak. Wachten. Op het bos, op jou, maakt niet uit,’ zegt Sanne.

‘Hij wacht al dertig jaar op het bos. Hij is steengoed in wachten, want het gebied waar hij boswacht, is een heidegebied,’ grijnst Marleen.

‘En nu weer op zoek naar een leuke man?’ Marleen haalt haar schouders op.

‘Ik weet het niet. Ik heb er voorlopig wel even genoeg van. Als ik jouw verhalen hoor, denk ik dat het misschien verstandig is om lekker gelukkig en solo te blijven. Ik vermaak me best. Ook zonder boswachter.’ Sanne knikt. En ze denkt: ik vermaakte me ook prima zonder Stef. En nu heb ik een leugenachtige man op een bed van de thuiszorg in mijn huis. Daar wordt een mens toch niet vrolijk van. Ik tenminste niet. Ze zucht en zegt: ‘Weet je wat? Ik gooi Stef eruit en wij gaan samenwonen. Gezellig!’

– S –

Juffrouw Schaap zorgt voor de grote ommekeer. Die komt op een ochtend vroeg aan de keukendeur en zet een grote mand op de keukentafel.

‘Dit is smeerwortel. Die moet op zonnebloemolie. Waxinelichtjes eronder, vierentwintig uur, liefst in de zon. Mag dat bij jou?’

‘Van mij wel,’ zegt Sanne.

‘Je hebt zulke lekkere zonnige vensterbanken,’ zegt Schaap. Ze trekt meteen een keukenla open om een mes te pakken en zoekt in een kastje naar glazen schalen. Sanne kijkt toe.

‘Als je zegt wat je zoekt, dan help ik je wel?’ Schaap maakt een wegwuifgebaar.

‘Nee hoor, ik vind het wel. Stef, als jij me helpt? Want ik wil onderwijl iets met je bespreken over mijn kruidenboek. Ik heb een beetje een verschil van inzicht met de uitgever, zeg maar. En ik wil graag weten wat jij ervan denkt.’

‘Tuurlijk, juffrouw Schaap.’ Stef, die net nog beenspieroefeningen lag te doen op het thuiszorgbed, laat zich van de matras zakken, pakt zijn krukken en loopt naar de keuken.

‘Ik moet naar De Roos en de Koekoek,’ zegt Sanne.

‘Ga maar gauw. Wij redden het hier wel. Ik heb pas om tien uur een afspraak voor een kruidenanalyse. De vrouw van de dokter komt dan bij me. Vinden jullie dat niet grappig? Die is klaar met die chemische rommel die haar man voorschrijft. Dat zei ze letterlijk! Door de telefoon!’ Schaap lacht er tevreden bij.

‘Als u maar oppast met wat u aanraadt,’ waarschuwt Stef.

‘Lieve schat, ik ben niet op mijn achterhoofd gevallen,’ blaast Schaapje.

‘Nou, dag!’ Sanne is weg. En terwijl ze naar De Roos en de Koekoek loopt, bedenkt ze hoe vreemd het is dat Schaap met al die plantenwortels bij haar kwam aanzetten, zo vroeg. Wat voert Schaapje in haar schild?

Daar komt ze pas tijdens de lunch achter. Dan komt Schaap naar de winkel om haar boterham op te eten en een kopje thee te drinken. En terwijl ze haar brood uit haar trommel haalt, zegt ze tegen Sanne: ‘Dat opschrijfboek van Stef dat je in je nachtkastje hebt opgeborgen, wanneer ga je dat aan hem geven?’

Sannes mond zakt open.

‘Hoe weet u dat?’

‘Gewoon. Gependeld.’ Schaap zegt het alsof het de normaalste zaak van de wereld is.

‘Ik kom u volgende keer halen, als ik mijn autosleutels kwijt ben,’ zegt Daan. ‘Wat ontzettend handig.’

‘Ja, goed idee,’ knikt Abel. ‘Dan loop je tenminste niet drie uur door het huis te stampen en te schelden en dan hoef je mij ook niet meer de schuld te geven van die verdwijning. Want nu is het altijd: ‘Jij zult ze wel hebben weggelegd. Waar heb je ze gelaten? Ik leg ze altijd op een vaste plek!’ Nee, goed idee, haal volgende keer meteen juffrouw Schaap erbij. Ideaal!’

Sanne laat de hele woordenstroom langs haar heen gaan en kijkt naar Schaap.

‘Weet Stef ook waar het ligt?’ Schaapje schudt haar hoofd.

‘Nee. Dat heb ik hem niet verteld. Dat maakt meer stuk dan heel. Maar ik weet wel dat als je deze relatie een kans wilt geven, dat je dan dat boek terug moet geven. En daar moet je een verhaal bij verzinnen. Want hij stapt op als hij beseft dat je het al die tijd in je bezit hebt gehad.’ Sanne voelt het bloed naar haar wangen stijgen.

‘Ik was bijna opgestapt, toen ik besefte dat hij loog over dat delier,’ zegt ze.

‘Je bent eigenlijk al opgestapt,’ zegt Schaapje droog. ‘Of zou je willen beweren dat je er nog bent? Voor hem? Voor jullie samen?’ Ze neemt een grote hap van haar brood en kijkt Sanne aan. Er valt een stilte die door niemand wordt doorbroken, zelfs niet door Daan en Abel.

Ze heeft gelijk, denkt Sanne. Ze heeft zo ontzettend gelijk. Ik moet de knoop doorhakken. Ik stop ermee of ik ga door. Maar welke keus ik ook maak, ik moet het dan ook wel doen. Ervoor gaan. Mijn schouders eronder. Mijn hart erin. Want wat ik nu doe, dat klopt niet.

‘U heeft gelijk. Ik ga er iets aan doen. Dit kan inderdaad niet langer zo.’

‘Fijn. Ik ga nu even een nieuw waxinelichtje onder de smeerwortel zetten. Ik ben zo terug.’ Schaapje staat op, veegt de kruimels van haar gordijnstoffen rok en vertrekt. De winkelbel rinkelt, Daan staat op om de klant te verwelkomen en Abel ruimt de lunchboel op.

Sanne blijft achter met een hoofd vol vragen en onzekerheid.

– S –

Ze geeft het notitieboek aan Stef op zondagochtend, bij het ontbijt. Zonder een woord schuift ze het over tafel. Hij verslikt zich in zijn croissant, als hij het ziet.

‘Sanne! Mijn notitieblok! Mijn aantekeningen! O, wat goed!’ Hij stamelt, stottert, pakt het boek op en slaat het open. En dan ziet ze dat er een besef in hem daalt. Hij laat het zakken, legt het zachtjes neer op de ontbijttafel en kijkt haar aan.

‘Hoe heb je...? Ik bedoel, had je...?, waar heb je....?’

Sanne begrijpt precies wat hij bedoelt. Hij wil haar niet beschuldigen, maar hij beseft op dat moment heel goed dat ze het al die tijd in haar bezit heeft gehad. En ze is, ondanks de raad van juffrouw Schaap, niet van plan om daarover te liegen.

‘Ik heb het al die tijd gehad. Ik heb het achtergehouden. Om je te kwetsen. Uit woede om wat je verzonnen had en om al het verdriet dat je mij daarmee hebt gedaan. Maar het was niet oké. Ik had dat niet mogen doen. Het spijt me oprecht.’ Ze zegt het rustig. Ze heeft er lang genoeg over na kunnen denken. Stef knikt langzaam.

‘Ik ben blij dat ik het weer heb,’ zegt hij.

‘We moeten praten, denk ik,’ zegt Sanne. ‘Over ons.’ Hij knikt alweer.

‘Dat denk ik ook.’

‘Wil jij beginnen?’

‘Ja. Ik zal vertellen wat ik wil. En dan jij.’

‘Dat is goed.’

Er daalt een diepe rust over haar. Hij is rustig en zij ook. Ze gaan dit als volwassen mensen uitpraten. Dat kan. En alles hangt af van wat hij nu gaat zeggen en wat zij daartegenover zet. Stef haalt diep adem en zegt: ‘Ik wil naar Frankrijk. Of naar Italië. Een huisje buiten, afgezonderd van alles en iedereen. Behalve een kat en een hond. En een vrouw. Ik wil daar een tuin en een geit en een buurman die een praatje maakt aan het hek. Ik wil ‘s avonds buiten zitten met een glas wijn en naar de bergen kijken. Ik wil een goed en rustig leven en ik wil kunnen schrijven als dat in me opkomt, ‘s nachts, overdag, dat maakt niet uit. Ik heb iemand nodig die dat voor mij mogelijk maakt. Een vrouw die van me houdt. Jij. Hoop ik.’

Het is even stil. Sanne kijkt naar haar handen, ze wrijft haar vingergewrichtjes een voor een om te focussen op wat ze wil zeggen. Dan kijkt ze op.

‘Het is voor mij niet genoeg,’ zegt ze. ‘Ik wil niet in eenzaamheid voor jou zorgen in een klein boerderijtje ergens in the middle of nowhere. Dat is niet genoeg voor mij.’

‘Ik ben niet genoeg voor jou,’ zegt Stef bitter.

‘Zo zou je het kunnen benoemen. Aan de andere kant ben ik niet genoeg voor jou om hier te blijven, bij mijn vrienden en onze familie. Bij alles wat ik heb opgebouwd en niet wil afbreken. Het klinkt romantisch natuurlijk, om achter een man aan een berg op te hollen en hem het middelpunt te maken van jouw wereld en alles te laten vallen wat je had voor die ene grote liefde. Maar zo zit ik niet in elkaar, Stef. Het zou jou misschien gelukkig maken, maar mij niet. Dus voor ons samen is dat geen optie.’ Stef knikt.

‘Helder. Ik begrijp je standpunt. Ik vertrek vandaag nog.’

‘Is dat verstandig? Moet je geen fysiotherapie meer volgen? Nacontroles?’ Stef lacht smalend.

‘Alsof jou dat interesseert. Nee, ik wil geen dag langer in een huis wonen met een vrouw die niet van me houdt.’

Niets zeggen, denkt Sanne. Niets zeggen. Want als ik dat wel doe.... Wat een flauwekul is dit. Hou ik niet van je? Denk je dat?

En waarom denk je dat? Omdat ik niet doe wat jij wilt? Omdat ik geen zin heb in een leven waarin ik me dienstbaar opstel voor jou? Omdat ik niet alles wat ik liefheb wil opgeven voor die ene liefde voor jou? Hoe kun je dat van iemand vragen? Hoe durf je! Maar ze zegt niets.

Stef staat op en zegt bitter: ‘Je spreekt het niet eens tegen. Bah, wat een verspilde tijd, al die tijd met jou.’

‘Als jij er zo op terug wilt kijken, dan is dat jouw keus, Stef,’ zegt ze kalm. Ze staat op en gaat de tafel afruimen. En net als ze met de ontbijtboel naar de keuken loopt, zwaait de keukendeur open. Cathy en Willem stappen binnen.

‘Wij komen op de koffie!’

– S –

‘Dag lieve Stef! Wat loop je alweer goed! Ging je net naar boven? Je kunt zelfs alweer traplopen! Wat gaat die genezing tegenwoordig toch snel, hè? De nicht van onze werkster, je kent haar toch wel, Sanne? Mevrouw Drop? Ja? Nou, haar nicht had een nieuwe heup en die tenniste drie weken later alweer! Of drie maanden. Dat weet ik niet precies. Of was het golf, Will? O, nee! Sjoelen, geloof ik. Nou ja, maakt ook niet uit, het gaat allemaal razendsnel. En jullie zien er allebei ook goed uit, zeg! We kwamen zomaar, Will en ik. We hebben taartjes mee! Aardbeienschuitjes met gele room. Is dat niet zalig?’ Stralend kijkt Cathy in het rond, met het doosje van de banketbakker uitnodigend geheven op haar vlakke hand.

‘Heerlijk,’ zegt Sanne.

‘Ik ga pakken,’ mompelt Stef. Hij loopt verder de trap op.

‘Wat gaat-ie?’ vraagt Cathy.

‘Pakken,’ zegt Willem. ‘Dat zei hij tenminste. Pakken.’

‘Koffie?’ vraagt Sanne.

‘O, heerlijk! Gaan we buiten zitten? Ik heb extra taartjes mee, voor het geval Daan en Abel er zouden zijn. Je weet maar nooit, hè?’

‘Mam?’ Wichard stapt de keuken binnen en langs hem heen glipt Eefje.

‘Oma!’ Ze krijgt meteen twee armen om haar heen en zodra ze loslaat, is daar Rinke, die haar omhelst.

‘Nu ik!’ lacht Jennifer. Ze kust haar schoonmoeder en Sanne neemt alle kussen en knuffels blij in ontvangst. Onderwijl denkt ze aan Stef die boven zijn koffer pakt. En straks naar beneden komt. Ach hemel, wat een timing is dit.

‘We snijden die schuitjes wel doormidden,’ bedenkt Cathy hardop.

‘Wij hebben ook een taartje mee,’ lacht Jennifer. ‘Een rijstevlaaitje. Heerlijk is dat!’

‘Dan ga ik Daan en Abel wel halen,’ biedt Rinke aan. Voordat Sanne iets heeft kunnen zeggen, vliegt ze alweer de deur uit.

‘Waar blijft Stef nou toch?’ vraagt Cathy op een goed moment. En dan komt juffrouw Schaap aanwandelen.

‘Ik dacht al dat hier iets lekkers te halen was,’ lacht ze. ‘Ik had een klein appeltaartje gebakken en ik dacht: dat ga ik delen met de liefste mensen die ik ken!’

‘O, lekker! Ik vind uw appeltaart de allerlekkerste van de hele wereld!’ juicht Rinke. Sanne gaat nog maar wat extra koffie zetten en vult de waterkoker voor thee. Als ze in de keuken staat en het geroezemoes hoort in de tuin, beseft ze dat ze dit voor geen goud zou willen missen. En dit alles inruilen voor een leven met Stef, die van tijd tot tijd op een andere planeet lijkt te zitten vanwege zijn boeken? Nee. Het is goed zo.

Er daalt een diepe rust in haar en ze zucht eens diep. Boven hoort ze gestommel. Daar is die eigenwijze Stef bezig zijn koffers te pakken terwijl hij zich ondersteunt met zijn kruk. En waar gaat hij naartoe? Nou ja, maak je geen zorgen. Het is een grote jongen, sust ze zichzelf. Hij is verantwoordelijk voor zijn eigen leven en zijn eigen welzijn. Niet jij.

‘Sanne! Waar is papa? Het is hier feest, hè? De wind is jullie kant op! Ik dacht ook: ik pak Jan en ik ga even bij papa kijken. En bij jou natuurlijk!’ Daar staat een stralende Lara in de keukendeur met haar zoon Jan in haar armen. Die steekt meteen zijn armpjes uit naar Sanne.

‘Och lieve kerel,’ zegt die vertederd. Ze neemt hem over en wiegt even met hem heen en weer.

‘Je vader is nog boven,’ zegt ze. ‘Ga maar lekker buiten zitten.

Wil je koffie? Of thee? Er is allerlei taart en ik geloof dat juffrouw Schaap de leiding heeft in het uitdelen.’

‘Ze staat alles in kleine stukjes te snijden, want iedereen wil overal van proeven,’ lacht Lara. En ze roept naar boven: ‘Pa! Ik ben er! En Jan ook! Kom je gauw?’ Ze knipoogt naar Sanne terwijl ze opmerkt: ‘Mannen hebben steeds langer nodig, hè? Hoe ouder, hoe ijdeler!’

Met iedereen rond de tafel is het een herrie van jewelste. Iedereen praat door elkaar heen, ze lachen en plagen elkaar en Sanne geniet volop.

Maar dan ineens klinkt er gekletter en er dondert iets hards met zoveel geweld van de trap af naar beneden, dat iedereen even verstijfd zit van schrik. Er volgt een diepe stilte.

‘Stef?’ Sanne zegt het zacht. Dan harder.

‘Stef?! Gaat het goed?’ Ze staat op en rent naar binnen, gevolgd door het hele gezelschap.

– S –

Onder aan de trap ligt een grote koffer. Hij is opengesprongen; overal liggen kleren, papieren, boeken, schoenen en toiletspullen. Stef staat halverwege de trap sprakeloos te kijken naar de ravage die hij heeft aangericht.

‘Ga je op vakantie?’ vraagt Cathy stomverbaasd. Ze krijgt een por van Willem die op slag begrijpt wat er aan de hand is. Daan en Abel beginnen meteen te babbelen over vakantie en koffers pakken en onverwachte reisjes om met een hoop geluid de pijnlijke situatie te redden en Jan steekt zijn armen uit.

‘Opa!’

‘Waar ga je naartoe?’ vraagt Lara dwars door alles heen. Stef kijkt haar schuldbewust aan. Hij weet het niet, begrijpt Sanne. Hij heeft geen antwoord op die vraag. Waarschijnlijk wilde hij naar Lara toe, maar die is nu hier.

‘Ik wilde naar jou,’ mompelt Stef.

‘Ik ben niet thuis,’ zegt Lara.

Dat antwoord gecombineerd met de vraag van Cathy is voldoende: Sanne krijgt een niet te stuiten aanval van de slappe lach. Ze kan niet meer stoppen, de tranen lopen over haar wangen. En door haar aanstekelijke lach beginnen Daan en Abel ook.

‘Het is natuurlijk allemaal van de zenuwen,’ legt juffrouw Schaap uit.

‘Ik vind het helemaal niet om te lachen,’ zegt Lara. ‘Ga je weg bij Sanne?’ Sanne bedaart. Iedereen kijkt naar Stef. Die zegt niets. Dus antwoordt Sanne maar.

‘Inderdaad. Maar dat is niet iets om hier nu met z’n allen te bespreken. Kom, we gaan weer aan de koffie. Ik heb nog geen stukje taart gehad.’

‘Ik help je wel met je koffer,’ biedt Cathy aan. Ze begint meteen kleren van de grond te rapen.

‘Heb je dat wel opgevouwen? Dat kun je toch niet zo in een koffer proppen? Die overhemden, kijk nu toch eens! Dat kan alleen een man bedenken. Wacht maar, dan neem ik alles mee naar de keukentafel en dan zal ik het netjes voor je inpakken. Heb jij geen onderbroeken mee? O ja, ik zie het al. Maar dat zijn er toch veel te weinig? En heb je geen hemdjes? Will draagt altijd een hemdje. Hè Will? O, hij is alweer naar buiten...’ Ze babbelt door en Sanne ziet Stef langzaam lichtgroen worden van ellende. Lara loopt ook naar buiten. Ze schudt haar hoofd naar Sanne en zegt: ‘Ik zag het ook wel aankomen.’

‘We moeten nog eens rustig praten. Maar ik denk dat het beter is, zo,’ fluistert Sanne terug.

Op dat moment gaat de poortdeur open. Er verschijnt een gezicht om de hoek.

‘Oei, val ik in feestelijkheden? Is er iemand jarig? Sanne?’

‘Meneer Hoogeboom!’ Sanne zegt het verrast, maar op hetzelfde moment dat ze zijn naam noemt, weet ze waarvoor Daniël Hoogeboom er is. Hij komt met het testament van Nana. Dat is nog steeds niet afgehandeld.

‘Nee, er is geen jarige. De wind was mijn kant op,’ lacht Sanne.

‘Welkom!’

‘Zeg alsjeblieft Daniël,’ herinnert de oude heer haar.

‘Ja, natuurlijk! Lieve mensen, dit is Daniël Hoogeboom, de buurman van Nana Klaassen, met wie ik naar Montaillou ben gereisd om haar de kans te geven de laatste dagen van haar leven door te brengen op de plek waar ze zo gelukkig is geweest met haar Marinus de Meyere. Kom aan tafel en neem taart!’ Sanne schuift een gebaksbordje zijn kant op en staat op.

‘Koffie?’

‘Graag. Ik heb het testament van Nana bij me.’

‘Dat dacht ik al,’ zegt Sanne.

‘Jij staat erin. Als enige.’

‘U mag het ook voorlezen waar iedereen bij is. Zij weten toch al alles van me,’ glimlacht Sanne.

‘Nou, Stefs koffer is weer bijna ingepakt, hoor!’ roept Cathy, terwijl ze naar buiten stapt. ‘Hij heeft wel weinig sokken, maar hij zegt dat hij vaak met blote voeten in zijn schoenen loopt. Ik vind dat zo mal, mannen zonder sokken. Maar dat zal wel modern zijn of artistiek of zo. Ik ben blij dat mijn Will niet aan die flauwekul doet. Volgens mij is het ook heel slecht voor het binnenleer van je schoen. Dat raakt toch aangetast door al dat voetzweet, denk je niet? Is er nog appeltaart? Stef komt nog niet. Die pakt eerst de rest in. Er kan nu meer in de koffer, weet je. Ik heb alles netjes gevouwen. Ja, een koffer, dat moet je met beleid doen. Anders gaat er bijna niets in. De meeste mensen doen het totaal verkeerd. Een koffer, weet je...’

‘Als deze kofferinpakcursus klaar is, lees ik het testament voor,’ belooft Hoogeboom aan Sanne.

‘Spannend,’ knikt ze.

– S –

Een halfuurtje later is het zover. Hoogeboom zit aan de tuintafel en leest voor, al samenvattend. Iedereen luistert stil, zelfs Stef is er even bij komen zitten, Sanne duidelijk negerend.

‘We moeten later maar even rustig praten,’ zegt ze tegen hem. Hij knikt stug.

‘Het komt er dus op neer...,’ zegt Hoogeboom, terwijl hij met duim en wijsvinger in het horlogezakje van zijn vest voelt, ‘...dat Nana je een sleutelkaart nalaat met een code.’ Hij haalt een soort creditkaart tevoorschijn, legt die op tafel en schuift hem naar Sanne toe.

Ze pakt de kaart op, ziet naam en logo van een groot bedrijf waar je opslagruimte kunt huren en ziet meteen ook dat iemand er een code op gezet heeft met een viltstift: J01W54.

‘Wat vind ik daar?’

‘Geen idee,’ zegt Hoogeboom.

‘Mag dat wel? Ik bedoel: is dat legaal? Moet ik daar geen erfbelasting over betalen of zoiets?’

‘Over een sleutelkaart? Nee hoor,’ zegt Hoogeboom. ‘Ik heb de hele administratie van Nana afgerond en niets wijst erop dat zich daar iets van waarde bevindt. Waarschijnlijk staan er wat spulletjes. Ze had nogal opgeruimd aan het eind van haar leven. Nou ja, je hebt zelf haar appartement gezien.’ Sanne knikt. Ze herinnert zich hoe verbaasd ze was te zien hoe kaal de flat was ingericht, zonder persoonlijke herinneringen.

‘Ze geloofde erg in onthechten en ontspullen. Ik denk dat ze haar dierbaarste dingen heeft bewaard in een opslag. En dat jij mag beslissen wat ermee gebeurt. Als je wilt, ga ik wel met je mee.’

‘O, ik wil ook wel mee, hoor,’ zegt Daan meteen. Zijn ogen glanzen.

‘En ik!’ Abel steekt ijverig zijn vinger op. Uiteindelijk verzekert iedereen Sanne ervan dat ze dit heus niet alleen hoeft te doen. Iedereen wil wel mee. En doordat iedereen speculeert over de inhoud van de ruimte die Sanne kan openen met de sleutelkaart, denkt niemand meer aan het aanstaande vertrek van Stef.

Na een uurtje besluit Lara afscheid te nemen. De kleine Jan begint te jengelen van vermoeidheid.

‘Deze hier moet nodig lekker slapen in zijn autostoeltje,’ lacht ze. Dan staat Stef op.

‘Mag ik met je mee?’

Iedereen kijkt op en luistert mee. Wat superongemakkelijk, bedenkt Sanne. Nu moet hij weer met zijn dochter mee! Maar hij heeft geld zat. Hij kan zo een ander huis kopen van de opbrengst van zijn boeken. Ze hoeft geen medelijden met hem te hebben. En toch vindt ze het een onhandige situatie. En het wordt nog ongemakkelijker als Lara niet meteen reageert en Cathy zegt: ‘Je moet wel met iemand meerijden, zeker? Want je mag nog niet zelf rijden, zo kort na de operatie. Toch? Ik weet nog dat die nicht van mevrouw Drop, dat is de werkster, weet je, die kennen jullie natuurlijk niet, maar Sanne wel, enfin, die nicht dus, die heeft een paaltje omver gereden toen ze officieel van haar verzekering niet mocht rijden. Die had namelijk een nieuwe heup. En weet je wat zo’n paaltje kost? Het was zo’n verkeerspaaltje met van dat fluor erop, ken je die? Nou, dat is nog een heel gedoe geworden met die verzekering en met de gemeente. Of met de provincie. Dat kan ook. Ik weet eigenlijk niet of dat paaltje buiten de gemeentegrens stond, want dan is het officieel van de provincie, meen ik... dus dat werd een heel gedoe, zelfs de rechter kwam eraan te pas...’ Cathy ratelt door.

Onderwijl vegen Daan en Abel stiekem lachtranen uit hun ogen, schudt juffrouw Schaap haar wijze hoofd, kijkt Daniël Hoogeboom met zijn mond open verbijsterd naar Cathy, zit Rinke haar kleine zus Eefje onverstoorbaar voor te lezen uit de Donald Duck en brengen Wichard en Jennifer de koffiekopjes naar de keuken om te ontsnappen aan het verbale geweld van Cathy.

Lara zegt: ‘Is goed pap. Gaan we meteen op Funda kijken naar een huis. Hoog tijd dat je iets voor jezelf koopt dat wat meer basis biedt dan een stacaravan of een tuinhuisje.’

Stef knikt. Voordat hij met Lara meeloopt, zegt hij tegen Sanne:

‘Ik bel je. Dan ronden we alles af.’

‘Prima,’ zegt ze. En zo voelt het ook. Ze kijkt hem na en weet dat hij nu uit haar leven wandelt. En dat werd hoog tijd. Juffrouw Schaap kijkt met haar mee en mompelt: ‘De liefde is als rode wijn, die licht verandert in azijn.’

‘Er zijn flessen die je jaren kunt bewaren,’ zegt Sanne.

– S –

De volgende dag staat Peter Granides ineens in De Roos en de Koekoek. Hij zegt: ‘Slaapt je man nog? Ik stond aan te bellen, maar er doet niemand open.’ En als Sanne hem verbaasd aanstaart, voegt hij toe: ‘Ik kom voor de oefeningen! Van Stef!’

‘Och hemel, ja. Dat is ook zo,’ mompelt ze.

‘Is hij... Ik bedoel, er is toch niets ernstigs gebeurd? Is hij opgenomen?’ Granides kijkt haar bezorgd aan. Ze schudt haar hoofd en glimlacht.

‘Nee, laten we het zo formuleren: Stef zet zijn revalidatie elders voort. Heb je zin in koffie?’

‘Graag.’

Als ze samen aan de antieke tafel achter in de zaak zitten, met een nespresso uit de machine, vertelt ze in grote lijnen wat er is gebeurd.

‘Zal ik contact met hem opnemen?’ aarzelt Granides.

‘Dat zou ik zeker doen. Misschien zit hij wel in de buurt en kun je er zo heen. Het verbaast me dat hij niet even zelf de afspraak met jou heeft verzet.’ Terwijl Sanne het zegt, bedenkt ze dat dat haar eigenlijk totaal niet verbaast. Stef is vast met zijn hoofd bij zijn nieuwe boek en hij denkt totaal niet aan fysiotherapie.

‘Het is heel belangrijk dat hij goed revalideert,’ zegt Granides ernstig. Dan lichten zijn ogen op. ‘Maar jij bent dus weer vrij?’ Sanne lacht.

‘Nee, absoluut niet. Ik ben getrouwd met de winkel, met mijn vrienden, mijn familie, mijn hond en mijn kat. Ik heb een rijk en vol leven en dat maakt me wel vrij, maar ik ben het niet!’

‘Maar vrij genoeg om een keer gezellig met mij een hapje te eten.’

‘O ja, natuurlijk,’ zegt ze luchtig. En meteen weet ze dat ze hem niet leuk vindt. Dat ze eigenlijk iedereen die de term ‘een hapje eten’ gebruikt, niet leuk vindt.

‘We spreken meteen af,’ haast Granides zich. Hij pakt zijn telefoon en zoekt zijn agenda op.

‘Vanavond?’ Sanne schudt haar hoofd. ‘Morgen? Overmorgen? Zaterdag? Vrijdag? Zondag? Misschien een lunch?’

‘Laten we er nog over bellen. Ik heb mijn agenda niet hier en ik houd hem niet bij in mijn telefoon. Ik laat het je nog weten, oké? Het heeft toch geen haast?’

‘Nee nee, natuurlijk niet.’ Ze staat meteen op als ze ziet dat hij het laatste slokje van zijn koffie neemt.

‘Dan moet ik me nu excuseren. Er zijn klanten in de zaak en Daan is in het magazijn aan het werk.’ Granides staat op.

‘Natuurlijk! Dan ga ik meteen met jouw Stef bellen.’ Hij krijgt een kleur. ‘Steensma, bedoel ik. En een andere afspraak maken. En ik ga de hometrainer weer in de auto zetten. Die staat nu bij jouw keukendeur. Ik moet hem dit wel in rekening brengen.’

‘Natuurlijk. Je hebt groot gelijk,’ knikt Sanne. Onderwijl loopt ze in de richting van de klanten die bij een vitrinekast vol skeletten van kleine dieren staan te kijken.

‘Ik bel je! Vanavond!’ Peter Granides knipoogt naar haar.

‘Goed hoor,’ zegt Sanne. En terwijl ze naar de vrouwen loopt, die elkaar wijzen op het skeletje van een mol, bedenkt ze dat liefde wel vaker overgaat. Ze was zo verschrikkelijk verliefd op Peter Granides toen ze een jaar of vijftien was, dat ze destijds dacht dat ze aan haar gebroken hart zou sterven, toen hij het uitmaakte. En nooit vergat ze haar eerste liefde. Maar toen ze hem weer ontmoette, was die vlam aardig gedoofd en nu vindt ze hem ronduit irritant, terwijl ze niet eens precies waarom. Dat kan toch moeilijk door dat ene zinnetje komen van ‘een hapje eten’, bedenkt ze grijnzend.

‘Kan ik u helpen?’ vraagt ze aan de klanten. ‘Of kijkt u liever in alle rust even rond?’

En daarna gaat het leven weer gewoon zijn gang. Ze laat Hazel uit, zorgt voor Pilou, die elke avond knorrend op haar schoot komt liggen, ze werkt lange dagen, houdt contact met alle mensen die haar lief zijn en hoort niets van Stef. Alleen Lara belt haar op om te vertellen dat Stef een flat heeft gekocht in de stad en dat ze hem helpt met inrichten.

‘Papa zal wel met je afspreken om alles af te ronden, denk ik. Maar wij houden sowieso contact, hè?’ Sanne belooft het, maar ze weet nu al dat daar niet veel van terecht zal komen.

En dan doet ze eindelijk wat ze al veel eerder had willen doen: ze plant een bezoek aan de opslagruimte waar Nana haar de sleutel van naliet.

– S –

‘Wat ga je zondag doen?’ Sinds ze zichzelf heeft voorgenomen juist die zondag naar de opslagruimte te gaan om te zien wat Nana haar heeft nagelaten, stelt iedereen die ze ontmoet dezelfde vraag. Marleen heeft een geweldig idee: samen een dagje naar Amsterdam, shoppen én naar het Rijksmuseum. Om naar Rembrandts huwelijksportretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit te kijken.

‘Uniek toch? Zulke enorme doeken? Meer dan levensgroot! Ik moet ze zien! Heb jij het gerestaureerde Rijksmuseum al gezien? Ik wil er zo graag heen. Ik weet ook de perfecte plek om na afloop lekker te eten,’ zegt Marleen.

‘Ik pak m’n agenda,’ zegt Sanne. ‘Want zondag kan ik niet.

Maar het is wel een steengoed idee! Ik ga zeker met je mee.’

Dat laatste zegt ze ook tegen kleindochter Rinke die graag wilde dat haar oma kwam kijken naar de halve finale die ze moest spelen voor de clubkampioenschappen tennis.

‘Ik kom zeker. Maar niet bij de halve finale. Ik kom wel naar de finale,’ belooft ze. Rinke lacht om zoveel vertrouwen. Daan en Abel willen dat ze komt lunchen en daar maakt ze een diner van. Hoeft ze zich daar meteen niet meer druk om te maken. Natuurlijk willen de jongens op Hazel passen.

‘Maar wat ga je dan doen?’

‘Cathy helpen met behangen,’ zegt ze. En ze hoopt vurig dat Cathy vandaag of morgen niet ineens de winkel in stapt. Dat doet ze gelukkig niet, maar ze belt wel. En ook haar vertelt Sanne dat ze die zondag druk is. ‘Behangen bij Daan en Abel,’ zegt ze, vastbesloten om de behangsmoes vanaf nu aan iedereen te verkopen.

Behalve natuurlijk aan juffrouw Schaap. Die fop je niet.

‘Veel plezier, zondag,’ zegt Schaapje, als ze aan het eind van de dag haar pipowagen uitkomt.

‘Dank u wel,’ zegt ze. Ze kijkt Schaapje onderzoekend aan. Wordt het een leuke dag zondag? Is het een verrassing wat Nana in de opslag heeft staan? Of is het gewoon een verzameling oude rommel?

‘Ik heb wat kruidenzakjes voor je gemaakt. Dan kun je die meenemen.’

‘Naar de opslag, bedoelt u.’

‘Ja, ja. Dat ook.’ Schaap vist drie kruidenzakjes uit haar schoudertas, drie bolletjes in rood geruite stof, dichtgeknoopt met een stukje touw.

‘Dat ook?’ herhaalt Sanne. Schaapje lacht.

‘Je bent een oplettende luisteraar. Absoluut.’

‘Ik heb die bolletjes dus ook nog voor iets anders nodig?’ Schaapje schudt even ongeduldig haar hoofd.

‘Vragen, vragen... Houd die kruidenzakjes nu maar bij je. In je zak of zo. Beter mee verlegen dan om verlegen, zeg ik altijd maar. Wie bedacht is op een hagelbui en regen, komt meestal zon en warmte tegen. Je kunt maar beter duiken voordat de stok zwaait. Dat zeggen ze toch altijd?’

‘Ik had het nog niet eerder gehoord,’ zegt Sanne geheel naar waarheid. ‘Maar ik snap wel wat u bedoelt.’

‘Nou, dat is al heel wat,’ vindt Schaap lachend. Ze knijpt Sanne even liefkozend in haar onderarm en zegt: ‘Ik moet snel naar huis. Ik heb gedroogde solidago hangen en dat ga ik nu in een theemengsel doen. Vanavond maak ik alle zakjes klaar. Ideaal als vochtafdrijvend middel, wist je dat? Dan hoef je die pilletjes niet tegen hoge bloeddruk!’

‘Solidago?’

‘Guldenroede.’

‘O, die.’

‘De natuur is zo’n rijke voorraadkamer. Nou, ik hoor wel hoe het allemaal afloopt, zondag. En als je luisterende oren zoekt: ik bak ‘s ochtends boterkoek.’

‘Met gember?’

Schaap knikt. ‘Met gember.’

‘Ik houd hem tegoed. Ik eet bij Daan en Abel. En als ik eerst aan die boterkoek begin...’

‘Ik neem de boterkoek wel mee naar De Roos en de Koekoek, maandag,’ belooft Schaap. En jouw dag eindigt dus in elk geval leuk!’ Sanne kijkt haar oplettend aan.

‘Dat klinkt alsof hij niet leuk begint?!’

‘Och, nou ja, leuk, leuk, dat is misschien ook wel, nou ja...’ Schaapje loopt mompelend weg en Sanne kijkt haar verbaasd na.

Pas als ze die zondagochtend, na de ochtendwandeling met Hazel, aan de ontbijttafel zit met graancrackers van de warme bakker, heerlijke belegen kaas, een scharreleitje en een mok koffie, snapt ze wat Schaapje voorzag: de keukendeur gaat open en Stef stapt naar binnen.

‘Ik kom de laatste zaken met je regelen,’ zegt hij plompverloren.

‘Goedemorgen Stef,’ zegt Sanne kalm.

‘Dat mag van mij gewoon zonder alle plichtplegingen. Even zakelijk afhandelen en dan ben ik weer weg. Waar heb je mijn spullen staan?’ Stef kijkt onrustig om zich heen, alsof hij een stapel verhuisdozen verwacht in de hoek van de kamer.

‘Koffie?’ vraagt Sanne.

– S –

‘Nee.’ Stef schudt ongeduldig zijn hoofd.

‘Dus geen koffie?’

‘Nee.’ Hazel komt haar mand uit om hem te begroeten. Ze loopt kwispelend om hem heen, maar hij bukt zich niet om haar even aan te halen. Zelfs Pilou, die op de bank ligt te slapen, keurt hij geen blik waardig. Sanne ziet hem staan, groot, boos, onhandig. Waarom maakt hij het zichzelf zo moeilijk? Oké, ze kunnen niet meer met elkaar verder. Maar dan kun je toch alles wel netjes afhandelen? Gewoon beleefd? Waardig? Ze heeft de kruidenbolletjes van juffrouw Schaap op tafel liggen en pakt ze nu stevig vast.

‘Moet ik er nog lang op wachten? Of zal ik zelf gaan zoeken?’

vraagt Stef.

‘Joh, doe niet zo raar! Als ik had geweten dat je kwam, dan had ik alles hier in de kamer gezet. Je had me even kunnen mailen. Of appen. Of bellen. Communicatiemogelijkheden zat, tegenwoordig.’ Sanne heeft de kruidenzakjes in haar broekzak gepropt en neemt de laatste slok uit haar koffiemok.

‘Dus je gaat eerst verder met ontbijten?’ briest Stef.

‘Nee. Ik neem de laatste slok koffie. Anders wordt-ie koud. En daarna ga ik je laten zien waar ik je spullen heb staan. Ik heb alles in verhuisdozen gedaan. Die staan in het tuinhuis. Ik heb het netjes gesorteerd, zodat je het niet meer hoeft uit te zoeken. Ik heb alleen je kleren gecombineerd met je boeken. Anders worden die dozen zo zwaar.’

‘Hm.’ Hij maakt een grommend geluid en keert zich om, klaar om het huis weer uit te lopen, op weg naar het tuinhuis.

‘Dank je wel, Sanne,’ zegt Sanne op de toon van een moeder die haar kind voorkauwt hoe het dient te reageren als iemand iets aardigs voor je doet.

Stef reageert er niet op. Hij loopt weg en Sanne hoort dat hij de keukendeur niet sluit. Hij rekent erop dat ze hem volgt. En daar heeft ze op slag totaal geen zin in. Hoezo komt hij hier onaangekondigd binnendenderen en hoezo neemt hij aan dat ze dan meteen klaarstaat om hem toegang te verschaffen tot zijn spullen?

‘Misschien omdat die spullen van hem zijn?’ vraagt het kleine duiveltje op haar schouder. En dat is waar. Maar ze staan in haar huis en niemand kan van haar verwachten dat ze meteen paraat staat om gedienstig de boel over te dragen. En Stef al helemaal niet. Ze heeft genoeg gepikt. Meer dan genoeg. Ze pakt een nieuwe cracker en belegt hem aandachtig met kaas. Nog voordat ze de eerste hap neemt, staat Stef weer binnen.

‘Het tuinhuis zit op slot.’

‘Ja.’ Ze neemt een hap. Wat zijn die crackers toch ontzettend lekker! Graskaas. Dat is het. De kaasboer liet haar proeven en ze was meteen verkocht. Zalig!

‘Waar is de sleutel?’

‘Onder de bloempot met de geraniums. Dat weet je toch nog wel?’ Ze zegt het verbaasd. Maar ze weet dat hij daar niet ligt. Ze heeft de sleutel van het tuinhuis in de keukenla gelegd. Bij de flessenopener. Die hoeft nu niet meer onder de bloempot.

Dat was handig toen Stef er nog was, Stef die altijd verstrooid alles kwijtmaakte en dus enorm geholpen was door die ene sleutel die altijd op dezelfde plek lag, zodat hij erbij kon, ook als Sanne niet thuis was.

‘Daar ligt hij niet.’

‘O nee?’ Ze neemt een hap van haar cracker. En dan besluit ze dat ze genoeg heeft gepest.

‘Wat raar. Nou ja, ik heb nog een sleutel. Wacht maar.’ Ze schuift haar bordje weg en staat op.

Even later loopt ze met Stef mee naar het tuinhuis. In een hoek staat een aantal verhuisdozen. Stef opent de bovenste.

‘Laten we ze maar even doorkijken. Dan zie je meteen of alles er is,’ biedt Sanne aan.

‘Ik neem heus niet aan dat je iets achterhoudt,’ zegt Stef. Sanne steekt haar hand in haar broekzak. Ze voelt de kruidenzakjes van Schaapje. Ze glimlacht en zegt: ‘Je boek met aantekeningen heb ik immers ook achtergehouden?’ Hij knikt.

‘Dat is waar.’ Hij rommelt in de dozen, haalt er spullen uit en stopt ze weer terug. Dan recht hij zijn rug en mompelt: ‘Nou ja, van dat aantekenboek, dat had ik eigenlijk ook wel verdiend.’ Er valt een stilte. Hij kijkt haar aan en zegt: ‘We hebben een goede tijd gehad, samen.’ Ze knikt.

‘Ja. Dat hebben we.’

‘Daar ben ik je echt dankbaar voor. Het was heel bijzonder.’ Stef steekt zijn hand naar haar uit. Sanne aarzelt.

– S –

Hij houdt zijn hand zo, dat ze haar hand in de zijne moet leggen. En dan volgt er een omarming. Dat weet ze. En ze wil niet verder met Stef. Het leidt nergens toe, het maakt haar niet gelukkig.

Ze steekt haar hand uit en geeft hem een hand. Stevig. En ze zegt: ‘Dat vond ik ook. We hebben een bijzondere tijd met elkaar gehad.’ Ze laat zijn hand los en zegt: ‘Ik zal de kruiwagen uit de schuur pakken. Dan kun je die dozen makkelijker meenemen.’ Stef is even van zijn stuk gebracht. Hij had blijkbaar echt gedacht dat zijn uitgestoken hand tot iets anders zou leiden. Nu zegt hij een beetje verbouwereerd: ‘O, ja, wat een goed idee.’

Ze helpt hem nog de dozen in de kruiwagen te tillen, daarna kijkt ze toe hoe hij zijn laatste sporen uit haar leven verwijdert. Als hij aarzelt voordat hij in zijn auto stapt, zegt ze: ‘Misschien zien we elkaar nog weleens bij Lara? Rij voorzichtig!’ En ze zwaait hem hartelijk na.

Daarna brengt ze Hazel naar Daan en Abel.

‘Was Stef hier nu net?’ vraagt Abel nieuwsgierig. Sanne knikt.

‘Hij kwam wat spullen ophalen.’

‘Dus het wordt niks meer?’

Sanne lacht. ‘Nee lieverd, dat wordt niks meer. Ik zie jullie bij het avondeten, oké?’

‘We hebben mosselen. Lekker hè?’ Daan geniet al bij voorbaat.

‘Heerlijk!’

Ze rijdt zingend over de snelweg en als ze de afslag neemt naar het enorme gebouw waar zich de opslag van Nana bevindt, beseft ze dat ze de hele rit geen moment heeft gedacht aan Stef. En nu ze wel aan hem denkt, voelt ze het als een opluchting dat ze geen rekening hoeft te houden met zijn terugkeer.

‘Ik begin er ook nooit meer aan,’ zegt ze hardop, terwijl ze op een knop drukt waarmee de slagboom van het complex opengaat.

Als ze haar auto heeft weggezet, is het nog even een puzzel hoe alles werkt. Maar al snel loopt ze met haar sleutelkaart over de vijfde verdieping, door lange smalle gangen, op zoek naar het juiste nummer van de opslagbox. Als ze die heeft gevonden is het gemakkelijk om de deur te openen. Ze hoort een klik en rolt dan het luik omhoog. Er gaat automatisch een licht branden in de ruimte. Aan de rechterkant van de ruimte staat een rek met planken. Elke plank staat vol verhuisdozen: een hele wand vol. Aan de linkerkant staan allemaal antieke meubels. Genoeg om een heel huis mee in te richten. Sannes mond valt open. Hier staat genoeg om De Roos en de Koekoek voor een halfjaar mee te bevoorraden! Er is een antiek spijlenbed, een houten tafel, een kastje, een salontafel, stoeltjes zonder leuningen, een paar grote stoelen, prachtig bekleed, alles Queen Ann, schat ze. Tegen de wand staan spiegels, ingelijste prenten en pentekeningen, ingekleurd met aquarel. Ze schuift een doos naar voren en maakt hem open: zilverwerk, kannen en schaaltjes.

Er is een doos met porselein, er is een doos vol beeldjes, een verzameling bijzondere eierdoppen, een doos vol waaiers van maraboeveren en van beschilderde Chinese zijde, er is een doos vol kleding; fluweel, kantwerk en satijnen kragen, een doos vol hoeden, een doos vol sieraden in cassettes, prachtige colliers, armbanden en ringen. Er is zoveel, dat ze beseft dat Nana pas aan het eind van haar leven afstand heeft gedaan van haar bezittingen. Tijdens haar leven heeft ze verzameld en zich omringd met prachtige spullen. Ze fluit tussen haar tanden als ze een doos opent met antieke poppen en een doos vol blikken speelgoed. Deze erfenis is echt geld waard, beseft ze.

Op de terugweg bedenkt ze dat ze een verhuiswagentje moeten huren. Dan kunnen ze alle spullen naar de voorraadschuur brengen en rubriceren. Maar had Nana wel gewild dat alles in de verkoop kwam? Waarom zit er geen persoonlijk schrijven bij deze erfenis? En waarom heeft Nana ook in haar persoonlijke brief niets aan haar verteld? Ergens zit er iets dwars bij Sanne. Het klopt gewoon niet. Ze besluit nog eens langs te gaan bij de oude buurman van Nana, notaris Daniël Hoogeboom. Waar zijn Nana’s persoonlijke spullen? Papieren, foto’s, brieven en documenten? In een opwelling rijdt ze naar het zorgcomplex waar Nana een woning huurde. Waarom zou ze wachten? Ze gaat nu meteen naar Hoogeboom. Misschien heeft hij wel meer informatie. Bovendien, wie heeft al die tijd de opslagruimte betaald?

– S –

Als Sanne aanbelt, duurt het niet heel lang voordat de oude Hoogeboom voor het glazen paneel naast de deur verschijnt. Hij kijkt haar geschrokken aan.

Wat ziet hij er slecht uit! Sanne schrikt een beetje van zijn verschijning; hij is niet geschoren en draagt een overhemd vol vlekken. Die indruk had ze de vorige ontmoetingen totaal niet van hem gekregen. Wat is er met hem aan de hand?

‘Och lieve kind, ik had je totaal niet verwacht!’ Hij staat ineens rechtop en ziet er op slag zoveel beter uit dan zo-even, dat Sanne even geen woorden weet te vinden.

‘Ik wilde u iets vragen,’ begint ze aarzelend. Hij stapt opzij en zegt: ‘Kom gauw binnen. Ga in die stoel zitten, daar in de hoek. Ik verwacht zo twee neven van me. Dat wordt een raar bezoek. Jij bent vanaf nu mijn hulp in de huishouding. Jij schilt de aardappels. Wacht, die haal ik voor je. Ze staan in de keuken.’ Hij is in twee stappen bij het kleine keukenblok en duwt haar een mandje met aardappels in haar handen.

‘Daar staat een pannetje. Mesje in de keukenla. Vlug, vlug!’

Sanne staat midden in de aanleunwoning en kijkt stomverbaasd van het aardappelmandje in haar handen naar Daniël Hoogeboom.

‘Daar heb je ze al!’ kreunt Hoogeboom dwars door de rinkelende bel heen. Hij zakt weer een beetje in en sloft naar de deur. Onderwijl sist hij: ‘Zitten en schillen!’

Sanne laat zich op een oude skaileren stoel zakken en kijkt om zich heen. Wat een treurig interieur heeft Hoogeboom. Ook daarop had ze hem nooit getaxeerd. Wat een verschrikkelijke krakkemikkige oude bende. Totaal smakeloos en kapot.

‘Jongens, jongens, dus jullie komen je oude oom nog een keer opzoeken,’ zegt Hoogeboom. Zijn stem lijkt ineens anders, als van een stokoude man die de controle over zijn geluid kwijt is.

‘Wij begrepen dat u heel ziek bent,’ zegt een man. Hij kijkt over de schouder van Hoogeboom heen naar Sanne. Die knikt hem begroetend toe.

‘Dat is mijn hulp. Ik kan niets meer,’ zegt Hoogeboom moeizaam. Hij zwaait vaag naar Sanne. ‘Kom binnen, Timon en Jasper. Pak een stoel en ga zitten. Koffie?’

‘Laat mij dat doen,’ zegt Sanne meteen. Ze springt op. ‘Wilt u hier niet zitten, meneer Hoogeboom?’

‘Graag, graag. Ik lust wel koffie.’

‘Doe mij maar een frisje,’ zegt de ene neef. De andere knikt.

‘Mij ook.’ Ze staan nog steeds. De ene trekt aarzelend een stoel naar achteren bij het kleine formicatafeltje. Het is een metalen stoel met een gescheurde plastic zitting. De andere neef kijkt verbijsterd in het rond.

‘Wat is er in hemelsnaam met uw meubels gebeurd, oom Daan?’

Hoogeboom verbergt zijn hoofd in zijn handen.

‘Dat heb ik allemaal moeten verkopen, jongen.’

‘Moeten verkopen???’

‘Is limonade oké? Er is geen frisdrank in de koelkast,’ meldt Sanne. Ze kijkt de twee mannen aan. Ze zijn tussen de veertig en de vijftig, goed gekleed, dure overhemden en goede schoenen. Ze ziet dat de ene man een Rolex draagt en ze weet bijna zeker dat het een echte is. De ene zit op een gammel stoeltje en de andere staat naast de tafel.

‘Ik hoef eigenlijk niets,’ zegt hij. ‘Dank u.’

Sanne keert zich weer om en zoekt in de kastjes naar een filter en een blik koffie. Terwijl ze koffie zet voor Hoogeboom, luistert ze mee.

‘Wij hoorden dat u ziek was,’ zegt de man nog een keer.

‘Ja. Ik heb niet lang meer,’ bevestigt Hoogeboom. Hij klinkt alsof hij nu al zijn laatste adem uitblaast en Sanne kijkt bezorgd om. Maar als hij haar even snel aankijkt, ziet ze een glinstering in zijn ogen die haar geruststelt.

‘Suiker en melk, meneer Hoogeboom?’ Hij knikt. ‘Graag.’

‘Maar uw meubels! Uw verzamelingen, het zilver, de dinky toys, het porselein!’ De staande man kijkt vertwijfeld om zich heen.’

‘Ik had speelschulden. Enorme speelschulden,’ kreunt Hoogeboom. ‘Ik zit nog steeds in de schuldsanering. Deze inboedel komt van de kringloop. Ik heb niets meer. Nou ja, ik heb nog wel iets wat jullie kunnen erven.’

De mannen zwijgen en wachten af.

‘Ik heb een schuld van vijftigduizend euro. Dat is de erfenis. Maar dat wordt nog wat hoger met de begrafeniskosten erbij.’ Hoogeboom knikt erbij, langzaam, berustend en verdrietig.

‘Maar zo fijn dat jullie je oude oom willen ondersteunen in zijn laatste zware dagen! Daar ben ik oprecht verheugd over.’

– S –

Na deze mededeling is de tweede neef ook gaan zitten.

‘Schuld?’ herhaalt hij. ‘Schuld? Volgens mama waren uw verzamelingen duizenden guldens waard!’

‘Ach ja, mijn kleine zusje. Zo treurig dat we haar te jong moesten wegbrengen,’ zegt Hoogeboom met een glimlach.

‘U was niet op de begrafenis, toch?’ vraagt een neef.

‘Ik was niet uitgenodigd. Hadden jullie me vergeten? Ach, ik snap het wel. Onze band was niet hecht, tot nu toe. Maar dat is allemaal verleden tijd. Ik heb mijn neven terug om me te helpen! Jullie hebben geen idee hoe opgelucht ik ben. Er zijn namelijk ook ziektekosten, weet je. Dat loopt enorm op. De basisverzekering vergoedt lang niet alles en ik heb steeds meer dure medicijnen nodig. Wat heerlijk om terug te kunnen vallen op de familie.’ Hoogeboom hijgt nu, vermoeid na de lange toespraak. Hij leunt achterover in de groene stoel en doet even zijn ogen dicht. Sanne heeft inmiddels een kop koffie ingeschonken en maakt een cupje koffiemelk open.

Ze begrijpt nauwelijks in wat voor toneelstuk ze is beland. Is Hoogeboom echt zo ziek en zo armlastig? Ze kan het zich bijna niet voorstellen!

‘Alstublieft,’ mompelt ze, terwijl ze de koffie voor Hoogeboom op de tafel zet.

‘Dank je, kind,’ kreunt hij.

‘Kan ik u echt niets aanbieden?’ vraagt ze aan de neven, die elkaar vol verbijstering zitten aan te kijken. Ze schudden hun hoofd.

‘Dan ga ik uw eten voorbereiden,’ zegt ze. Ze stapt weer terug naar het keukenblokje en trekt een la open. Daar ligt tot haar grote verrassing zilveren bestek in een mooie roodfluwelen cassette. Ze sluit hem meteen weer en opent een andere lade, waar ze een keukenmesje vindt. Ze begint te schillen.

‘Kan ik om te beginnen wat geld bij jullie lenen om mijn medicijnen te betalen?’ vraagt Hoogeboom.

De neven staan allebei op.

‘Sorry, maar daar kunnen we niet aan beginnen. We hebben een hypotheek, studerende kinderen, wij hebben echt geen geld over,’ zegt de ene neef.

‘Nee. Inderdaad. Sterkte met uw ziekbed,’ zegt de andere neef. Hij doet meteen een paar passen naar de deur. Zijn broer volgt hem.

‘Maar...? Jullie zeiden door de telefoon toch dat familie er moet zijn voor elkaar? En ik heb jullie echt nodig! Ik ben ernstig gokverslaafd. Ik val zo weer terug in mijn slechte gewoontes. Misschien kan ik bij jullie komen wonen? Dat zou toch echt een prima oplossing zijn?’ Hoogeboom kijkt zijn neven vol wanhoop aan.

‘Ja, nou ja... dat is natuurlijk echt onmogelijk! Hoe bedenkt u het. Nou eh, dag! Dag mevrouw.’ Ze struikelen bijna over elkaar en over hun eigen voeten om zo snel mogelijk de deur uit te komen.

‘Prettige dag verder,’ wenst Sanne. Ze stopt meteen met schillen en loopt mee naar de deur.

‘Wij komen er wel uit,’ zegt de ene neef nog. Dan staat de andere neef al in de gang. Hij snauwt: ‘Ja, schiet nou maar op.’ Sanne sluit de deur en keert zich naar de kamer. Daar zit Hoogeboom in zijn stoel. Hij kijkt haar helder en vol humor aan.

‘Dat ging erg goed,’ zegt hij tevreden.

‘Ik kom uit de opslagruimte met de spullen van Nana,’ zegt Sanne. ‘Of moet ik zeggen: de spullen van Daniël Hoogeboom?’ Hij lacht zachtjes en zegt: ‘Betrapt! Zijn ze echt weg?’

Even zijn ze heel stil. Maar ze horen niets. Sanne opent de deur en kijkt voorzichtig om de hoek. De gang is leeg. Niemand meer te bekennen.

‘Ze zijn weg,’ knikt ze.

‘Ga zitten,’ gebaart Hoogeboom. ‘Ik ben je een verklaring schuldig. Maar wacht, laten we eerst een mooi glaasje port nemen op de goede afloop.’ Hij staat verrassend soepel op en opent de deur van een lelijk eiken wandmeubeltje. Daar staat een prachtig kristallen glasservies en wat flessen. Hij knipoogt.

‘Er zijn grenzen natuurlijk. Een goed glas, dat heb ik nog niet opgegeven!’ Hij schenkt met vaste hand in en heft zijn glas.

‘Proost, Sanne! En luister.’ Hoogeboom vertelt. Over vroeger, het mooie grote huis waar hij opgroeide, een jeugd met een gouden randje; de hbs-tijd, de hockeyclub, zijn vader die staatssecretaris was en zijn moeder die benefietgala’s organiseerde. En zijn zusje Cecilia, verwend tot op het bot, die het grootste deel van het familiekapitaal erdoorheen joeg met een leven vol feesten, drank, drugs en mannen die haar in de steek lieten.

‘Ik heb nog een foto van haar. Wacht!’

– S –

Ze kijken samen naar de foto.

‘Mooi was ze, hè? Mijn zusje,’ zegt Hoogeboom. ‘Mooi en een beetje gek.’ Hij zucht. ‘Mijn ouders haalden haar altijd weer op, als ze aan de grond zat. Het was een bijzondere persoonlijkheid, vol energie en charisma. Maar ze ging aan zichzelf kapot. Dat wel. We raakten behoorlijk verwijderd. Ik was altijd aan het studeren, aan het werk, bloedserieus was ik. Ik veroordeel haar manier van leven niet. Integendeel. Ik zou willen dat ik iets van haar levenslust had gehad, toen ik jonger was.’

‘Ze is heel mooi,’ zegt Sanne.

‘Nana was een beetje als zij. Hoewel, Cecilia gaf nergens om. Niet om de gevoelens van een ander, in elk geval. Nana wel. Die had een warm hart. Cecilia hield alleen van haar zonen. Die heb je net gezien.’

‘Waarom kwamen die hier dan zo ineens langs?’ vraagt Sanne.

‘Ze belden me op. Totaal onverwacht. Hun moeder is alweer een paar jaar dood en ze herinnerden zich zeker ineens een oude suikeroom. Ik kreeg meteen achterdocht toen ze informeerden naar de verzamelingen, waar hun moeder over vertelde. ‘Heeft u dit nog? Heeft u dat nog? Mogen we eens langskomen?’ Blablabla. In een opwelling zei ik dat ik erg ziek was. En dat een bezoek niet zo uitkwam. Maar toen werden ze nog enthousiaster!’ Sanne schiet in de lach.

‘Ze zagen de erfenis naderen, natuurlijk.’ Hoogeboom knikt.

‘Ik heb het bezoek nog een behoorlijke tijd kunnen afhouden. Lang genoeg om mijn hele inboedel te laten opslaan, mijn huis in te richten met deze troep en jou alles na te laten. Want jij hebt voor Nana gezorgd in haar laatste uren. En dat is me alles waard.’

Sanne is even stil. Dan zegt ze: ‘Dat is natuurlijk veel te veel. Dus nu de neven waarschijnlijk permanent verdreven zijn, gaan we dit huis weer inrichten zodat het een leuke plek wordt om te verblijven. Bent u dat met me eens?’

Hoogeboom kijkt om zich heen.

‘Ja, deels wel. Ik had graag wat mooie meubels terug. Want echt vreugde biedt deze entourage niet. Maar alle verzamelingen wil ik niet terug. Die gaan naar De Roos en de Koekoek. En de meeste meubels ook. Want zo vol als het hier ooit was, wil ik het absoluut niet meer.’ Hij klapt vergenoegd in zijn handen.

‘Wat ontzettend goed dat je net langskwam! Dat kon toch eigenlijk niet mooier!’

Sanne lacht.

‘Het kan altijd ietsje mooier. Wat vindt u ervan om die aardappels te laten staan en met me mee te gaan naar Daan en Abel? Die hebben mosselen. En wij hebben een mooi verhaal. Dat is een goede ruil, toch?’

‘Geweldig,’ knikt Hoogeboom. ‘Maar dan doe ik eerst fatsoenlijke kleren aan en ik ga me even scheren. Ik voel me net een landloper.’

In de auto zegt Hoogeboom: ‘Ik denk dat ik de komende weken voor de zekerheid een aantal keer met mijn neven ga bellen. Zo ongeveer...’ En met een krakerig stemmetje kreunt hij: ‘Timon?? Spreek ik met Timon? Of ben jij dat Jasper? Ik ben je oom! Oom Daan! Ik laat alles lopen en ik heb incontinentieluiers nodig. Maar die kan ik niet betalen! Kunnen jullie me helpen? Alsjeblieft???’

Sanne schudt lachend haar hoofd.

‘Wat bent u slecht,’ zegt ze.

‘Nou ja, dan weet ik tenminste zeker dat ze nooit meer langskomen!’ zegt Hoogeboom. ‘Zullen we even langs een winkel rijden en wat extra mosselen kopen? Ik heb enorme trek na dit avontuur! Dan nemen we meteen wat mooie flesjes wijn mee voor onze gastheren. Hè, ik heb er zo’n zin in!’

‘Ik ook. Ik verheug me nu al op de gezichten van Daan en Abel als je dit geweldige verhaal vertelt! En als ik vertel wat er allemaal beschikbaar komt voor de verkoop in De Roos en de Koekoek. Ze geloven hun oren niet! Dan maken we meteen een afspraak wanneer we uw huis weer leuk inrichten,’ zegt Sanne.

‘Ik heb daar een paar klusjesjongens voor. Die hebben me ook geholpen alles weg te brengen,’ zegt Hoogeboom.

‘Goed idee,’ vindt Sanne. Ze rijdt het parkeerterrein op van een grote supermarkt die ook op zondag geopend is.

En dan ziet ze hem ineens lopen. Een neef van Daniël Hoogeboom. Jasper? Timon? Ze heeft geen idee welke. Ze sist meteen tegen Hoogeboom: ‘Bukken! Vlug!’ Ze grist de hondendeken van de achterbank, waar Hazel altijd op ligt.

– S –

‘Bukken, Hoogeboom! Nu!’

De oude Hoogeboom kijkt haar stomverbaasd aan. Sanne ziet de ene neef om zich heen kijken. Even kijkt hij zijn oom recht in het gezicht en dan pas duikt Hoogeboom weg. Sanne ziet aan het gezicht van zijn neef dat hij zijn oom heeft herkend. Ze rijdt door, stapvoets over de volle parkeerplaats, tot ze een plek heeft gevonden.

‘Zijn ze er nog?’ vraagt Hoogeboom vanonder de hondendeken.

‘Ik weet het niet,’ zegt ze naar waarheid. Hoogeboom kreunt.

‘Hij zag me.’

‘Ja.’ Ze zegt het kalm. Maar ze weet meteen wat dat impliceert. Dat Hoogeboom altijd op zijn hoede moet zijn als er iemand aanbelt. Dat hij, door zijn appartement weer in te richten, zich achtervolgd weet door twee hebberige neven die azen op zijn erfenis. En dat hij door die wetenschap geen rustig moment meer zal kennen.

‘Blijf maar liggen. Ik stap uit en als ik ze zie, dan hang ik wel een mooi verhaal op. Dat ik boodschappen met u doe op therapeutische basis of zo, als enige uitje in de hele week. Zoiets.’ Hoogeboom lacht.

‘Dat klinkt ontzettend geloofwaardig.’ Sanne grinnikt ook. Ze pakt haar tas en stapt uit. Als ze naast de auto staat, kijkt ze goed om zich heen. Geen neef te bekennen.

‘Blijft u hier? Dan haal ik even de wijn en een extra bak mosselen. Ik ben zo terug!’

‘Prima. Ik zit trouwens onder de haren van die deken!’

‘Ja, het leven van een onderduiker is geen rozengeur en maneschijn natuurlijk,’ zegt Sanne. ‘Tot zo!’

De neven staan haar op te wachten vlak na de glazen schuifdeuren van de winkel. Ze camoufleert haar schrikreactie, knikt ze afstandelijk toe en loopt naar de stapel winkelmandjes.

Maar die ontsnappingskans geven ze haar niet.

‘Zat onze oom nou in jouw auto?’ vraagt de ene man zonder omhaal.

‘Ja, we doen boodschappen.’ Ze zegt het kortaf, ongeduldig.

‘Waar is hij nu dan?’ Sanne fronst haar wenkbrauwen.

‘Wat is dit voor onvriendelijk verhoor? Hoezo ‘waar is hij nu dan’?’

‘Hij leek ons doodziek. We snappen niet dat hij ineens in staat is om naast jou in een auto te zitten,’ legt de andere neef uit.

‘Ik heb verantwoording af te leggen aan de vrijwilligersorganisatie waar ik voor werk en ik meen dat ik met mijn verpleegkundige achtergrond in staat ben om gezondheidsrisico’s af te wegen tegen hartenwensen als een tochtje met de auto. Daar hoef ik u verder dus niet over te informeren. Ik wens u een prettige dag verder. U beiden.’ Ze heeft nu drie keer nadrukkelijk ‘u’ gezegd om het hinderlijke ongevraagde tutoyeren van de neven te corrigeren, keert zich naar de mandjes en pakt er eentje. Daarna loopt ze zonder nog een woord te zeggen de supermarkt in. Maar ze hoort de ene neef nadrukkelijk zeggen: ‘Meld hem maar dat hij nog lang niet van ons af is met zijn slechte toneelspel.’ Zijn broer lacht honend met hem mee. Sanne keert zich niet om, laat aan niets merken dat ze de boodschap heeft meegekregen en loopt rechtop door. Als ze weet dat ze uit zicht is, rent ze naar het viskoelvak. Ze pakt er snel twee bakken mosselen uit en rent door naar de wijnafdeling. In no-time heeft ze haar boodschappen bij elkaar, ze rekent snel af, bedankt voor alle zegelacties en spaarmogelijkheden en vliegt met haar boodschappen de winkel uit.

Als ze bij haar auto is, ziet ze tot haar opluchting dat daar niets aan de hand is. Integendeel: Hoogeboom ligt heerlijk te slapen onder zijn hondendeken.

Pas als ze de auto voor de heg van haar tuin parkeert, wordt hij wakker.

‘Ik sliep als een os,’ zegt hij.

‘Van de commotie,’ snapt Sanne. ‘Maar ik heb slecht nieuws over die neven van u. Die laten voorlopig niet los.’

Hoogeboom zucht. Dus zegt ze meteen: ‘En ik heb ook goed nieuws. We gaan daar vanavond nog een oplossing voor verzinnen.’

‘Dat klinkt fantastisch,’ zegt hij. ‘Ik heb in mijn hele leven nog niet zoveel spannends beleefd als vandaag. Ik zou die neven uit dankbaarheid bijna opnemen in mijn testament!’

Die avond liggen Daan en Abel over tafel van het lachen, als Sanne en Daniël Hoogeboom vertellen wat er allemaal is gebeurd. Maar dat Hoogeboom niet terug kan naar zijn flat, is meteen duidelijk.

‘Misschien proberen ze u straks wel te vermoorden,’ zegt Abel, met veel gevoel voor drama.

– S –

Een definitieve oplossing voor De oude Hoogeboom is er niet zo snel, maar wel een tijdelijke: de oude notaris neemt zijn intrek in het schrijfhuis van Stef. Hij eet mee met Sanne, soms met Daan en Abel en hij gebruikt de badkamer van Sanne, zodra ze naar De Roos en de Koekoek is.

Twee weken later zegt hij de huur van zijn aanleunwoning op en laat hij alles leegruimen. Het schrijfhuisje richt hij in met meubels uit de opslag. Juffrouw Schaap helpt hem met inrichten, elk moment dat ze geen klanten heeft in haar pipowagen.

‘Hartstikke lief van u,’ zegt Sanne, een beetje opgelucht dat zij niet gevraagd wordt om mee te helpen met gordijnen en ander gedoe.

‘Die arme man moet er toch een beetje gezellig bij zitten? Het wordt straks winter, hè? Dat huisje is niet geïsoleerd, Sanne. En het is een oude man. Op onze leeftijd krijg je het eerder koud,’ zegt Schaapje bezorgd.

Hoogeboom zelf geniet van de drukte om hem heen, van het inrichten van zijn huisje, van het zien van de eerste collecties die te koop worden aangeboden in De Roos en de Koekoek en van de maaltijden die hij nu niet meer alleen hoeft te nuttigen.

‘Ik leef helemaal op,’ zegt hij geregeld tegen iedereen die maar wil luisteren. En dat zijn er veel. Cathy vindt hem een aanwinst, zo’n gezellige man! Ze kletst de oren van zijn hoofd en heeft niet in de gaten dat Hoogeboom ondertussen zijn ogen sluit en een tukje doet. Rinke vindt Hoogeboom een lieverd en nog zo ontzettend slim ook! Hij legt haar veel uit over Nederlands recht en over economie, zodat ze er nu serieus over nadenkt om die richting te kiezen.

‘Ik zou best een beroemde strafpleiter willen worden, oma,’ zegt ze op een dag. ‘Of iets met internationaal recht. Of Europees. Hartstikke boeiend allemaal.’ Eefje sleept alle voorleesboeken die ze maar kan vinden mee naar Hoogeboom en hij leest onvermoeibaar voor. Maar hij valt toch het meest in de smaak bij juffrouw Schaap, bemerkt Sanne. Die kan zo lief zeggen: ‘Nog een kopje thee, Daniël? Met zelfgebakken rabarbertaart?’ Dan lacht hij zo tevreden en gelukkig.

En dan komen de brieven. Het verzorgingshuis stuurt ze door, want daar heeft Hoogeboom zijn adres achtergelaten. Sanne geeft hem de drie enveloppen nietsvermoedend; er komt wel eens meer doorgestuurde post. Maar dit keer wordt hij bleek.

‘Dat is van de neven,’ zegt hij. Hij ritst ze open en leest. Daarna gooit hij ze naar Sanne.

‘Lees zelf maar,’ zegt hij. ‘Ik word er misselijk van.’

Sanne leest.

‘Beste oom Daniël, U kunt zich niet zomaar verstoppen voor uw familie. We weten dat u liegt en dat u helemaal niet aan de grond zit. Denkt u nu echt dat u aan ons kunt ontsnappen? Wij zijn uw familie en bovendien zijn we uw enige wettelijke nazaten. U kunt ons niet zomaar aan de kant schuiven. Dat zou zo ontzettend oneerlijk zijn. We weten wat u uw zusje, onze moeder, heeft beloofd. U zou altijd voor haar jongens zorgen, mocht dat nodig zijn. We hebben het bewijs in een brief van u aan haar. U moet zeggen waar u bent. U heeft een ereschuld aan haar.’

Zo gaat het in alle drie de brieven door, in allerlei variaties. De enige erfgenamen in de familie, blablabla, ereschuld.

‘Ik word er misselijk van,’ mompelt Hoogeboom.

‘Heeft u die belofte werkelijk gedaan?’ vraagt Sanne.

‘Ik kan het me niet herinneren.’

‘Raar dat ze er geen kopietje bij doen. Nou ja, u hoeft er niet op te reageren, toch?’

‘Nee.’ Hoogeboom zegt het aarzelend.

Een week later liggen er weer drie brieven in de bus. Daarbij zit een verzoek van het aanleuncomplex om deze briefschrijvers het juiste adres door te geven.

‘Er komen om de dag brieven van dezelfde afzender. Mogen wij uw adres doorgeven? Of wilt u dat zo spoedig mogelijk zelf doen?’

Hoogeboom belt het complex en geeft door dat hij wordt gestalkt door de schrijvers van de brieven en dat hij pertinent niet wil dat iemand zijn adres doorgeeft.

De week daarop komen er vier brieven en een aantekening van de administratie van het complex dat Hoogeboom stappen moet ondernemen.

‘Doet u op zijn minst aangifte bij de politie, zodat dit stopt. Het kost ons nodeloos veel tijd.’

‘Ze hebben gelijk,’ zucht Hoogeboom.

– S –

Sanne ziet de oude notaris verpieteren, week na week, brief na brief.

‘Die arme man. Wat kunnen we voor hem doen? Hij zou die brieven gewoon weg moeten gooien. Maar ze blijven maar komen,’ zegt ze op een dag tegen juffrouw Schaap. Die staat net een boterkoek in punten te snijden voor bij de koffie. Het is een prachtige herfstochtend, Hoogeboom zit op het bankje voor zijn huisje, dat allang geen schrijfhuisje meer is. Hij gooit de bal voor Hazel op het gras; de hond apporteert elke keer braaf en legt de bal weer in zijn schoot.

‘Ik ga wel even met hem praten. Ik zal hem vertellen dat er zo koffie is. Of gaan we buiten zitten?’ vraagt Schaap.

‘Buiten. Nu kan het nog,’ zegt Sanne. Daan en Abel komen de poortdeur in, zwaaien naar haar en begroeten Hoogeboom. Sanne kijkt toe door het keukenraam.

‘Er moet toch een oplossing zijn. Een simpele oplossing. Je gunt die man toch het allerbeste? Het is zo’n schat,’ verzucht ze.

‘Ja. Dat vind ik nou ook,’ zegt Schaap ernstig. Ze loopt naar buiten en begroet Daan en Abel. Die omhelzen haar en lopen dan naar de keukendeur. Sanne ziet hoe Schaapje naast Hoogeboom gaat zitten. Hij kijkt opzij, vertederd en vol liefde. Hij is ook dol op haar, bedenkt Sanne. Ze ziet hoe hij haar hand pakt. Dan breng hij de hand van Schaapje naar zijn lippen en drukt er een kus op. Ze ziet Schaapje lachen.

‘Sanne! Is die boterkoek van Schaap! Zalig! Ik heb er zo’n zin in! Heeft ze er gember doorheen gedaan? Dat vind ik echt het allerlekkerst van de hele wereld. Ja! Ik ruik gember! O, mijn zondag kan niet meer stuk. Het leven is leuk! Sanne! Wat sta je daar nou? Schiet eens op met die koffie! Of gaan we buiten zitten? Ja hè? Nu kan het nog. Ik zeg net tegen Abel: ‘We kunnen nog best buiten zitten.’ Heerlijk, zo’n zachte herfst. Dat hebben we wel verdiend na die natte zomer. Ja toch? Wat kijk je nou? Wat zie je?’ Daan is eindelijk klaar met zijn relaas. Hij staat inmiddels naast Sanne en hij ziet wat zij ziet. Ze zien allebei dat Daniël Hoogeboom zich voorzichtig naar juffrouw Schaap toebuigt en haar kust, zacht en behoedzaam. Als de beeldjes van het boertje en het boerinnetje, lippen op lippen, mond op mond. Hij houdt haar vast bij haar schouders en zij slaat haar armen om zijn hals.

Abel staat nu ook achter hen en kijkt mee. Dan zegt hij nuchter: ‘Natuurlijk. Dat is de oplossing voor alles. Schaap en Hoogeboom zijn verliefd. Hij vraagt haar, zij zegt ‘ja’ en ze trouwen in gemeenschap van goederen. Daarmee erft zij alles wat hij nalaat en heeft niemand meer last van ereschulden of neven. Die neven nodigen we uit voor de bruiloft.’

Hij zegt het zo nuchter, dat Sanne meteen de slappe lach krijgt.

‘En we moeten ook maar stoppen met kijken. Ik voel me een beetje een voyeur,’ zegt Daan. Ze keren zich alle drie om en gaan kopjes en boterkoek op het dienblad zetten.

‘Ik draag het wel naar buiten. Ze zullen nu toch wel uitgezoend zijn,’ zegt Abel. Sanne voelt alweer een lachkriebel opkomen.

‘Ik ben zo gelukkig hiermee! Wat een zaligheid, zo’n liefde tegenkomen als je het helemaal niet meer verwacht!’

‘Ja, ik kan ook alleen maar lachen van geluk,’ knikt Daan.

‘Maar dat komt mede door die boterkoek met gember. Kom op, kinderen, schiet eens op! Het water loopt me in de mond.’ Als ze buiten komen, zitten Schaapje en Hoogeboom nog steeds naast elkaar op het bankje. Ze houden elkaars handen vast en knikken tevreden naar Sanne, Daan en Abel.

‘Wij hebben een plan,’ zegt Hoogeboom even later aan de koffietafel. Hij knikt Schaapje liefdevol toe. ‘Wij sluiten een verstandshuwelijk om de neven af te schrikken. Dan is Titia mijn erfgenaam en hoeven ze hun best niet meer te doen met al die emotionele claims. Dan ben ik voor altijd van ze af.’

‘Een verstandshuwelijk,’ herhaalt Abel. Hoogeboom en Schaapje knikken tevreden. Hij kust haar nog een keer op haar handen. Abel schudt zijn hoofd.

‘Dan moet het nu wel een keer afgelopen zijn met dat gezoen, hè? Dat doe je niet in een verstandshuwelijk.’ Hoogeboom begint te lachen, Schaapje lacht haar aanstekelijke kakellachje en Sanne zegt: ‘Een bruiloft. Een jurk!’

‘Die maak ik natuurlijk zelf,’ zegt Schaap meteen.

– S –

Binnen twee weken is Hoogeboom bij juffrouw Schaap ingetrokken.

‘Die lovebirds laten er geen gras over groeien,’ is het ongezouten commentaar van Daan.

‘Hè Daan, wat ordinair,’ verzucht Abel. ‘Alsof Schaap en Hoogeboom.... Nou ja, ik maak die zin niet eens af!’

‘Ik denk ineens aan juffrouw Schaap, ingesmeerd met zelfgemaakte aardbeienjam en dat Hoogeboom dan...’ begint Daan. Meteen loopt Sanne de winkel in met haar handen op haar oren.

‘Ik luister niet meer naar jullie,’ roept ze alleen nog achterom. Maar iedereen is blij voor het nieuwe paar en juffrouw Schaap straalt als nooit tevoren.

‘Het is een bijzonder cadeau, zo’n liefde op latere leeftijd,’ zegt ze op een dag tegen Sanne. ‘Het is ook een ander soort liefde, kalmer en trager. Ik leer te genieten van wat de tijd mij nog geeft, voordat het voorbij is. Wie geluk in jaren telt, slaat kostbare minuten over! Zo is het toch? We moeten alles tellen, lieve Sanne. Elke minuut. En in dankbaarheid aanvaarden.’

Hoogeboom zegt het anders. Die beweert op een dag: ‘Als ik niet voor haar sprankelende geest was gevallen, dan toch minstens voor haar boterkoek. En haar appeltaart. En die rabarbertaart niet te vergeten. Kortom: die vrouw is geweldig. Ik ben al vijf kilo aangekomen.’

Maar dan hoort Cathy van de nieuwe liefde. Die steigert door de telefoon.

‘Wat moeten die ouwe mensen nog? Dat is toch raar! Waarom zou je op die leeftijd je privacy opgeven voor een ander oud mens? Voor je er erg in hebt, ben je aan het verzorgen. Ja, dat is toch zo? Er zal er binnenkort toch wel eentje ziek worden. En dan is die ander de klos. Dat wordt me een ellende. Zie je juffrouw Schaap die ouwe Hoogeboom al uit bed tillen? Of in bad? Dat kan ze toch helemaal niet meer? Het zijn allebei mensen van een dag! Het is vragen om ellende. Straks moet er eentje een verpleeghuis in en dan mag die ander niet mee. Moeten ze weer uit elkaar. Dat is toch triest? Dan kun je beter alleen blijven. Dan weet je wat je hebt. Ik zeg altijd tegen Will, ik zeg: ‘Denk maar niet dat ik ooit nog iemands sokken ga wassen. Dat doen ze allemaal maar lekker zelf. Aan mijn lijf geen polonaise. Jij bent de laatste.’ Dat vindt Will wel fijn. Maar ik zeg ook: ‘Denk erom, ik ben niet zo van de verzorging. Dus als je wat gaat mankeren, moet je wel zorg kunnen inkopen. Ik heb daar geen talent voor. Sorry.’ Ja, beter eerlijk alles uitspreken in een relatie. Daar kun jij nog wat van leren, Sanne! Ik denk dat jij altijd veel te veel meegaat met die kerels die je in huis haalt. En als het tegenvalt, dan schop je ze er weer uit. Trouwens, die Stef, schrijft die nog? Daar hoor je ook niet veel van, hè?’

‘Ben je klaar?’ informeert Sanne.

‘Ja hoor,’ zegt Cathy. ‘Ik moet ophangen, want mijn kleinzoon komt zo. Dag!’

Sanne staart daarna nog zeker een paar minuten naar haar telefoon om terug te halen wat Cathy allemaal zei. Dan schudt ze haar hoofd en zegt hardop: ‘Een mooie dag om de ramen te lappen.’ Dat gaat ze vervolgens doen. En terwijl ze haar spons in de emmer gooit, bedenkt ze hoe heerlijk het is om iets te ondernemen wat je helemaal begrijpt. Soms wil een mens niet dieper denken dan een emmertje met een scheutje spiritus en een ouwe zeem. Terwijl ze de keukenramen aanpakt en de spinnen wegjaagt, denkt ze aan Stef die pas nog de Gouden Strop heeft gewonnen voor zijn laatste thriller Meisje gevraagd. Ze denkt met een glimlach aan Thijs, de eeuwige acteur, ze denkt aan Rob, haar grote liefde en ze denkt met een glimlach aan Frank, de vader van Wichard. Dan denkt ze aan juffrouw Schaaps gezegde: ‘Wie geluk in jaren telt, slaat kostbare minuten over.’ Ze zeemt het laatste raam streeploos en bedenkt dat er zoveel gelukkige minuten waren, dat ze ze bijna niet kan tellen. Dat heb ik dan toch niet slecht gedaan! Ze gooit de spons in de emmer en kijkt om zich heen. Klaar. Ik bel Marleen. Misschien heeft die zin in een strandwandeling.

Marleen is onmiddellijk in voor een uitwaaisessie.

‘Ik rijd er nu heen. Dan zie ik je daar. Ik trakteer op een lunch!’ roept ze. ‘Want ik heb nieuws!’

– S –

Hazel rent meteen enthousiast voor haar uit de strandopgang af. Sanne staat even stil bovenaan het duin. Wat een prachtige dag. Er staat aardig wat wind, kytesurfers maken capriolen in de branding en links van haar zijn ze in een grote groep aan het windzeilen; de lage karretjes scheuren over het brede strand. Ze geniet van de geur van de zee, van de wind in haar gezicht en van de najaarszon.

‘Sanne!’

Marleen staat beneden op het strand naar haar te zwaaien.

‘Marleen!’

Sanne loopt met grote trage sprongen het pad af en landt in de armen van Marleen.

‘Veel te lang niet gezien, hè?’ zegt ze. Ze omhelzen elkaar en lopen al pratend naar de vloedlijn. Wat heb jij allemaal gedaan? Hoe is het met iedereen? Sanne vertelt, Marleen luistert. En dan zegt Marleen: ‘Die Schaap, die is verliefd. En gelijk heeft ze! Ik ga samenwonen met Paul.’

‘Echt waar?’ Sanne hapt tegen de wind in naar adem. Ze kijkt naar het stralende gezicht van Marleen.

‘Ja. We hebben de knoop doorgehakt. Weet je, Schaapje heeft gelijk. Paul is dol op me. Hij maakt van elke dag een feest omdat hij zo blij is dat hij bij mij mag zijn. En ik word op mijn beurt weer ontzettend vrolijk van hem! Ik zat almaar te wachten op die ontzettend grote liefde. Je weet wel, dat je in één keer weet: dat is hem! En dat hij dat dan ook weet. En dat je dan samen voor altijd gelukkig bent. Maar misschien is dat wel iets voor in romannetjes. Liefde is anders. Het is meer en tegelijk ook minder. Het is vaak ook een besluit. Dat je je op zekere dag voorneemt: met deze mens ga ik een leven opbouwen. En ik word daar gelukkig mee. Snap je?’

Sanne knikt.

‘Ja. Dat snap ik best.’

‘We vullen elkaar aan,’ vervolgt Marleen. ‘Hij is lief, zorgzaam en gezellig. Oké, ik vind George Clooney veel leuker om te zien en Jeroen Pauw is beter bespraakt en Paul Witteman is slimmer dan mijn Paul. Op sommige gebieden dan. Want van boswachteren weet mijn Paul wel een heleboel. En dat is-ie vanaf nu: mijn Paul!’

‘Wat lief,’ zegt Sanne.

‘Dus ik trek bij hem in. Hij woont in een boswachtershuis aan de rand van de Waterleidingduinen. Dat gebied is onder zijn beheer. Ik heb vanaf volgende week herten in mijn achtertuin!’ ‘Zalig,’ verzucht Sanne. Even trekt er een vlaag jaloezie door haar heen. En twijfel ook. Had ik datzelfde niet kunnen doen met Stef? Nee. Dat had ik niet. Voor Stef was ik niet genoeg, dus kon hij ook niet genoeg zijn voor mij. Weg met de twijfel. Maar die jaloezie blijft licht zeuren. Totdat Marleen zegt: ‘En nu jij. Want Paul heeft een vriend. Een oude vriend. En die is alleen. Ik weet er het fijne niet van, maar Paul is dol op hem. Dus ik had bedacht dat je die moet ontmoeten.’ Sanne verstaat de laatste woorden nauwelijks meer, zo hard moet ze lachen.

‘Ik wil geen oude vriend van Paul en ik wil helemaal niet dat je me gaat koppelen! We gaan lunchen, gekkie. Goh, wat gun ik jou van harte je geluk. Heb je een logeerkamer in dat huis met die herten?’

Als ze aan het eind van de dag rozig en zondoorstoofd naar huis rijdt, parkeert ze even voor het huis van Schaapje om een afspraak te maken voor de bruiloftsplannen. Ze laat Hazel achter in de auto liggen; de labrador doet niet eens een oog open en ligt uitgeput van het rennen, het zwemmen en het apporteren van tennisballen in diepe slaap op haar kleedje.

‘Laten we woensdagmiddag om tafel gaan zitten en plannen gaan maken,’ zegt Schaap. ‘Ik heb geen afspraken en jij kunt best een middag weg uit De Roos en de Koekoek. En als we dan mijn feest in elkaar hebben gezet, gaan we eens serieus op zoek naar een leuke man voor jou. Mijn pendel zegt dat die al ergens rondloopt.’ Sanne schiet in de lach.

‘Ja, als hij nog geboren moet worden, dan is het leeftijdsverschil wel erg groot, hè? Ik ga nu snel naar huis, lieve Schaap. Lekker in mijn eentje!’

Ze zwaait naar Hoogeboom en Schaapje en rijdt weg. Pas als ze over de provinciale weg rijdt, valt het haar op: er rijdt al heel lang een groene auto achter haar.

– S –

Als ze afslaat naar de dijk waaraan haar huis ligt, ziet ze dat de groene auto doorrijdt. Waarom denk ik ineens dat ik gevolgd word? Ze vraagt het zich oprecht af. Waarom zou iemand dat doen? En toch weet ze zeker dat die auto al achter haar reed toen ze op weg was naar het strand. Ze keek in haar achteruitkijkspiegel en dacht: welke malloot kiest ooit voor zo’n vreselijke gifgroene kleur als hij een auto koopt? Die raak je aan de straatstenen niet meer kwijt. Of zijn er mensen die dol zijn op zo’n kleur? Het valt in elk geval wel op. Dus misschien is het wel extra veilig om voor fluorescerend groen te gaan. Maar lelijk vind ik het wel.

Gek toch dat ze zich ineens elke kronkel in die gedachtegang helder herinnert. En de auto bleef maar achter haar rijden. Hij moet zeker ook naar het strand; dat dacht ze nog toen ze haar auto parkeerde.

En nu, op de terugweg, is die auto er weer! Of is het een andere auto met toevallig dezelfde afschuwelijke signaalgroene kleur? Dat kan natuurlijk, denkt ze meteen. Toeval. Doe niet zo mal.

Ze zegt er aan niemand iets over en twee dagen later is ze het hele incident alweer vergeten. Juffrouw Schaap neemt al haar vrije tijd in beslag met ideeën over de bruiloft, kruidenzakjes ter bevordering van het vinden van een geschikte man en stapels lappen van de gordijnwinkel waaruit ze een bijzondere creatie wil samenstellen.

‘Maar wel met diepe zakken. In één zak maak ik een rits. Dat is handig voor je portemonnee.’

‘Ja, stel je voor dat u gerold wordt, terwijl u voor het altaar knielt,’ lacht Daan. Schaap lacht van harte mee.

‘Knielen? Lieve kind, ik kom niet meer omhoog als ik kniel!’ Als ze op woensdagmiddag naar juffrouw Schaap rijdt om bruiloftsplannen op een rijtje te zetten, bedenkt ze dat juffrouw Schaap waarschijnlijk de eerste en enige in Nederland is die ooit trouwt in een jurk met zakken die je kunt dichtritsen. En tegelijkertijd bedenkt ze dat ze dat zelf ook wil. Reuzehandig. Als ik ooit nog eens trouw, wil ik steekzakken. Ideaal, ook voor zakdoeken en pepermuntjes. Ze zoekt op de radio naar een zender die niet voordurend stoort en als ze er eentje gevonden heeft, zingt ze algauw mee met We will rock you van Queen. En dan ziet ze de auto. Knaloranje deze keer. Vlak achter haar. Ze slaat af naar het dorp en ziet dat de auto haar blijft volgen. Dus hij moet ook naar het dorp, sust ze zichzelf. En toch is er iets raars mee. Eerst gifgroen en nu knaloranje. Wat is dit? Om te testen of hij echt achter haar aan rijdt, gaat ze de Molenstraat in. Ze weet dat die weer op de Dorpsstraat uitkomt en eigenlijk alleen maar een paar honderd meter parallel aan de hoofdweg loopt. De auto rijdt niet meer achter haar en ze haalt opgelucht adem. Als ze de Dorpsstraat weer opdraait, is de auto verdwenen.

Een paar meter voor het huis van juffrouw Schaap rinkelt haar telefoon. Het is Wichard, ziet ze in een oogopslag. Ze zet haar auto even langs de weg en neemt op.

‘Mama, we hebben je zo’n tijd niet gezien, dat de kinderen enorm protesteren. Kom je vanavond bij ons eten?’

‘Hartstikke leuk. Doe ik,’ belooft ze.

‘Dan moet je daarna Eefje voorlezen. Dat roept ze nu al de hele tijd in mijn oor. En Rinke heeft dat project over grootouders, dus die wil je nu een diepte-interview afnemen. Ze had er al iets met je over afgesproken, hoop ik?’ Ze lacht.

‘Ik snap het. Ik ben hevig de klos, maar in ruil word ik gevoederd.’

‘Precies!’ roept Wichard. ‘En Rinke zie je de rest van de avond niet meer, want dat vervolg moet ze volgende week al inleveren. Lang leve pubers.’

‘Ach, sommige grote geesten hebben een deadline nodig,’ zegt Sanne laconiek.

‘Vertel dat alsjeblieft niet aan je kleindochter. Dag mam, tot vanavond!’

En nu naar Schaapje, bedenkt Sanne. Of zal ik nog even een bloemetje halen voor de aanstaande bruid? Ja, goed idee. Ze laat haar koppeling langzaam opkomen en kijkt in haar zijspiegel. Aan de overkant van de straat staat de oranje auto. Waar komt die nu ineens vandaan? Of stond die daar al de hele tijd? Er zit iemand in. Met een zonnebril op.

Ze begint te rijden en ziet dat de auto haar volgt.

– S –

Als ze voor het huis van juffrouw Schaap parkeert, rijdt de knaloranje auto voorbij. Ze ziet iemand met een zonnebril achter het stuur, maar of het een man is of een vrouw? Sanne durft het niet te zeggen.

Behoorlijk in de war loopt ze de achtertuin in van Schaapje. Die staat in haar keukentje en haalt net een appeltaart uit de oven.

‘Wat ruikt het hier heerlijk!’ zegt Sanne.

‘Mijn Titia is een heks. Ze tovert met boter en suiker en eieren en appels,’ zegt Hoogeboom tevreden. Hij zit aan tafel en is druk bezig met de iPad, die hij meebracht toen hij bij Schaapje introk.

‘Ik googel naar trouwlocaties,’ verduidelijkt hij.

‘Maar we moeten eerst even iets anders oplossen,’ zegt Schaapje bedachtzaam. ‘We moeten de taart toch minstens een halfuurtje laten afkoelen. Eerst maar eens kijken wat er is met die auto.’

‘Die auto?’ herhaalt Hoogeboom. Schaap knikt.

‘Sanne heeft iets met een auto.’ Hoogeboom kijkt vragend naar Sanne.

‘Is je auto stuk?’

‘Lieve man, luister toch eens even. Je vult de kamer maar met geluid. Stil. Luister!’ zegt Schaapje hoofdschuddend.

‘Ik wilde het niet eens vertellen. Maar ik werd laatst gevolgd door een gifgroene auto. En vandaag door een feloranje! Is dat niet mal?’ Sanne trekt een verontschuldigend gezicht.

‘Dat lijkt me te vreemd om waar te zijn,’ zegt Hoogeboom.

‘Toeval dus.’

‘Dat dacht ik ook. Maar toch...’ Sanne kijkt peinzend uit het raam en het zou haar op dit moment niets verbazen als er een lichtgevend gele auto pal voor het huis zou stoppen. Maar dat gebeurt natuurlijk niet.

Juffrouw Schaap staart naar haar handen en pakt dan haar pendel uit de zak van haar jurk. Ze haalt hem uit het kleine fluwelen zakje en houdt hem even met beide handen vast. Dan zegt ze tegen Sanne: ‘Houd je handen voor me op.’ Gehoorzaam doet Sanne wat Schaap vraagt.

‘Ik googel naar trouwbestemmingen en mijn aanstaande pendelt naar trouwauto’s,’ lacht Hoogeboom.

‘Stil toch, Daniël,’ zegt Schaapje bestraffend. Hoogeboom zwijgt. Schaapje zit totaal in zichzelf gekeerd met de pendel boven Sannes handen. Ze houdt de pendel onbeweeglijk, prevelt een paar woorden en laat de pendel los. Langzaam beweegt de druppelvormige steen in grote kringen boven haar handen. Weer houdt Schaapje de steen vast, mompelt wat en laat hem los. Nu schommelt de steen in een rechte lijn heen en weer. Hoogeboom kijkt zwijgend toe. Het duurt behoorlijk lang, voordat Schaapje haar pendel opbergt en zegt: ‘Ik denk dat ik weet wat er aan de hand is. Maar ik snap niet waarom. Hoewel...’

‘Kun je dat vertellen bij een stukje taart?’ vraagt Hoogeboom.

‘Volgens mij is die nu afgekoeld genoeg.’ Hij wrijft al in zijn handen van pret. En hij krijgt zijn zin, want Schaap zegt:

‘Ik moet er ook nog even over nadenken. Dan kan ik net zo goed die taart aansnijden.’

De taart is natuurlijk nog lang niet voldoende afgekoeld en Schaapje schuift hoofdschuddend in elkaar gevallen punten op de kleine bordjes.

‘Ik vind het zo lekker als het nog warm is,’ geniet Hoogeboom. Hij kijkt verliefd naar juffrouw Schaap en die aait hem over zijn kalende hoofd. Wat zijn ze leuk met elkaar, denkt Sanne. Hoogeboom buigt zich naar haar toe en zegt: ‘Ik heb het schuurtje geïsoleerd en er planken gemaakt. Nu kan Titia daar nog beter haar kruiden stallen. En er is een nieuwe droogkast gekomen achter de schuur. Ik ben veel handiger dan ik ooit had gedacht.’

‘Daniël ontdekt allemaal nieuwe gaven, sinds hij hier woont,’ lacht Schaap.

‘Maar bakken, daar waag ik me niet aan. Jij bent niet te evenaren!’ Hij heeft de eerste grote hap al in zijn mond en blaast om de hitte af te voeren. ‘Die stukken appel zijn nog heet!’ Schaap schudt lachend haar hoofd.

‘En die auto?’ vraagt Sanne.

‘Ja, die auto. Je kent degene die in de auto zit. Zoveel weet ik nu. En het kan geen kwaad. Dat is ook duidelijk,’ zegt Schaap.

‘Zijn het de neven van Hoogeboom soms?’ Sanne bedenkt het in een flits. Maar Schaap en Hoogeboom lachen.

‘Nee, lieverd, die zijn hier al op visite geweest. We hebben ze uitgenodigd! En ze komen ook op de bruiloft. Het is de enige familie die Daniël nog heeft. En nu ze weten dat we gaan trouwen, zijn ze helemaal rustig geworden. Ze hopen nu dat ik eerder doodga, denk ik,’ lacht Schaapje.

‘Maar wie is het dan? En waarom?’

– S –

Schaap kon haar verder niets over de wonderlijke achtervolgers vertellen. En op weg naar Wichard heeft ze niet het idee dat er iemand achter haar rijdt om haar te volgen. Toch kijkt ze nu zo vaak in haar achteruitkijkspiegel, dat het bijna gevaarlijk wordt. Ze wordt er ook nog eens doodmoe van. Dus is het wel heerlijk om even languit op het bed van Eefje voor te lezen tot Jennifer het eten op tafel zet en ze naar beneden roept.

‘Lees je straks verder, oma?’ vraagt Eef.

‘Natuurlijk liefie.’ Ze klapt Otje dicht en vraagt zich even af hoe vaak ze de boeken van Annie MG Schmidt nu al heeft voorgelezen. Gek dat dat nooit verveelt. Haar niet en zeker Eef niet. Die kan alle verhalen makkelijk tien keer horen. Zelfs Rinke schuift soms nog stiekem aan om mee te luisteren en te lachen.

‘Wat eten we eigenlijk?’ vraagt ze aan Eef. ‘Spruitjes?’

‘Neeee! Getsiederrie, nee. Pasta!’

‘Hè wat jammer,’ verzucht Sanne. ‘Ik ben dol op spruitjes.’

Het wordt een gezellige boel aan tafel. Rinke heeft haar telefoon op tafel gelegd en neemt meteen alle antwoorden op die Sanne geeft op haar vragen.

‘Het is voor een werkstuk over je familie,’ legt ze uit. ‘Ik heb het maar lopen uitstellen na ons eerste interview.’ Ze zucht erbij en draait met haar ogen. Ze wordt alweer vijftien, bedenkt Sanne, terwijl ze naar haar oudste kleindochter kijkt. Wat worden ze groot en wat gaat dat allemaal snel! De kleine Eef, die ze in gedachten nog altijd ‘de baby’ noemt, is in oktober alweer zes jaar geworden. Dan ben je zelfs geen kleuter meer. Dan slaap je al in een groot bed en je draagt het liefst een spijkerrokje en laarsjes met glitters.

‘Nou, de naam van je vader heb je in elk geval,’ zegt Wichard met een grijns. Jennifer kijkt even bezorgd.

‘Komen stiefmoeders ook in jouw werkstuk?’

‘Ja, natuurlijk!’ Rinke zegt het bijna verontwaardigd. ‘Ik heb mijn moeder nauwelijks gekend!’

‘Je was één jaar en een paar maanden toen jouw mam omkwam bij dat auto-ongeluk.’ Sanne zegt het kalm. Ze ziet hoe het Wichard even naar de keel grijpt, dus het is beter als zij het rustig kan vertellen, zonder emoties.

‘Samen met mijn halfzus en mijn halfbroer,’ knikt Rinke. Ze noemen de namen van haar moeder, Hannah Jonkman de Grave Verreest, geboren in 1967, overleden in 2003. En de twee kinderen, Johan Christiaan en Marlene Tesselschade.

‘Wat verdrietig allemaal, hè?’ Rinke zegt het stilletjes. Niet uit gemis, beseft Sanne. Maar meer omdat ze ineens begrijpt hoe triest het kan zijn als je terugkijkt naar alles wat er in het verleden is gebeurd.

‘Omzien gaat altijd gepaard met weemoed,’ zegt ze.

‘Zo ga ik mijn werkstuk noemen,’ knikt Rinke meteen. ‘Omzien in weemoed. Wat prachtig!’ ‘Weemoed, dat klinkt niet alleen als verdriet. Daar zit ook een glimlach bij. En, en...’ Ze zoekt naar woorden.

‘Moedig. Dat zit er ook in,’ vindt Wichard. ‘Dapper. Doorgaan. Ik roep maar wat.’

‘Je roept wel raak, vind ik,’ knikt Jennifer.

‘Dat vind ik ook,’ zegt Sanne. Ze noemt meer namen en jaartallen. Wichards vader, Rinkes opa, Frank Molenaar. ‘Of eigenlijk Franciscus Lambertus. Hij was van 1953. Beroep: baggeraar.’ vertelt Sanne. ‘Mijn ouders waren Mathilde Goedhart, geboren in 1924, overleden in 2000, en Jan van den Broek, geboren in 1920 en overleden in 1973.’

‘Dan was mijn overgrootmoeder dus heel lang weduwe,’ ontdekt Rinke.

‘Ze hertrouwde met Henk Portielje. Met hem is ze nog heel gelukkig geweest. Ik heb nog veel foto’s. Die kunnen we wel inscannen.’

Rinke begint helemaal te stralen. ‘Ik vond het zo’n stomme opdracht. Maar dit is eigenlijk wel heel leuk!’ Iedereen aan tafel vind het interessant. Alleen voor Eef duurt al dat gepraat over vroeger veel te lang.

‘Mag ik op de iPad? Papa! Ma-am… mag ik...?’

‘Een kwartiertje,’ zegt Jennifer. ‘Dan gaan we naar bed.’

‘Brengt oma me dan?’

‘Zeg daar maar eens nee tegen,’ lacht Sanne.

Het is al laat als ze naar huis rijdt. Op de snelweg rijdt er een auto achter haar met aan de rechterkant alleen stadslicht. Die heeft een kapotte lamp, ziet Sanne meteen. Ik moet mijn lichten ook eens controleren. Het wordt al zo snel donker en je bent meteen minder zichtbaar. En je kunt er nog een bekeuring voor krijgen ook. Ze neemt de afslag en rijdt nu op de dijk. Achter haar rijdt nog steeds de auto met de kapotte lamp.

– S –

Als ze afslaat naar haar huis, ziet ze in haar achteruitkijkspiegel hoe de auto met de kapotte verlichting langsrijdt. Ze kan niet veel zeggen over het model of de kleur. Misschien donkergrijs of zwart of blauw, in elk geval een gedekte tint. En een hoekig model. Een oude Volvo misschien? Ze schudt haar hoofd. Ik moet me niet druk maken. Ik denk nu altijd en overal dat ik gevolgd word. Ook als het niet zo is en er gewoon een auto dezelfde kant op moet als ik. Ze begroet haar Hazel en kriebelt de hond, die meteen kwispelend bij de keukendeur staat, liefkozend achter de zachte labradororen.

‘Lieve, lieve schat,’ fluistert ze. Want door al dat gepraat over jaartallen en leeftijden is ze er ineens van doordrongen dat Hazel alweer dertien jaar oud is. En hoewel ze nog kerngezond is, is dat toch een hele leeftijd.

‘Jij wordt de oudste labrador van het hele land, hè?’ fluistert ze. En ze beseft dat er duizenden hondenbazen zijn die op een goed moment in hun leven dat soort zinnen hebben gefluisterd. Ze schudt haar hoofd. Ik kan er maar beter niet aan denken, besluit ze. Als je een hond neemt, dan weet je bij voorbaat dat je verdriet in huis haalt. Want je raakt dat allerliefste en trouwste op aarde op een zeker moment onherroepelijk kwijt.

‘Kom, we gaan uit.’ Ze zegt het zo in mineur, dat Hazel aarzelend kwispelt.

‘Uit!’ herhaalt ze, hoger nu. ‘Lekker uit!’

Nu springt Hazel dolenthousiast om haar heen en als ze naar buiten stappen, rent ze meteen vooruit het erf af. Sanne schijnt met haar zaklantaarn om te zien waar de hond heen gaat. Het is een stikdonkere nacht, de maan zit verscholen achter de wolken. Bij Daan en Abel is het ook donker; de jongens zijn zeker al naar bed. Heel in de verte ziet ze licht van de stal bij de eerste boerderij. Maar verder is alles gehuld in duisternis. Ze vangt Hazel in de lichtbaan van haar zaklamp en ziet meteen dat ze naar een auto rent die verderop langs de smalle dijkweg staat geparkeerd.

‘Hazel, hier!’ beveelt ze streng. Ze heeft wel een idee wat daar in die auto in het midden van de nacht gebeurt. Er staan vaker stelletjes langs de stille landweg geparkeerd. En ze heeft er geen zin in dat die jongelui zich te pletter schrikken omdat er ineens een hond blaffend tegen de ramen opspringt. Hazel reageert niet op haar geroep. Ze roept nog een keer.

‘Hazel! Hier!’

Dan hoort ze ineens de portier van de auto dichtslaan. Verbaasd richt ze haar zaklamp op de auto. Was er iemand buiten de auto? Zat er geen stelletje in te vrijen? Ze hoort hoe de motor van de auto wordt gestart en dat lukt niet in een poging. Tot drie keer toe wil de auto niet aanslaan en dan draait de motor. Ze roept voor de laatste keer: ‘Hazel! Hier! Nu!’

De hond staat stil en kijkt om.

‘Hierrrrr!’

Hazel rent op haar af en ze ziet dat de auto wegrijdt. Het nummerbord! Ze richt de zaklamp en probeert het te ontcijferen. Het is een grijze auto. Het nummerbord begint met KB. De auto trekt zo snel op, dat ze geen tijd heeft om de rest van het nummer te lezen. Maar wat ze tot haar ontzetting wel ziet, zodra de auto de flauwe bocht volgt die de dijkweg in de verte maakt, is dat de rechterkoplamp nauwelijks iets van de dijk verlicht. Dat licht is stuk. Dit is de auto die achter haar reed op de snelweg en dezelfde afslag nam. Dit is geen toeval. Ook dit keer werd ze weer achtervolgd.

En in plaats van angst voelt ze nu woede opkomen. Ze wordt zo ontzettend kwaad, dat ze keihard door het duister de auto naschreeuwt: ‘Wat moet je nou, idioot! Wie ben je! Flikker op, gek!’

Hazel komt meteen dicht tegen haar aan staan, alsof ze haar wil troosten. Ze aait de hond en fluistert tot slot: ‘De volgende keer dat je achter me rijdt, trap in ik in één keer zo vol op mijn rem, dat je boven op me duikt. Dan zullen we eens zien wie je bent. Wacht maar. Ik krijg je nog wel.’

Warme melk met honing helpt die avond niet om zorgeloos in slaap te vallen. En als ze eenmaal slaapt, droomt ze dat ze stikt in haar airbag.

– S –

De collecties van Hoogeboom zijn een enorm succes in De Roos en de Koekoek. In overleg met Daan en Abel presenteren ze elke verzameling apart. Er komen steeds uitgebreide artikelen in de krant over het bijzondere aanbod en Hoogeboom weet ook haarscherp aan te geven op welk deel van zijn collectie ze zich moeten concentreren als ze de presentatie doen. Zo is er bij de collectie antieke poppen een schildpadpopje dat zo gaaf is, dat ze nu al weten dat ze het eigenlijk beter zouden kunnen laten veilen. Maar dankzij Hoogeboom kunnen ze een goede prijs vaststellen en zijn ze de pop al kwijt voordat ze haar in de winkel kunnen laten zien. Gelukkig vindt de nieuwe eigenaar het geen punt om zijn aankoop zolang in de vitrine te laten.

Ze trekken enorm veel publiek dat grotendeels komt om te kijken, maar de enkele aankopen maken alles meer dan goed. En als de bezoekers geen duur museumstuk meenemen uit de collecties van Hoogeboom, dan kopen ze wel een paar mooie kristallen onderzetters, een handbeschilderde Japanse waaier of een bijzonder ornament om in de kerstboom te hangen. De door Sanne aangekochte engelen met echte linnen jurkjes, afgezet met prachtige kanten stroken, zijn een enorme hit en de muziekdozen met de afbeelding van de stal erop gaan ook als warme broodjes de winkel uit.

De Roos en de Koekoek is inmiddels een landelijk begrip geworden; er verschijnen artikelen over de winkel in alle grote lifestylebladen en woonmagazines. Maar ook in alle vrouwenbladen en zelfs in de bijlagen van NRC, Het Parool en de Volkskrant heeft de winkel met dit bijzondere aanbod een plaats gekregen. Het mooiste en meest persoonlijke verhaal stond echter in de regionale krant: een interview met Daan, Abel en juffrouw Schaap over twee pagina’s met veel foto’s.

‘Een spret, noemde die jongen dat,’ vertelt Schaap.

‘Een spread,’ lacht Daan.

‘Ja, dat zeg ik toch?’ reageert Schaapje verbaasd.

‘Wilde jij niet bij dat interview?’ vraagt Hoogeboom op een dag aan Sanne. Ze zitten in de kamer van Schaapje en Sanne heeft zich voorgenomen nu eens duidelijke afspraken te maken over een datum voor het aanstaande huwelijk.

‘Ik hoefde niet zo nodig. Ik ben liever een beetje op de achtergrond.’ Sanne meent het oprecht. Ze vindt het verhaal geweldig en ze zou niet weten wat ze daar nog aan toe zou moeten voegen.

‘Welke kransjes vind je het lekkerst? Met hazelnoten, met anijs of met gebrande suiker?’ Schaap kijkt haar vol verwachting aan.

‘Ik vind ze alle drie even lekker. Maak ze maar allemaal,’ vindt Sanne.

‘Wat zei ik?!’ lacht Hoogeboom. ‘Ik vind ze ook geweldig. Als ik er eentje met anijs op heb, denk ik: o, nu eentje met suiker! En dan met nootjes. Zo werkt dat. Magische kransjes zijn het.’

‘Maar even serieus. Wanneer prikken we nu de trouwdatum?’ vraagt Sanne. Ze is al dat getwijfel van Schaapje wel een beetje zat. Schaap gaat er eens goed voor zitten en kijkt Hoogeboom aan. Die knikt haar breed grijnzend bemoedigend toe.

‘Pak jij hem?’ vraagt Schaap. Hij knikt.

‘Wat?’ vraagt Sanne. Hoogeboom loopt naar de koelkast en pakt er een kleine fles rosé champagne uit. Schaap is naar de buffetkast gelopen en komt terug met drie flûtes. Ze zet ze op tafel. Hoogeboom draait de sluiting van de champagnekurk los en Sanne kijkt zwijgend toe hoe hij even daarna drie glazen inschenkt. Ze pakken alle drie een glas en kijken elkaar aan. Dan zegt Schaapje: ‘We zijn afgelopen maandag in het huwelijk getreden. ‘s Morgens om half negen. Dat was gratis. Dus we hebben alle gedoe getackeld; we zijn elkaars wettige en enige erfgenaam. Proost.’

Sanne neemt een slok en bedenkt hoe geniaal dit is. Ze zegt het ook hardop.

‘Geniaal. Geen gedoe over jurken, koetsjes met paarden en bruidsuikers, kaarten, een feestzaal en weet ik wat nog meer. Jullie zijn getrouwd! Geniaal!’

‘Dat vinden wij ook. En dat feestje geven we nog wel een keer. Als het mooi weer is.’ Hoogeboom neemt een slokje en zegt: ‘We hebben wel kaartjes laten drukken dat we getrouwd zijn. Daarop wensen we iedereen een goed kerstfeest en een geweldig 2017. Zijn we daar ook meteen vanaf.’ Schaap staat op en zegt: ‘Ik ga de jouwe meteen even pakken. Spaart weer een postzegel.’ Sanne schiet in de lach.

‘Geef die voor Daan en Abel ook maar mee. Spaar je er twee uit!’ lacht ze.

– S –

‘Ik hoef dus helemaal niets meer te regelen voor die bruiloft!’ Sanne vertelt het nog steeds lichtelijk verbaasd aan Marleen. Ze zitten samen in een restaurantje op het marktplein na een hele dag shoppen voor cadeautjes en alles wat ze nog meer tegenkwamen. En dat was veel. Sannes tenen liggen gevoelloos in haar schoenen en Marleen heeft zelfs haar laarzen onder tafel uitgetrokken en haar voeten even op de stoel tegenover haar gelegd.

‘Jammer. Ik had wel zin in een feestje,’ zegt Marleen.

‘O, dat komt er evengoed. Ik denk dat ze wachten op mooi weer. Gelijk hebben ze!’

De ober komt en ze bestellen allebei een maaltijdsalade. Sanne met zalm en tonijn en Marleen met rosbief.

‘Ben jij ook aan de lijn?’ Sanne knikt.

‘Sinds ik besef dat je na de overgang eigenlijk nog maar de helft mag eten van waar je trek in hebt, pas ik een beetje op. En dat lukt gelukkig redelijk.’

‘Wij hebben levenslang,’ zegt Marleen met een jaloerse blik op de tafel naast hen waar vier mannen van hun leeftijd zijn neergestreken. Ze hebben alle vier saté besteld met een enorme berg friet erbij en een grote pul bier.

‘Dat kunnen wij niet meer hebben,’ verzucht ze jaloers.

‘Zij eigenlijk ook niet,’ grijnst Sanne. ‘Daar zie je nu echt een massa ongezond buikvet.’ En ze heeft gelijk. Bij de man die nu zijn pul bier heft om te proosten, staan alle overhemdknoopjes op knappen.

Maar halverwege de salade is hun mineraalwater op en zwichten ze toch voor een glas witte wijn. Dat kan best na al die kilometers die ze hebben afgelegd van de ene winkel naar de andere, vinden ze.

‘Dus ik doe het voorgerecht voor de kerst?’ vraagt Marleen nog een keer voor de zekerheid, als ze ter afsluiting een espresso drinken.

‘Ja. Voor ongeveer tien mensen. En twee kinderen. Doe maar niks met aparte bordjes. Een grote schaal waar iedereen iets van af kan nemen, dat is veel handiger.’

‘Ik heb er nu al zin in,’ geniet Marleen.

Er komt een groot kerstfeest bij Sanne thuis. Iedereen zorgt voor een deel van de maaltijd en iedereen verheugt zich enorm. Zelfs Cathy en Willem gaan dit jaar niet op wintersport en daarom heeft Cathy een hoofdgerecht op zich genomen. Sanne doet ook een hoofdgerecht, Jennifer zorgt voor een grand dessert, juffrouw Schaap neemt wat lekkers mee om in de middag en de rest van de avond van te snoepen en Daan en Abel verzorgen water en wijn. En er mogen pakjes onder de boom, maar per pakje niet duurder dan tien euro.

‘Dat hoeft niet, hoor!’ roept Sanne er telkens bij. Maar iedereen verheugt zich meteen zo op de cadeautjes, dat ze een enorme berg pakjes voorziet.

‘Ik heb in elk geval nu al mijn cadeautjes binnen,’ zegt Sanne met een blik op alle tassen onder tafel.

‘Ik ook. Bijna! Heerlijk.’

Bij de lift in de parkeergarage nemen ze afscheid; Marleen staat op een andere verdieping dan Sanne.

‘Tot eerste kerstdag dan, hè? Doe voorzichtig!’ Ze roepen het elkaar na en knikken en lachen.

Haar hakken tikken op de betonnen vloer van de garage als ze naar haar auto loopt. Unheimische plekken toch altijd, die garages. Ze is blij als ze in haar auto zit en de smalle tunnel in rijdt die naar de uitgang leidt. De slagboom gaat open voordat ze haar uitrijkaartje in de gleuf stopt. Nummerherkenning, weet ze. Reuzehandig. Ze stuurt naar buiten en rijdt meteen de stad uit.

Op de randweg, vlak voordat ze naar de snelweg kan afslaan, zit er een auto vlak achter haar die even zijn lichten uitschakelt, daarna groot licht opzet en meteen daarna normaal licht.

Eikel. Dat denkt ze eerst. Maar zodra hij weer zijn licht uitdoet en het hele stappenplan herhaalt, weet ze: dit is hem. De achtervolger. Hij zit weer achter me. Vlak achter me.

Sanne denkt er niet lang over na. Ze rijdt nu vijftig, voelt aan haar veiligheidsriem, haalt diep adem en trapt dan vol op de rem.

De wereld vergaat in de oorverdovende klap, het geluid van scheurend metaal en de geur van verschroeid rubber. Haar ribben doen razend pijn van de klap van haar riem en haar nek doet zeer omdat haar hoofd toch achteroversloeg, al was ze voorbereid. Maar dat de klap zo hard zou aankomen, had ze niet verwacht. Haar hart klopt in haar keel. Ze zit doodstil en wacht af.

– S –

Buiten de auto klinken harde stemmen. Iemand klopt op haar raam, rukt het portier open en schreeuwt naar haar. Wat schreeuwen ze? Verbijsterd kijkt ze in het gezicht van Sinterklaas. Dat zegt ze ook hardop.

‘Sinterklaas? Die is toch allang weer weg?’

‘Bel 112!’ roept Sinterklaas.

Er staan ineens een hoop mensen om haar heen. Sanne draait langzaam haar hoofd naar links en dan weer naar rechts. Ze haalt eens diep adem, maakt haar veiligheidsriem los en wrijft over haar borstkas. Ze zucht. Ze weet nu al dat de riem een enorme blauwe striem zal achterlaten.

‘Bent u in orde?’ vraagt Sinterklaas. ‘Niet bewegen!’ Hij houdt zijn hand bezwerend voor haar lijf en nu ziet ze dat hij een blauwgeruit houthakkersjack draagt.

‘Je bent helemaal Sinterklaas niet,’ glimlacht ze. De man met het grijze haar en de snor en de baard lacht niet met haar mee. Hij kijkt haar ernstig en onderzoekend aan, alsof hij vermoedt dat ze enorm in de war is door de knal.

‘Je moet heel stil blijven zitten,’ zegt hij. ‘Tot er een ambulance is. Dat was een enorme klap.’

‘Ik reed nog geen vijftig,’ zegt ze. ‘Dus dat valt wel mee. Ik mankeer niets.’ Ze doet een poging uit haar auto te komen, maar de man is onverbiddelijk.

‘Zitten blijven. U kunt ernstig trauma hebben aan uw hoofd of uw nek. Daar kunt u de rest van uw leven last van houden.’

‘Onzin.’ Sanne kijkt hem nu vol aan en zegt: ‘Echt absoluut onzin. Ik mankeer niets.’

‘Die oranje auto reed zomaar bij haar achterop! Het leek wel opzettelijk,’ hoort ze iemand zeggen. ‘Hij knalde er vol in,’ beaamt een andere stem. In de verte hoort ze sirenes. Daar komt de politie. En een ambulance misschien. Of de brandweer?

‘Wat is er gebeurd?’ vraagt ze aan de man met de baard.

‘Er is een auto bij u achterop gereden. Ik vermoed met nogal een vaart. Zijn neus zit behoorlijk in de kreukels.’

‘En de bestuurder?’ Ze kijkt in haar achteruitkijkspiegel, maar ziet alleen een beschadigde voorruit. Zou de bestuurder tegen die ruit zijn geknald? Of was er een airbag?

‘Dat weet ik niet. Hij is wel in leven.’

De man blijft haar maar bezorgd aankijken en bewaken. Sanne begrijpt dat hij zich als taak heeft opgelegd ervoor te zorgen dat zij zonder kleerscheuren op de eerste hulp terecht gaat komen en dat hij zich totaal niet bekommert om de mensen in de auto achter haar. Maar zij wil zo graag weten wie die achtervolger is.

‘Hoe ziet die eruit? Is het een man?’

‘Dat geloof ik wel. Bebloed, vrees ik. Er zit ook bloed op de voorruit. Ha! Daar is de ambulance. Ik doe nu een stapje terug. Veel succes mevrouw. En een spoedig herstel.’

‘Dank u wel,’ zegt ze.

Het ambulancepersoneel is snel klaar met haar. Binnen een paar tellen staat ze naast haar auto en beaamt dat ze niets mankeert. Onderwijl kijkt ze naar de auto die vol op haar kofferbak is geknald. De bestuurder zit op zijn stoel, zijn hoofd gebogen. Het is een man, vermoedt ze. Maar een politieagent blokkeert haar zicht en neemt alle gegevens op.

‘Heeft u ook de gegevens van die andere auto? Die heb ik nodig voor mijn verzekering. Hij knalde bij mij achterop,’ zegt ze.

‘Komt in orde mevrouw. Een getuige zegt trouwens dat u ineens remde. Niet dat dat voor de schuldvraag wat uitmaakt, maar klopt dat?’ Sanne knikt.

‘Hij zat heel dicht achter me en seinde met zijn lichten. Heel raar. Ik remde.’

‘Waarvoor remde u? Stak er een kat over?’ De agent kijkt haar vriendelijk aan. Het is heel verleidelijk om dat te beweren. Waarom niet? Dat had zomaar gekund. Maar ze schudt toch haar hoofd.

‘Ik wilde hem kwijt. Hij zat echt heel dicht achter me en dan dat geknipper met dat grote licht. Ik had niet verwacht dat hij boven op me zou knallen.’ Ze voelt ineens een vlaag misselijkheid opkomen en haalt diep adem. Want ze had wel verwacht dat hij haar zou aanrijden. Maar ze had er verder niet bij nagedacht. Wat stom. Wat ontzettend stom. Ze had gewoon bedacht dat ze dan zou zien wie het was en voor altijd een eind zou hebben gemaakt aan dat achtervolgen. Zoiets simpels had ze in haar hoofd. Wat een sufferd ben je, Sanne.

‘Snel, snel!’ Ze hoort ineens de ambulancemedewerkers roepen en wijzen. Iemand komt aanrennen met een brancard.

– S –

Tien minuten later rijden ze de brancard langs Sanne. Ze kijkt naar het bebloede gezicht met de gesloten ogen.

‘Het is Stef,’ fluistert ze tegen de politieagent.

‘U kent de bestuurder?’ Ze knikt.

‘Stef Steensma. Mijn ex-vriend.’ De politieagent zegt ernstig:

‘U begrijpt dat dit het verhaal nogal verandert. Ik moet u meenemen naar het bureau voor een uitgebreide verklaring.’ Ze mag wel even bellen, knikt de brigadier die haar verklaring op het bureau gaat opnemen. Ze is van de schrik zijn naam nu al vergeten en belt zenuwachtig met Daan en Abel. Of zij Hazel willen uitlaten? En eten geven? Ze zit op het politiebureau en nee, dat vertelt ze allemaal nog wel. Het is een beetje ingewikkeld. Ze klikt een opgewonden Abel weg, die een spervuur van vragen door haar telefoon tettert.

Daarna geeft ze antwoord op alle vragen. Ze vertelt van de auto’s die haar achtervolgden, ze vertelt dat ze absoluut geen idee had wie dat deed en ze vertelt van de split second waarin ze besloot boven op haar rem te trappen om er een eind aan te maken. En nee, dat had niets te maken met wraakneming op een stalkende ex. Echt niet. Maar ze ziet aan het gezicht van de brigadier dat hij daar geen fluit van gelooft.

Als ze uiteindelijk naar huis mag, geeft de man aan dat ze eventueel opgeroepen zal worden voor een nadere verklaring, als het slachtoffer aangifte tegen haar doet.

‘Het slachtoffer,’ herhaalt ze.

De man knikt en steekt zijn hand uit.

‘Dank u wel,’ zegt ze nog, terwijl ze zich tegelijkertijd afvraagt waarvoor. ‘En mijn auto?’

‘Die staat op de plaats delict. Hij is in een parkeervak gezet. De sleutels kunt u bij de balie ophalen op vertoon van uw rij-en kentekenbewijs.’

‘Kan ik daar nog mee rijden?’

‘Dat weet ik niet, mevrouw.’

Ze neemt het risico niet. Ze belt een taxi en laat zich thuis afzetten.

Daan en Abel hangen aan haar lippen en het is heerlijk om even alles van zich af te praten, maar Sanne ontspant pas totaal als ze zich in een warm bad laat zakken waarin ze een enorme hand badzout heeft opgelost, dat volgens de beschrijving moet zorgen voor ‘ontspannen spieren, totale ontspanning en weldadige rust’.

‘Precies wat ik nodig heb,’ zegt ze hardop.

De volgende dag weet ze helder wat ze gaat doen. Ze gaat naar het ziekenhuis en zoekt Stef op.

‘Eerder heb ik toch geen rust,’ vertelt ze Daan en Abel. Die hebben daar alle begrip voor.

‘Ik vind het ook dapper van je, dat je hem gaat confronteren met wat hij je heeft aangedaan,’ zegt Daan.

‘Maar blijf wel van hem af,’ waarschuwt Abel. ‘Je kunt hem tegen je auto op laten rijden, maar je moet hem nu niet uit woede iets aandoen, hè? Dan zit je zo weer op het politiebureau.’ Sanne kijkt hem oprecht geschokt aan.

‘Dat was nog geen moment in me opgekomen,’ zegt ze.

Toch twijfelt ze, als ze naar de balie loopt in het streekziekenhuis. Wat ga ik hem vragen? Of zeggen?

‘Meneer Steensma ligt op Interne Geneeskunde, kamer 314, rode route,’ zegt de baliemedewerkster. Ze wijst naar de hal met de liften. Sanne loopt de aangegeven route en als ze eenmaal bij het juiste kamernummer arriveert, aarzelt ze geen moment. Ze stapt meteen de kamer in.

‘Sanne!’ Stef zit rechtop in bed, een laptop op zijn knieën. Hij kijkt haar lachend aan. ‘Daar ben je! Je moet me alles vertellen!’ Ze houdt haar pas in en staat nu op ongeveer vijftig centimeter van zijn bed.

‘Pak een stoel!’ Stef juicht bijna, zo blij is hij. ‘Ga gauw zitten. En vertel me dan: wanneer merkte je het? En wat dacht je? Wat ging er door je heen? Dacht je dat je gek werd? Paranoia? Heb je het verteld? Aan anderen? Geloofden die je? En wat ging er door je hoofd, toen je besloot op je rem te trappen? Vertel! O, dit is zo’n ontzettend gaaf en geslaagd experiment. Dit wordt de kern van mijn nieuwe boek. Dit wordt zo steengoed!’

Ze staart hem aan, zoekt even naar woorden, naar rust, naar balans. Dan zegt ze: ‘Luister goed naar me. Ik wil je nooit meer zien. Nooit meer. Niet in je auto, niet op je fiets en niet lopend.

Blijf uit mijn buurt.’ Hij kijkt haar opgewonden aan.

‘Dien je een aanklacht tegen me in? Geweldig. Dit levert zoveel publiciteit op! Dit wordt megagroot. Alle bladen gaan hierover schrijven!’

– S –

Als iedereen met kerst is gearriveerd, vertelt Sanne wat er allemaal is gebeurd met Stef. Familie en vrienden luisteren aandachtig. Daarna barsten ze los in vragen. Je moet aangifte doen van stalking! Je moet een gebiedsverbod eisen, met een geldboete als straf! Je moet dit, je moet dat! Sanne wuift alle raad weg.

‘Ik heb er zo lang over nagedacht. Maar alles wat ik doe, is in zijn voordeel. Hij krijgt er aandacht door en daardoor verkoopt hij meer boeken. En met een beetje pech krijg ik hier een filmploeg aan het hek die mijn kant van het verhaal wil horen. Dat wil ik allemaal niet. Ik heb hem wel geschreven dat ik hem verbied mijn naam te gebruiken of te noemen in wat voor uiting dan ook, schriftelijk of mondeling. Die brief heb ik opgesteld met hulp van Daniël. Hij heeft ervoor gezorgd dat het een juridisch dichtgetimmerde eis is geworden.’ De oude ex-notaris knikt haar glimlachend bevestigend toe.

‘Hoe kunnen wij je hiermee helpen?’ vraagt Cathy, die nu voor het eerst hoort wat er allemaal is gebeurd.

‘Ik kan niets verzinnen. Ik hoop dat hij zich nu niet meer laat zien en dat hij beseft dat hij veel te ver is gegaan.’ Sanne zucht. Ze gelooft zelf niet dat Stef er zo over denkt. Die is alleen maar nieuwsgierig naar de gevolgen van zijn malle daden. Voor hem was het een experiment dat hij prachtig kon gebruiken voor zijn nieuwe boek.

‘Als hij dit boek af heeft, zal hij weer een ander experiment gaan uithalen. En dat moet hij niet doen met mij. Dat is alles. Ik heb wel genoeg voor mijn kiezen gehad met Stef Steensma.’

‘Ik lees nooit meer een boek van die eikel,’ zegt Cathy.

‘Dat helpt al enorm,’ vindt Daan. ‘Abel en ik ook niet.’

Daarna zetten ze het hele onderwerp Stef Steensma opzij. Daan en Abel schenken drankjes in, Cathy legt de laatste hand aan haar visterrine, Sanne controleert haar stoofschotel, Wichard leidt een sjoelcompetitie die gewonnen gaat worden door de kleine Eefje, Daniël Hoogeboom doet te midden van alle lawaai een klein tukje in de luie stoel, Marleen bladert met haar Paul in een boek over Amsterdamse stadsnatuur en verstopte binnentuinen en juffrouw Schaap serveert haar hapjes. Terwijl ze de schaal met huisgebakken toast met heerlijke zelf gemarineerde zalm voorhoudt aan Sanne, gaat ze ineens rechtop staan.

‘Ik weet het. Ik weet het! Een andere passie. Andere onderwerpen. Natuur! Dat is het. Rustgevend. Zalm. Lieveheersbeestjes. Geen mensen. Met mensen gaat het mis. Ja, ja. Dat is het. Neem nog een hapje. Lekker, hè?’

‘U spreekt in raadselen,’ lacht Sanne. ‘Maar die zalm is inderdaad fantastisch!’

Het wordt een heerlijke avond. Ze pakken de cadeautjes uit, vertellen elkaar verhalen, en ze eten en drinken en zingen samen.

Als iedereen aan het eind van de avond afscheid neemt, staat alleen Daniël Hoogeboom nog in de deuropening naast Sanne de laatste gasten uit te zwaaien.

‘Heeft mijn Schaapje jou hier achtergelaten?’ vraagt Sanne lachend.

‘Mijn lieve Titia zou me nooit vergeten,’ zegt Daniël tevreden.

‘Zij is even boven haar handen wassen. O, daar komt ze al!’ Juffrouw Schaap stommelt de trap af met een kam in haar hand.

‘Die is toch niet van jou, Sanne? Jij hebt toch die borstel?’ Sanne knikt.

‘Die kam is nog van Stef. Waar lag die?’

‘In je la. En dat scheermesje ook?’ Schaap houdt een gebruikt scheermesje omhoog.

‘Ja. Ik moet die la nodig eens uitmesten, merk ik.’ Sanne kijkt naar de tevreden glimlach op het gezicht van juffrouw Schaap en ze grijnst.

‘Heeft u wat u zocht?’

‘Absoluut,’ zegt Schaap tevreden. ‘Heb je een plastic zakje voor me?’

‘Begrijp ik wat hier gebeurt?’ informeert Hoogeboom, die stomverwonderd heeft toegekeken.

‘Ik denk dat we aan de vooravond staan van witte magie,’ zegt Sanne.

‘Waar ik jou nog bij nodig heb,’ vult Schaapje aan, terwijl ze naar Sanne wijst. ‘Je hoort van me.’

‘Ik word er nu al blij van. U gaat me helpen, hè?’ Schaapje knikt. ‘Kom, Daniël, we gaan naar huis.’ Hij slaat zijn arm om haar heen en zegt: ‘Ik ben dol op een spannend raadsel op z’n tijd. En op die toast. Die zalm! En die kaasvlinders. Die waren ook geweldig. En op jou!’

Sanne loopt nog even met Hazel langs de stille dijk. Als een auto in de verte even zijn grote licht opzet, schrikt ze.

– S –

Maar de auto rijdt gewoon langs haar heen, stapvoets bijna om haar en de hond niet te laten schrikken. Ze ziet een hand een zwaaibeweging maken bij het raampje en bedenkt dat het vast een dorpsgenoot is, die haar herkent. Niet elke auto wordt bestuurd door een malloot, bedenkt ze. En ze hoeft niet van elke auto die bij haar achterop rijdt te schrikken. Maar Stefs achtervolging heeft meer met haar gedaan dan ze aanvankelijk dacht. Ze voelt hoe nerveus ze nog steeds is; snel van slag en heel alert op elk signaal in haar omgeving dat op onheil wijst.

Zelfs als ze allang in bed ligt, is ze nog steeds wakker door de adrenaline die door haar heen golfde toen ze de auto in het donker zag opdoemen.

‘Morgenavond gaan we een ritueel uitvoeren om ervoor te zorgen dat je rust krijgt,’ zegt Schaapje de volgende dag.

‘Daniël is dan naar de Rotary.’ Zelfs tussen kerst en nieuwjaar heeft juffrouw Schaap het nog heel druk met allerlei consulten in haar pipowagen. De verkoop van haar bosjes zelfgedroogde salie loopt als een tierelier, sinds ze een bord heeft opgehangen met de tekst: ‘Reinig uw huis voor het nieuwe jaar!’ Bij Sanne is ze zelf alle kamers doorgelopen; de salie lag te smeulen op een schaal en met haar magere handen wuifde ze de witte rook alle hoeken in.

Sanne knikt.

‘Fijn,’ zegt ze. En ze herinnert zich heel goed dat er een tijd was dat ze moest lachen om de magie van juffrouw Schaap. Of er zelfs een beetje bang voor was. Maar inmiddels bedenkt ze dat de wijsheid van Schaapje een oeroude wijsheid is die niet verloren mag gaan en die je heel dicht bij de natuur brengt en bij de oerelementen. Terwijl ze dat bedenkt, heeft ze tot haar eigen verrassing even het gevoel alsof ze met haar blote voeten op het strand staat, stevig verankerd in de aarde en rustig luisterend naar het ruisen van de branding.

‘Koffie?’ De vraag van Abel maakt haar weer wakker.

‘Ik heb een banketstaaf. Zelfgebakken,’ zegt Schaapje.

‘Feest!’ Daan komt huppelend naderbij en roept: ‘De hele maand januari gaan we wel weer aan de lijn! O, wat ben ik dol op december!’

Die avond zit ze met juffrouw Schaap aan tafel. Er is een glazen schaal met water, er is een stenen schaal met allerlei kruiden en bladeren en er is een schaal vol stenen en schelpen en stukjes hout. Sanne hoeft niets te doen. Schaapje wil alleen maar dat ze aan dieren denkt en aan natuur.

‘Met mijn voeten in het zand?’ vraagt Sanne.

‘Ja!’ Schaapje knikt enthousiast. ‘Dat is een goed begin.’ Dat plantte ze vanochtend al in mijn hoofd, beseft Sanne. Even later staat ze met haar ogen dicht op een strand. Ze hoort niets van wat Schaap doet. Ze staat daar maar, te kijken naar de zee.

In de verte ziet ze dolfijnen, er is een enorme blauwe vinvis die zijn rug laat zien, ze weet de zeearend in de lucht, hoog en ver, er zijn olifanten die achter haar langs lopen, giraffen ook, traag en elegant, er krabbelt een krabbetje voor haar voeten, er roept een koekoek. Ze verstaat ze allemaal, ze spreidt haar armen en wiegt mee op de wind.

‘Klaar,’ zegt Schaap kordaat. Ze geeft een ferme klap op tafel en Sanne doet haar ogen open.

‘En nu?’

‘Thee. En daarna ga je naar huis. Naar bed. Je zult wel moe zijn.’ Sanne voelt het meteen. Ze knikt.

‘Ja. Doodmoe.’

‘Meer dan slapen kun je niet op dit moment. En afwachten. Maar het ging goed. Het was mooi. Heel positief. Heel sterk.’ Schaapje knikt tevreden terwijl ze kokend water in de mokken schenkt.

Als Sanne een halfuurtje later afscheid neemt, komt Daniël net de deur in.

‘Zijn jullie klaar met jullie toverkunsten?’ glimlacht hij. Schaapje knikt.

‘Ik zal je er straks alles van vertellen. Maar eerst Sanne uitzwaaien.’

Ze wuiven haar samen uit, bij de deur. Als Sanne wegrijdt, bedenkt ze wat een prachtige combinatie daar in de deuropening staat: een kleine kruidenvrouw met bijzondere gaven en een oude notaris, gewaardeerd lid van de Rotary.

‘Je hoeft helemaal niet op elkaar te lijken om gelukkig te worden,’ zegt ze tegen Hazel, als ze een stukje langs de donkere dijk loopt om haar te laten plassen. De hond is het kwispelend heel erg met haar eens.

– S –

Oudejaarsavond is Sanne thuis. Ze heeft alle uitnodigingen afgeslagen. Ze hoeft niet mee naar dat nieuwjaarsfeest van Daan en Abel, ze wil niet mee op wintersport met zoon, schoondochter en kleinkinderen, ze heeft geen zin in een gezellige avond bij haar vriendin, ze wil voor geen geld naar de caravan van Cathy, terwijl haar zus haar probeerde te verleiden met het verhaal dat er altijd zo’n leuke oudejaarsbingo is met echt prachtige prijzen, zoals de scharrelkip van pluimveebedrijf Schellekens en de metworst van twee kilo, ter beschikking gesteld door slagerij Mul, nee, nee, nee, ze wil niets.

‘Je hebt groot gelijk,’ zegt juffrouw Schaap. Die heeft een klein pannetje stoofvlees voor haar heeft meegenomen en een bakje met drie peertjes.

‘Aardappeltje erbij en klaar. Je moet wel goed blijven eten,’ vindt Schaap.

Dus zit Sanne op oudejaarsavond met een kat aan haar voeten en een hond naast haar op de bank met stoofvlees, peertjes en een glas rode wijn. Hazel ligt te knabbelen op een groot varkensoor en Pilou spint zo hard, dat ze het volume van de conference hoger moet zetten om het verhaal te kunnen volgen. Het boeit haar niet. Ze zapt de netten langs en komt bij een jaaroverzicht, waarin mensen aan het woord komen die een grote omslag hebben gemaakt in hun leven. Er is net een mevrouw aan het woord die directeur was van een grote zorginstelling en nu een kleine woonvorm voor demente bejaarden leidt.

‘Een keus voor warmte en liefde in plaats van geld,’ zegt de vrouw.

‘Wat een inspiratie voor ons allen,’ zegt de presentator met gevoel voor drama. Hij kijkt in de camera en vervolgt: ‘En dan de succesvolle thrillerauteur die miljonair werd door zijn zinderende oeuvre, maar die zich nu afkeert van fictie. Hij wil schrijven over de natuur, voordat het te laat is... Welkom, Stef Steensma!’

Sanne laat de vork, die onderweg was naar haar mond, op haar bord vallen. Ze gaat iets rechter zitten en zet de televisie nog harder.

Stef komt in beeld; hij heeft een legergroen shirt aan en ziet eruit alsof hij zo uit het bos komt.

‘Je verdiende zoveel geld met je boeken! Wat is er gebeurd?’ Stef haalt een hand door zijn warrige haarbos en zegt: ‘Ik zag het licht. Sprookjes vertellen kan ik altijd nog. Ik moet de mensen waarschuwen. Ik ga mijn geld steken in een gevecht om te behouden wat er is. Om te zorgen dat het klimaat niet nog rapper verandert. We hebben nu een president in Amerika die beweert dat het allemaal flauwekul is, die opwarming van de aarde. Aan alle kanten gaat het fout. Daar ben ik nodig! Om de dieren te redden. De bijen, de dolfijnen, de walvissen. De neushoorn en de olifant. En uiteindelijk de mensheid.’ Het beeld draait naar de stapel titels die hij de afgelopen jaren heeft geproduceerd en de presentator zegt: ‘En juist deze week verschenen jouw laatste drie titels in Amerika en ze zijn daar al een doorslaand succes!’

‘Dan kan ik dat geld ook inzetten. Ik wil bijenkasten in alle dorpen en steden. Ik wil alle dolfinaria laten sluiten. Ik wil schrijven over gemanipuleerde gewassen en gekloond vlees en over de gevaren van het smelten van de poolkap. Ik wil...’ Er draait inmiddels een filmpje waarin je een ijsbeer ziet lopen op een totaal ontdooide ondergrond.

‘Stef Steensma heeft nog heel wat te doen voordat zijn missie is vervuld,’ zegt de presentator. ‘Dan gaan we nu naar Mientje de Heer die ervoor heeft gezorgd dat de bibliotheek in haar dorp niet is verdwenen. Integendeel. Mientje heeft...’

Sannes telefoon gaat. Ze ziet aan het nummer dat het Stef is. Ze aarzelt kort. Dan neemt ze op.

‘Heb je tv-gekeken?’

‘Ja.’

‘Mijn ogen zijn opengegaan, Sanne. Het was alsof ik al die tijd droomde. Midden in die malle verhalen, die verzinsels, die achtervolgingen en die paranoia. En al die tijd zag ik de ware misdaad niet die op alle fronten rondom ons wordt gepleegd...’ Het blijft even stil. Wat moet ze daarop zeggen?

‘Ben je er nog?’ vraagt Stef.

‘Ja.’

Hij haalt diep adem en zegt dan: ‘Het spijt me. Het spijt me echt. Ik besef nu pas wat een idioot ik was. Ik zal je nooit meer lastigvallen, Sanne. Ik hoop dat je me vergeeft. Ik heb nu een echt doel in mijn leven.’

‘Daar ben ik blij om, Stef,’ zegt Sanne.

– S –

De eerste woensdag in het nieuwe jaar drinken ze samen koffie in De Roos en de Koekoek en ze bespreken het afgelopen jaar.

Daan en Abel kijken blij terug; gelukkig met elkaar en tevreden met de resultaten van de zaak. Sanne zegt hardop dat ze opgelucht is dat de relatie met Stef nu is afgerond en dat hij een nieuwe passie heeft gevonden in het beschermen en behouden van de aarde.

‘Je kunt je doelen nooit hoog genoeg stellen,’ vindt Daan.

‘Laten we ook hopen dat het hem lukt,’ voegt Abel eraan toe. En al klinkt dat grappig, niemand lacht. Juffrouw Schaap vouwt haar handen en zegt: ‘Ik hoop dat hij boeiende boeken over het milieu gaat schrijven en dat die net zo rap worden verkocht als zijn thrillers. Wereldwijd. En dat er overal ogen opengaan. Dat hoop ik.’

‘Misschien kunt u ook met uw boek bijdragen aan een betere wereld,’ zegt Sanne. Ze bedenkt ineens hoe druk Schaapje een tijdlang bezig was met haar kruidenboek. En daar heeft ze al een hele tijd niets over gehoord.

‘Dat gaat niet door,’ zegt Schaap. Ze kijken haar alle drie verbaasd aan. Ze schudt narrig haar hoofd en zegt: ‘Ik wilde het niet eens vertellen. De uitgever heeft me de drukproef laten zien en daar kon ik me totaal niet in vinden. Er is niets van mijn opzet overeind gebleven en de teksten zijn ook nauwelijks inspirerend. Ik wilde aan dat boek mijn naam niet verbinden en nu geeft hij het zelf uit. Onder zijn eigen naam of zo. Geen idee.’

‘Hoe zag het er dan uit?’ vraagt Sanne. Ze denkt nu aan al die uren dat Schaapje ploeterde om haar verhalen duidelijk in de computer te krijgen en aan alle tijd die zij erin heeft gestoken om Schaap ermee te helpen. Stef heeft zelfs nog een tijdje alles gecorrigeerd en die vond het vaak een verrassend en verhelderend boek.

‘De uitgever heeft dertig foto’s van de meest voorkomende kruiden gepakt en daarbij gezet wat je ermee kunt doen.’

‘Dat is alles?’

‘Ja. Dat is alles. Doodsaai, niet inspirerend en totaal oppervlakkig. Ik was heel verdrietig toen ik het zag. Gelukkig gaf Daniël me gelijk toen ik besloot met dat project te stoppen. Ik was er helemaal klaar mee.’

‘Joh, wat jammer,’ zegt Sanne. Ze ziet de teleurstelling op Schaapjes gezicht. Ze kan nog steeds niet verkroppen dat het boek dat zij in gedachten had, nu nooit meer zal verschijnen. Wat ontzettend verdrietig. Er moet toch een manier zijn om dat wel voor elkaar te krijgen?

‘Misschien wil Stef wel investeren in een boek over kruiden,’

zegt ze. Maar Schaapje schudt haar hoofd.

‘Stef moet je loslaten. Zeker nu hij eindelijk kan loslaten. Anders komt er alleen maar ellende van. Nee, ik kan wel blijven dromen van een eigen boek, maar voorlopig wordt dat helemaal niks.’

‘Het is wel een mooie droom voor het nieuwe jaar,’ vindt Sanne. ‘Hebben jullie nog een droom?’ Daan en Abel knikken.

‘Wij willen een groot lentefeest organiseren voor De Roos en de Koekoek. Misschien kan juffrouw Schaap daaraan bijdragen met een mooi lenteritueel. En we willen dan een kleine kermis voor de kinderen en heerlijke broodjes en optredens van leuke artiesten. En natuurlijk een hoop reclame en naamsbekendheid voor ons!’

‘Wat een leuk plan,’ zegt Sanne. ‘Daar heb ik ook zin in. Dan haak ik maar aan bij jullie droom. Ik doe mee aan het lentefeest!’

Ja, natuurlijk doe jij daaraan mee,’ zegt Abel. ‘Maar dat is niet jouw droom. Jij bent aan de beurt, Sanne!’

‘Och hemel, nou, ik hoop natuurlijk dat iedereen gezond blijft in het nieuwe jaar en dat iedereen gelukkig is met alle lieve mensen om hem of haar heen en...’ Ze komt niet meer boven het geloei van Daan en Abel uit. Die roepen om het hardst: ‘Nee, nee, zo kom je er niet mee weg! Dat is veel te algemeen! Kind, dat kan wel op een nieuwjaarskaart en die kun je dan meteen naar de hele wereld verzenden. Wij willen een persoonlijke droom. Van jou.’

Ze wijzen allebei naar Sanne. Schaap knikt.

‘Eerlijk is eerlijk, kind. Kom maar op met die droom van jou.’ Sanne zucht eens diep.

‘Nou,’ begint ze aarzelend, ‘Ik zou eigenlijk weleens een beetje rust willen vinden. In mezelf. Dat ik me niet meer zo openstel voor nieuwe mensen. Laat staan voor nieuwe liefdes.’ Abel snuift.

‘Dom plan,’ zegt hij.

– S –

Dom plan. Die twee woorden van Abel blijven maar in haar hoofd zingen. Bij alles wat ze doet, denkt ze: dom plan. Als ze televisiekijkt, kan geen programma haar boeien. Elke tvuitzending vormt uitsluitend achtergrondruis. Op de voorgrond zingt ‘dom plan’. Ze zoekt zoon Wichard op, omhelst schoondochter Jennifer, speelt met de kleine Eef en luistert naar de schoolavonturen van Rinke, maar het boeit haar niet. Ik heb niets van mezelf, concludeert ze. Ik heb alleen maar een dom plan. Als ze op een middag door de winkelstraat loopt in het kleine stadje is er geen winkelruit die haar kan verlokken om even naar binnen te lopen en langs de kledingrekken te lopen op zoek naar een mooi truitje, die ene blouse waar ze zo lang naar zoekt of die gave halfhoge laarsjes. Ze heeft niets nodig, ze hoeft niets, er is niets leuks bij. Als ze langs het terras loopt, vindt ze het vreemd dat er mensen buiten zitten, met plaids onder warmtelampen, met glühwein en warme chocolademelk. Absurd. Waarom gaan ze niet naar binnen? En wat moet ik nu vanavond weer eten? In mijn eentje?

Die gedachte overvalt haar, wanneer ze voor de ruit van de boekhandel staat te kijken naar een uitstalling van kookboeken.

Bonen van Joke Boon staat op de eerste plaats van de kookboekenranglijst. Het boek valt haar meteen op en als ze anders gegrijnsd had om de naam van de schrijfster en bedacht had dat je met die achternaam in de wieg al voorbestemd was om ooit zo’n boek te maken, denkt ze nu alleen maar aan haar eigen maaltijd, die avond. Ze krijgt een visioen van een blikje bruine bonen, slordig opengemaakt met een oude blikopener, zo’n blikje dat Midas Wolf in de Donald Duck leeglepelt, als hij er voor de zoveelste keer niet in is geslaagd de drie biggetjes te vangen.

Ik denk nog wel grappige dingen, beseft ze. Maar ik kan er niet meer om lachen. Dat is een griezelige gedachte. Zou ik depressief zijn? Een beetje misschien? Kan dat? Kun je een beetje depressief zijn?

De volgende ochtend zit ze in de wachtkamer van de huisarts te wachten op haar beurt. Elke minuut vanaf het telefoontje waarin ze met de assistente de afspraak maakte, heeft ze spijt. Wat moet ik zeggen tegen die man? ‘Ik kan niet meer lachen?’ En waarom bespreek ik het eigenlijk niet met Schaapje? Of met de jongens?

Omdat ik me schaam. Dat beseft ze ineens heel helder. Ik heb een hartstikke leuk leven, iedereen is gezond, ik ook, en dan loop ik te kniezen omdat ik niet meer kan lachen. Ik ben ook zo moe! Zou dat het zijn?

‘Mevrouw Van den Broek?’

Een jonge man staat in de wachtkamer en kijkt haar afwachtend aan. Ze springt overeind en geeft hem een hand.

‘Volgt u mij? Ik ben Kevin Donker. Wij hebben elkaar nog niet ontmoet, want ik deel de praktijk met dokter Vreeman pas sinds augustus vorig jaar. Gaat u voor.’

Hij wijst haar zijn spreekkamer in, waar een nieuwe wind heeft gewaaid. Kevin Donker heeft de ruimte eigentijds ingericht. Niets herinnert meer aan het donkerbruine eiken interieur dat haar oude huisarts typeerde. Hij heeft ook geen witte jas. En geen stethoscoop om zijn nek. Ze gaat op een van de stoelen zitten voor het bureau en als hij haar afwachtend aankijkt, zegt ze: ‘Ik kan niet meer lachen.’ Hij glimlacht en zwijgt. Sanne denkt: waarom heb ik nu een huisarts die Kevin heet. Hoe lang heten kinderen Kevin? Toch pas sinds de invoering van de euro? Of misschien ietsje eerder. Maar niet veel. Welnee. Dat betekent dus dat mijn huisarts een jaar of zeventien is. Achttien op zijn hoogst. Het is een kind. Een puber. En misschien loopt hij tegen de dertig. Dat moet bijna wel. Maar dan is het nog steeds een kind. Een puber. Ze haalt diep adem en begint te praten. Ze vertelt alles aan dat kind tegenover haar. En dat kind, dat luistert. Dat stelt precies de goede vragen en dat knikt precies op het juiste moment. Pas als ze zegt: ‘Nou, dat was het wel zo’n beetje,’ zegt hij: ‘Ik zou er even uitgaan, als ik jou was. Even lekker weg. Neem je hond mee. Die heb je toch? Nog wat zand en zon en zee en klaar ben je. Ameland is een leuk eiland. Heel hondvriendelijk ook. Ik kom er vaak. Ik heb een Canadese herder.’

– S –

Hij komt niet alleen vaak op Ameland, huisarts Kevin Donker, hij heeft er een huis. Dat merkt ze al na twee dagen, als ze de strandopgang op klimt na een lange wandeling met Hazel en ineens een prachtige Canadese herder aan ziet komen. Ze moet opzij springen om hem te ontwijken en hij gaat er meteen vandoor met een heel enthousiaste Hazel die ter plekke besluit om nog een rondje langs de vloedlijn te rennen met deze mooie jongen. Haar huisarts grijnst van oor tot oor, als hij haar ziet.

‘Heerlijk als je patiënten je advies zo prompt opvolgen. En? Begin je al een beetje te genieten?’

‘Ik vind het nog wel eenzaam,’ bekent ze meteen.

‘Waar zit je?’

‘In De Merel, een heel klein huisje, daar.’ Ze wijst.

‘Ik ken het wel. Dat is nog een mooi oud huisje op een groot terrein. Er wordt hier veel opgekocht door projectontwikkelaars en die zetten er idiote huizen op met inpandige zwembaden en weet ik veel wat voor flauwekul nog meer. Ik heb ook een klein huisje. Piggelmee. Misschien ben je er weleens langs gekomen?’ Hij kijkt haar aandachtig aan. Mooie diepbruine ogen, denkt ze.

‘Ja, dat ken ik. Ik moet elke keer glimlachen om de naam.’

‘Kom anders aan het eind van de middag een glas wijn drinken?’ Hij biedt het haar zo spontaan aan, dat ze meteen reageert met: ‘Leuk! Graag!’

‘Dan zie ik je vanmiddag!’ Hij zwaait naar haar en loopt door, het pad af naar het strand. Sanne fluit Hazel, die meteen aan komt rennen. Onderwijl kijkt ze hem na. Huisarts Kevin Donker. Het kind. De puber. Waarom zei ze nu ja? Het is toch totaal niet slim om met je huisarts een glas wijn te gaan drinken? En waarom nodigde hij haar uit? Dat doe je toch niet, als huisarts?

‘Ik moet maar eens stoppen met me van alles af te vragen,’ mompelt ze tegen Hazel. ‘Ik moet maar weer gewoon dingen doen, zonder me van alles erbij af te vragen. Zoals ik altijd al deed. Dat is veel leuker.’ Hazel kwispelt vrolijk. En Sanne beseft dat ze dit inzicht in elk geval al heeft meegekregen van die dagelijkse portie zeewind en zand en duinen.

Om kwart voor vijf sluit ze de voordeur van De Merel af. Hazel ligt gevloerd op haar kussen; die kwispelde alleen flauwtjes, toen ze zei: ‘Goed op het huis passen, hè?’ De labrador weet precies wat dat zinnetje betekent: baasje gaat weg en komt over een paar uur weer terug.

Ze loopt het terrein af van het huisje, over het smalle schelpenpad, langs het hekwerk van kastanjehout. Ze haalt diep adem; de zeelucht blijft haar goed doen en ze ruikt ook dat er houtkachels branden in diverse vakantiehuisjes. Zelf heeft ze de kachel uit laten gaan, uit angst dat er brand ontstaat als Hazel alleen is. Pas als ze het huisje tot op honderd meter is genaderd, ziet ze het bord met Piggelmee erop; een houten hand wijst in de richting van een duinkom, waar het huis met de blauwe kozijnen en de rode deur verscholen ligt tussen bramenstruiken en duindoorn. Onder het bordje hangt een bel met een touwtje en ze kan het niet laten: ze geeft een kleine ruk aan het touw. Als de bel rinkelt, hoort ze een korte blaf. Dat is de herder, begrijpt ze. De rode deur gaat meteen open, Kevin Donker verschijnt in de deuropening.

‘Welkom!’

‘Wat een schattig huis is dit,’ zegt ze. Hij stapt opzij.

‘Kom maar gauw binnen. Daar is het nog beter!’

Ze stapt lang hem en staat meteen verwonderd stil. Dit is geen huiskamer, dit is een atelier! In het midden van de ruimte staat een enorme schildersezel. Het doek dat erop staat is afgedekt met een lap stof. Een houten tafel is in gebruik als palet; de verf vormt een bijzonder kraterlandschap. Tegen de muren staan en hangen schilderijen, meest portretten, ten voeten uit, van mensen in allerlei soorten en maten. Kinderogen, oude handen. Een oud echtpaar op de rug gezien op een duinpad, een kindje dat speelt met een emmertje en een schepje op het strand, Sanne komt ogen tekort. Er is een vide in het huis, daardoor is de ruimte in het atelier hoog en valt het licht door de schuine dakramen.

‘Mooi hè?’ Kevin Donker zegt het blij en trots. Hij staat in de kleine open keuken en schenkt drie glazen rode wijn in. Sanne knikt.

‘Werk van mijn vader. Dit is zijn atelier. Hoor, daar zul je hem hebben.’

Sanne hoort de bel rinkelen; de herder blaft.

– S –

Twee bruine ogen en een enorme verwarde bos grijs haar. Dat is haar eerste indruk van de vader van Kevin. Hij geeft haar een hand, trekt zijn wenkbrauwen op en lacht spottend. Zijn ogen worden spleetjes, lachrimpels plooien zijn gezicht en hij trekt zijn mondhoeken smalend naar beneden.

‘Ik weet wat jij bent,’ zegt hij. En terwijl hij zich half naar Kevin keert: ‘Daar moet je nu eens mee ophouden, jongen.’

‘Hè pa, zeur niet zo. Heb je kaas mee?’

‘In mijn tas. En noten.’

‘O, lekker! Hij heeft wat te eten meegenomen. Ik heb hier niets. Mijn vader woont verderop in het dorp. Dit is zijn atelier. Of had ik je dat al verteld?’ vraagt Kevin aan Sanne.

‘Ongeveer,’ antwoordt Sanne. En meteen daarachteraan: ‘Ik ben wel benieuwd wat ik ben, eigenlijk?’

‘Weet je dat zelf niet?’ vraagt de vader van Kevin.

‘Tot op zekere hoogte wel, ja. En ik weet hoe ik heet. Dus ik zal me even voorstellen. Ik heet Sanne.’ De bruine ogen kijken haar strak aan.

‘Zo. Die is raak. Ja, ik had m’n naam wel even kunnen noemen. Ik ben Derk.’ Dan keert hij zich abrupt van haar af en brengt zijn tas naar de keuken. Als hij uit het zicht is, zet Sanne haar glas neer en zegt: ‘Ik heb niet de indruk dat je vader het prettig vindt dat ik zomaar in zijn atelier sta. Dus als je het niet erg vindt?’ Ze pakt haar jas van de stoel en trekt hem aan.

‘Nee, nee! Niet weggaan. Mijn vader reageert even eigenaardig. Maar dat trekt zo bij! Echt waar!’ Kevin reikt haar het glas wijn aan. Zijn vader roept: ‘Ik heb een bakje gevonden voor de nootjes! Ik snijd de kaas wel in blokjes. Heb jij veel trek, Sanne?’

‘Nee, dank je wel! Ik heb geen tijd meer. Dag Derk!’ roept Sanne. Ze knoopt haar jas dicht en slaat de sjaal om haar nek.

‘Dag Kevin!’ Op het moment dat ze de deur sluit, hoort ze Derk nog net vragen: ‘Gaat ze nou weg?’

Op het schelpenpad beseft ze wie ze was en wat Derk bedoelde. Kevin vond haar een leuke vrouw voor zijn vader! Daarom nodigde hij haar uit in het atelier. Allemachtig, huisje Piggelmee.

‘In het land der blonde duinen
en niet heel ver van de zee,
woonde eens een dwergenpaartje
en dat heette ‘Piggelmee’.

Ze kent het eerste coupletje nog steeds uit haar hoofd. Vrouwtje Piggelmee is er zeker niet meer. Weggelopen of overleden. Wie zal het zeggen. En nu zoekt zoon voor zijn vader een nieuw vrouwtje Piggelmee. Nou, ik heb even genoeg van mannen. Zeker als het kunstenaars zijn. Of kabouters. Ze trekt haar sjaal wat hoger, het is koud en guur. En terwijl ze terugloopt naar haar huisje, besluit ze de houtkachel aan te maken, iets te eten en daarna de hele avond te gaan lezen. Dat is veel meer ontspannen dan een gezelschap waarbij ik bij elke zin op mijn hoede moet zijn voor de achterliggende nare boodschap, of de valse kritiek. En al had die Derk ontzettend leuke ogen en een heel prettige handdruk, hij was vals. Anders had hij haar niet zo rechtstreeks geschoffeerd met zijn ‘Ik weet wat jij bent’. Alsof ze verdorie samen met zijn zoon dit plannetje had bekokstoofd. Bah.

Ze loopt nu het terrein op van De Merel en ze ziet het koppie van Hazel al vol verwachting achter de ruit van de serredeur. Ze steekt haar sleutel in het slot en opent de deur. Als ze hem sluit, kijkt ze naar buiten. Niemand is haar gevolgd. Niemand is haar achterna gerend met excuses. Zelfs niet met blokjes kaas en nootjes. En daar had ze best trek in gehad. Ik ga eieren bakken, besluit ze. Ik heb nog tomaten en bacon. Heerlijk. Wat een vreselijke mensen. Die vader zowel als die zoon. Lekkere huisarts.

Die lekkere huisarts klopt om een uur of acht op haar serredeur. Sanne schrikt zich lam. Ze zat heel stil onder het licht van de schemerlamp te lezen en was vergeten dat het allang tijd was om Hazel uit te laten. Die springt meteen blaffend op en begroet daarna kwispelend haar vriend de herder.

Zijn baas Kevin staat in de deuropening en zegt: ‘Ik schaam me dood. Moet je hond nog uit? Zal ik haar meenemen? Dan kun jij lekker blijven zitten. Hoe kan ik dit goedmaken?’

– S –

Uiteindelijk lopen ze samen langs het verlichte duinpad. De honden rennen af en toe de duinen in en komen dan weer terug, hijgend en blij. En Kevin vertelt over zijn vader. Dat hij eenzaam is, sinds zijn moeder overleed. Ze was de liefde van zijn leven en dat maakt hem en zijn zus tot bevoorrechte mensen. Maar nu is hun vader alweer tien jaar de eenzaamste mens die ze kennen. Hij komt niet van het eiland af; hij schildert en verder doet hij niets. Huisarts in ruste.

‘Mijn grote voorbeeld,’ zegt Kevin. Geen groot kunstenaar, welnee. Maar een goede amateur, die geniet van elk streepje vooruitgang in zijn werk, gedreven en technisch vaardig. En een lastig mens.

‘Ik heb vaker vrouwen uitgenodigd van wie ik dacht: dat zou nou een leukerd zijn voor mijn pa.’ Hij lacht in het donker, hardop. En hij vertelt dat hij geen idee had dat zijn vader hem doorhad. Hij dacht dat hij die vrouwen wel gezellig vond, al ging hij later niet op hun uitnodigingen in.

‘Want die kwamen er altijd, weet je dat? Mijn pa is echt een leuk mens, als je een middagje met hem zit te praten. Jou vind ik echt een type voor mijn vader. Maar ik had dit nooit mogen doen, natuurlijk. Zeker niet als jouw huisarts. Het is echt heel misplaatst. Ik hoop niet dat je het me kwalijk neemt. Maar eh...’

‘Welnee. Ik heb het je al helemaal vergeven,’ lacht Sanne grootmoedig. ‘Maar... wat?’

‘Jij was echt de meest geschikte die ik ooit tegenkwam. Ik dacht, ik neem er gif op in! Voor haar valt hij als een blok!’ Nu lacht Sanne hardop. Ze schatert.

‘Dan liep het wel heel anders dan je verwachtte.’

‘Zeg dat wel,’ zegt Kevin somber.

‘Zand erover,’ vindt Sanne. ‘We hebben het er niet meer over.’ Ze lopen terug, praten over het eiland, over mooie routes om te wandelen en over het kroegje in het dorp dat Sanne echt een keer moet opzoeken omdat het zo pittoresk is en zo ontzettend gezellig. ‘De Boekanier. Zo heet het.’

‘Daar zit je vader zeker vaak,’ lacht ze.

‘Betrapt,’ lacht Kevin. ‘Ik kan het niet laten.’

Hij loopt met haar mee tot het hek bij De Merel.

‘Welterusten! Mij zie je niet meer, helaas. Ik neem morgenochtend de boot. Maar geniet nog van de rest van je verblijf. Word maar weer helemaal sterk en blij!’

‘Ik doe mijn best,’ belooft ze. ‘Goede reis naar huis!’

Die nacht slaapt ze als een blok. Als ze even wakker wordt, beseft ze dat ze niet droomt. Ze is in een klein huisje op Ameland en rondom haar is zand en duin en bos en zee. Eigenlijk ben ik dus toch een vrouwtje Piggelmee, bedenkt ze in haar halfslaap. Met een glimlach op haar lippen dommelt ze weer weg.

De resterende dagen maakt ze lange wandelingen met Hazel. Ze luncht altijd ergens in een restaurantje of een eetcafé, op haar fornuis staat een grote pan zelfgemaakte bouillon waar ze elke avond een paar kommen uit schept om die af te maken met verse groente, gehaktballetjes, paddenstoelen, of waar ze maar zin in heeft. De ene keer maakt ze er mosterdsoep van met room en blokjes ham, de andere keer een heerlijke minestrone met veel tomaat. Ze bakt een stokbroodje af en geniet van de geur van het brood en van de soep. En ze leest. Ze verslindt alle vier delen van de Napolitaanse romans van Elena Ferrante en als ze het laatste deel uit heeft, bedenkt ze dat ze nodig naar de boekwinkel moet. Boeken vasthouden, stukjes lezen en dan dat ene kiezen dat haar bezig zal houden in de laatste drie dagen. Wat een goed vooruitzicht! Ze laat Hazel thuis na de lange ochtendwandeling en besluit haar bezoek aan de boekwinkel te combineren met de lunch. Een broodje kroket in een eetcafé. Met veel mosterd en een glas melk. Daar heeft ze echt zin in. En dat hebben ze natuurlijk bij De Boekanier. Het staat met grote krijtletters op een schoolbord naast de deur:

‘Brood kroket, uitsmijters en tosti’s!’

Nou ja, die pa zit er toch zeker geen hele dagen? Die komt hier vast alleen ‘s avonds, voor een borrel. Ze opent de deur van het café en schuift het zware tochtgordijn opzij.

‘Welkom!’ Een krakerige stem schreeuwt haar toe. In de hoek zit een grote papegaai op een stok buigingen te maken als ze binnenkomt.

– S –

Ze scant snel het café: in de hoek bij het raam zit een wat ouder echtpaar aan een tafel, er zitten twee jonge mensen met een hond aan de ronde tafel in het midden en er staat een lange slanke vrouw achter de bar met een zwart schort voor. Verder is de zaak leeg. Mooi. Ze groet en wijst naar het tafeltje midden voor het raam.

‘Gezelschap van één, voor de kroketten met brood,’ glimlacht ze. De vrouw lacht.

‘Ga maar gauw zitten! Het is de mooiste plek van het huis,’ zegt ze. ‘Koffie erbij?’ Sanne knikt.

‘Graag! Zwart. En een glas melk.’

‘Komt in orde.’

Het is een prettige plek om te zijn, De Boekanier. Er staat precies de goede muziek op, op exact het juiste volume, de papegaai roept nu ‘gorgeous’ naar haar en blijft buigingen maken en de hond van de jonge mensen komt even een knuffel bij haar halen.

‘Jij ruikt de hondenkoekjes in mijn jaszak, hè?’ lacht ze. Ze pakt er eentje en geeft het hem.

‘Zo maak je wel vrienden,’ lachen zijn eigenaars.

Dan staat er al een kop koffie op haar tafel met een grote klassieke kersenbonbon in rood cellofaan. En ook de kroketten die even later worden geserveerd, zien er precies zo uit als je zou verwachten, met twee dikke sneden vers brood en een klein potje mosterd met een zilveren mosterdlepeltje. Als ze haar eerste hap neemt, zwaait het gordijn weer open. De papgaai krijst nu: ‘Welkom! Welkom! Haaaaa!!! Pappie!’

‘Ja ja, daar is pappie! Pappie! Pappie! Mooie vogel, mooie vogel! Ha schat, het is vandaag krokettendag! Ik lust er wel twee!’

Sanne moet wel opkijken van haar bord. Iedereen in de zaak kijkt naar de man die daar binnenkomt. Het is een entree die niet onopgemerkt wenst te blijven. De vrouw achter de bar begroet de nieuwkomer door achter de bar vandaan te komen en hem hartelijk te omhelzen. Ze zegt: ‘Welkom, Derk. Je lievelingstafel is bezet, maar ik gooi die kroketten er meteen in. Wil je aan de bar?’

Sanne kijkt hem aan en hij kijkt haar aan. Derk. Vader van huisarts Kevin. Uit atelier Piggelmee. En ik zit aan zijn tafel, bedenkt Sanne.

‘Je zit aan mijn tafel,’ zegt hij.

‘Soms zit het mee, soms zit het tegen,’ zegt ze.

‘Ik ga een poging doen eroverheen te komen.’

‘Er staan hier nog drie stoelen.’

‘Dat zou enorm helpen bij de verwerking.’

‘Ik wil geen trauma op mijn geweten hebben.’

Hij trekt zijn jack uit en gaat tegenover haar zitten.

‘Zo fijn dat dit in harmonie wordt opgelost,’ zegt de barjuffrouw.

En dan pas lachen ze, alle drie.

Sanne pakt haar bestek weer op en snijdt een stukje van haar boterham.

‘De kroketten zijn hier fantastisch,’ zegt Derk.

‘Dat brood is ook zo lekker,’ vindt Sanne.

‘Dat is van Bakker Geerts, een paar huizen verderop in het dorp.’

‘Aha.’

Sanne eet. Derk zwijgt. Als hij zijn kroketten geserveerd krijgt, heeft zij haar bord al bijna leeg. Het jonge stel is vertrokken, met hond. Ze groeten haar ten afscheid. Het oudere echtpaar is ook weg. De papegaai heeft zijn snavel in zijn verenpak gestoken en doet een dutje. Sanne drinkt haar glas melk leeg en bedankt voor een tweede kop koffie.

‘Het is van het huis,’ zegt de barvrouw.

‘Ik heb genoeg. Dank je. Het was heerlijk! Mag ik de rekening? Ik loop wel even met je mee naar de bar.’ Ze staat op, trekt haar jas aan, hangt haar tas over haar schouder en zegt tegen Derk: ‘Geniet nog van de kroketten en de tafel. Het is echt de fijnste plek van het huis. Prettige dag verder!’

‘Dank je wel,’ knikt hij haar toe. Hij knijpt zijn ogen samen als hij naar haar kijkt, nadenkend, een warnet van rimpeltjes. Ze knikt terug en loopt naar de bar. Daar rekent ze af. Als ze langs de papegaai loopt, heft hij zijn kop en schreeuwt: ‘Gorgeous!’ ‘Mooie vogel!’ groet ze terug. Als ze de deur sluit, slaat ze linksaf. Dan hoeft ze niet langs het raam. En niet langs die bruine ogen. Om die gedachte moet ze even glimlachen.

Ze neust een uur lang in de kleine boekhandel rond en pakt elk boek dat haar interesseert op, leest de achterflap en bladert erin. Vaak leest ze de eerste zin en slaat dan het boek weer dicht. Als ze de tekst leest achter op Een klein leven van Hanya Yanagihara, zegt een stem achter haar: ‘Die is prachtig. Een aanrader.’

– S –

Ze draait zich om en ziet een vrouw staan; een opvallende verschijning met heel kort zilvergrijs haar, vuurrode lippen en donkere ogen.

‘Dan neem ik deze. Anders sta ik hier morgen nog. Bedankt voor de hulp,’ zegt Sanne. Ze kijkt in de richting van de kassa, maar de vrouw belet haar weg te lopen. Ze legt een hand op haar arm en gaat voor haar staan.

‘Ik zag je met Derk in De Boekanier.’ Sanne fronst haar wenkbrauwen.

‘Jullie zaten te eten,’ vervolgt de vrouw. Sanne lacht kort.

‘Nou, technisch gesproken zat ik te eten en kwam hij er even bij zitten.’

‘Laat hem met rust,’ zegt de vrouw nogal dwingend. De hand knijpt nu dwars door haar mouw behoorlijk hard in haar arm.

‘Laat me nu maar los,’ zegt Sanne kalm. De vingers knijpen nog harder.

‘Los,’ herhaalt Sanne. Het commando klinkt precies alsof ze Hazel commandeert iets uit haar bek los te laten. De vingers ontspannen. De vrouw laat haar arm los, knijpt haar ogen samen en zegt, met haar hoofd dichter bij Sannes gezicht dan ze prettig vindt: ‘Derk is van mij.’

‘Van harte gefeliciteerd,’ zegt Sanne. Daarna doet ze vastberaden een pas naar achteren, keert zich om en loopt naar de kassa. Daar staat op dat moment helemaal niemand, maar er is wel een ouderwetse hotelbel. Ze slaat met haar vlakke hand op het belletje en ziet binnen twee tellen een lange magere man vanachter een gordijn achter in de winkel verschijnen.

‘Ik was in het magazijn aan het balansen,’ zegt hij verontschuldigend. ‘Kan ik u helpen?’

‘Ik wil graag dit boek afrekenen,’ zegt ze. Terwijl hij het boek scant, kijkt ze om. De vrouw is verdwenen. Derk Donker breekt blijkbaar harten op Ameland, bedenkt ze. Behalve het mijne. En laten we dat vooral zo houden.

‘Pinnen?’

‘Graag. Er was hier net een vrouw die me dit boek aanraadde.’ Ze zegt het in een opwelling.

‘O ja? Het schijnt erg mooi te zijn. Ik heb het zelf niet gelezen,’ zegt de man verontschuldigend.

‘Het was een bijzondere vrouw, heel kort grijs haar, slank, een wijde zwarte wollen jas met een das met witte stippen. Rode lippen had ze. Kent u haar toevallig?’ Ze ziet halverwege haar vraag al aan zijn glimlach dat hij weet wie ze bedoelt.

‘Dat moet Kit Kraak zijn. Ze heeft hier verderop een atelier. Ze maakt kunstwerken van sloophout en alles wat ze verder op het strand vindt. Leuk om een kijkje te nemen! Hoewel, ik geloof dat ze buiten het toeristenseizoen niet open is. Maar als u aanbelt, mag het vast!’ De man knikt haar enthousiast toe.

‘Kit Kraak,’ herhaalt Sanne. ‘Misschien loop ik er wel even langs.’

‘Linksaf, als u naar buiten loopt. Atelier Kit Kraak. Het kan niet missen.’

Als ze de winkel uit loopt, slaat ze linksaf. Het atelier van Kraak is inderdaad gesloten. De rolgordijnen zijn neergelaten, dus ze kan niet even stiekem naar binnen kijken. Eigenlijk ben ik heel nieuwsgierig naar die vrouw! Wat bezielde haar om mij zo te knijpen? Knijpt ze iedereen die even met Derk Donker staat te praten? Of alleen als ze met hem eten? Oké, stop met die malle gedachten. Ga naar huis en maak een wandeling met je hond. Goed idee.

De wind waait zo hard, dat het zand grillige patronen maakt op het drooggevallen strand. Er zijn scheermessen aangespoeld en Hazel vreet ervan. Ze kraakt de schelpen met haar kiezen en slikt dan de dode schelpdieren door.

‘Ik word misselijk van je,’ zegt Sanne hoofdschuddend, als de hond kokhalzend naast haar staat. En als Hazel halverwege het duinpad haar maag omkeert, prijst ze het beest de hemel in dat ze het daar doet en niet op de deurmat. Maar ze besluit wel om voor een volgende retraite iets in een bos te huren, ver weg van de gehate scheermessen.

Die avond zit ze op de bank met haar nieuwe boek, waar ze maar moeilijk in komt. De wind leidt haar af, het geloei van de kachel, zelfs de radio stoort haar. Dus ze schrikt niet, als er op het raam van de deur wordt geklopt.

‘Ja, ogenblikje,’ roept ze. Ze legt haar boek ondersteboven en staat op. Als ze het gordijn opzij schuift, ziet ze het al. Ze maakt de deur open, blijft in de opening staan en zegt: ‘Derk. Een onverwacht bezoek. Wat kan ik voor je doen?’

– S –

‘Ik dacht: misschien heb je wel behoefte aan gezelschap? Je bent hier ook maar alleen op het eiland.’ Hij staat nog steeds in de deuropening en wrijft zijn handen om ze op te warmen.

‘Kom even binnen,’ nodigt Sanne uit. Hij stapt naar voren, ze sluit de deur. Als ze zich omkeert, staat hij bij het haardvuur. Ze zegt niets, vraagt niets en blijft gewoon staan. Als hij zich omkeert, kijkt hij haar wat ongemakkelijk aan. Hij had verwacht dat ze hem wat te drinken aan zou bieden. Dat vermoedt ze tenminste. Maar daar heeft ze geen enkele zin in. Ook al zijn die donkere ogen nog zo aantrekkelijk.

‘Maar misschien heb je helemaal geen behoefte aan gezelschap,’ zegt hij. Het klinkt bedremmeld.

‘Nee. Ik heb het hier heerlijk en ik zocht de stilte. Die heb ik gevonden.’ Ze staat nog steeds bij de deur. Het gordijn is nog steeds opzijgeschoven; ze voelt de kou.

‘Dit is erg ongemakkelijk,’ zegt Derk. ‘Ik dacht dat ik welkom zou zijn.’

‘Ik weet niet waarop je dat idee hebt gebaseerd? We kennen elkaar helemaal niet.’

‘Ik heb het gebaseerd op zelfoverschatting, vrees ik. Op het idee dat iedere vrouw als een blok voor me valt en dat er tussen ons iets bijzonders was vanaf het eerste moment dat we elkaar zagen. Ik ben een idioot, blijkbaar.’ Hij kijkt haar schuldbewust aan. Sanne lacht.

‘Toen we elkaar voor het eerst zagen, liep ik meteen langs je om je atelier te verlaten waar ik onwetend en zeer tegen jouw zin was uitgenodigd door je zoon. Daar was niet bepaald sprake van een uitwisseling van iets bijzonders, vrees ik. De tweede keer zat ik aan je tafel en was ik bijna klaar met mijn eten. Dus kon je aanschuiven. Verder niets. Toch?’

‘Van mijn kant was er iets. Ik vond je bijzonder. En ik hoopte dat je mij zag. Dat je mij echt zag, bedoel ik. Maar misschien was dat niet zo. Dat kan.’ Hij trekt zijn wenkbrauwen op, trekt een grimas en staat daar, groot en indrukwekkend en leuk ook. Zeker heel leuk. Een man die weet dat hij mooi is, aantrekkelijk en charismatisch. Met net dat vleugje zelfingenomenheid dat zij zo leuk vindt. Een beetje arrogant. Spannend is dat. Als ze hem nu een glas wijn aanbiedt, trekt hij zijn jas uit en begint hij haar om zijn vinger te winden. Dat weet je toch, hè? Ze spreekt zichzelf geluidloos toe. Op haar andere schouder zit een duiveltje dat roept: ‘So what? Dan windt hij je om zijn vinger. Nou en? Dat is toch leuk? Beetje flirten, glazen tegen elkaar klinken, diep in die bruine ogen kijken. Dan is Derk Donker gewoon jouw vakantieliefde van een avond. Een nacht misschien. En daarna zie je hem nooit meer. Een avontuurtje op Ameland. Waarom niet?’

Ze glimlacht.

‘Wil je een glas wijn?’

‘Graag!’ Hij trekt meteen zijn jas uit en hangt hem over een eetkamerstoel. ‘Dit is een ontzettend leuk huis. Ik had het nog nooit van binnen gezien. Dat haardvuur is geweldig.’ Hij vult de kamer met geluid en gezelligheid. Wit of rood? Rood. Ze klinken. Ze praten over het eiland, over kunst, over zijn zoon Kevin, haar zoon Wichard, over haar werk, zijn passie voor schilderkunst. Wil ze een keer poseren? Wil hij nog een glas wijn?

Hij loopt met haar mee naar het kleine keukentje, legt even zijn hand op haar schouder als ze de glazen bijvult. Ze voelt de warmte dwars door haar kleren heen en schrikt ervan. Dit heeft ze zo lang niet gevoeld. De huid op haar schouder tintelt.

Hij vertelt over zijn vrouw, zijn grote liefde, alle vriendinnen daarna en dat je zo eenzaam kunt zijn, al ben je samen met iemand. Zij vertelt over de mannen in haar leven, kort, slaat stukken over en schudt af en toe haar hoofd als ze bedenkt hoeveel er is gebeurd.

‘Boeiende levens,’ besluit Derk. ‘Dat verdient meer wijn.’

‘Maar eerst een wandeling met de hond.’ Hazel springt meteen op. Ze trekken hun jassen aan, slaan een sjaal om en lopen het pad af. De maan is groot, het is glashelder en heel koud. Op het brede pad loopt hij naast haar. Hun handen raken elkaar. Een tel later lopen ze hand in hand. En dat voelt vreemd en vertrouwd tegelijk. Ik ben niet goed snik, bedenkt Sanne. Maar wel blij. En los. En vrij. Dus mijn retraite is totaal geslaagd. Maar hoe nu verder met Derk?

– S –

De vraag ‘Hoe nu verder met Derk’ vult Derk Donker zelf in, zo ongeveer halverwege het derde glas wijn. Want dan staat hij achter haar bij het granieten aanrecht waar ze blokjes kaas snijdt op een houten plank. Er zijn ineens twee armen om haar heen. Ze aarzelt geen moment, legt het enorme mes neer en keert zich om. Hij kust haar. Zij kust hem. En als hij zegt: ‘Ik was zo blij dat je dat mes neerlegde,’ schiet ze in de lach.

Als ze de volgende ochtend wakker wordt, kijken twee donkere ogen in kringen van lachrimpeltjes haar aan. Hij streelt haar wang, voorzichtig, volgt de rand van haar lippen, haar neus, streelt haar oogleden en zegt: ‘Ik ben volmaakt gelukkig, nu ik naast jou wakker word.’

Op datzelfde moment schieten allerlei gedachten door haar hoofd. Hoe moet dat nu? Ik en jij? Jij en ik? Wil ik dat wel? En Ameland! Hartstikke mooi en leuk en bijzonder, maar om te wonen? Nee. Ik hoor bij De Roos en de Koekoek, bij juffrouw Schaap, bij Daan en Abel, bij Wichard, Jennifer, de kleinkinderen... Ik wil... Maar Derk onderbreekt haar gedachten alsof hij ze kan horen, met: ‘Niet piekeren. Niet doen. We zijn hier en nu gelukkig en blij, jij en ik. We hoeven niks. We zitten in een heel andere levensfase. Ik woon hier, jij woont daar. Jij komt af en toe hier, ik kom af en toe daar. Om te genieten van het moment dat we bij elkaar zijn. Verder hoeven we helemaal niets. We hoeven geen plannen te maken.’ En hij kust haar vol op haar mond.

‘Dus ik heb nu een vriendje op Ameland?’ Derk knikt.

‘Je hebt nu een vriendje op Ameland.’

Samen laten ze Hazel uit, hand in hand over het strand. Hij vertelt haar verhalen over bekende Amelanders, schandalige verhalen soms, hilarische geschiedenissen. Ze lachen samen en Sanne geniet met volle teugen van dit bijzondere gezelschap en dit heerlijke moment van de dag.

Als Hazel gegeten heeft en zich lui uitstrekt voor de haard,

heeft Derk eieren met bacon en tomaat gebakken en gooit Sanne de uitgedroogde blokjes kaas, waar ze de vorige avond niet aan toekwamen, in de afvalbak. Ze eten samen. En dan vraagt Derk: ‘Hoe lang ben je hier nog?’

‘We hoeven toch geen plannen te maken?’ lacht ze.

‘Ho, ho, als we bij elkaar zijn, maken we wel plannen. Ik wil de tijd die jij hier nog bent, wel genieten van ons samen.’

‘Nog drie dagen.’

‘Drie dagen.’ Hij herhaalt het juichend.

Drie dagen lang heeft Sanne het idee dat ze jong is, eeuwig jong, verliefd zelfs, tevreden met alles. De wijn is roder, de gebakken kibbeling die ze halen bij het allerbeste viskraampje is krokanter en verser, de films die ze samen kijken zijn grappiger en ontroerender, de boeken waar ze over praten zijn boeiender en de wandelingen zijn fantastisch.

‘Als jij weg bent, ga ik schilderen zoals ik nog nooit heb geschilderd,’ zegt Derk op een middag, nadat hij een uitgebreide fotoreportage van haar en Hazel heeft gemaakt.

‘Morgen al. Morgenochtend,’ knikt ze. ‘Ga je me missen?’ Hij schudt zijn hoofd.

‘Ik ga je herinneren. Ik ga terugdenken en lachen en teren op de vreugde die je me bracht. Ik ga Kevin bellen om te vertellen dat hij gelijk had. Je bent echt te gek. Totaal te gek. Die jongen heeft dat goed aangevoeld. Dat mag hij best weten. Ik hoef je niet te missen. Ik heb je in mijn hart. En ik weet waar je woont. Jij weet waar ik woon. Ik heb altijd plaats voor je.’

‘En ik voor jou,’ knikt ze. Verder blokkeert ze alle plannen die in haar hoofd opkomen. Niet doen. Genieten van nu, geen ideeën over later. Wie weet wat de toekomst brengt? We zien wel.

Derk brengt haar naar de boot. Er is nog een laatste omhelzing en een kus ergens op haar oor. Dan loopt ze met haar rolkoffer en met Hazel naar de boot; haar auto staat in Holwerd op haar te wachten. Op de boot zoekt ze het dek op, om vanaf daar te zwaaien naar Derk. Er zijn veel trappen op de veerboot, waar Hazel een hekel aan heeft; het duurt even voordat ze de hond zover heeft gekregen dat ze omhooggaat. Maar dan is ze er.

Derk staat op de kade. Vijf meter achter hem staat Kit Kraak. Ze kijken allebei naar haar.

– S –

Ze ziet dat Derk zich omdraait. Kit Kraak begroet hem. Ze praten met elkaar, vermoedt Sanne. Dan keert Derk zich weer om. Hij zwaait. Sanne zwaait en de boot vaart af.

Hoe lang staat ze daar? Ze heeft geen idee, maar wel zo lang, dat ze eerst de poppetjes op de kade niet meer kan onderscheiden en daarna het eiland langzaam in de verte ziet verdwijnen.

Dan gaat ze naar binnen met Hazel. Ze haalt een kop koffie en een warm kaasbroodje dat veel te vet is en haar na twee happen al tegenstaat. Onderwijl probeert ze alle gedachten aan de combinatie Derk en Kit Kraak te blokkeren. Maar dat lukt van geen kant. Is hij nu met haar? Was Kit daar om hem meteen op te vangen na Sannes vertrek? Hoe exclusief is hun vriendschap? Heeft Derk een lange lijst van vriendinnen die van tijd tot tijd Ameland bezoeken? En als dat zo is, wat geeft dat dan eigenlijk? Veel. Dat vind ik niks, beseft Sanne. Ik wil best een vriendje op Ameland. Ik wil zelfs graag een vriendje op Ameland. Maar wel een trouw vriendje. Eentje die van haar is. Alleen van haar. Is dat zo gek? Nee, dat is helemaal niet gek. Ze heeft nooit geloofd in dat vrije gedoe waarin er één hoofdliefde was en een hele reeks uitstapjes ernaast. Als iemand voor mij exclusief de moeite waard is, dan moet ik dat ook zijn voor hem. En anders maar niet.

Maar wat Derk zei over ‘genieten van het moment’ en ‘een andere levensfase’ en ‘we hoeven niks’… Impliceerde dat dan niet de vrijheid om te genieten van anderen, zodra ze uit beeld is?

Er zit natuurlijk maar één ding op: ze moet hem dat vragen. En daarmee het risico lopen dat hij bevestigt wat ze vermoedt: dat hij van haar geniet en van alle momenten met haar, maar ook van anderen. Serieel monogaam met veel afwisseling. Zoiets. En dan zal hij naar haar kijken, verbaasd, met opgetrokken wenkbrauwen; wat had ze dan verwacht? Toch geen huwelijk? Of wat voor verbond dan ook?

Nee, dat verwacht ze ook helemaal niet. Maar de gedachte aan Kit in de armen van Derk, of alleen maar die ogen van Derk heel dicht bij die van Kit, maakt haar op slag misselijk.

Dus ben ik heel kinderachtig jaloers? Zou ik niet m’n best moeten doen om me alleen maar de leuke momenten te herinneren? En te genieten van alle momenten die nog komen gaan?

Haar telefoon geeft een geluidje. Er is een appje. Van Derk.

‘Ik mis je nu al...’

‘Ik heb een vies kaasbroodje’

‘Konden we het maar delen’

‘Ik kom gauw terug’

‘Jaaaaaa!!!!’

Ze kijkt glimlachend op haar telefoonscherm. Wis nu alle herinneringen aan Kit Kraak. Denk aan hoe leuk dit is!

‘Ik bel je vanavond’, appt hij.

‘Top!’

Ze doet haar telefoon weg en kijkt om zich heen. Er zijn veel jonge ouders met kleine kinderen die blijkbaar een weekend op het eiland hebben doorgebracht. De kinderen rennen achter elkaar aan tussen de mensen door. Hazel ligt aan haar voeten; een jochie met blond stekeltjeshaar stopt even en bukt zich.

‘Mag ik hem aaien?’

‘Ja hoor,’ zegt Sanne. Hazel gaat zitten en laat zich knuffelen door het joch, dat Sanne aankijkt en vertelt: ‘Ik wil zo graag een hond. Maar papa en mama werken allebei en dan kan het niet, hè? Werk jij niet?’

‘Ik werk bij mijn huis. Dan kan het wel. Dan kun je tussen de middag even naar huis en dan kun je een lange wandeling maken met je hond.’

‘Ik ga later ook aan huis werken,’ zegt de jongen. ‘Ik word dierenarts.’

‘Dan kun je ook wel een pony nemen. Of een ezeltje misschien,’ glimlacht Sanne.

‘Twee ezeltjes! Dat is leuker. En ik wil kippen.’

‘Gelijk heb je.’

‘Dag!’ Hij zwaait voordat hij weer een rondje gaat rennen. Sanne ziet hoe zijn moeder haar toeknikt. Ze knikt terug. Lekker kind. Wichard was vroeger ook zo’n leuk ontwapenend joch. Straks ziet ze hem weer. En Jennifer en Rinke en Eefje. Daan. Abel. Juffrouw Schaap. Zoveel mensen die haar dierbaar zijn. Ik heb ze gemist, beseft ze nu. En ik ben blij dat ik ze weer ga zien. Maar wat was het goed om er even helemaal uit te zijn. Als ze het parkeerterrein op loopt om haar auto te halen, voelt ze hoe ze loopt. Verend, vol vertrouwen in een heerlijke toekomst. En haar hand geklemd om haar telefoon met de appjes van Derk.

– S –

‘Je ziet er echt goed uit,’ zegt Marleen. Ze zitten samen in een restaurantje te genieten van een lunch na een enorme shopronde langs alle favoriete winkeltjes.

‘Ik voel me ook super,’ lacht Sanne. Ze vertelt over Derk, hoe hij elke avond met haar appt en haar welterusten wenst. En dan weer de volgende ochtend, om haar een heerlijke dag te wensen. Hoe leuk het is om te weten dat er ergens iemand elke dag weer aan haar denkt, ver weg op dat eiland. Marleen grijnst. ‘Ik wist wel dat je een nieuwe liefde had!’

‘Ach, liefde, dat is ook weer zo’n woord. Het is die aandacht, die ik zo leuk vind. Dat je gezien wordt.’ Sanne houdt haar glas omhoog en proost met Marleen. Die klinkt met haar en zegt: ‘Op de liefde. Of de aandacht. Weet ik het. Als het maar werkt. Want als je er zo van gaat stralen, werkt het beter dan een vitaminekuur!’

Sanne moet nog even terugdenken aan die woorden, als ze de volgende ochtend braaf haar multivitaminetablet slikt. Haar telefoon ligt naast haar op het aanrecht. En er komt geen appje. Voor de zekerheid checkt ze het scherm. Gisteravond om 22.30 appte Derk: ‘Slaap lekker, mooie Sanne. Droom! Droom! Van mij misschien?’

Ze appte terug: ‘Ik droom van jou. Droom jij van mij? En kijk je dan morgen in je agenda wanneer we iets kunnen plannen?’ Derk: ‘Doe ik! Binnen drie weken zie ik je.’

Ze stuurde een lachend gezichtje terug en hij stuurde hartjes. Kinderen zijn we, denkt ze, terwijl ze haar telefoon in haar zak stopt en de ontbijtboel in de vaatwasser zet. Als ze even later naar De Roos en de Koekoek loopt, checkt ze een laatste maal haar telefoon. Geen bericht van Derk. Dan is er een paar uur lang geen tijd om te piekeren over Derk Donker. Het is druk in de zaak en Abel is bezig alles te organiseren voor de grote Fair op moederdag. Dus ze rent van hot naar haar en stapt tussendoor geregeld het kantoor binnen om met Abel door te spreken of ze niets zijn vergeten. Met de lunch is juffrouw Schaap er, die de hele dag in de pipowagen consulten geeft en opmerkt dat zij natuurlijk ook op de Fair wil staan.

‘Ik wil ook graag een kraam met allerlei producten. Zou Jennifer daar misschien in willen staan?’

‘Leuk idee! Bel haar!’ Sanne pakt haar telefoon en zoekt het nummer van Jennifer op. Onderwijl ziet ze meteen dat er nog steeds geen appje is gekomen. Van niemand... Wel ziet ze dat Schaapje oplettend en bezorgd naar haar kijkt, als ze de telefoon overhandigt.

‘Hij gaat al over,’ knikt Sanne.

‘Hé! Schoonmama!’ roept Jennifer meteen.

‘Nee, ik ben het. Schaap. Ik heb een vraag!’ Sanne hoort Jennifer aan de andere klant van de lijn lachen en ze loopt even het kantoor uit, omdat ze nieuwe klanten binnen ziet komen. Als ze die heeft begroet, en te horen heeft gekregen dat ze even willen rondneuzen, zegt ze: ‘Als u me nodig heeft, geeft u dan een gil?’ Daarna loopt ze nog even naar Schaap, die haar meteen haar telefoon overhandigt met de woorden: ‘Ik heb een verkoper voor mijn kraam. Maar vertel eens, hoe is het met jou?’

‘Goed! Goed, ja echt! Prima!’ Sanne knikt er ijverig bij.

‘Je moest maar eens komen eten. Vanavond niet. Dan eten we makkelijk, want dan gaat Daniël naar de Rotary. Maar morgen. Dan kook ik iets lekkers.’ Schaap grabbelt onderwijl in de diepe steekzakken van haar jurk. De fluwelen stof is bedrukt met veelkleurige papegaaien.

‘Ik kom graag!’ zegt Sanne. ‘Wat heeft u weer een prachtige nieuwe jurk!’ Schaap glimlacht bij het compliment.

‘Ja hè? Toen ik de stof zag liggen, was ik zo blij! Je snapt niet dat mensen hier gordijnen van laten maken. Veel te mooi.’ Ze heeft een kruidenzakje uit haar zak gevist en geeft dat aan Sanne.

‘Dit geeft hoop. En toekomst. En vooruitzicht. O, en aandacht! Vooral aandacht! Houd het maar goed bij je,’ zegt ze. Als Sanne het aanpakt, aait Schaapje met haar knokige vingers over haar hand. ‘Goed vasthouden,’ mompelt ze.

‘Ik verwachtte een berichtje.’ Schaapje knikt.

‘Ik weet het. Het komt niet altijd. Dat weet je toch?’

‘En wat nu als het niet komt?’ Schaapje knikt haar vriendelijk toe en zegt: ‘Ik maak gestoofde sukadelapjes. Met een stamppot van prei.’

– S –

Als Sanne twee dagen later bij juffrouw Schaap aan tafel schuift, heeft ze nog steeds het kruidenzakje in haar broekzak. En op haar telefoon staat een reeks appjes die niet is beantwoord.

Sanne: 22.30: Derk? Slaap lekker straks.

Sanne: 22.31: Ik heb je berichtje gemist vanochtend. Sanne: 22.32: Derk?

Sanne: 22.33: Derk?

Sanne: 22.34: Hallllllloooooooooo! Is daar iemand????

Sanne: 07.15: Wandel nu langs dijk met Hazel. Slecht geslapen.

Sanne: 07.16: Niet gedroomd ook.

Sanne: 07.17: Jouw schuld...

Sanne: 07.18: Derk?

Ook die avond en de volgende ochtend nog heeft ze geprobeerd contact te zoeken. Maar toen voelde ze zich zo belachelijk worden, dat ze besloot er na één appje al mee op te houden. En dat bestond alleen uit: ‘Derk?????’

Nu zit ze bij Schaapje en Daniël aan tafel en laat zich een glas rode wijn inschenken.

‘Vertel ons eens uitgebreid van je avonturen op Ameland,’ gebiedt Schaap. ‘De stamppot en de sukadelappen staan toch nog in de oven. We hebben alle tijd.’

Sanne vertelt. Ook over Derk natuurlijk en over hoe gezellig het was en hoe mooi en hoe bijzonder en dan zegt ze: ‘Ik mis het zo! Hij stuurde ‘s avonds een berichtje en ‘s ochtends weer en ineens hield hij ermee op. Raar hè?’

‘Misschien heeft hij wel een flinke griep te pakken,’ bedenkt Daniël. ‘Dat heerst op het moment enorm. Een hevige griepgolf teistert ons land. Zo zei de nieuwslezer het in het journaal. Ik moest nog lachen om die tekst. Beetje archaïsch taalgebruik. Enfin, maar dat zou dus kunnen. Er is een griepgolf. Of hij heeft z’n telefoon in zee laten vallen. Dat kan ook. Het is tenslotte een eiland. Of hij is een nieuw slachtoffer tegengekomen.’ Juffrouw Schaap fronst haar wenkbrauwen, schudt haar hoofd en zegt: ‘Lieve Daniël, voor jou wordt het even tijd om te zwijgen, vrees ik.’

‘Ik mis het enorm, die berichtjes,’ zegt Sanne.

‘Ja. Die aandacht,’ vertaalt Schaapje.

‘Juist.’

Schaap schudt haar hoofd en zegt: ‘Ik ga het eten opdienen. Ik heb echt geen idee wat er is gebeurd. Vaak voel ik wel iets. Of ik zie iets. Maar nu is het heel onduidelijk. Je zult moeten afwachten, lieve kind.’

‘En vooral goed blijven eten,’ voegt Daniël eraan toe. Hij kijkt met een gelukzalige blik naar Schaapje, die het eten uit de oven haalt. ‘Ruik toch eens!’

En natuurlijk is het hartstikke gezellig bij Schaapje en natuurlijk krijgt ze nog zelfgeperst vlierbessensap mee en een bak pompoensoep uit de vriezer en een tweede kruidenzakje omdat Schaap bang is dat ze allemaal onder de griepgolf te lijden gaan krijgen, maar toch kan Sanne wel huilen als ze naar huis rijdt. Als ze op de dijk loopt met Hazel, houdt ze de hele weg haar telefoon in haar hand. App nu. Verdorie, app me nu! Maar de telefoon licht niet op en geeft geen rinkeltje. Alles blijft donker en stil.

Die avond appt ze niet. De telefoon ligt in de oplader op het buffetkastje in de keuken. Veel beter voor je gezondheid om dat ding een eind bij je vandaan te houden ‘s nachts. Dat heeft ze tenminste ooit gelezen. Iets met straling of zo. En ze heeft haar telefoon nu toch niet nodig. Er appt niemand. Dus zij ook niet.

‘Bah, wat heb ik medelijden met mezelf,’ zegt ze hardop. Dan trekt ze het dekbed ver over haar oren en probeert weg te dommelen.

Ze hoort Hazel in haar slaap draaien; het riet van de hondenmand kraakt. Dan is het weer even stil. Maar daarna begint de hond te knorren. Diep in slaap, een heel tevreden geluid. Ze hoort een sirene, heel ver weg. Een ambulance? Misschien. Of de brandweer. Buiten ritselt er iets tegen haar raam, ze moet die oude klimop in het voorjaar eens flink terugsnoeien. Wat zijn er veel geluiden in en om het huis. Er is maar één geluid dat ze niet hoort. Dat is haar telefoon.

Tot dat moment, midden in de nacht. Sliep ze al? Of lag ze nog steeds wakker? Wat was dat voor geluid? Was dat...? Ze durft het niet te hopen. Snel laat ze haar benen uit bed zakken. Op haar tenen loopt ze de trap af. In de keuken is alles donker. Als het al haar telefoon was, dan is het display nu alweer donker. Met een paar grote passen doorkruist ze de kamer. Daar ligt haar telefoon. Ze pakt hem op en kijkt.

– S –

Er is een app! Ze houdt haar adem in, als ze het icoontje aanklikt. Ze leest:

Daan: 02.30: Voor ik het vergeet: morgen komt de boekhouder! Slaap lekker lieve Sanne!

Sanne sluit het programma en pakt een pak sinasappelsap uit de koelkast. Zuchtend schenkt ze zichzelf een glas sap in. Verdorie. Daan heeft wel vaker slapeloze momenten en stuurt haar dan weleens nachtelijke geheugensteuntjes. Nooit, maar dan ook nooit wordt ze daarvan wakker. Ook niet als de telefoon op haar nachtkastje ligt, vlak naast haar hoofd. Maar nu, nu die telefoon helemaal in de keuken ligt, haalt dat minimale geluidje haar uit haar slaap. Omdat ze op iets anders wacht.

Dat andere appje. Van Derk. Maar die laat niets van zich horen. Ze spoelt het lege glas om onder de kraan en zet het klaar voor morgenochtend. Morgen komt de boekhouder. Daan valt nu in een droomloze slaap, weet ze. Die heeft zijn hoofd leeggemaakt en weet dat Sanne de volgende ochtend voorbereid is op het bezoek van de boekhouder. Maar zij? Hoe komt zij weer in slaap? Zal ze naar bed gaan? En dan wakker liggen en draaien? Nee. Ze zet de verwarming hoger en gaat voor haar computer zitten. Haar agenda ligt al op het kleine bureautje. Ze checkt de veerdiensten naar Ameland. Zal ze boeken? Nee, natuurlijk niet. Absurd gewoon om na een paar dagen vakantieliefde dat eiland weer te bezoeken om op zoek te gaan naar een man die ineens niet meer appt. Ben je wel goed bij je hoofd? Boek een leuke reis naar Rome! Of een zonvakantie op een Grieks eilandje! Of een sapkuur in Portugal. Lekker sporten en zwemmen en ontgiften in een luxeoord. Nou ja, dan heb ik daar liever af en toe een mooi gegrild visje bij en een goed glas wijn. Misschien een korte vakantie met Marleen? Dat zou leuk zijn. Even helemaal eruit...

Hoezo helemaal eruit? Je was er net helemaal uit. Naar Ameland, weet je nog? Om even helemaal tot jezelf te komen. Dat heb je goed gedaan, zeg. Sjongejongejonge...

Alle zelfkritiek helpt. Ze wordt er hartstikke slaperig van. Om kwart over drie duikt ze haar bed in en ze slaapt meteen.

Pas de volgende ochtend om half zeven schrikt ze wakker uit een afschuwelijke droom waarin Derk om haar heen danst met een ouderwetse telefoon in zijn handen. Hij gilt iets, maar dat kan ze niet verstaan. Ze wil hem duidelijk maken dat hij daarmee helemaal niet kan appen. En ze wilde hem vragen waar zijn mobiele telefoon is. Maar ze krijgt geen woord uit haar keel. Ze zet zoveel kracht dat ze schor wordt zonder dat er enig geluid uit haar mond komt.

‘Oooo, wat een rotdroom,’ kreunt ze hardop. Beneden hoort ze de staart van Hazel op het hondenkussen slaan. Die kwispelt meteen bij het eerste geluid.

‘Heerlijk beest. Ik kom eraan!’ roept ze. En ze vraagt zich af of het geen goed idee zou zijn er wat honden bij te nemen. Voor de gezelligheid. En een ezeltje. Of twee ezeltjes, zoals dat jongetje op de boot voorstelde. Een kinderboerderij in plaats van een relatie. Dat is toch een stuk relaxter. En dan weet je tenminste zeker dat je aandacht krijgt en dat je gezien wordt. Een dier is onvoorwaardelijk in zijn liefde. En heel aaibaar. En heerlijk voorspelbaar.

Ze poetst haar tanden voordat ze de dijk op loopt. Als ze terugkomt van de ochtendwandeling met Hazel, gaat ze onder de douche. En dan is er eerst koffie. Met de ochtendkrant.

Vaste rituelen, daar houd je het een leven lang mee vol. Geen nieuwigheden erbij. Die brengen je alleen maar van slag. Langs de dijk ziet ze kieviten, overal groeit speenkruid, pinksterbloemen ook en bij de hoek, waar ooit een klein boerderijtje heeft gestaan dat jaren geleden is afgebroken, staan verwilderde sneeuwklokjes en lila krokussen. Er duikt een grutto laag voor haar langs om te waarschuwen dat ze in het eiland een nest heeft. Daarna gaat ze op het hek staan om zeker te weten dat Sanne doorloopt. Het is hier prachtig, denkt Sanne. Het is hier mooi genoeg voor een leven lang genieten. Ik heb een rijk leven. Waarom blijf ik dan zo zoeken? Zo dromen van meer? Dat ze zich zo van slag heeft laten brengen door die Derk. Bah. En dan straks ook nog de boekhouder. Die akelige dorre droge boekhouder.

– S –

Natuurlijk overleeft ze de boekhouder. Ze overleeft zelfs een onverwacht bezoek van haar zus Cathy, die ineens in de keuken staat met twee moorkoppen. Net op het moment dat Sanne vastbesloten is te beginnen met alle afleveringen van de Gilmore Girls op Netflix. Dat zijn zoveel seizoenen, dat ze even vooruit kan en Marleen raadde het haar enorm aan.

‘Zo ontzettend goed. Kijken! Je wordt er blij van en sterk. Echt waar.’ Dat zei Marleen. En de woorden blij en sterk haalden haar meteen over. De komende weken zouden de Gilmore Girls haar avonden vullen.

Maar nu is er Cathy, nog voordat ze aan de allereerste aflevering van het eerste seizoen kan beginnen. Met moorkoppen.

‘Ik moest nodig even bij je langs, want je was toch weg? Naar Ameland toch? En ik hoorde maar niks. Ja, dat je terug was. Maar verder niks. En ik vraag me toch af of het wel goed met je gaat. Ik zei nog tegen Will, ik zeg: ‘Die Sanne, dan hoor je weer niks en dan is er altijd wat mis.’ Ja ja, ik ken je langer dan vandaag. Eet je wel goed? Ben je wel gelukkig? Zit je soms te piekeren over de kleinkinderen? Ik heb dat ook. Daar maak je je toch zorgen om, hè? In zo’n wereld als vandaag met al die enge oorlogen en al die honger en ellende en opwarming van de aarde en windmolens en zo. Dan vraag je je toch af: wat laten wij voor erfenis achter voor die arme kinderen? Wat is hun toekomst? Nou ja, niet dat wij natuurlijk overal voor verantwoordelijk zijn, hè? Nee, dat nou ook weer niet, dat moet je jezelf altijd voorhouden, hoor! Will en ik, we hebben wel tegengestemd, toen er windmolens zouden komen bij ons in de polder. Tja, niemand wil die lelijke dingen aan de horizon, toch? Ik zei nog tegen Will: ‘Dan gaan we een stukje fietsen en het eerste wat we zien zijn dan die afschuwelijke windmolens! Dat verpest toch meteen het uitzicht?’ Maar goed, we hebben dus wel groene stroom genomen. Je doet wat je kunt, tenslotte. Dus daar moet je ook niet zo over piekeren, hoor. Ze houden de dijken best in de gaten, denk je niet? Ook als de poolkappen smelten. Ik bedoel maar, ze zetten niet voor niks een apetrots bordje bij Schiphol dat het een paar meter onder de zeespiegel ligt. Wat zouden al die buitenlanders ervan moeten denken als het dan ineens onder water staat? Nee, dat laten ze echt niet gebeuren. Wees daar maar gerust op.’

‘Eet je moorkop. De slagroom loopt anders helemaal uit,’ zegt Sanne. In gedachten loopt ze op Ameland, op het strand. Hazel rent door de opkomende golven en vreet af en toe een aangespoelde zeester op. En Derk loopt naast haar. Ze zwijgen samen en vangen met omhoog geheven gezichten de eerste zonnestralen van het seizoen. Het leven is goed. Harmonieus en rustig. Maar het is moeilijk om dat beeld vast te houden als Cathy hardnekkig dwars door haar gedachten heen ratelt. En dat houdt haar zus lang vol. Pas anderhalf uur later sluit ze af met: ‘Ik ben zo blij dat ik even met je heb kunnen praten. Ik ben weer helemaal gerustgesteld. En je weet het hè? Je kunt met al je vragen en problemen bij mij terecht. Daar zijn zussen voor. Om klaar te staan in nood. Ik ben blij dat je je hart hebt uitgestort. Dat lucht vast op.’

Sanne knikt gedwee. Ze vraagt zich wel af wat ze in hemelsnaam gezegd heeft dat Cathy tot de conclusie heeft gebracht dat ze haar hart heeft uitgestort. Ze is nauwelijks aan het woord gekomen. Heb ik überhaupt een hele zin uit m’n mond gekregen, voordat ze me alweer onderbrak? Ik geloof het toch echt niet!

Maar de armen van haar zus om haar heen bij het afscheid zijn welgemeend en lief. En ze belooft natuurlijk meteen te bellen als er iets is.

‘Doen hè? Ik zie dat dit je goed heeft gedaan!’ dringt Cathy nog extra aan. Sanne knikt alweer. Haar nek begint zeer te doen van al dat knikken en ze voelt een lichte hoofdpijn opkomen die erger wordt als ze haar zus uitzwaait bij de poort. Pas als ze al in bed ligt, voelt ze haar hoofdpijn zakken. En nu niet dromen, neemt ze zich voor. En niet wakker worden van telefoonrinkeltjes.

– S –

Ze slaapt als een blok. En ook de nacht erna en de nacht daarna. Dus uiteindelijk begint ze te geloven dat de preek van haar zuster heeft geholpen. Al heeft ze geen idee waar dat hele verhaal precies over ging. Ze deed nog een poging om aan Daan, Abel en juffrouw Schaap uit te leggen hoe Cathy mopperde over windmolens, maar dat ze wel groene stroom had genomen om het milieu te redden. Daan had zo verschrikkelijk de slappe lach gekregen, dat hij haar had gesmeekt om alsjeblieft op te houden.

‘Je zus bedoelt het goed,’ zei Schaapje nog. ‘Maar ze praat sneller dan ze denkt.’

‘En dat is eigenlijk hartstikke knap,’ vond Abel.

Ze stort zich op haar werk, gaat een dag met Rinke shoppen in de stad, koopt een vracht leuke kleren voor die kleindochter die alles kan dragen met dat mooie jonge lijf en ze trakteert zichzelf op een idioot dure dagcrème waarvan ze hoopt dat die alles gladstrijkt wat nu rimpelt. De verkoopster belooft het haar plechtig en zij dreigt terug te komen als het resultaat tegenvalt. Tijdens de lunch merkt Rinke op dat ze haar oma over een paar maanden vast niet meer herkent.

‘Dan zie je er zoveel jonger uit!’ Het is een heerlijke winkeldag en als ze Rinke weer thuis aflevert, wimpelt ze de uitnodiging van Jennifer om te blijven eten af.

‘Ik ga lekker op de bank met m’n benen omhoog,’ zegt ze. ‘Ik ben bekaf van dat geslenter winkel in, winkel uit!’

Op de terugweg in de auto hoort ze haar telefoon. Dat is vast Rinke, denkt ze. Die wil nog een keer bedanken. Ze kijkt snel op haar telefoon, die naast haar op de passagiersstoel ligt. Een onbekend nummer. Een onbekend nummer? Nou ja, misschien een aanbieding om over te gaan op een goedkopere energieleverancier. Of iemand die haar aandelen in olietankers wil verkopen. Sanne heeft geen idee hoe het kan, maar de laatste maanden krijgt ze vaker zulke telefoontjes. Uiteindelijk komt ook je mobiele telefoonnummer blijkbaar in een adressenbestand terecht en dan krijg je de ene reclame na de andere te verduren. Ze negeert de oproep die hardnekkig tot de laatste ring aanhoudt. En meteen daarna rinkelt hij weer. Dan is ze al van de snelweg afgeslagen naar het pompstation om haar tank vol te gooien. Als ze stilstaat bij de pomp, neemt ze op.

‘Sanne van den Broek.’

‘Hé! Gelukkig neem je op! Ik liet hem al heel lang overgaan, maar nu ben je er. Oké. Ik weet niet precies hoe en waar ik moet beginnen, maar...’

‘Met wie spreek ik?’ Daarmee onderbreekt Sanne de mannenstem die ze niet herkent en die ze behoorlijk warrig vindt klinken. Bovendien moet ze ook nog tanken. Wat wil die man?

‘Sorry! O, sorry! Ja, dat vergat ik. Met Kevin! Kevin Donker! Je huisarts!’

Er speelt op slag van alles door Sannes hoofd. Huisarts? Had ik ergens een uitslag van te verwachten of zo? Welnee. O barst! Kevin! De zoon van Derk!

‘Ja?’ Dat is alles wat ze zegt. Ze wacht af.

‘Het is een raar verhaal, Sanne. Ik zag je op Ameland, weet je nog? En toen liep jij dus weg, omdat ik je wilde koppelen aan mijn pa en dat was allemaal zo verschrikkelijk gênant, dus...’ Sanne onderbreekt hem opnieuw.

‘Dat weet ik toch? Dat hebben we al uitgesproken. Ik zit daar totaal niet mee, hoor. Dat is geweest. Zand erover.’ En onderwijl denkt ze: je moest eens weten, Kevin Donker. Je moest eens weten hoe leuk die laatste dagen op Ameland waren met jouw pa en hoe ik nog steeds ontzettend baal dat ik niets meer van hem hoor.

‘Ja, dat weet ik, dat weet ik, daar bel ik ook eigenlijk niet voor,’ zegt Kevin. ‘Ik bel omdat mijn vader al enige tijd in het ziekenhuis ligt. En ik checkte net zijn telefoon. En toen zag ik de appjes.’

‘Hè?’

‘Ja. De appjes. Tussen pap en jou. Dus ik dacht: ik zal bellen. want ik denk niet dat jij weet wat er aan de hand is. Toch? Of wel? Nee natuurlijk niet. Hoe zou je dat kunnen weten?’

Het dringt maar langzaam tot Sanne door. Wat zegt die man nu eigenlijk? Ligt Derk in het ziekenhuis?

‘Wat is er gebeurd?’ Ze vraagt het rustig, maar ze hoort de angst in haar stem.

‘Pap is gevallen. Hij wordt kunstmatig in coma gehouden. Morgen gaan ze hem wakker maken.’

– S –

‘Morgen gaan ze hem wakker maken.’ Ze herhaalt de woorden van Kevin.

‘Ja. Het ziet er goed uit. Maar de val veroorzaakte een zwelling van de hersenen. En in zo’n extreem geval is het beter om iemand in slaap te houden. Vandaar. Nu neemt de druk af. Hij herstelt goed. Dus laten ze hem langzaam bijkomen.’ Terwijl Kevin vertelt, staart Sanne naar het winkeltje bij de benzinepomp. Er staan emmers met bloemen, zakken openhaardhout, een rek met kranten. De zon schijnt. En Derk ligt in het ziekenhuis. Ze krijgt de boodschap nauwelijks op een rijtje.

‘Wat is er gebeurd?’

‘Hij is gevallen in zijn atelier. Van de vide. Weet je nog? Die open verdieping in Piggelmee? Zijn atelier? We begrijpen nog steeds niet hoe hij daarvan af is gevallen. Misschien is hij niet goed geworden. Aanvankelijk dachten ze in het ziekenhuis dat hij misschien een beroerte had gehad en dat hij daardoor... Enfin, dat was het allemaal niet. Hij mankeerde eigenlijk niets.

Behalve dan zwaar trauma aan zijn hoofd door die val.’ Sanne hoort de bezorgdheid in Kevins stem.

‘Het was nog een geluk dat hij zo snel is gevonden. Hij heeft er niet lang gelegen. Misschien een paar uur, langer niet. Toen kwam een buurvrouw even langs. En die zag hem. Dat is zijn geluk geweest. Als Kit niet langs was gegaan, dan had hij het vast niet overleefd.’

‘Kit.’

‘Ja. Dat is een kennis van pap. Hij eet weleens bij haar. Hij ligt in Groningen in het ziekenhuis. Zal ik je het adres mailen? Wat is je e-mail? Jullie waren close, hè? Sorry dat ik die apps heb gelezen. Ik wist helemaal niet dat jullie elkaar toch nog hebben gevonden. Ik wist dat jij... Nou ja, laat ik niet nogmaals in fouten vervallen. Je bent nu op de hoogte.’

‘Dat adres wil ik graag hebben, zegt Sanne. ‘En ik zou het ook op prijs stellen als je me op de hoogte hield.’

‘Uiteraard! En als je erbij wilt zijn, van harte welkom natuurlijk,’ zegt Kevin.

‘Erbij wilt zijn?’ Terwijl ze het zegt, laat ze even moedeloos haar schouders zakken en bedenkt dat ze weer aan het oefenen is voor het echoputexamen. Ik herhaal maar en herhaal maar.

Wat een ellende.

‘Ja, bij het moment dat pap wakker wordt,’ antwoordt Kevin.

‘Ze schatten dat het tegen een uur of vier in de middag zal zijn. En daarvoor zijn er korte momenten van bewustzijn.’

‘Ik denk erover na,’ zegt ze.

‘Hartstikke fijn. Ik mail je het adres en dan geef ik je meteen mijn 06-nummer. Als er iets is, bel me gerust. Oké?’

‘Oké,’ belooft Sanne. Ze geeft hem haar mailadres en verbreekt dan de verbinding.

Als ze even later met een volle tank naar huis rijdt, heeft ze een besluit genomen. Diezelfde avond loopt ze even bij de jongens langs om te vertellen wat er is gebeurd. Daan en Abel genieten zichtbaar van het verhaal.

‘O! In coma! Al die tijd in coma! Het wordt een omgekeerde Doornroosje! Sanne gaat de prins wakker kussen!’ grijnst Abel. ‘Wat geniet ik weer van jou,’ zegt Daan. ‘Die Derk slaat natuurlijk zijn ogen op en zegt dan meteen dat hij de hele tijd van jou heeft liggen dromen.’

‘Of hij heeft geheugenverlies opgelopen en hij weet niet meer wie ik ben,’ zegt Sanne somber.

Ze belt ook nog even juffrouw Schaap. Die heeft geen enkel zinnig advies. Sanne moet maar voorzichtig doen op de weg, want het is een heel eind rijden.

‘Natuurlijk doe ik voorzichtig,’ belooft ze.

‘En kijk uit voor rood!’ zegt Schaapje op de valreep.

‘Uiteraard! Bij rood stop ik!’ lacht Sanne.

Ze vertrekt de volgende ochtend om elf uur. Ruim na alle files en ook ruim op tijd om rustig aan te doen. In de auto heeft ze alle tijd om na te denken. Derk heeft dus geen beroerte gehad. Alarmerend woord: beroerte. Het doet haar meteen beseffen dat je op een bepaalde leeftijd uiteindelijk toch ziekte en tegenslag gaat delen met een nieuwe partner. En wil je dat? Wil zij dat? Ze ziet zijn vrolijke ogen voor zich en voelt weer zijn armen om haar heen. Voor die geborgenheid heeft ze veel over. En wat waren die appjes in de ochtend en in de avond lief. En wat mist ze dat. Groningen, 120 kilometer, staat er op de borden. Ze geeft gas om een touringcar in te halen.

– S –

Als ze naast de enorme bus rijdt, denkt even dat ze zich verbeeldt dat de bus uitwijkt naar links. Slingert hij misschien een beetje? Hij gaat naar links! Hij gaat verdorie wel naar links! Er knippert geen richtingaanwijzer, maar de bus stuurt onmiskenbaar haar baan op. Snel kijkt ze over haar schouder.

Op de rijstrook naast haar rijdt een grote zwarte auto. Als ze uitwijkt, rijdt die haar aan. Heeft ze een keus? Ze remt. Er is geen keus. De bus is misschien een paar centimeter van haar rechterbumper verwijderd en ze kan zich voorstellen wat een klap dat geeft met een vaart van 120 kilometer per uur. Maar vlak achter haar rijdt een grijze Volvo die haar al een heel stuk van de snelweg volgt en in hetzelfde tempo rijdt als zij. Ze ziet de auto tot haar opluchting terugzakken; die heeft het op tijd gezien. De achterkant van de bus kan ze niet meer ontwijken. Ze stuurt naar links. Daar zit nog steeds die enorme zwarte auto, waarvan de bestuurder niets lijkt op te merken. Waarom heeft die geen gas gegeven? Sanne kreunt nauwelijks hoorbaar. De eerste klap die ze krijgt is van de touringcar. Er is geen houden meer aan. De zwarte wagen knalt vol op haar linkervoorkant. Ze tolt terug, knalt weer op de bus die nu uitwijkt. Ze ziet even een verschrikt gezicht voor een busraampje en dan ineens kijkt ze op de achterkant van de bus en klapt ze met de zijkant van haar auto tegen de vangrail. En net als ze bedenkt dat ze stilstaat en nog leeft, en haar veiligheidsriem losmaakt om zo snel mogelijk uit te stappen en over die vangrail te klimmen, hoort ze een enorme klap. Ze knalt met haar hoofd tegen de voorruit en voelt een stekende pijn in haar rechteronderarm. Ze gilt. Of gilt ze niet? Ze voelt in haar keel dat ze schreeuwt, maar ze hoort geen geluid. Het is alsof ze droomt. En het is ineens zo donker, zo ontzettend donker....

‘Mevrouw? Haalt u maar rustig adem. Alles is prima.’ De geruststellende vrouwenstem komt van heel ver. Er is een hand die haar haar uit haar ogen veegt, er is een kapje op haar mond en haar neus, er zijn riemen om haar heen. Ze ligt op een brancard. Ze ziet een felgele ambulance en er is een man met een zwarte paardenstaart die achter de vangrail nerveus staat te telefoneren.

‘Ik heb een ongeluk gehad,’ zegt ze. De vrouw haalt het kapje van haar mond.

‘Ik heb een ongeluk gehad,’ zegt ze nog een keer. Ze voelt hoe wild haar hart slaat, totaal in de stress van wat er zo-even is gebeurd. En haar hartslag gaat verder omhoog als ze de flitsende pijn voelt in haar arm.

‘Ik heb m’n arm gebroken.’ De medewerker van de ambulance knikt.

‘Er is toch verder niemand...?’ De vraag blijft niet lang in de lucht hangen. Korte blonde krullen en een brede glimlach stellen haar gerust.

‘Gelukkig.’ Ze voelt haar hartslag weer dalen.

‘Er is verder niemand gewond. Alleen een hoop blikschade en één buspassagier met een snee in haar knie. Die hebben we verbonden. Er is wel een hoop blikschade,’ zegt de vrouw.

‘En u gaat met ons mee naar het ziekenhuis. Want we willen u checken op inwendig letsel. U had geen riem om.’

‘Ik deed hem af toen ik stilstond,’ herinnert Sanne zich. ‘Ik wilde zo snel mogelijk uit de auto. En toen was er een klap.’ Ze kijkt opzij en ziet nu haar auto staan, totaal verwrongen door een kleine rode Volkswagen die erbovenop is geklapt. Wat zei Schaap ook alweer? Pas op voor rood... Dan moet je het wel zien aankomen natuurlijk, bedenkt ze. En deze rode auto ziet ze nu pas.

‘We gaan u de ambulance in rijden,’ kondigt de vrouw aan. ‘Ik heet Riet. Ik heb uw tas uit de auto gehaald. Mevrouw Van den Broek, hè?’ Sanne knikt.

‘Sanne,’ zegt ze.

‘Oké, Sanne, daar gaan we.’ Ze voelt hoe de brancard omhoog gaat en een tel later rolt ze over het asfalt naar de deur van de ambulance. Daar ontdekt ze pas dat ze een infuus heeft. En een knijpertje op haar vinger en plakkers op haar lijf.

‘Op naar het ziekenhuis,’ zegt Riet geruststellend. ‘We moeten even een stukje rijden, want in het dichtstbijzijnde ziekenhuis is geen plek. Maar we hebben geen haast. Het komt wel goed met u.’

– S –

Ze slaapt half, als ze het ziekenhuis wordt binnengereden. Er is een arts, er zijn coassistenten, er zijn veel vragenlijsten die ze moet beantwoorden en waar ze doodmoe van wordt. Ze wacht zeker een halfuur op een gang voordat ze een scanonderzoek krijgt en al die tijd verrekt ze van de pijn in haar arm. Het is een opluchting als ze eindelijk van het bed af mag en in een rolstoel op de gipskamer is beland waar haar gezette arm in een handig gipsverband wordt gewikkeld.

‘U heeft wel mazzel gehad, begrijp ik,’ zegt een arts in opleiding die zich voorstelt als: ‘Bram, zeg maar Bram’.

‘Ik wil zo graag even bellen, Bram, zeg maar Bram,’ zegt Sanne. In de ambulance had ze door alle schrik geen seconde gedacht aan een telefoontje naar huis, maar halverwege alle onderzoeken had ze een paar pogingen gedaan om de telefoon uit haar tas te krijgen, die aan haar voeteneind stond. Dat lukte met haar gebroken onderarm van geen kant en ze had door de hevige pijnscheuten de pogingen gestaakt. Maar nu, met haar arm veilig in het gips, werd het tijd voor een telefoontje. Ze koos meteen voor Daan en Abel. Die konden het dan doorgeven aan de rest van de familie.

‘Ik zal u even wat privacy geven. Ik ben met een kwartiertje terug,’ belooft Bram. ‘Waarschijnlijk heb ik dan ook de uitslagen van de scan. Maar zoals ik nu zie, mankeert u verder niets.’

‘Zeg maar tegen Schaapje dat het een rode auto was,’ zegt Sanne tegen Daan.

‘Hoe kom je naar huis? Zullen we je komen ophalen? Waar zit je eigenlijk?’ vraagt hij bezorgd.

‘Dat weet ik niet eens,’ antwoordt Sanne. Ik ben hier met de ambulance binnengebracht. Ik zal het straks wel vragen. Dokter Bram is nu even weg op zoek naar ontslagpapieren. Ik kan ook een taxi nemen, hè? Misschien wel zo makkelijk. Als ik meer weet, dan bel ik. Duim maar voor me. Ik ben vast met een paar uurtjes weer thuis!’

Maar dat heeft ze helemaal mis. Als Bram de gipskamer binnenkomt, staat zijn gezicht niet vrolijk.

‘U gaat een nachtje naar de interne. We willen het zekere voor het onzekere nemen. Er lijkt op het eerste gezicht niets aan de hand, maar als er een inwendige bloeding optreedt, dan is dat binnen de komende twaalf uur en dan bent u het beste af in het ziekenhuis. Er wordt op dit moment een bed voor u klaargemaakt.’ Ze knikt meteen. Dat klinkt hartstikke logisch. Een eerlijk is eerlijk, een reis naar huis in een taxi is ook niet meteen waar ze dit moment op zit te wachten.

‘Ik vind het eigenlijk wel een prettig idee,’ zegt ze. ‘Ik ben ook zo ontzettend moe.’ Bram knikt.

‘Zo’n knal gaat ook niet in je kouwe kleren zitten,’ zegt hij gemoedelijk.

Ze krijgt een bed op een kamer voor vier personen. Er ligt een vrouw tegenover haar op het bed, grijze zorgvuldig gekapte haren en een donkergrijs joggingpak. Ze knikt Sanne vriendelijk toe en verdiept zich dan weer in haar e-reader. Ze krijgt een boterham met kaas, een fruitsalade en een kop thee geserveerd en belt nog even snel met Daan.

‘Daan, ik moet een paar uur blijven. Ze willen me nog even in observatie houden.’

‘Ach, lieve schat toch! Wat nu? Hoe moet dat nou? Ach arme jij, arme jij. Ik raak er helemaal van in de war,’ stamelt Daan, die zich erop had voorbereid dat er niks aan de hand was en dat Sanne over een paar uur vrolijk uit een taxi zou springen.

‘Hé, niks aan de hand hoor! Ik bel je zodra ik meer weet. Nu ga ik even slapen. Ik ben zo ontzettend moe,’ zucht ze. Straks Kevin bellen. Uitleggen waarom ik niet kan komen. Maar eerst even wegdommelen, besluit ze. Zo moe....

Twee uur later wordt ze wakker. Een verpleegkundige trekt het gordijn rond haar bed dicht en zegt: ‘Even een check-up, mevrouw Van den Broek.’ Vingers trommelen op haar buikholte, op haar rug en langs haar zij. De zuster meet bloeddruk, temperatuur en vraagt: ‘Pijn? Op een schaal van 1 tot 10?’

‘Valt mee,’ zegt Sanne. ‘Een 5. Maar...’ De zuster knikt.

‘Dat was het weer. Over twee uur weer! Goedemiddag!’

Voordat Sanne iets kan vragen, heeft de zuster het gordijn opengetrokken en is ze weggebeend.

‘Ze hebben het echt druk,’ glimlacht haar overbuurvrouw.

‘Ik wilde eigenlijk alleen maar vragen waar ik ben,’ zegt Sanne verontschuldigend.

– S –

‘O! U weet niet waar u bent!’ De vrouw schiet in de lach. ‘U bent in het GMC,’ zegt ze. ‘En ik ben Lily Schouten. Zeg maar Lily.’

‘Sanne. Aangenaam,’ zegt Sanne. ‘Het GMC?’

‘Gronings medisch centrum. Al die ziekenhuizen korten tegenwoordig hun namen af, hè? Wonderlijke gewoonte. Vroeger hadden ze nog echte namen. Of iets met een beschermheilige. In mijn geboorteplaats zat bijvoorbeeld Sint Johannes de Deo. Maar tegenwoordig zijn het allemaal afkortingen. Ik kan er moeilijk aan wennen. O, daar is mijn bezoek!’ Ze wijst op een man die op zijn tenen de kamer in komt.

‘Dag lieve schat! Ik heb gezelschap gekregen! Kijk, dat is Sanne. Ze heeft een autoongeluk gehad. Gaan we samen naar de koffiecorner?’ Lily laat haar benen uit bed zakken. Haar man pakt meteen de rolstoel die naast haar bed staat.

‘Dan kun jij nog even lekker slapen,’ lacht ze naar Sanne.

Ze kijkt het echtpaar na; hij duwt zorgzaam de stoel met zijn Lily erin de gang op en zij tast even achter zich om zijn hand te pakken. Wat een lief stel, denkt Sanne. En dan dringt het pas tot haar door. Het GMC? Het GMC! Hier ligt Derk! Ze zit meteen rechtop. Hoe laat is het? Drie uur inmiddels. En hij zou wakker worden. Vanmiddag. Ineens is ze niet moe meer. Ze moet Kevin bellen, bedenkt ze. Waar is haar telefoon?

Meteen de eerste keer als de telefoon overgaat, neemt Kevin op.

‘Hé, met Sanne. Ik...’ Hij onderbreekt haar met: ‘Ben je er al bijna? Pap begint langzaam wakker te worden. We staan hier nu met z’n tweeën. Meer mensen mogen er niet bij. Maar als jij komt, dan wisselen we even.’

‘Nou, nee, het is een beetje raar. Ik lig hier in het ziekenhuis. In dit ziekenhuis dus. Ik heb een ongeluk gehad met de auto. En ze houden me ter observatie een paar uur vast. Ik heb verder alleen een gebroken arm.’ Het is even stil aan de andere kant van de lijn. Dan zegt Kevin: ‘Ik kan hier nu niet weg om je op te halen. Dat is een beetje lastig. Ik wil er zijn als pap bijkomt. Maar op welke kamer lig je? Zodra ik hier even weg kan, kom ik je halen. Dan kun je hem toch gedag zeggen. Is dat oké?’

‘Ja, prima! Ik lig op P207. En je kunt me ook gewoon bellen.’

‘Doe ik! Hij knippert weer met zijn ogen. Ik ga ophangen! Je hoort van me!’ Op de achtergrond hoort Sanne een vrouwenstem die zegt: ‘Derk! Dag Derk! Ben je wakker?’ Dan is de verbinding weg. ‘We zijn hier met z’n tweeën’, zei Kevin. Met z’n tweeën. Wie is er nog meer bij? Heeft Kevin een vriendin? Of misschien een zus van Derk? Of iemand anders? Misschien staat er gewoon een verpleegkundige bij. Ach nee, die tel je niet mee als bezoek. Dat is natuurlijk onzin.

Terwijl ze in gedachten Derk langzaam wakker ziet worden in een ziekenhuisbed, voelt ze hoe de slaap haar overmant. Een paar tellen later slaapt Sanne diep en droomloos. Ze wordt wakker van een hand op haar arm en dan kijkt ze recht in het vrolijke gezicht van Kevin Donker.

‘Hé! Schone slaapster! Ik ga je meenemen naar pap. Van het afdelingshoofd mag het. Ze hebben net nog je temperatuur gecheckt en ze zijn heel tevreden. Bovendien heb ik ze verteld dat ik arts ben, dat ik heel goed op je ga passen en dat ik je met een halfuurtje weer terugbreng voor hun laatste controlerondje. Ga je mee?’

‘Ja! natuurlijk!’ lacht Sanne.

Hij rolt haar door de gang in een ziekenhuisrolstoel. En hoewel ze eerst protesteerde, vindt ze dat nu wel prima. Ze voelt zich nog steeds gammel na alles wat er is gebeurd.

‘Hij ligt hier, tweede kamer rechts,’ wijst Kevin. Ze haalt nog even snel haar vingers door haar haar en bedenkt nu pas dat ze er vast vreselijk uitziet na het ongeluk. Maar als je na dagen uit een coma ontwaakt, ben je vast ook niet helemaal op je best. Dus legt ze zich er maar bij neer en ze haalt diep adem om haar zenuwen te bedwingen.

Kevin stuurt haar met rolstoel en al de kamer in en zegt: ‘Laatste bed. Bij het raam.’

Bij het bed, met haar rug naar de deur, staat een vrouw. Ze hoeft zich niet om te keren. Sanne herkent haar meteen aan het felrood geverfde haar.

– S –

Kit Kraak staat aan het bed van Derk. Kit Kraak, die haar waarschuwde uit de buurt te blijven van Derk. En Kit Kraak die achter Derk stond, toen hij haar uitzwaaide, terwijl zij met de boot van Ameland wegvoer. Het liefst ging Sanne niet naar binnen. Maar ze heeft geen keus. Kevin duwt haar met de rolstoel de kamer in en zet de stoel naast Kit. Die keert zich naar haar toe en zegt: ‘Hij is te moe voor veel bezoek.’

Sanne komt overeind en kijkt naar de man in het bed. Achter hem staan allerlei apparaten, maar de meeste zijn niet aangesloten. Wel is er nog controle van zijn bloeddruk, zijn hartslag en de zuurstoftoevoer. Dat ziet ze in een oogopslag. Derk ziet er slecht uit, grauw en doodmoe. Hij heeft z’n ogen dicht.

‘Pap? Hier is Sanne,’ zegt Kevin. En hij fluistert erachteraan: ‘Hij ziet er veel slechter uit dan net!’ Derk lijkt niet te reageren. Kit doet een stapje opzij en stoot Sanne aan. Die wankelt even, herstelt zich dan en zet zich steviger neer.

‘Derk?’ Ze streelt over zijn hand en even lijkt het alsof hij haar hand wil pakken. Maar dan trekt hij zijn hand terug en hij zegt, zonder zijn ogen te openen: ‘Haal die vrouw hier weg.’

‘Nou, je hoort het,’ zegt Kit.

Sanne staat aan de grond genageld. Dan laat ze zich weer in de rolstoel zakken.

‘Pap? Dit is Sanne!’ Kevin zegt het zacht, maar dwingend.

‘Doe je ogen weer eens open?’ Er komt een verpleger aanlopen, die snel alle infusen checkt. Dan zegt hij: ‘Maximaal twee bezoekers. Het is te druk. Zijn bloeddruk stijgt.’

‘Ze heeft me...’ fluistert Derk.

‘Wat zeg je, pap?’ Kevin buigt zich over het bed.

‘Het is hier veel te druk. Veel te druk. Rustig maar, Derk. Het komt allemaal weer goed,’ zegt Kit. Sanne kijkt naar het markante gezicht op het kussen. Dat gezicht heeft ze vastgehouden. Dat gezicht heeft ze gekust. Wat is er toch allemaal gebeurd?

‘U moet nu echt weg,’ maant de verpleger. Kit maakt geen aanstalten en daarom zegt Kevin: ‘We komen later nog weleens terug. Ik zal je naar je afdeling brengen, Sanne.’

‘Ja. Prima.’ Sanne zegt het gelaten. Ze snapt hier niets van. Ze had gedacht dat Derk haar misschien niet zou herkennen. Dat was mogelijk geweest na zoveel dagen in slaap. En misschien zou zijn geheugen een tik hebben opgelopen. Maar dat was vast wel weer goed gekomen. Met Kit Kraak had ze geen moment rekening gehouden. En al helemaal niet met zo’n regelrechte afwijzing van Derk.

‘Ze heeft...,’ mompelt Derk weer.

‘Je bent heel moe. Doe je ogen maar dicht en ga maar lekker slapen. Het gaat elke keer een beetje beter. Elke keer als je wakker wordt, voel je je helderder en sterker. Het komt heus allemaal goed,’ zegt Kit Kraak. Haar stem klinkt schel. Sanne ziet hoe Derk zijn ogen samenknijpt, alsof het geluid hem pijn doet.

‘Word snel beter, jij. Dan kunnen we lopen langs de vloedlijn,’ fluistert ze. En tegen Kevin zegt ze: ‘Als je me tot de lift brengt, kan ik daarna zelf wel verder. Dan loop ik achter de stoel. Dat lukt best. Dan kun jij weer gauw naar je vader.’

‘Nee joh, ik breng je wel even. Geen punt,’ verzekert Kevin haar. ‘Bovendien heb ik dat afdelingshoofd plechtig beloofd je weer persoonlijk af te leveren. En ik wil geen ruzie met haar krijgen!’ Onderwijl draait hij Sannes stoel. Ze vangt een snelle triomfantelijke blik op van Kit en kijkt nog even naar het gezicht van Derk. Dat was zo vertrouwd. Die ogen met al die lijntjes eromheen. En dat haar. Die grijze lange lokken. En nu... Nu lijkt het ineens zo ver weg en zo lang geleden. Zo vind je liefde en zo verlies je haar weer. Dat kan dus snel gaan, bedenkt ze.

‘Ze heeft, ze heeft...’ zegt Derk, iets harder nu.

‘Je krijgt straks iets te eten. Is dat niet heerlijk? Er komt bouillon, geloof ik. Iets lichts. Jongen, wat heb jij lang geslapen. Maar de zwelling in je hersenen is nu geslonken. En als je pijn hebt, moet je het zeggen, hè? Dan krijg je er iets tegen. Je hoeft geen pijn te hebben, hoor Derk.’ De stem van Kit Kraak snerpt door de ruimte. En dan maakt Derk zijn zin af.

‘Ze heeft me geduwd.’

– S –

Sanne zet haar voeten op de grond, waardoor de rolstoel niet verder kan. Kevin keert zich om en Sanne zit half omgedraaid in de stoel. Kit Kraak staat bij het bed, glimlacht naar Derk en kijkt dan naar Kevin. Sanne ervaart het alsof ze in een foto zit; er is een flits en ineens staan ze roerloos, gevangen door de lens, voor altijd in die positie. Kit maakt zich als eerste los uit het rare plaatje. Ze zegt: ‘Hij is echt nog helemaal in de war.’ Dan zegt Kevin: ‘Ik denk dat je beter weg kunt gaan, nu.’

‘Maar ik...’ Kit begint aan een zin, maar Kevin doet twee stappen in haar richting en zegt: ‘Nu.’

‘Ja.’ Dat zegt Derk nu, luid en duidelijk. Sanne ziet de ogen van Kit heen en weer flitsen, of ze een uitweg zoekt uit de kamer, uit een web van leugens, uit haar schuld misschien? Dan grist ze haar jas en haar tas van een stoel en loopt de kamer uit, zonder iemand nog een blik waardig te keuren. Sanne heeft zich eindelijk uit haar stoel gehesen en dat valt haar helemaal niet mee met één arm. Maar nu kan ze naar het bed lopen van Derk. Als ze daar eenmaal staat en hij haar ziet, dan pas verschijnt er een glimlach op zijn gezicht.

‘Hij lacht,’ zegt Kevin.

‘Natuurlijk lacht hij,’ zegt Sanne. Ze voelt een diepe blijdschap door haar heen golven. Derk is er weer! Hij ziet haar en hij lacht. Geweldig.

‘Je hebt heel lang geslapen,’ zegt ze.

‘Ik weet er niets meer van,’ zegt Derk. ‘Ik ben moe.’

‘Natuurlijk ben je moe. Ik ga even hier zitten. Heel stil. Dan houd ik je hand vast. Goed?’

‘Ja.’

‘Dan pak ik je andere hand wel, pa,’ zegt Kevin.

‘Goed plan,’ mompelt Derk.

Ze zit een halfuur naast zijn bed. Roerloos. Af en toe streelt ze met haar vingers de zijne en ze voelt zijn warmte in haar vingertoppen. Kevin fluistert af en toe iets tegen haar. Dan fluistert ze terug. Af en toe wordt Derk wakker, maar dan dommelt hij weer in. Na een halfuur zegt Kevin: ‘Ik moet je terugbrengen. Dat heb ik beloofd.’

‘Ik kom nog even naar Derk toe als ik word ontslagen,’ belooft Sanne. Derk doet nu zijn ogen wijd open en kijkt haar helder aan.

‘Ik kom zo nog even terug,’ belooft ze hem.

‘Is ze weg?’ vraagt hij.

‘Ja. Die komt niet meer terug,’ zegt Kevin.

‘Ze duwde. Het was een ongeluk. Ze schrok. Maar ze duwde wel. Dat had ze nooit mogen doen,’ zegt Derk.

‘Daar hebben we het later wel over. Ze is nu weg. En ik zal de verpleging zeggen dat ze haar niet bij je mogen laten,’ belooft Kevin.

‘Sanne?’ Derk zegt voor het eerst haar naam en ze knikt hem lachend toe.

‘Ik moet even weg. Ik kom straks weer terug,’ belooft ze nog een keer.

‘Wil je met me trouwen?’

Ze schiet in de lach. Kevin zegt meteen: ‘Nou, wacht nu eerst maar tot je je voor haar op je knieën kunt laten zakken. Dit is wel erg makkelijk, pa, zo’n aanzoek op je luie rug.’ Derk heeft zijn ogen alweer gesloten en lijkt weg te dommelen.

‘En?’ vraagt Kevin, als hij haar over de gang naar de lift rolt.

‘Wat en?’

‘Wil je met hem trouwen?’ Sanne schiet alweer in de lach.

‘Ik wil hem wel vaak zien. Ik vind hem een ontzettend leuke, boeiende en lieve man,’ zegt ze dan.

‘Ja, dat is-ie ook. En dan zag ik het toch goed. Ik vind jullie prima samen. Maar het is wel balen dat je nu een paar weken geen auto kunt rijden met die arm.’ Als dat tot Sanne doordringt, is ze al bijna bij haar kamer.

‘En jouw pa zal ook volgende week nog niet zover zijn, dat hij het halve land doorrijdt,’ zegt ze. Kevin schudt zijn hoofd.

‘Dat worden veel appjes en telefoontjes en mailtjes, vrees ik,’ zegt hij. Hij helpt haar om boven op haar bed te gaan zitten. Dan zegt hij: ‘Ik ga terug naar mijn vader. Ik zal bij de zusterpost melden dat je er weer bent.’

‘Dank je wel.’ Hij zwaait nog een keer als hij de kamer uit loopt.

Op dat moment gaat Sannes telefoon. Juffrouw Schaap belt.

‘Sanne? Was het een rode auto? Of was het iets anders? Ik ben zo geschrokken van je ongeluk!’

– S –

‘Het was het rode haar van Kit Kraak,’ zegt Sanne. ‘Zij duwde Derk.’

‘Hè?’ Juffrouw Schaap snapt er duidelijk niets van.

‘Het is een lang verhaal, Schaapje. Ik zal het je helemaal vertellen.’ Ze ziet een coassistent op haar afkomen en weet in een seconde: die komt vertellen dat ik naar huis mag. Dus zegt ze tegen Schaap: ‘Maar dat doe ik een andere keer. Ik ga eerst regelen dat ik naar huis kom.’

‘Dat hoef je niet te regelen!’ zegt Schaap meteen. ‘Blijf daar! Abel is naar je onderweg!’

Ze mag inderdaad naar huis. Ze moet over zes dagen naar haar eigen streekziekenhuis voor een foto en als alles goed is, gaat zes weken later het gips eraf. Autorijden? Nee, natuurlijk niet! De dokter kijkt haar aan alsof ze water ziet branden. Rustig aan met die arm. Dag mevrouw! Weg is ze weer, met wapperende witte jaspanden.

Sanne appt meteen het kamernummer van Derk naar Abel en vraagt hem daarheen te komen. Dan laat ze zich van haar bed zakken, pakt haar tas en schrijft een klein briefje voor haar overbuurvrouw.

‘Ik wens u veel sterkte en een leuke kamergenoot! Ik mag alweer naar huis. Hartelijke groet van Sanne.’

Ze legt het briefje op het nachtkastje, slingert haar schoudertas over haar schouder en loopt de gang op. Maar als ze bij de liften staat, bedenkt ze zich. Eerst even naar beneden, naar het restaurantje. Een goeie kop koffie, dat heeft ze nodig. En misschien iets leuks voor Derk. Een boek? Of zo’n idiote ballon? Ze ziet wel. Maar koffie, echte koffie, daar doet ze nu een moord voor.

Het is een gezellige koffiehoek met goeie koffie en gemoedelijke bediening. Sanne zwicht voor de warme appeltaart die zo heerlijk ruikt.

‘Ik breng het naar uw tafeltje als het klaar is,’ belooft de mevrouw achter de balie. ‘U ruikt de taart van die mevrouw! Maar ik ga die van u meteen opwarmen.’ Sanne kijkt naar wie ze wijst. En ze schrikt. Waarom heeft ze dat niet meteen gezien? Dat haar valt niet zo’n klein beetje op! Omdat ze achter die plantenbak zit, vermoedt ze nu. Vanaf de hal totaal onzichtbaar. Maar vanaf waar Sanne nu staat, vol in het zicht. Kit Kraak. Met haar knalrode haar.

Ze bedenkt zich geen moment. Kit steekt net een hapje appeltaart in haar mond en ze verslikt zich bijna als Sanne tegenover haar gaat zitten en meteen zegt: ‘Wij komen elkaar nogal eens tegen, hè?’ Kit hoest en hoest. De mevrouw achter de balie komt aansnellen met een glaasje water en Sanne vraagt: ‘Stik je? Moet ik je op je rug slaan?’ Kit wuift haar aanbod weg: nee, het gaat wel. Ze haalt een paar keer diep adem, neemt een slokje water en begint weer te hoesten als ze probeert te praten. Maar uiteindelijk hervindt ze haar stem. Haar mascara is vreselijk uitgelopen; er lopen strepen over haar wangen. Sanne schuift haar een pakje papieren zakdoekjes toe.

‘Je moet er zelf maar eentje uithalen. Dat gaat nu lastig. Ik heb een gebroken arm. Je wangen.’ Ze wijst onder Kits ogen. ‘Je lijkt wel een zebra.’ Terwijl Kit poetst, krijgt Sanne haar koffie en haar appeltaart.

‘Heerlijk! Dank u wel,’ zegt ze. En dan tegen Kit: ‘Gaat het weer een beetje?’

‘Het was een ongeluk. Ik duwde hem, maar het was een ongeluk. Ik heb natuurlijk nooit gewild dat dit zou gebeuren.’ Kit begint weer te hoesten. Sanne zwijgt en wacht.

‘We stonden samen op de vide in zijn atelier. Hij vertelde dat hij me, nou ja, hij vertelde over jou en ik werd kwaad. Woest. Vlekken voor mijn ogen. Hoe vaak kom je een man tegen met wie je je leven zou willen delen? Hoe vaak in je leven? Eén keer? Twee keer? Drie keer? Derk is zo bijzonder. Zo... ach, ik weet het ook niet. Ik wil hem niet delen. Ik houd niet van delen. Ik wil iets van mij. Van mij alleen. Ik schold hem uit en stompte hem op zijn borst. Hij struikelde achterover en viel over het hek. Hij kwam zo akelig neer! Ik dacht dat hij dood was. De gedachte dat ik hem kwijt zou raken...’ Haar ogen vullen zich op slag weer met tranen en nieuwe zwarte strepen trekken sporen over haar gezicht. ‘En nu ben ik hem toch kwijt. Ik hoopte...’

‘Je hoopte dat hij het vergeten was. Dat hij het zich niet kon herinneren,’ begrijpt Sanne. Kit knikt.

– S –

Sanne neemt een hap van haar appeltaart. Hij is heerlijk. Tegenover haar zit Kit Kraak; een hoopje ellende, zo verdrietig.

Toch voelt Sanne geen spoortje medelijden. Hoe kom je zo mal om iemand zo hard te duwen, dat hij van een verdieping naar beneden valt? Zou zij ooit tot zoiets in staat zijn? Heeft ze ooit zoiets gedaan? Ze kan het zich in elk geval niet herinneren. En ze overdenkt hardop: ‘Ik begrijp eigenlijk niet waarom je die man, die je zo geweldig vindt, dan aanvalt? Dat is toch nooit de manier om iemand terug te krijgen? Ik bedoel, als je iemand dreigt te verliezen, kun je beter loslaten. Dan is er nog een kans. Maar vastbinden helpt nooit. Dat wakkert alleen maar het gevoel aan dat er al is: ik wil weg bij jou. En je houdt me tegen... Dan wil je dus helemáál weg. Of niet?’

Kit haalt haar hoorbaar haar neus op en dept met de papieren zakdoek haar ooghoeken.

‘Ik dacht niet na. Ik heb er eigenlijk nooit over nagedacht. Ik voelde alleen maar woede. Jaloezie. En dat moest eruit.’

‘Ja, maar het effect is zo negatief. En als je een beetje nadenkt, dan weet je dat van tevoren.’ Sanne neemt nog een hap.

‘Nou, ik ben blij voor je, dat jij dat allemaal zo goed weet,’ snauwt Kit. Ze staat op en schuift het pakje zakdoekjes weer naar Sanne.

‘Hier.’ Ze keert zich om en loopt weg.

‘Dank je wel,’ zegt Sanne. En hoewel ze weet dat Kit haar allang niet meer hoort, vervolgt ze: ‘Doe er je voordeel mee. Ik ben wel tevreden met mijn inzicht.’ Daarna twijfelt ze in het winkeltje nog even tussen Verboden kinderen, de laatste thriller van Stef, of een ballon. Het wordt een ballon, een enorme zeehond met een brede grijns en de tekst: Beter worden jij! Daarmee loopt ze naar de kamer van Derk.

‘Het wordt nog een heel traject,’ waarschuwt zijn zoon Kevin haar, als ze bij zijn bed staat. ‘Hij gaat naar een revalidatiecentrum om weer aan te sterken. Ze schatten nu dat dat een week of zes gaat duren.’

‘Drie,’ zegt Derk. ‘Ik was niet in coma. Ik was in slaap.’

‘Hij heeft al een hoop praats,’ zucht Kevin. ‘Het wordt waarschijnlijk een verpleeghuis hier in Groningen. Ik geef het je meteen door, zodra ik iets weet.’

Sanne knikt, houdt Derks hand vast en vraagt: ‘Wanneer mogen al die slangetjes eraf?’

‘Dat gaan ze vandaag al doen, denk ik. Het slangetje in zijn hoofd houdt de druk in de gaten. Dat was het allerbelangrijkste. Maar gelukkig nam de zwelling snel af. Pap heeft ontzettende mazzel gehad. Hij heeft een harde kop. Dat blijkt maar weer.’ Kevin heeft tijdens zijn uitleg weer helemaal de uitstraling die Sanne van hem gewend is; de rustige huisarts die alles uitlegt en begeleidt.

‘Ik kom je opzoeken, hoor,’ belooft ze Derk. ‘Ik moet alleen iets regelen met die arm.’

‘Ik ben echt moe,’ zucht Derk.

‘We gaan. Hij pikt nog lang niet alles op en hij is doodmoe van alle emoties en verwarring,’ besluit Kevin. Sanne knikt. Ze buigt zich over Derk heen en kust hem op zijn voorhoofd.

‘Slapen en snel beter worden,’ zegt ze. Hij glimlacht met zijn ogen dicht.

Als ze op de gang staan, komt Abel net de lift uit.

‘Sanne!’ Hij krijgt tranen in zijn ogen zodra hij haar ziet. ‘Ik ben zo blij dat je nog leeft! We waren zo ongerust!’ Hij omhelst haar stevig, laat dan meteen los en roept: ‘Ik doe je toch geen pijn? Och hemeltje! Ik denk ook niet na! Sorry! Die arm. Die arme arm. Je bent totaal gehandicapt! Je kunt nu helemaal niks meer! Arme, arme jij.’ Sanne lacht.

‘Dat valt allemaal wel mee, joh! Dit is Kevin, de zoon van Derk. Hij is mijn huisarts. De jouwe ook? Dat weet ik niet eens.’ Abel schudt de hand van Kevin en schudt zijn hoofd.

‘Wij zitten bij de groepspraktijk. Dus jij bent die koppelende huisarts? Geweldig. Dat heb je goed gedaan! Hé! Jij had Sanne natuurlijk ook mee naar huis kunnen nemen!’

‘Nee,’ zegt Kevin. ‘Ik blijf hier nog even tot ik alles heb geregeld met pa. Het is zo’n gedoe om op en neer te rijden, dat ik een week vrij heb genomen. Als alles klaar is, ga ik pas terug naar huis.’

‘Misschien is een revalidatieoord ergens bij ons in de buurt wel veel handiger,’ bedenkt Sanne ineens.

– S –

Sannes idee om Derk over te brengen naar een revalidatiecentrum in hun buurt is zo’n goed plan, dat Kevin meteen begint te stralen.

‘Natuurlijk! Daar heb ik ook mijn contacten. Ik ga meteen bellen. Als alles goed is, kan hij er over een dag of drie al heen. Ik haal zijn spullen van Ameland en verhuis hem. En als hij is opgeknapt, brengen we hem weer terug!’

‘En ik kan op bezoek. Met gebroken arm en al,’ lacht Sanne opgewekt. Maar Abel kijkt bezorgd.

‘Ik neem haar nu mee,’ zegt hij tegen Kevin. ‘Ze ziet er doodmoe uit. Die heeft vandaag genoeg meegemaakt, denk ik zo.’ Kevin kijkt meteen schuldig.

‘Ja, dat is waar. Ik ga eigenlijk helemaal voorbij aan wat er allemaal met jou is gebeurd, Sanne. Sorry. Ik ben maar bezig met pa. Ga maar gauw. Ik bel je op. En Abel, fijn om je ontmoet te hebben. Zorg goed voor haar.’

‘Reken maar,’ knikt Abel. ‘Ze is het liefste wat we hebben, Daan en ik.’

In de auto legt Sanne haar hoofd achterover en valt meteen als een blok in slaap. Af en toe wordt ze een beetje wakker. Dan probeert ze zonder haar ogen te openen in te schatten waar ze ongeveer zijn. Pas daarna doet ze haar ogen open. Meestal zit ze er kilometers naast. Dan weet ze dat het nog een heel eind rijden is en laat ze haar oogleden weer zakken.

‘Nog even wegdommelen,’ fluistert ze elke keer verontschul- digend tegen Abel.

‘Ga maar lekker slapen, lieverd,’ bromt Abel dan.

Als ze het erf op rijden, komt Daan meteen naar buiten. Juffrouw Schaap komt ook snel aangelopen en Hazel springt blij blaffend rond. Sanne wordt geknuffeld, naar binnen geleid, op de bank geïnstalleerd waar juffrouw Schaap met plaids en kussens een bed van heeft gemaakt en ze wordt voorzien van thee, koekjes en de afstandsbediening.

‘En nu ga je slapen of lekker tv-kijken of netflixen of wat je maar wilt. Om zeven uur komen we je eten brengen en vanavond komt Jennifer om je naar bed te helpen en je te wassen. Morgenochtend serveert Abel het ontbijt en Daan laat Hazel uit. Je hoeft nergens aan te denken,’ zegt Schaapje. ‘En om tien uur kom ik op de koffie en dan wil ik alles horen over rood haar.’

‘Doen we,’ belooft Sanne. Ze laat zich alle zorgen lekker aanleunen en geniet van al die liefde om haar heen. ‘Morgen aan het eind van de middag komt Wichard met de kinderen. En je zus Cathy komt morgenavond. En Marleen ook, geloof ik. Maar die proberen we nog te verschuiven.’

Pilou springt op haar schoot en Sanne leunt heerlijk achterover in de kussens. Ze ziet iedereen vertrekken en zwaait ze uit. Dan laat ze zich nog dieper in de kussens zakken en doet haar ogen dicht.

Is het een droom? Het lijkt echt. Ze loopt hand in hand met Derk op het strand. Ameland. Dat moet wel Ameland zijn, denkt ze. Het ruikt naar zee, naar teer en touw, naar schelpen en zon. Hazel springt als een dolfijntje door de branding om de tennisbal te pakken die Derk net heeft gegooid. In de verte staat een strandtent, er zijn witte doeken gespannen, zodat je in de schaduw kunt zitten. Daar staan de rieten stoelen met de rode kussens, daar de zilveren wijnkoeler met de witte wijn, de borden met vis, mosselen, garnalen. Er zijn witte linnen servetten en vingerkommen met lauw water en een schijfje citroen. Er is muziek ook, in flarden. Klassiek? Nee, fado. Een zwoele Portugese fado. De zon staat al laag. De lucht kleurt langzaam tot de mooiste zonsondergang ooit vertoond; alle tonen purper, rood, roze, oranje en geel die je maar kunt bedenken en nog meer, een waanzinnig schilderspalet. Ze keert haar gezicht naar de laatste zonnestralen en kijkt dan naar Derk.

‘Blijf jij in m’n dromen, Derk?’ Hij pakt de wijnfles uit de koeler, het ijs tinkelt tegen het glas. Voordat hij haar glas inschenkt, zegt hij ernstig: ‘Ja. Ik blijf.’

Als ze wakker wordt, is het even wennen; op de bank met Pilou en een arm in het gips. Maar toch ligt er een brede glimlach op haar gezicht. Over een paar dagen is Derk dichtbij. Dan kan ze haar droom aan hem voorleggen. En dan hoort ze wel of hij inderdaad met haar meedroomt.

Ze streelt Pilou onder haar kin en zegt: ‘Weet je, Pilou? Ik heb er alle vertrouwen in. We dromen. We dromen samen verder.’

‘Joy’ is een boek dat je niet meer kunt wegleggen als je eraan begonnen bent. Marjan van den Berg verstaat de kunst van het verhalen vertellen als geen ander en houdt de spanningsboog tot het allerlaatst vast. Ik heb het in één ruk uitgelezen!’

Leontine Haverhals, eindredactie Margriet.

Ze hebben een dag lang gejaagd, de BBoys. Als Joy haar man Stefan, die het jachtevenement heeft georganiseerd, ophaalt in de jachthut, staat ze oog in oog met het Old Boys Network. Dik bevriend lijken ze. Ogenschijnlijk als zoveel mannenclubs. De stem van een van hen roept herinneringen op. Joy schrikt ervan, wil daar helemaal niet meer aan denken. Ze heeft wat er lang geleden is gebeurd, niet zonder reden zo zorgvuldig weggestopt.

Joy ziet haar verleden herleven. Ze kan zich er niet voor verstoppen. Alles in haar schreeuwt om vergelding. Het is tijd om wraak te nemen op de vijf die haar ooit geestelijk en lichamelijk hebben vernederd en mishandeld. Maar hoe pak je zoiets aan en wie is als eerste aan de beurt?

Joy

Karakter Uitgevers BV

352 pagina’s

ISBN 978-90-824-6126-8

Prijs: € 15,00

eBook: € 7,99

Hmmmmm... is een roman voor iedereen die wel eens weg wil dromen uit de werkelijkheid. Levendig, uitdagend en grappig, zoals alleen Marjan van den Berg dat kan schrijven.

Anne Winkel is leuk, grappig, mooi, een beetje gek en véél te jong voor een versleten heup. Ze vlucht in een droomwereld: de pokertafel op internet. Daar kan ze alles wat ze in het echte leven niet kan: rennen, lachen, dansen en flirten. Haar beeldschone avatar wordt verliefd op de jonge Italiaan Rafaël. En hij op haar. Nou ja, op haar...

Wie is hij? Wil ze dat hij weet wie zij in werkelijkheid is? Anne speelt een spannend spel en Rafaël speelt mee.

Tot de werkelijkheid haar inhaalt: een operatie, een nieuwe heup en een afspraak in Milaan...

Met Rafaël...

Hmmmmm...

The House of Books

255 pagina’s

ISBN 978-90-443-4081-5

Hmmmmm... is te bestellen via de website:

www.marjanvandenberg.nl voor 10 euro, incl. verzenden.