Ze is de vioolmuziek vergeten

8e druk 2017

© Marjan van den Berg

© Marjan van den Berg Teksten

www.marjanvandenberg.nl

Omslagontwerp: Averil Design

Auteursfoto: FBH/Bart Homburg

ISBN 978-90-824612-8-2

NUR 402

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvou-digd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 B Auteurswet 1912 Jo het Besluit van 20 Juni 1974, Stbl. 351, zoals gewijzigd bij Besluit 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoe-ding te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen).

Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de auteur te wenden.

Voor Irene

5 april 1945 - 13 februari 2017

ZOUDEN WIJ OOK, later..?’ Angstig kijkt mijn zusje me aan. Ik moet het maar opschrijven nu mijn herinnering nog zo helder is. Je weet maar nooit.

HAAR VINGERS, zo gerimpeld, marmerkleurig, verschikken wat aan de reclamekrantjes op de lage tafel.

‘Wat jammer nu, dat pa net weg is. Het was zo gezellig geweest... Ik weet niet waar hij is, ik heb hem de hele dag nog niet gezien!’

Onzeker kijkt ze me aan, grijsblauwe ogen die kijken en niet meer zien.

‘Papa is thee aan het zetten, mam’, zeg ik en ik leg mijn hand op de hare.

‘Echt waar? Waarom heeft hij dan niets gezegd? Ik heb hem nog helemaal niet gezien.’

Ze kijkt me aan alsof ze me op een leugen denkt te betrappen. Ik haal mijn hand weg en zeg: ‘Echt waar mam. Wie denkt u dan dat er in de keuken is?’

Ze schudt haar hoofd, wil me al haar bange vermoedens niet vertellen. Ze scharrelt in haar tas, rommelt met haar bril en staat plotseling op. De kast gaat open en het onvermijdelijke blikje hartjes komt te voorschijn. De kinderen kijken opgelucht op van hun stripboeken. Gelukkig, oma weet in ieder geval nog wel waar de snoep staat. Oma deelt en praat, wat zit jouw haar leuk zo, heb jij een nieuwe trui, heeft mama die gebreid? De wereld draait weer door in de eenvoudige dingen die hardop gezegd mogen worden en waarvan ze zeker weet dat elk woord waar is. Ook ik krijg een hartje. Ik kauw. Dan verschijnt papa met de thee. Mam’s kleine lieve gezicht onder de bos warrige grijze krullen lijkt te ontrimpelen. Haar droge lippen ontplooien zich in de glimlach die ik van mezelf ken. De glimlach van opperst geluk na de geboorte van een baby.

‘O, pap, daar ben je weer, gelukkig!’

Ze straalt hem tegemoet. Pap zet het blad met kopjes, thee en suiker op de salontafel. Hij ziet er moe uit.

‘Kijk mam, hier is thee’, zegt hij.

Ze streelt zijn knie.

‘Ik ben altijd zo blij als hij er weer is’, zegt ze verontschuldigend tegen ons en ze doet suiker in alle kopjes.

We drinken en babbelen opgelucht. Thuis drinken we wel weer zonder.

WANNEER BENOEM ik het hardop? Wanneer zeg ik tegen mijn vader, mijn zus, mijn broer: ‘Mam wordt dement.’ Ik heb er heel lang mee gewacht. Mijn moeder is wat vergeetachtig. Mijn moeder is doof, geen wonder dat ze iets niet heeft opgepikt. Ik ben net zo’n kei in het vinden van excuses als mijn moeder in het verstoppen van haar dementie. Want als ik hardop het vreselijke woord zeg, is het alsof ik een vloek uitspreek. Eenmaal benoemd, is het onafwendbaar: mijn moeder wordt dement.

‘Wat is dat voor boom?’, vraagt mam wanneer we op bezoek zijn bij mijn broer en schoonzusje. ‘Een perzik’, zegt mijn broer.

Mam bewondert de aarzelende bloesem en de grillige takken.

‘Prachtig.’

Binnen is er koffie. We vullen de kamer met geluid. Koetjes en kalfjes vliegen over tafel en mam zit er tevreden doezelend bij. Ik vermoed dat ze haar gehoorapparaat heeft uitgezet. Dan wijst ze ineens op het raam.

‘Wat is dat voor boom?’

‘Een perzik’, antwoordt mijn broer onthutst. Hij kijkt me even aan, zijn wenkbrauwen stellen een korte vraag.

‘Mooi hè? Die zie je niet vaak, een perzikboom’, toeter ik.

‘Nee’, beaamt mam, ‘prachtig.’

Ik weet wel wat ze heeft. Maar ik wil het helemaal niet weten. Niet hardop zeggen, niet bevestigen. En het duurt nog tijden voordat ik tegen anderen zeg: ‘Mijn moeder is dement’.

Dement worden duurt lang. Voordat je het eindelijk bent, volgens de omstanders, heb je een lange weg afgelegd. Een weg langs deuren die open staan. Ze bieden uitzicht op gevaren, onbegrip, woede, angst en veel verdriet. Soms zit er achter zo’n deur een mogelijkheid tot hulp, opvang en troost. Maar die deuren slaan vaak vlak voor je neus dicht als je aanstalten maakt om binnen te lopen. En dan gaat er voorgoed een deur op slot. De deur van het tehuis, waar je woont met anderen die net zo zijn als jij. Dement.

EEN PAAR DAGEN naar het ziekenhuis voor een Prednison-kuur om de artritis tegen te gaan.

Dat is alles. Mam, wat warrig soms, wat vergeetachtig, laat het gelaten over zich heen komen. Maar wanneer we bij haar op bezoek gaan, is er geen land met haar te bezeilen.

‘Er lopen hier allemaal mensen. Ik blijf hier niet. Wat een rare kamers’, briest ze.

‘Je bent in het ziekenhuis’, vertellen we haar.

‘Welnee! Niemand zorgt ook voor die planten. Krengen zijn het, allemaal!’

Woest kijkt mam om zich heen. In het andere bed zit een patiënte wat verbijsterd naar het tafereel te kijken. Onhandig sta ik naast mijn zusje, een bos bloemen in mijn hand. ‘Ga nu rustig in bed liggen. Over een paar dagen mag je naar huis’, probeert pap bijna wanhopig haar wat te sussen. Maar ze drentelt rond, foetert op alles en iedereen, wil niet luisteren en is niet tot bedaren te brengen.

‘Mevrouw gedraagt zich als een klein kind’, meldt een verpleegster die in ons haar kans schoon ziet om haar ongenoegen kenbaar te maken over deze lastige patiënte.

‘Wij begrijpen hier ook niets van’, zegt mijn zus onthutst.

Dit is heel anders dan het ziekenbezoekje dat ik me had voorgesteld. Een paar tellen later sta ik in het pottenkamertje en probeer door een mist van tranen heen mijn bloemen in een lege vruchtensapfles te wurmen.

‘Lukt het?’, informeert dezelfde verpleegster van daarnet, nu iets vriendelijker.

‘Dit is mijn moeder helemaal niet’, krijg ik er met moeite uit.

‘Het is geen harden. Ze is ook de hele nacht al op pad geweest’, vertelt de zuster.

‘Het is afschuwelijk. Zo is ze nooit.’

‘Ik ga nog even naar haar toe’, knikt ze en geeft me een bemoedigend kneepje in mijn arm.

Als ik een beetje tot mezelf ben gekomen, ga ik de kamer weer in. Mijn zusje is begonnen met onderhandelen. Er is één duidelijk doel: mam moet mee naar huis. ‘Ze gaat gewoon mee. Roep maar een arts’, zegt Irene resoluut tegen de verpleegster.

‘Die is er op het moment niet. Ik denk niet dat dat kan’, aarzelt ze.

‘Stuur dan maar het hoofd van de afdeling’, dwingt Ireen.

‘Ik zal eens kijken. Ogenblikje.’ De verpleegster gaat af.

‘Je gaat mee naar huis’, zegt Ireen tegen mam die rondscharrelt door de kamer alsof ze een duurrecord moet verbeteren.

‘Maar als de arts het nu niet goed vindt?’, vraagt pap.

‘Niks mee te maken. Zo’n kuur kan thuis ook’, oordeelt Irene. Ik heb haar nog nooit zo vastberaden zien optreden.

‘Ik wil naar huis. Het is hier een ongeorganiseerde bende’, moppert mam.

‘Zo is het’, beaamt Ireen laconiek.

Ze heeft gelijk. We kunnen haar zo niet achterlaten en bij haar blijven is ook onmogelijk.

Het hoofd van de afdeling is het snel met dit familieoordeel eens. Op zo’n lastige patiënt zit geen ziekenhuis te wachten. Mevrouw moet maar naar huis. Dit zijn de pillen, zoveel maal daags. Alstublieft. Morgen even bellen met de arts voor de nacontrole. Zullen we even helpen pakken? Nee, dat hoeft niet. We roetsen mams spullen uit de kast, hijsen haar in haar jas, roepen nog een paar keer in haar oor dat we naar huis gaan en smeren hem alsof we een winkeldiefstal gepleegd hebben. De mevrouw in het bed naast mam knikt ons met glimmende ogen toe. Die heeft heel wat te vertellen als ze straks bezoek krijgt. ‘De bloemen’, schrik ik. lk ren terug en neem ze mee, met sapfles en al. Eenmaal in de auto zegt mam met een vergenoegd glimlachje: ‘Gezellig, zo met z’n allen.’

We stoppen bij een warme bakker en lrene springt uit de auto om een paar gebakjes te halen.

Wanneer thuis de koffie geurt, het gebak op tafel staat en pap en mam naast elkaar op de bank zitten, lijkt alles zo gewoon. Maar er hangt nog steeds een geladen sfeer. Dit was niet normaal. Wat is er gebeurd? Wat heeft mam? Niemand durft te vragen wat haar bezielde. Dan slaat mam opeens haar hand voor haar mond, alsof ze zich plotseling alles herinnert. En ze zegt, haast verontschuldigend: ‘lk heb me wel aangesteld, geloof ik, hè?’

Wij knikken.

‘Nou! En of!’

‘Verschrikkelijk’, zegt ze, en grijnst.

‘Ik weet niet wat me overkwam.’ Ze giechelt.

‘Wat een toneel’ De slappe lach borrelt onweerstaanbaar op.

Met zijn vieren gieren we van het lachen, afgewisseld met: ‘Weet je wat je zei? Je zei ...’

‘Heb ik echt? Nee toch!’ De spanning is gebroken. Alles is weer gewoon. Mam is er weer.

ZE LOPEN SAMEN door de supermarkt. Kleine stapjes, oude mensen.

Mam houdt haar pas in.

‘Ik heb iets vergeten. We moeten even terug.’

‘Wat heb je dan vergeten?’, vraagt pap.

‘De jam. Aardbeienjam’, zegt mam, half kriegel al, over die inmenging in haar boodschappenbeleid.

‘En wat mag dit dan wel zijn?’

Plagend wijst pap op de pot aardbeienjam die haast demonstratief midden in het boodschappenkarretje ligt. ‘Dit vind ik helemaal niet leuk’, zegt ze plotseling, vol ingehouden razernij.

Pap schrikt van haar toon, haar blik. De hele weg terug zwijgt ze, nors en weerbarstig.

‘Ben je boos?’, vraagt pap deemoedig maar niet begrijpend, terwijl ze thuis de boodschappen uitpakken.

‘Ja. Dat weet je best. Je zet me voor gek tegenover al die mensen. Midden in een winkel!’

‘Maar zo had ik het helemaal niet bedoeld’, zegt pap bedremmeld.

‘De laatste tijd gaat het steeds zo. Je zegt het niet hardop, maar je laat het wel merken. Die is gek. Die is niet helemaal in orde. Als de kinderen komen, dan is het: “Blijf jij maar zitten. Dat doe ik wel.” Zo hoeft het niet voor mij. Dan loop ik nog net zo lief het water in!’

Ze trilt van woede. Pap streelt haar rug, neemt haar in zijn armen, wiegt haar als een kind. Bijna vijftig jaar samen. Een goed verzorgde oude dag. Wat krakkemikkiger dan vroeger, maar toch. Ze hebben elkaar.

Aan de muur hangen foto’s van de kinderen en de kleinkinderen. Hun eigen trouwfoto heeft een apart plekje. Trots staat hij daar naast dat slanke bruidje met haar zwarte krullende haar en die lichte blauwe ogen. Hij in uniform en zij in een donkerblauwe japon van velours chiffon, witte anjers in haar haar. Zo wonderlijk mooi. Hij is altijd van haar blijven houden. Ze speelde viool. Ze moet met haar spel en haar ogen het publiek betoverd hebben. Hem wel, in ieder geval. Nu ziet hij hoe haar ogen langzaam leeg worden, alsof ze naar binnen kijken.

‘Hennie?’

Ze reageert nauwelijks, is nu helemaal rustig. Dan recht ze haar rug en zegt, met een lief lachje: ‘Wil je koffie, Ru?’

Haar ogen zijn weer net zo helder als op de foto.

TUSSEN OPNAME in een tehuis en de eerste tekenen van die verregaande vergeetachtigheid, zit een heel mensenleven. Zeker voor mijn vader, die mam verzorgt.

De huisarts leent een willig oor en doet wat hij kan. Maar hoe pap ook probeert hulp in huis te krijgen, overal komt hij onderaan ellenlange wachtlijsten te staan.

Na veel soebatten komt er tweemaal per week een wijkverpleegster om mam te wassen. Later komt er wekelijks ook een fysiotherapeut aan huis om mam wat oefeningen te laten doen en een beetje in beweging te houden. Want mam loopt slecht met haar versleten heupen. En ze gaat voor geen goud mee met pap in de auto. Want pap verandert van de ene minuut op de andere in ene Toon. Wie dat is? Wij hebben geen idee.

‘Toon heeft niet eens een rijbewijs’, fluistert ze ons zenuwachtig toe. Gaan ze een keer samen boodschappen doen, dan kan het gebeuren dat mam bij de huisdeur met een koninklijk knikje bedankt voor de lift.

‘Dank je wel, Toon. Ik vind het verder zelf wel.’ Ze wacht genadig tot pap de deur voor haar openmaakt en slaat die dan voor zijn verbaasde gezicht met een klap dicht. Dan rijdt pap rondjes, zich verbijtend en inwendig vloekend. Vol angst ook. Zou ze het gas aandraaien? Zou ze de deur uitlopen? Zou ze... Maar als hij dan aarzelend aanbelt, hij weet immers niet of hij nog steeds Toon is, krijgt hij de wind van voren. ‘Waar was je nu de hele tijd? Jij bent een mooie. Ik zit hier maar de hele dag opgescheept met die lamme Toon en jij bent in geen velden of wegen te bekennen!’

Woedend is ze. Op hem, op Toon, op iedereen.

PAP VOELT ZICH in de steek gelaten. Niemand begrijpt het. Hij vertelt ons de onnozele opmerkingen van de omgeving, als een anekdote. ‘Hoe gaat het nu met je vrouw? Gaat het al wat beter?’

Pap kan daar bitter om grijnzen. Dementie gaat nooit beter. Dat gaat alleen maar slechter en slechter en slechter.

Soms wil ze die vreemde kerel niet in haar huis en vraagt hem beleefd te vertrekken. Er zijn nachten dat hij niet naast haar mag slapen. De wijkverpleegster heeft al een paar maal bij de bevoegde instanties aan de bel getrokken. Maar op iedere hulpkreet komt hetzelfde antwoord: wachtlijsten, lange wachtlijsten...

Toch maak ik me niet echt zorgen. Pap redt het best. Tot hij me op een avond opbelt. Ik laat hem in de steek.

Hij staat overal alleen voor. Dit gaat zo niet langer. Ik hoef ook niet meer te komen. Hij neemt nu zelf wel maatregelen. Klik. Tuut, tuut, tuut. Opgehangen. Ik verbeter onmiddellijk het record ‘naar huis rijden’ en parkeer binnen een half uur mijn auto voor de deur.

Pap doet open.

‘Daar ben ik’, zeg ik tamelijk overbodig. Ik zie dat hij heeft gehuild.

‘Dat is vergeefs, want je hoeft niet binnen te komen’, antwoordt hij.

‘Pap, doe niet zo mal. Laat me even binnen. Ik wil even naar mama toe.’

‘Nee.’

‘Als je me nu de deur wijst, kan het best zijn dat ik hier niet meer kom’, dwing ik.

De tranen branden achter mijn ogen. Maar hij houdt voet bij stuk. Het hoeft niet meer. Hij heeft zijn eigen oplossing al bedacht. En hij zwicht niet voor mijn dreigement. Het maakt hem niets uit. De deur gaat dicht, het ganglicht gaat uit. Door de ramen heen hoor ik de televisie. Ik sta nog even te dralen. Zou hij iets raars doen? Zou hij echt? Tien minuten later bel ik bij kennissen de huisarts op. Ik leg uit wat er aan de hand is en dat ik bang ben dat pap uit wanhoop iets definitiefs gaat doen.

‘Morgen, tien uur. Dan ben ik er’, belooft hij me.

De nacht duurt lang en is vol onrustige gedachten. De volgende ochtend laat pap me wel binnen. Hij ziet er moe uit na een half doorwaakte nacht.

‘De dokter komt ook’, zeg ik. En terwijl ik, nog aarzelend, tegenover mijn vader in het halletje sta, belt de huisarts al aan. Die ziet dat er nu echt iets moet gebeuren, voordat pap instort.

Pap en ik omarmen elkaar, lachen en huilen tegelijk. Mam zit stilletjes op de bank en kijkt verwonderd toe. Twee weken later belt pap me op.

‘Er zijn twee tehuizen’, zegt hij.

Ik ga ze bekijken.

DIT IS EEN eindstation’, zegt de vriendelijke mevrouw die mij rondleidt. Er is maar één deur op slot: de buitendeur. Alle andere deuren naar de diverse woonkamers en de binnentuin kunnen open.

De helft van de bewoners dwaalt door het doolhof van gangen. De andere helft zit op een stoel en drinkt koffie. Het ruikt er vaag naar urine. Maar iedereen loopt los, niemand zit vastgebonden of ligt platgespoten. Wie ‘s nachts wil wandelen, mag dat. Eigenlijk mag alles. Beter dit dan de cleane geregeldheid van zo’n semi-ziekenhuis, denk ik. Hier, tussen al die oude meubeltjes, zal ze zich misschien een beetje thuis kunnen voelen. Hoewel... Zelfs haar eigen huis is geen thuis meer.

‘Neemt u mij niet kwalijk’, zeg ik en ik huil.

‘Geeft niet hoor. Ik kan me voorstellen dat zo’n eerste kennismaking behoorlijk hard aankomt’, stelt ze me gerust.

In de hal moet ik nog even wachten op wat papieren die pap moet invullen. Een mevrouw komt op me afgedanst. Twee passen vooruit en één achteruit. Lege ogen achter dikke brillenglazen. Mager als een geraamte. Een grote open mond zonder tanden. Een traag stroompje kwijl langs haar mondhoek.

Ze zakt naast me op de bank en pakt mijn hand vast. Ik verman me. Streel haar hand. Ze ruikt naar pis. Zo zal mam nooit worden, troost ik me. Zo woordloos, doelloos, zo dement? Nee, mam niet. Niet mijn moeder. Ben je mal. En ik streel verbeten de hand van de mevrouw. Mam is veel te goed voor hier, denk ik. Zo wordt ze nooit.

PAP BELT ME OP en zegt toonloos:

‘Morgen kan ze naar het tehuis.’

Morgen? Maar dan is Kirsten jarig!

‘Ik kom morgen om negen uur, oké?’

‘Goed.’

Ik ga. In de auto besef ik dat het huis waar ik heen rijd vanaf vandaag nooit meer hetzelfde zal zijn. Het huis waar ik opgroeide, waarvan ik elke centimeter ken. Het huis waar mam woont. Woonde.

Mam staat verloren midden in de kamer. ‘Ze wil haar naaidoos mee’, zegt pap wanhopig.

‘Mam, zal ik op je naaidoos passen?’, vraag ik. Ze vindt het goed. Ze gaat mee zonder te beseffen waarheen. Zonder te beseffen dat het voor altijd zal zijn. Want we hebben haar nooit meer mee terug durven nemen. Uit angst dat ze haar huis zou herkennen.

Later lopen we samen sprakeloos het tehuis uit. Trage tranen rollen over de wangen van die grote man die niet anders kan dan dit: zijn vrouw achterlaten in een tehuis. In mijn jaszak balt mijn vuist zich om de blauwe merkjes die ik in de kleren van mijn moeder moet naaien. We rijden naar mijn huis, waar slingers hangen en visite zit. Ik duw pap gauw een cadeautje in zijn handen dat hij overhandigt aan zijn jongste kleindochter.

‘Wat zul je opgelucht zijn, dat dit nu geregeld is’, zegt iemand tegen hem. Goed bedoeld, ja vast. Maar volkomen misplaatst. Mensen krijgen ongestraft op de meest ongeschikte momenten de stomste opmerkingen hun strot uit. En er komt geen bliksemschicht uit de hemel om ze te straffen. Dat moet je allemaal zelf doen.

Wij voelen ons niet opgelucht. Integendeel. En we moeten heel omzichtig uitleggen dat het anders voelt. Want meevoelers zijn snel beledigd. Die dag haat ik bijna iedereen. Niemand kan in mijn ogen genade vinden. Iedereen spreekt net iets te beladen woorden.

Om te schokken, heb ik vaak tegen mensen die net de verkeerde toon aanslaan, gezegd: ‘Mijn moeder is gek’. En ik vond bevrediging in hun ontzetting.

MIJN MOEDER maakt een cruise. Als een koningin zit zij aan tafel en laat zich bedienen met koffie en koek. Hoogst verbaasd kijkt zij op van het bezoek van pa en mij. Zij wist niet dat de boot was afgemeerd. Kwamen wij van ver?

‘Dat valt wel mee’, zeggen wij en we nemen ook een kopje koffie.

De bediening is inderdaad uitstekend en erg vriendelijk. De andere dames aan tafel keuvelen gezellig mee en op goed geluk geven wij vage antwoorden en vertellen de alledaagse dingen van thuis. Mam buigt zich over de tafel en wijst op een mevrouw in een rolstoel die met het hoofd achterover en de mond open als een jong vogeltje een dutje ligt te doen.

‘Zonde hè’, vindt mam, ‘zo’n cruise is toch niet niks en zij slaapt de hele dag.’

Daar begrijpen wij ook niets van, dus knikken we instemmend.

‘En die daar’, vervolgt ze, ‘snap je nu hoe zo iemand dit allemaal kan betalen? Moet je die oude kleren zien!’

We manen haar wat zachter te praten en giechelen met haar mee. Pap stopt haastig een opgeladen batterij in mams gehoorapparaat. Samenzweerderig bespreken we de overige passagiers. De dansende mevrouw heet mevrouw Blanken. Ze kan geen moment op haar stoel blijven zitten, zelfs niet voor een kopje koffie.

Mevrouw Blanken danst haar eeuwige dans: twee passen vooruit en één achteruit. Mevrouw Pietersen, die altijd zingt en grapjes maakt. De norse mevrouw De Graaf, die altijd scheldt en moppert. En de vele, vele anderen.

Het wordt een gezellig koffieuurtje en als ik afscheid neem, wuift mam me vriendelijk na. Alle dames wuiven mee.

‘De zachte zorg’ noemen ze zulke verzorgingstehuizen. Daar zijn ze aardig voor je, ze overleggen welke jurk je aan wilt, je krijgt soms ontbijt op bed, ze lakken je nagels als je dat leuk vindt en elke dag mag je meedoen aan allerlei bezigheden: volksdansen, appeltaart bakken, platenconcerten bijwonen, het konijn knuffelen en ga zo maar door. Ze zijn er zo lief dat je je op een cruiseschip waant. En niemand spreekt je tegen.

Mijn moeder maakt een cruise. Ze kan niet zwemmen, maar ze is niet bang. Ze vaart over zeeën van tijd terug naar het verleden.

HET TEHUIS IS GROOT, samengesteld uit aan elkaar geschakelde lage gebouwtjes rondom een grote binnentuin. Wanneer de zon schijnt, zitten daar de bewoners op witte terrasstoelen onder felgekleurde parasols. Sommige dames hebben een zonnehoed op en als het echt warm is, halen ze een ijsje. De kippen scharrelen rond, in de vijver zwemt een eenzame goudvis en de bloemen geuren. Ledere bewoner heeft een plekje in één van de vele huiskamers. Daar wonen ze.

De huiskamers zijn ingericht met spullen die bewoners van thuis hebben meegenomen. Als je binnenloopt, is het even of je in een tweedehands meubelzaak staat. Veel eiken en pluche, een wandmeubel, een kanariepiet, een massa planten en gehaakte gordijntjes voor de ramen. In de hoek is een klein keukenblok waar de verzorgers koffie en thee maken.

Sommige bewoners zitten in een rolstoel. De huiskamer is je vaste plek; wanneer je door het verloop van je ziekte minder goed wordt, blijf je daar wonen. Je gaat niet naar een andere afdeling. In de huiskamer wordt ook het eten opgediend. Niet op zo’n vakkenbord, maar in schalen. De tafel wordt gedekt met een kleed en de bewoners mogen zelf opscheppen, met of zonder hulp. Iedereen die bij de verzorging betrokken is, loopt rond in gewone kleren. Witte jassen zie je niet. Ook niet bij de arts en de fysiotherapeut.

Als de dokter aanwezig is, staat zijn deur gewoon open om iedereen de gelegenheid te geven even binnen te lopen en een praatje te maken. Alle deuren staan open in dit huis, op de buitendeur na. In de gang dwaalt een poes die snorrend kopjes komt geven. De grote gemeenschappelijke ruimte heet ‘Het Praethuys’, ook al ingericht met een bonte mengeling van meubels, kleedjes, kussens, bloemstukjes. De gezellige ongeordendheid van een doorsnee huiskamer, alleen wat groter. Er staat een piano, een orgeltje en er is een bar. Mam deelt haar slaapplek met vier andere dames. Maar de kasten zijn zo geplaatst dat iedereen een apart hoekje heeft. ledere bewoner heeft zijn eigen foto’s aan de muur hangen, zijn eigen rommeltjes naast het bed. De één heeft een nachtkastje meegenomen, de ander een stoeltje. Sommigen slapen zelfs in hun eigen bed, gewoon van thuis.

Dit huis is gebouwd op idealen. Over deze opzet hebben mensen samen nagedacht. Het ademt warmte en liefde. Medicijnen om de bewoners rustig te houden worden maar mondjesmaat verstrekt en iedere vorm van dwang om iets van de bewoners gedaan te krijgen is uit den boze. Daar woont mam nu. Bij vlagen lijkt ze zelfs gelukkig. Meer mag ik niet verwachten.

PAP’S OGEN ZIJN vaak verdacht rood om de randjes. Maar hij houdt zich enorm groot. ledere dag gaat hij naar het tehuis. Daar zit hij bij mam. Vaak huilt ze als hij weggaat. Dat snijdt dwars door hem heen. Afscheid. Iedere dag een beetje afscheid. Ik zie hem niet vaak huilen. Hij verstopt zijn tranen nog steeds. Vroeger, veel vroeger, stapten we samen langs de gracht. De grote man en ik. Het was Koninginnedag. Hij was nog niet grijs toen, mijn vader. Ik had een oranje strik in mijn haar en mijn zondagse jurk aan, want we gingen naar de aubade op de Grote Markt. Ik huppelde in de zon naast mijn vader. Dat moest ik de hele weg volhouden, anders hield ik hem niet bij.

Zesdeklassers stonden verzameld op het plein en juichten en zwaaiden met hun vlaggetjes toen de burgemeester met hoge hoed en ambtsketen op het bordes verscheen. Ik mocht op vaders nek en kon alles zien. Tussen de liedjes door was het een warrelende zee van rood, wit en blauw. ‘O Heer die daar des hemels tente spreidt’, ‘Merck toch hoe sterck’ en tot slot: het Wilhelmus. Drie coupletten: het eerste, zesde en veertiende. En ik voelde de schouders van mijn vader licht schokken. Mijn kinderhanden hielden het hoofd vast van de grote man, die stiekem een beetje stond te huilen.

En iedere keer als ik nu het volkslied hoor, voel ik de schouders van mijn vader. Ik leg in gedachten mijn handen om de hoofden van mijn kinderen en huil een beetje. Gek, maar het maakt niet uit waarom dat lied gespeeld of gezongen wordt. Al is het bij een wedstrijd kersepittenvèrspugen. Het zijn die schouders van mijn vader die me ontroeren, en dat hij nu, veel ouder en grijzer, nog steeds stiekem huilt.

Ach, was het nog maar om het Wilhelmus.

DE BUITENDEUR van het tehuis zit dicht. Een vriendelijk glimlachende receptioniste opent met een knop de elektronisch bediende deuren voor de bezoekers.

‘Wij mogen er gelukkig nog uit’, hijg ik vaak tegen mijn zus. De bewoners staan soms op een kluitje hun kans op ontsnapping af te wachten. Zo gek zijn ze nu ook weer niet.

‘Net op tijd’, sis ik, terwijl ik mijn zus een duwtje geef en naar buiten glip. Een oude meneer ziet de deur vlak voor zijn neus dichtglijden. Even verschijnt er verbijstering op zijn gezicht. Dan zoeft de deur weer open. Hij loopt rustig door. ‘Die woont hier niet!’, besef ik plotseling. De man knikt ons vriendelijk toe. Mijn zus grinnikt. ‘Neemt u me alsjeblieft niet kwalijk’, zeg ik. ‘Welnee’, antwoordt de man. Hij stapt naar zijn auto.

‘Ik schaam me dood’, zeg ik hardop.

Een paar dagen later meldt pap: ‘Het is me eindelijk overkomen. Een hele familie vluchtte als een haas door de schuifdeur en ik werd met zachte hand tegengehouden.

’Die pap!’ We lachen erom.

‘De gezichten van die mensen waren onbetaalbaar, toen ik even later kalm naar buiten wandelde’, lacht hij mee.

‘Hoe voelde je je?’, wil ik weten.

‘Opgelucht’, zegt hij laconiek.

WE VINDEN HET fijn als mam er goed uitziet. Geestelijk verval is al schrijnend genoeg. Er moeten leuke pakjes komen, fleurige bloesjes en mooie maar wel gemakkelijke jurken.

‘Zo mooi heeft mam er haar hele leven nog niet uitgezien’, merkt mijn zusje bitter op. Nee, dat is waar. Mam keerde elk dubbeltje om toen het moest en nog lang daarna keerde ze alle kwartjes drie keer om. Terwijl dat echt niet nodig was. Dat zat erin. Van kindsaf aan.

Maar nu kopen we dure kleren voor haar. Ze heeft een tasje vol spulletjes, allerlei kettingen en een zonnehoed. Veel ondergoed, veel nachtjaponnen. Alles moet gemerkt worden. lk ga op een dag met mijn naaimachine en een verlengsnoer naar het tehuis en voorzie met mam naast me al die kleren van blauwe merkjes. Hele stapels vliegen onder de zigzag door. Mam vindt het gezellig. Dat die kleren van haar zijn en dat ik met ieder merkje onder het voetje van de naaimachine het vonnis definitiever bevestig, ontgaat haar gelukkig. Mij niet. Ik bijt de ene draad na de andere door. ‘Neem toch een schaar’, zegt een verzorgster die mij zo verbeten ziet trekken aan de draden. Maar ik moet gewoon doorbijten. Doorbijten. Nog even doorbijten.

WE RIJGEN kettingen voor haar en geven haar een kartonnen sieradendoos voor haar verjaardag. Daar gaat alles in. De ene dag is die doos propvol, ook met andere dingen die ons niet bekend voorkomen. De andere dag is ie leeg. Dan heeft een ander de boel voor zijn eigendom aangezien en moeten we op zoek.

‘Je moeder heeft geen schoenen’, zegt een verzorgster.

Hoe is dat mogelijk? Ik ben pas geleden met een stapel ondertekende cheques als onderpand naar een schoenenwinkel geweest en heb zes paar schoenen meegenomen naar mam. Vervolgens wat niet paste geretourneerd en twee paar schoenen afgerekend. En nu geen schoenen? We gaan op speurtocht. Uiteindelijk kom ik ze weer tegen in de kast van een ander. Dat krijg je met zoveel mensen die hun eigen schoenen niet meer herkennen.

Maar als haar tasje weg is, komt dat harder aan. Daarin zit een boekje met foto’s van allen die haar lief zijn. Dat kijken we af en toe met haar in. Trouwfoto’s van haar en pap, een foto van haar moeder, foto’s van de kinderen, de kleinkinderen. Steeds vaker begint het bezoek aan mam met een korte klopjacht naar het boekje. We vinden het terug in het nachtkastje van haar buurvrouw. We nemen het maar mee naar huis. Want mam is al zo ver, dat ze doodmoe wordt van onze goedbedoelde pogingen haar een beetje bij de les te houden.

HOORN IN OUDE ansichten’. Plaats van haar jeugd. We bladeren het boekje samen door.

‘Nu gaan we het Breed op’, zegt ze, en: ‘Ach, het Grote Noord. Dat is de Drieboomlaan.’ Op een plaatje staat haar eerste baas voor zijn winkeltje.

‘Kijk, Japie Blokker’, glimlacht ze.

‘Die heeft nu heel veel winkels’, zeg ik.

‘O ja?’ Vaag staart ze weg. Wanneer pap even later bij ons komt zitten, kruipt ze tegen hem aan en ze zegt: ‘Ik ben zo moe. Ik heb met Marjan een hele lange wandeling door Hoorn gemaakt. Japie Blokker stond nog voor zijn winkel. Hij zwaaide.’

WE GAAN EEN ijsje eten’, zeg ik en neem haar mee het tehuis uit.

We rijden langs het hertenkamp door het bos naar een zonnig terras. Ze ziet er mooi uit en ze straalt. Op de autoradio klinkt vioolmuziek. ‘Jij speelde ook viool, hè mam?’, zeg ik en streel haar knie.

‘Och, ja?’ weifelt ze en klopt op mijn hand. Bij het uitstappen aarzelt ze even. Ik help haar de auto uit. Haar ogen staan angstig.

‘Zien ze het aan me?’, vraagt ze, nerveus aan haar sjaal plukkend.

Ik denk: o god, ze weet... ze beseft... Je kunt, denk ik, beter een vliegtuig kapen, dan vragen: ‘Wat?’

Ik zeg: ‘Nee hoor mam, ze zien niets aan je.’

Gerustgesteld wandelt ze met me mee. We eten een sorbet.

‘Heerlijk’, geniet ze. Op de terugweg valt ze naast me in de auto in slaap. En ik denk de hele weg: ‘Zouden ze het aan haar zien?’

Want ik zie het niet.

ZE MOET HET beseft hebben. Als je heel vaak dingen vergeet, stukjes uit het heden kwijtraakt, dan moetje dat toch merken? Mam, die ooit in een vlaag van woede haar jas aantrok en tegen pap riep: ‘Zo hoeft het voor mij niet. Dan loop ik liever de Singel in.’

Op de hoek van de straat was ze vergeten wat ze ging doen. Was dat een moment van intens verdriet om wat haar overkwam? Besef wat er aan de hand was? Of voelde ze zich iedere keer weer verraden door ons? Wij beweerden dat we dingen gezegd en gedaan hadden, maar zij kon zich daar niets van herinneren. Iedereen loog in haar ogen. Iedereen probeerde haar voor de gek te houden. Was het daarom?

We konden er niet over praten. Wel probeerde ze me uit te leggen wat ze zag tijdens haar angstaanvallen.

‘Dan kijk ik naar het raam en dan wordt het helemaal zwart. Alles lijkt te verdwijnen in een gat met vage randen. Alsof de ruimte opgezogen wordt’, gebaarde ze vaag naar het venster. Dan schudde ze haar hoofd.

‘Nee, het is meer alsof ze het rolgordijn van het niets neerlaten.’

Ze liet haar schouders zakken, moedeloos van zo’n uitleg. Maar de medicijnen van de dokter helpen. Haldol en andere middelen die de pieken en de dalen in haar emoties effenen. Een hele batterij pillen voor die sterke vrouw die nooit ziek was.

Haar heup was versleten. Die wreef ze maar flink. De artritis moet haar lelijk geplaagd hebben. Mam was geen klager.

‘Gaat best’, zei ze altijd als je vroeg hoe het ging.

Dan begon ze maar gauw over iets anders. Wij moesten maar vertellen. Wij beleefden nog eens wat en zij leefde mee. Zij was de eeuwige moeder en ik was het eeuwige kind. Dacht ik. Dacht mijn zusje. Dacht zelfs mijn broer, zonder het ooit hardop te willen bekennen. Maar alles keerde zich om. Mam werd mijn kind.

Ons kind.

DE EERSTE KEER dat ik mam help bij het plassen is zo vanzelfsprekend. Net zoals ik mijn kinderen help. Ook mam vindt het doodgewoon. Wat verstrooid laat ze zich uit- en aankleden en ze slaat haar armen heel vertrouwd om mijn hals heen.

Ik krijg een zacht kusje in mijn nek. Ik voel me best tevreden dat ik die simpele dingen voor haar doen kan. Voor haar doen mag. Alsof dat een heel klein stukje van een enorme rekening vereffent. Maar die hele rekening, daar zal ik wel nooit aan toekomen.

MAM KON ZO heerlijk vertellen over vroeger. Over die keer dat ze op de stoep zat te bikkelen en een meneer haar over haar krullen aaide.

‘Wat een wonderlijk kind’, had hij gezegd, toen ze verstoord opkeek.

‘Apart, die zwarte krullen en die lichtblauwe ogen.’

Over de boer die haar appels toegooide over de heg. ‘Ga daar staan, zus!’, en dan wierp hij de grootste en glimmendste appel die hij kon vinden naar haar toe. Daarna liep ze naar school, de lange weg langs de lindebomen die zo heerlijk geurden.

Over haar eerste vriendje met wie ze wandelde langs de dijk.

Een jonger zusje liep, op last van zijn ouders, achter hen aan. Want zijn familie had een ander geloof en deze combinatie zinde hen niet zo.

Het zusje trok een beetje met haar been en had moeite om hen bij te houden.

Op een avond waren ze samen in de kledingzaak van zijn ouders. Mam paste een avondjapon, veel duurder dan ze zich kon veroorloven. De jonge man legde verliefd een korte witte bontcape over haar schouders en samen dansten ze zonder muziek voor de passpiegels.

Over de uitvoeringen met het symfonieorkest waarin ze schitterde naast haar broer Jaap.

‘Jaap was zo muzikaal. Hij speelde eerste viool.’ Haar gezicht vertelde mee.

Ogen vol trots om die broer waar ze zo van hield en haar hoofd iets schuin.

De vioolmuziek wolkte uit haar herinnering de kamer in. Bijna hoorbaar.

Over de knoopsgaatjes die ze ‘s avonds maakte om haar broer Cor, die kleermaker was, te helpen. Over de familiebijbel waar een raadselachtige naam in stond. ‘Hongaars’, beweerde mam.

‘Ik denk dat we een zigeunerkoning in de familie hebben. Daar komt de liefde voor de viool vandaan.’

Maar toen ik een paar weken later vroeg hoe dat nu precies zat met de combinatie Hongaar en viool, lachte ze en zei: ‘Och, allemaal onzin!

Dat komt door je overgrootvader. Die was violenkweker!’

Het maakt niets uit. Voor mij is het waar. Ieder verhaal dat ze vertelde. Ze vertelde veel, heel veel. Ook verhalen die ooit naverteld moeten worden. Misschien is dat ook een stukje van de rekening die ik nog eens kan vereffenen.

Nu is ze uitverteld. Een paar woorden, korte zinnen, meer is er niet overgebleven. Mam is moe.

‘Hou op!’, roept ze als ik een paar keer iets aan haar vraag. Dan zwijg ik.

Maar er is nog zoveel te vragen.

DE MEIDEN GAAN altijd mee naar mam. Vijf, acht en elf jaar oud zijn ze. Ze groeten de andere dames, geven oma een kusje en nemen een glaasje limonade. Mam glimlacht naar Kirsten.

‘Oma is lief’, knikt ze.

Maar het bezoek, de onzinnige gesprekken en het lange zwijgen verveelt de kinderen soms vreselijk.

‘Ik heb niets te doen’, zucht Amber en draait op haar stoel. We nemen papier en potloden mee, maar dat houdt hen maar even zoet. Merel droomt weg in een boek.

‘Ga even naar het konijn’, opper ik.

Een paar huiskamers verderop staat een hok met daarin een knuffelkonijn. Kirsten en Amber gaan samen kijken. Een paar minuten later staan ze hijgend naast mijn stoel.

‘Die ene mevrouw wil me steeds een handje geven’, fluistert Amber.

‘Wat heb je gedaan?’, vraag ik.

‘Ik ben met haar gaan wandelen. Maar ze wilde niet meer loslaten. Het was helemaal niet leuk.’

‘Ik vind het een beetje eng’, zegt Kirsten en kruipt dicht tegen me aan.

‘Ze vindt jullie lief’, leg ik uit.

Wanneer ik met de kinderen door de gang loop, willen veel bewoners hen even over hun hoofd aaien, even met hen praten, hen even aanraken. Er is een meneer die onophoudelijk door de gangen loopt. Onderwijl maakt hij hardop heel ingewikkelde berekeningen. Ik heb hem nooit iets anders horen zeggen dan cijfers, cijfers en nog eens cijfers.

Tot hij Kirsten tegenkomt.

Dan houdt bij zijn pas in, stopt en zegt: ‘Ach, wat lief.’

Daarna draaft hij weer door, getallen herhalend, als een doorgedraaide rekenmachine. Maar soms is de ontmoeting opdringerig en kunnen de meiden zich niet goed losmaken van die ene oma of opa die hen zo lief vindt.

‘Ze liet me niet los. Het was helemaal niet leuk’, zegt Amber nog een keer.

TOCH LEREN DE kinderen snel hoe ze met de bewoners moeten omgaan. Ze zeggen heel resoluut: ‘Nee, nu moeten we naar huis. Dag mevrouw.’

En ze wandelen kalmpjes heen, door die wondere wereld met oude mensen die zich zo vreemd gedragen.

‘Ik vind het hier best leuk’, zegt Kirsten stralend als ze hapjes rond mag brengen. Ze weet dat sommige bewoners zelf geen hapje pakken. Ze stopt het dan doodleuk in hun mond.

‘Lekker hè’?’, lacht ze vriendelijk.

Hun hele optreden is ‘aardig en afstandelijk’.

Op een dag word ik bij de ingang aangevallen door een mevrouw die vastbesloten is te ontsnappen door de deur waardoor ik net binnenkom.

Tot bloedens toe krabt ze mijn arm open en ze krijst: ‘Kreng! Loeder!’

Er komen hulptroepen aansnellen die de mevrouw met iets meer dan zachte dwang afvoeren. Ik ben er een beetje ontdaan van.

‘Wat zou je doen als een opa of oma je een klap geeft?’, vraag ik aan de meiden.

‘Een klap teruggeven’, zegt Amber meteen.

‘En zeggen: je mag me niet slaan. Dat is niet aardig.’

Aardig en afstandelijk. Op een kinderlijke manier heel redelijk. Zij hebben hun weg in het tehuis eerder gevonden dan de grote mensen om hen heen.

WE LACHEN in het verzorgingstehuis. We lachen ons tranen.

Iedere zondag is ‘Het Praethuys’ open. Daar kun je een drankje krijgen en een gratis hapje. Op de oude bankstellen, aangeleverd door bewoners en familie, vormen zich kleine familiekringetjes. Om de vier weken draai ik een bardienst.

Een advocaatje voor vijfenzeventig cent, een borreltje voor een gulden. Mam lepelt lekker de advocaat weg en wij nemen er nog eentje. Gezellig. Eenmaal in de veertien dagen komt de zoon van mevrouw Brem. Die speelt piano. De man heeft absoluut geen talent en bekent dat ook ruiterlijk, maar hij kent zijn bundel.

Wij zingen met z’n allen mee. ‘In ‘t groene dal, in ‘t stille dal’, ‘Waar de blanke top der duinen’ en ‘Daar schommelt een wiegje in ‘t bloeiende hout’. Heerlijk is het.

Je omzeilt een oeverloos onzinnig gesprek en toch is het gezellig. Voor iedereen. Alleen meneer Ter Lingen die bij ons is komen zitten, kan het gezang niet zo bekoren.

Hij doet een uitval naar de sherry van mijn zus. Dat is uitermate onredelijk, want wij hebben hem net getrakteerd op een jonkie.

‘Nee’, zegt lrene, ‘die is van mij’, en ze redt het glas uit zijn greep.

Hij blijft er schuin naar kijken, tot mijn zus haar sherry achter een plant parkeert. Uit het zicht. Ter Lingen staat op, bliksemt in haar richting en spreekt uit de grond van zijn hart: ‘Trut!’

Daarna wandelt hij zo waardig mogelijk heen, zijn broek met beide handen omhoog houdend. Geen man loopt hier in een passende broek. Demente mensen vermageren enorm en vooral mannen lijden aan afzakkende pantalons.

‘Die man zei trut tegen jou. Die is nog verbazend helder’, grijns ik naar Ireen.

‘Ik ben diep beledigd’, zegt ze.

‘Die krijgt nooit meer een borrel van me.’

Daar moet mam opeens verschrikkelijk om lachen. Ze krijgt spontaan de slappe lach, net als vroeger. Wij gieren mee. Tranen over onze wangen.

‘Wat was het gezellig’, zeggen we tegen elkaar als we naar huis rijden. Die kleine dingen zijn je redding. Die slepen je de zondag door.

BAH, DIE VIEZE vent’, bromt mam. Ze kijkt naar de man die bij mevrouw Blokland op bezoek is en in haar oude huis een kamer bewoont.

‘Een commensaal’, legt mam uit in de taal van haar jeugd.

De commensaal kust zijn hospita ter begroeting op haar mond. Hij noemt haar ‘tante’. Wij zijn er al aan gewend, maar voor mam is het iedere keer nieuw. En iedere keer griezelt ze ervan. We schatten de commensaal zo eind veertig. Mevrouw Blokland misschien midden zeventig. Wij kijken de begroeting altijd meesmuilend aan. Vijf, zes, zeven zoenen krijgt tante.Mam buigt zich over tafel en fluistert samenzweerderig tegen ons: ‘Volgens mij heeft die vent een Oedipuscomplex.’

Daarna doet ze er de rest van het bezoek het zwijgen toe. Maar die rake observatie, zo kernachtig verwoord, doet ons weer raden naar het vreemde proces dat zich in haar hoofd afspeelt.

DAT IS VERDONK!’ Pap schrikt ervan en wijst naar een man die op de gang achter een rolstoel loopt.

‘Ach, zijn vrouw’, ziet pap in één oogopslag. Hij laat ons even alleen en gaat de gang op. Twee grijze heren geven elkaar een hand. Ze hebben jaren met elkaar gewerkt. Nu hebben ze beiden hun vrouw in dit tehuis gebracht. Ze knikken wat en praten.

‘Dag mevrouw Verdonk’, zegt pap hoffelijk en geeft het kleine broze dametje een hand.

‘Ru! Ru van den Berg! Wat aardig’, zegt mevrouw Verdonk. Meneer Verdonk valt bijna om van verbazing.

‘Dit is toch wonderlijk’, zegt hij. ‘Meestal herkent ze mij niet eens.’

Het gezelschapje komt even de huiskamer binnen om mam te begroeten. Mam kijkt verstrooid op. Dan komt er een blik van herkenning in haar ogen.

‘Meneer Verdonk! Hoe gaat het met u?’, vraagt ze vriendelijk. Mijn naam heeft ze al weken niet genoemd. Hoe bestaat het!

De mannen babbelen door. De dames zwijgen. Het vreemde moment is weer voorbij. Ooit zag ik een documentaire over dementie. Ze legden het proces uit aan de hand van een grote archiefkast vol persoonlijke herinneringen. De laatste boeken worden het eerst uit de kast gerukt. Zo raakt het archief steeds leger en leger. Maar bij mevrouw Verdonk en mijn moeder is een klein boekje achtergebleven.

Daarin staan namen waar je normaal gesproken op zijn minst even over moet piekeren. Hoe heet die man ook weer? Zij weten het meteen. Allebei. En wij snappen er weer niets van.

ZE WANDELEN samen door de gangen van het tehuis. Mijn vader en mijn moeder. Arm in arm, behoedzaam schuifelend. ‘Vind je het gezellig, Hennie?’

Ze kijken naar de eindeloze rij plaatjes aan de muur, bezoeken het konijn waar mam van griezelt en lopen langs bewoners die op de gang een eenzaam dutje doen of een sigaretje roken.

‘Die man zit iedere dag voor zijn winkeltje’, wijst mam naar een medebewoner.

Meestal neemt pap haar mee naar ‘Het Praethuys’ voor een drankje.

‘Ach, de stationsrestauratie’, zegt mam.

Eén middag in de week mogen ze er niet naar binnen. Dan is er mannensoos. Het kleine aantal heren dat het tehuis bewoont, zit aan een tafel, rookt dikke sigaren en drinkt een jonkie.

Dan wijzen ze iedere vrouw de deur, vastberaden, mannen onder elkaar.

Op een onbewaakt moment haakt een andere dame ook in bij pap. Ze grijpt zijn vrije arm en zo loopt mijn vader tussen twee dames door de gang. Mam heeft nog niets in de gaten. Maar bij de deur van ‘Het Praethuys’ ziet ze plotseling dat pap geënterd is door een vreemde vrouw. Haar ogen spuwen vuur.

‘Weg jij! Vooruit! Wegwezen!’

Pap moet haar tegenhouden, ze zou de concurrentie bijna aanvliegen.

Glimlachend vertelt hij over het voorval. Vertederd en ook wel gestreeld. Zoveel vechtlust om haar alleenrecht op zijn affectie had hij niet verwacht. Hij is alleen voor haar. Dat wil hij ook het liefst zo houden.

‘Stel je voor’, mompelt hij wanneer we getuige zijn van een plotseling opbloeiende verkering tussen twee bewoners. Het is aandoenlijk om te zien hoe die samen door de gangen lopen, hand in hand, als een jong verliefd stelletje. Gelukkig doet mam aan die verliefdheden niet mee. Ze klampt zich vast aan pap. Zij horen bij elkaar. Dat vergeet ze niet. Stel je voor…

IN MIJN KAST staat een grote kartonnen doos vol brieven. Iedereen die mij ooit schreef, ligt opgeslagen voor het nageslacht in een Ikea-doos van een paar gulden. Er zitten geen roze lintjes om, maar toch ..

Er zitten brieven tussen van ‘Ik vind jou het leukste meisje dat ik ken’ en ook van ‘Ik wil je nooit meer zien’. Had ik al mijn antwoorden nog maar, ik deed er een moord voor. En een heel stapeltje is van mijn moeder.

Iedere vakantie deed ik haar trouw verslag van alle wederwaardigheden en als ik een vast adres had, schreef ze terug. Mam ging nooit op vakantie. Ze schreef me hoe het met de perenboom was en wie er in de buurt was overleden. De kleine grote dingen van haar leven.

We begrepen elkaar best, al schrijvend. Zo waren we toch dicht bij elkaar.

Nu is mam op vakantie geweest. Met nog wat bewoners en een hele zwik begeleiding naar een huisje in Drenthe. Ze ziet er bruin en gezond uit.

‘Hoe was de vakantie, mam?’

Haar ogen steken leeg lichtblauw af bij haar gebruinde wangen. ‘Vakantie? Ik ga toch nooit op vakantie!’

Nee, dat is waar. Dit was een van die zeldzame keren. Ze zal wel tegengesputterd hebben, maar dat weten wij niet. Dan komen er foto’s op tafel van Nel, een activiteitenbegeleidster. Mama die aardappels schilt, mam op een terrasje, mam die vastberaden de rolstoel duwt van een slapende mevrouw Slot. En dan krijg ik de brief.

‘Je moeder schreef een brief. Hier is ie. Vrij uniek. Het komt weinig voor dat een bewoner een hele brief op papier krijgt.’

Dat is het ook. O ja, vast. Ik slik. Probeer te lezen wat daar staat. Die onduidelijke krabbels in rode fijnschrijver. De letters worden mistiger en ik moet vaker slikken. Dan gaat het weer. Hè, hè. Maar wat weet Nel ook van die andere brieven? Dat ferme handschrift en die geestige toon? Nel gaat koffie halen en ik probeer de brief een beetje te ontcijferen.

Mam stoort zich niet meer aan de lijntjes. De zinnen en soms ook de woorden zijn niet af.

‘Het is warm’, schrijft ze ergens halverwege een onbegrijpelijke hoop gekrabbel en dan: ‘Nog een paar regels, dan stoppen we. Ik schrijf gauw weer een kladje. Dag, tot schrijfs.’

Mam ziet nu zelf haar brief, tikt met een vinger op het papier en vraagt: ‘Wat is dat?’

‘Een brief die u geschreven hebt in Drenthe.’

Ze trekt haar neus op.

‘Niet erg netjes.’

‘Maar het is ook een kladje, dat schreef u al. Ik bewaar hem toch. Ik heb al uw brieven nog.’

Ja, dat vindt ze fijn. Ze klopt op m’n hand en zwijgt genoeglijk. Zo zitten we samen en knikken af en toe naar elkaar. Ik weet niet goed waar haar gedachten zijn. Maar stukjes ervan liggen in mijn Ikea-doos. Zorgvuldig opgeslagen.

PAP RUIMT THUIS haar spullen op. Hij vertelt erover, laat dingen zien als ik op bezoek kom. Oude babykleertjes in een doos waarin eens mijn rolschaatsen zaten. Die met de ijzeren wieltjes. Stapels tot stofdoeken omgezoomde oude overhemden, en dweilen uit gare hemden geknipt. Verstelde lakens en gestopte sokken. Zuinige huisvrouwenstapeltjes uit een oude linnenkast.

‘Doe maar weg’, zeg ik.

Maar pap bewaart. Toch wel handig, die tot sopdoeken gefestonneerde stukken molton! Deze generatie kijkt verbijsterd toe. Zoveel dweilen zal ik mijn hele leven niet verslijten. Hij haalt haar viool tevoorschijn, streelt even vertederd over het gelakte blad, legt het geborduurde kleedje er weer behoedzaam overheen.

De oude vioolkist gaat dicht en krijgt een plekje in de hoek van de kamer.

Dan komt de naaidoos op tafel. Pap rommelt onhandig tussen bandjes en klosjes. Ik herken veel lapjes van zelfmaakkleren die nooit echt goed zaten. Mam trok aan mijn schouders, schikte hier en daar wat aan de stof en als ik dan maar eeuwig in die houding bleef staan, was het een aardig model. Onderin de naaidoos ligt een klein zwart boekje. Pap slaat het open en schrikt.

In mams vloeiende handschrift staat er: ‘De herinnering toont het leven in een licht dat zachter is, vol weemoed, waar licht en donker zich vermengen.’

Ik staar naar de letters. Toen mam in het poesiealbum van Amber schreef, aarzelden haar beverige blokletters het eerste couplet van ‘Daar schommelt een wiegje’. Het lopende schrift verraadt dat dit van jaren terug dateert.

Er staan veel meer citaten in het boekje. Ze hebben een duidelijk thema: herinnering.

‘De klokken der herinnering luiden nu eens dreunend, dan weer nauwelijks hoorbaar, maar zij luiden in ieder geval.’

Heeft ze toen vermoed dat ze Alzheimer kreeg? Zag zij de signalen wel die wij negeerden? Of was ze verrast door de helderheid van haar vroegste herinneringen? Wij weten het niet. We weten wel dat er geen spreuk waar is. Ook de laatste niet.

‘De herinnering is het enige paradijs waaruit wij niet verdreven kunnen worden.’

Dat paradijs brokkelt af tot een heel klein eilandje. Op dat eilandje, omgeven door water, staat mam. In de gang van het tehuis zwaait ze ons na.

‘Da-ag, mam.’

Mijn hakken tikken op de blauwe tegels. Water rond het eiland, dat langzaam de grond onder haar voeten wegknabbelt.

DE DAGEN verglijden. Pap fietst iedere dag naar het verzorgingstehuis. Iedere zondag gaan mijn zus en ik, met aanhang. Mijn broer komt van ver en dus minder. Die schrikt zich nog iedere keer te pletter. Wanneer mevrouw De Bruyn losbarst in: ‘Hou je kop, kreng!’, en: ‘Doe dat raam dicht. Wil je me dood hebben, rotmeid!?’, dan kijken wij daar niet van op.

Maar Ruud zucht: ‘Ik vind het hier vreselijk.’

Hij is, vermoed ik, van binnen woedend. Op mij, omdat ik voor dit rommelige tehuis heb gekozen. Op Irene, die met mam babbelt alsof er niets aan de hand is. Op pap, die de verzorging thuis niet meer aan kon. Op zichzelf, omdat hij ook geen andere en betere oplossing weet. En op mam. Waarom doet ze dit? Waarom zo?

Hij kan met die woede nergens naar toe. Daarom moppert hij maar een beetje voor de vuist weg. Want knuffelen kan hij niet. Dat kon mam vroeger ook niet. Maar sinds haar ziekte is ze aaibaar. En omdat we niet goed meer met haar kunnen praten, frummelen we aan haar. We strelen haar handen, kriebelen over haar rug, aaien over haar grijze haar.

Nee, vroeger moest ze niets hebben van die lichamelijke uitingen van genegenheid. Doe maar gewoon en houd een beetje afstand. Denk aan mijn cirkeltje, daar mag je niet binnen komen. Dat namen wij allemaal over, dat cirkeltje. Maar bij mam is er geen cirkeltje meer.

Wij braken de onze als een haas af en sloegen aan het knuffelen. Heerlijk! Ruud kijkt binnenin zijn cirkeltje vol afkeer toe en bouwt zijn woede op.

‘Wil je naar het volksdansen?’, vraagt pap wanneer hij een keer samen met mijn broer bij mam op visite is. Normaal vindt ze dat heerlijk. Maar nu is Ruud er.

‘Nee, dat vindt Rudi ook niet leuk’, zegt ze gedecideerd.

Hij vertelt het me door de telefoon, bijna triomfantelijk.

‘Volgens mij is ze veel minder gek dan jullie’, voegt hij eraan toe.

WE REDDEN het niet met woede alleen. We moeten af en toe vreselijk lachen. Dat lucht enorm op.

‘Ga weg, griezel’, begroet mevrouw De Bruyn ons op een winterige zondag.

‘Dag mevrouw De Bruyn’, zeggen wij vriendelijk terug.

Pap buigt zich naar ons toe.

‘Over drie dagen wordt mevrouw De Bruyn honderd jaar. Dan komt de burgemeester op bezoek.’

Dat biedt een aardig vooruitzicht. Wat voor leuks zal mevrouw De Bruyn niet allemaal naar des burgemeesters edelachtbare hoofd brullen. Wij worden daar stiekem een beetje vrolijk van. Mam grinnikt mee, zonder te weten waarom.

‘Maak nu maar een foto’, zegt ze.

Niemand heeft een fototoestel bij zich en de opdracht komt nogal onverwacht. Mijn zus schuift het verzoek door naar haar zoon. Als je zestien bent, is dat een beetje gênant. Maar oma vindt het enig. Hij komt aarzelend omhoog en wij poseren. Zijn handen vormen een vierkant toestelletje voor zijn ogen.

‘Klik-klik’, zegt hij dapper.

‘Mislukt!’, roepen wij en gieren van het lachen. Hij neemt nog een foto. Oma veegt de tranen van haar wangen. Wij zitten onbeweeglijk.

Gelukt!

Op de achtergrond roept mevrouw De Bruyn: ‘Scheer je weg, ellendeling!’

Er komen zusters. Ze duwen een bed. We zijn opeens stil.

‘Mevrouw Kok’, fluistert pap.

Er draait nog een bed de huiskamer in. Nog een bewoonster.

‘Donkere dagen van het jaar’, zegt een zuster monter.

Er is bijna geen ontsnapping mogelijk. Mam heeft last van haar heup en loopt slecht. Bovendien doen haar tenen zeer. Het enige schoeisel dat ze nog verdraagt zijn de tehuissloffen. Praktische grijze schuiten met ritsen tot de neuzen. Maat zesenveertig, schatten we. Ze zitten haar heerlijk, maar lopen is onmogelijk. Dan maar een rolstoel. We hijsen haar erin en gaan wandelen op de gangen. Mam vindt dat best, zolang pap haar hand maar vasthoudt. Even een advocaatje halen in de tehuiskroeg. Even niet denken aan al die mensen die misschien het nieuwe jaar niet meemaken. Al even plotseling door je hoofd zien flitsen: ‘Alsof dat zo erg is.’ Want dat is het niet. Er is alleen maar nu. Dat ene vluchtige moment van verdriet of geluk. Gisteren is vergeten. Morgen bestaat niet meer. Mensen, zo verdwaald in de tijd, houden er op een goed moment mee op. Vaak nemen ze dat besluit in de donkere dagen. En wij slaan op de vlucht.

Zit je lekker mam? Lekker advocaatje? Wat een mooie jurk! Wat moeten we straks zeggen? Gelukkig nieuwjaar?

Mam huilt als we weggaan. Ze vindt er niets meer aan en zegt dat ook heel duidelijk.

‘Ik vind het helemaal niet leuk.’

Wij ook niet mam. En met ons velen niet.

Straks wens ik je een gelukkig nieuwjaar. En ik lach naar je. Een heel nieuw jaar. Gelukkig .. ?

MAAR EERST vieren we het Sinterklaasfeest. Ik krijg de eervolle opdracht een gedicht te maken voor alle bewoners van de huiskamer.

‘Niet te lang’, waarschuwt de voorzitter van het feestcomité. ‘Er luistert geen hond.’

Ik besteed aan iedereen twee regels en dat is nog een hele toer. Pap piekert wat hij voor de verzorgers kan doen. Iets lekkers, besluit hij.

We gaan naar een banketbakker, laten twee bonbons in kleine doosjes pakken, plakken er mini-zwarte Pietjes op en rangschikken de pakjes op een dienblad. Het ziet er prima uit.

‘Ik heb ook een gedicht’, aarzelt pap. ‘Vind je het wat?’

‘’t Is bijna barok’, plaag ik. ‘Nee hoor. Ik vind het mooi. Gewoon doen.’

In de huiskamer is het om te stikken. De meiden gaan genietend bij oma zitten, in afwachting van de goedheilig man.

‘Sint-Nicolaas komt zo’, roept Merel in oma’s oor.

‘Och, die onzin’, knikt mam.

Af en toe verkondigt ze waarheden als koeien. De Sint valt gelukkig reuze mee. Hij is redelijk geschminkt, zijn baard zit vast en zijn pak lijkt ook heel wat. Natuurlijk barsten we los in ‘Sinterklaasje, kom maar binnen met je knecht’, maar de meeste bewoners dommelen onverstoorbaar dwars door de vertoning heen.

Mevrouw De Groot snurkt zelfs boven het gezang uit. Zij is één van de gezegenden die niet hoeft te horen hoe zwarte Piet mijn sinterklaasgedicht hopeloos verminkt. Het is al niet veel soeps, maar deze voordracht is echt een ramp.

Ach, wat maakt het uit? Voor iedereen is er een cadeautje, de Pieten dollen door de kamer, zoenen dames op hun neus en maken grapjes met de heren. Iedereen vermaakt zich prima en zelfs mevrouw De Groot wordt even wakker. Mam krijgt een broche van de Sint. ‘En? Hoe vindt u hem?’, vraagt zwarte Piet met een prachtig Spaans accent.

‘Heel lelijk’, zegt mam vriendelijk.

Dan stapt mijn vader naar voren. Hij vertelt dat hij een kleine verrassing heeft voor het personeel.

‘Ik heb er een gedichtje bij gedaan’, zegt hij.

Hij draagt het voor.

‘Met respect en liefdevol ontzag

denkt Sint aan hen die dag aan dag

met toegewijde zorgen

de oude mens omringen

wiens geest -verward in tijdloze herinneringengeen weet meer heeft van nu noch morgen

en in een onbekende wereld leeft.

Aan hen denkt hij met dankbaarheid

voor elk gebaar van tederheid,

dat op het oud gerimpelde gelaat

een glimlach doet verschijnen.

Aan hen die eenzaamheid voor even doen

verdwijnen,

die zorgen dat, al is het maar voor even,
de zon niet ondergaat

doch warmte schenkt aan ‘t broze leven.

Sint-Nicolaas zou zijn oprechte dank
willen verzilveren, ja zelfs vergulden,
maar helaas, z’n rekening op de bank
remt zijn grootmoedigheid

en dwingt hem zijn onmeetbare hulde
te vergezellen van wat zoetigheid.’

Zijn stem is vast tot aan het einde. Hij kijkt wat aarzelend de zaal in. Ik heb de reactie al gezien. De oude woorden en de gedragen toon ontroeren. Hier en daar dept iemand een vochtige ooghoek. Maar het derde couplet heeft iedereen gered. Ook de stem van mijn vader.

SOMS IS ER RUZIE. Om een bos bloemen die van de ene bewoner uit de vaas moet en van de ander juist erin.

‘Die zijn van mij!’

Of alleen maar een woordeloos trekken. Ook het tafelkleed is vaak een bron van conflicten.

‘Mijn stofdoek’, typeert mevrouw Peters treffend het flodderige motiefje en gaat in de aanval. Mam treedt altijd op. Ze komt half overeind, fixeert met haar lichtblauwe priemende ogen alle medebewoners en zegt luid en duidelijk: ‘Ophouden!’

Dan is het afgelopen. Vroeger hield ze ons op die manier in het gareel. Nu heerst ze aan tafel van het verzorgingstehuis. Nog wel.

DE ADVOCAAT merkte op dat de man dement is en eigenlijk niet voor de rechtbank mag worden gedaagd.’ Einde RTLnieuws van woensdagavond. Door mam heb ik een soort antenne gekregen voor het woord ‘dement’. Iedere keer valt het me op. In artikelen, boeken, op televisie. Dement.

De nieuwslezer citeert de advocaat van Josef Schwammberger, voormalig SS-Hauptsturmführer. In het naar alle waarschijnlijkheid laatste nazi-proces in Stuttgart staat S. terecht vanwege zijn duizendvoudige moord op Poolse joden. De weinigen die nog kunnen getuigen van zijn misdaden zijn zeer op leeftijd.

De aanklacht beperkt zich dan ook tot enkele tientallen moorden. S. is 79. Bijna doof. En volgens de advocaat dement.

Op televisie zie je een witharig mannetje met een verbaasde blik. Een andere meneer ondersteunt hem een beetje. Wat angstig kijkt S. bij het verlaten van de rechtbank naar de bijval van rechts-extremisten en neo-nazi’s. Dement?

Dat is jammer. Dan weet hij niet meer van vroeger. Dan is het grootste deel van zijn geheugen blank. Herinnering weg. Nooit iets gebeurd. Dan leeft hij vrij gelukkig, zich niet herinnerend hoeveel bloed er aan zijn handen kleeft.

Grof gezegd zou je zo’n man zijn dementie niet gunnen en hoop je dat hij zich ieder gezicht van ieder slachtoffer nog helder voor de geest kan halen. Dat hij weet wie ze waren en ze herkent wanneer ze in zijn dag- en nachtdromen komen spoken. Maar hij is dement. Misschien.

Mijn moeder is ook dement. En ook haar gun ik haar dementie niet. Maar heel anders. Wat is zij allemaal vergeten?

Mijn naam en gezicht, mijn broer, mijn zus en mijn vader. Ze kijkt ons niet meer aan. Ze is moe. Ze weet niet meer dat je een kopje moet pakken om er uit te drinken. Ze zit of hangt maar zo’n beetje. Ze is de vioolmuziek vergeten en de seringen. De wandelingen en het bloemen plukken. Zij hoefde niets te vergeten, had niets te verstoppen en vergat toch. Haar archief is leeg. Ze weet niets meer.

‘En Simon Wiesenthal is een smerige leugenaar’, krijsen de rechts-radicalen.

Wiesenthal komt in beeld. Een heldere blik, als een biddende roofvogel. Nee, die is niet dement. Zijn archief is propvol en groeit nog iedere dag.

Wiesenthal kan niet vergeten. Mag niet vergeten. Hij onthoudt voor ons allen.

Dement. Hoe herken je dat? Kun je dat zien?

Waar mijn ogen mij bedriegen, spreekt een camera de waarheid. Ik zoek ze nog eens op, de foto’s die ik van mam maakte. Ze was in mijn ogen zo helder en ze zag er zo prachtig uit. Maar die foto’s! Haar ogen zijn leeg.

Lichtblauw en leeg. Er is geen ander woord voor. Er zit niets meer achter. Ze spiegelen een blanco ziel. Het zijn afschuwelijke foto’s, maar ik bewaar ze toch.

S. dement? Hij zou zoveel vergeten moeten zijn. Zijn ogen zullen hem verraden als hij met de getuigen wordt geconfronteerd.

Zouden jullie voor de bediening willen zorgen op ons vijftigjarig huwelijk?’, vraagt meneer Slot aan lrene en mij.

Zijn vrouw staat naast hem. Een nietszeggende glimlach op haar gezicht. Mevrouw Slot woont sinds kort in het tehuis.

Meneer Slot bleef achter, alleen.

‘We vieren het hier. Met een receptie. Eerst gaan we met de familie eten’, legt hij uit.

‘Tuurlijk’, beloven zus en ik.

Twee weken later staan we kopjes en glazen klaar te zetten in het verlaten zaaltje. Het tehuis is al in diepe rust. Ook mam is naar bed, leert een vlugge blik in de huiskamer van haar afdeling.

‘Raar hier, zo ‘s avonds’, vinden we eensgezind, pakken dozen drank uit en zetten koffie. Gebakjes gaan op dienbladen.

Schoteltjes ernaast.

‘Laat nu het bruidspaar maar komen’, zegt

Ireen. Dan staat er plotseling een man in de zaal met vier dozen op zijn arm.

‘Hier zijn de kroketten’, roept hij opgewekt.

‘De kroketten!?’

‘Ja, die zijn besteld. Voor het echtpaar Slot.’

De afgesproken tijd klopt en er is al afgerekend. Nee, natuurlijk kan hij niet twee uurtjes later nog eens terugkomen.

Zeker niet met deze kroketten. Die worden koud, dat snappen we toch zeker wel? De man wordt uitermate kribbig.

‘Zet daar dan maar neer’, verlost mijn zuster hem.

Verbijsterd doen we de bovenste doos open. Twintig kroketten! Dampend en wel. De koffie pruttelt en er is nog geen gast te bekennen!

‘Vier maal twintig. Tachtig kroketten. Tachtig warme kroketten’, zucht Ireen.

‘Wil je er een?’, bied ik aan.

De slappe lach borrelt omhoog. We brullen!

Dan lopen we alle afdelingen langs op zoek naar een inventieve verzorgster die een oplossing weet voor tachtig kroketten.

In porties van tien opwarmen in de magnetron is nog het beste, maar wat een gesjouw. De één na de ander komt het wonder aanschouwen.

‘Allemachtig’, snikken ze tussen het lachen door. Maar niemand heeft zin in een kroket.

Dan komt, gelukkig, het gezelschap binnendruppelen.

Voor de meesten is het de eerste kennismaking met een verpleeghuis.

‘Wie ben ik?’, vragen ze aan de blozende bejaarde bruid.

Die heeft geen idee. Leuk dat je gekomen bent, maar wie je bent? Al hang je me ter plekke op.

‘Stomme vraag’, foeter ik tegen mijn zus en serveer koffie.

Weer één die vraagt wie hij is.

Weer een. Dan zeg ik vriendelijk tegen de zoveelste die zijn naam wil horen van de bruid: ‘U mag wel oppassen. Als je hier niet meer weet wie je bent, mag je er nooit meer uit!’

‘Mijn moeder moet naar het toilet’, meldt de dochter van het bruidspaar aan Ireen.

Die staat sherry in te schenken.

‘Ja, dat hebben we allemaal van tijd tot tijd’, antwoordt ze melig.

De dochter zwijgt. Wacht tot Ireen uitgeschonken is.

‘Kunt u haar niet even helpen?’, dringt ze aan.

‘Ik ben hier voor het serveren’, zegt mijn zus verbaasd.

‘Bent u niet van de verzorging?’, vraagt de dochter.

‘Nee. Onze moeder woont hier ook. Die helpen wij altijd zelf’, zegt Ireen pissig.

De dochter kijkt hulpeloos om zich heen.

‘Daar is de wc’, wijst mijn zus.

Dochter Slot gaat naast haar moeder zitten. Praat wat kalmerend tegen haar. Dan gaat ze naar haar eigen tafeltje en pakt haar glas.

‘Ze moest toch plassen?’, zeg ik verbaasd tegen Ireen.

Mijn zus kucht even en loopt dan kordaat op mevrouw Slot af.

‘Zo bruid! Heeft u het gezellig?’

‘O ja’, straalt mevrouw Slot, ‘Maar eh...’

‘Moet u plassen?’, vraagt Ireen, op een toon die uitermate geschikt is voor hardhorenden en hun wijde omgeving.

De dochter kijkt. Mevrouw Slot knikt opgelucht.

‘Nou kom maar hoor. Dan gaan we toch even?’ En armpje om lopen ze de deur uit. De dochter staart hen na.

‘Kanjers vind ik jullie’, zegt een meneer bij de bar die iets te snel en iets te veel kleine glaasjes op de gezondheid van het gouden echtpaar achterover slaat.

‘Dank u wel, meneer’, knik ik.

‘Ik heb daar respect voor. Dag in dag uit met die seniele oudjes ...’

‘Ja. Ik ook, meneer’, zeg ik.

‘Doe je dit nu fulltime?’, dringt hij aan.

‘Nee. Mijn zusje heeft er geen tijd voor, want die heeft haar eigen advocatenkantoor. En ik ben tandarts’, lieg ik twee beroepen bij elkaar.

‘Ziet u, wij zouden het niet volhouden. Het is zwaar werk, de verzorging.’

De man zwijgt bedremmeld.

Vertelt dan onze maatschappelijke opwaardering door aan de dichtstbijzijnde tafel. Het gaat als een lopend vuurtje. Allemachtig, daar loopt een advocaat tante naar de wc te helpen. Kan dat eigenlijk wel?

Ireen zeult inmiddels mevrouw Slot weer naar binnen.

‘Ziezo, dat is een pak van uw hart, hè’?’, zegt ze op een toon die de feestvierster prima kan verstaan.

‘Nou en of! Dank je kind’, straalt ze.

‘De kroketten!’, roept Ireen plotseling.

We charteren twee dames die rondgaan. Met servetjes erbij om afbrekende slappe stukken op te vangen. Maar klachten krijgen we niet. Ze zijn te slap om aan het hoofd van een tandarts te gaan zeuren. Hier breek je echt je vullingen niet op. En om nu gelijk bij een advocaat te rade te gaan over de kwaliteit van een gratis kroket? Nee, aan het eind van de avond krijgen we van iedereen complimenten. Veel meer dan we hadden gekregen als we wel tot de verzorging hadden behoord.

WE KRIJGEN ZO langzamerhand diep respect voor de mensen die in het tehuis werken. Voor de broeder die met een glimlach naar de slaapkamer wijst en zegt: ‘Je moeder ligt nog op bed. Ik heb haar een ontbijtje gebracht. Dat wilde ze zo graag.’

Als een vorstin zit mam in de kussens een gekookt eitje te lepelen.

‘En jullie hebben het al zo druk’, merk ik op.

Want er heerst griep en sommigen draaien meer uren dan normaal.

‘Och, dat moet toch kunnen’, wimpelt hij af.

In de huiskamer loop ik even later te knarsen over het tapijt. Jawel, tapijt. Veel gezelliger dan zeil, ook al zou dat hygiënischer zijn. Nu ligt er overal fruithagel. De bewoners mochten zelf hun boterham beleggen en er ligt meer op de grond dan op hun bord.

‘Het was hier dikke pret’, knipoogt een verzorgster. Opgewekt zeult ze met een stofzuiger. ‘Pak maar koffie hoor’, roept iemand naar me. Doe of je thuis bent. Het hele huis ademt die sfeer. Natuurlijk hoeft meneer Van den Broek niet meer onder de douche, als hij dat zo vreselijk vindt.

‘Hij gilt alles bij elkaar. Nu wassen we hem met een washand. Ach, dat duurt even langer. Maar als hij dat nu prettiger vindt?’

Ze halen er hun schouders over op.

Ze soebatten met mevrouw Franken die haar schoenen maar niet aan wil doen en toch steeds de binnentuin inloopt. Als het echt niet lukt, geven ze haar een arm en wandelen vrolijk voort. Dan maar zonder schoenen. Anja komt de kamer uit waar de verzorgers koffie drinken. In haar armen heeft ze een grote bos bloemen.

‘Ga je weg?’, vraag ik.

Ze knikt. Haar ogen zijn rood.

‘Ik kan het even niet meer aan’, zegt ze met een licht schouderophalen.

‘Ik ga een jaartje werken als postbode.’

‘Joh, wat jammer’, zeg ik eerlijk.

Anja was altijd vrolijk, nooit gemerkt dat ze het moeilijk had.

‘Misschien kom ik later weer terug.’

Ook voor die keus heb ik diep respect. Want steeds vaker en steeds beter besef ik hoe zwaar dit werk moet zijn. Hoe zwaar het valt om steeds weer afscheid te moeten nemen van mensen die je hebt verzorgd.

ledere drie maanden komen familieleden bij elkaar van bewoners die in die periode overleden zijn. De pastor van het tehuis houdt een korte overdenking, leest een gedicht en noemt de namen van hen die er niet meer zijn. Bij iedere naam staat een familielid op, komt naar voren en zet een roos in een vaas.

Voor allen die eenzaam zijn weggegaan, staat een verzorger op. Eén roos in de vaas bij iedere naam. Iedere drie maanden een enorme bos rozen. Een vaas vol.

Er wordt een naam genoemd. Een verzorger aarzelt, kijkt rond. Nee, er is weer niemand. Die kreeg ook nooit bezoek. Dan staat hij op en loopt naar voren.

Een naam, een roos, een herinnering.

Dat doen we graag, glimlachen ze. Hoort bij je werk. Is vanzelfsprekend. Maar de namen en de herinneringen zingen lang na.

Mijn vader krijgt vaak een klopje op zijn schouder, een kneepje in zijn arm.

‘Gaat het?’, vragen ze.

Van tijd tot tijd, als mijn vader niet anders kan dan zijn hoofd schudden, loodsen ze hem mee naar de koffiekamer. Daar mag hij zijn hart luchten. Natuurlijk hebben ze daar alle tijd voor!

Anja loopt verloren door de gang met haar bos bloemen. Ik loop een eindje met haar mee.

‘Ik zal het missen. Maar het is beter zo’, zegt ze, meer tegen zichzelf dan tegen mij.

MIJN OMA IS zo dement. Ze kan haar eigen paaseieren verstoppen’, staat er op de Loesje-kalender.

Daar kan ik met mijn zus best om glimlachen. Maar een ander mag die grappen niet maken. We hebben een exclusief recht ontwikkeld op dementie. Wie dat niet in zijn omgeving meemaakt, mag er niet lollig over doen. Draken zijn we. Dat gaat vanzelf. Wij weten immers alles over dementie beter dan een ander.

Ik sta volledig op mijn kop als ik een cursus aangekondigd zie onder de titel ‘Omgaan met demente mensen’. Alsof je dat op een cursus kunt leren, foeter ik. Mijn zus is het volkomen met me eens.

We zitten naast mam. Net heeft ze nog gezegd, met een beschuldigende wijsvinger op mij: ‘Waarom kan ik niet met jou mee?’

Ik word daar zo stil van. In stil. Ik heb ook zo’n cursus niet gevolgd. Maar niemand merkt het, want we praten gewoon door.

‘Omdat de dokter dat goed moet vinden, mam.’ Dat helpt natuurlijk. Dokters zijn autoriteiten waar niemand aan twijfelt. Zeker mam niet. Bovendien zijn die artsen er nooit bij en zo laden wij heel wat verantwoordelijkheid op hun afwezige schouders.

Mam is alweer met iets heel anders bezig. Verwonderd kijkt ze naar paps hand op de tafel. Ze maakt een vaag gebaar en zegt: ‘Wat moet je nu met die ruimte?’

Pap glimlacht, legt zijn andere hand ook op tafel.

‘Die ruimte is voor mijn andere hand.’

‘Ja, natuurlijk’, haalt mam opgelucht adem. Zou ze andere dingen zien dan wij? Of zeggen haar woorden niet meer wat ze bedoelt en vertaalt ze met haar eigen code onze antwoorden?

Het zijn onbegrijpelijke gesprekken en wij worden er steeds handiger in.

‘O, dat is zo, van die trein en dan ..’

Mam beweegt onrustig.

Mijn zusje zegt: ‘Welnee, daar hoeft u zich geen zorgen om te maken. Dat is allemaal geregeld hoor.’

‘O, gelukkig, kind.’

Mam streelt haar hand, duidelijk tevreden met het antwoord. Zo lang we bij haar zijn, begrijpen we elkaar allemaal. Als we buiten zijn, kijken we elkaar wel eens verbijsterd aan. Waar ging het over? Geen idee. Kun je dat nu leren op een cursus? Wie zou dat geven? Zijn daar regels voor? Zo van: wanneer uw demente moeder zegt dat er bloemen op uw schouders groeien, moet u ze er af halen. En wanneer ze absoluut haar koffie in de nek van uw partner wil gieten en in haar onderjurk de polka wil dansen met het konijn van de afdeling, kunt u haar het beste afleiden met advocaat met slagroom en kersenbonbons. Ja, ik word daar kribbig van. Want er is geen regel, er bestaat geen code, laat staan een boek waarin je juist de ene demente mens beschreven ziet die jij zo lief vindt.

Er is volgens mij maar één regel die algemeen opgaat. Dat is: vraag nooit ‘wat bedoelt u?’

Dat is voor een gezond mens al een verwarrende vraag. Maar met die regel is de cursus wel heel snel afgelopen. En het verdriet van zo’n uitgerekt afscheid kun je in tien lessen niet behandelen.

Mams hand beschrijft trillende cirkels in de lucht. Wij volgen ze ademloos. Ze glimlacht.

‘Mooi hè?’, zeg ik.

‘Nou!’, straalt mam.

We worden er stil van. In stil.

MAM HEEFT gezwommen!’ Ik blijf even stil, de hoorn in mijn hand. Pap gnuift om zijn wel zeer verrassende mededeling. Zoveel aardigs heeft hij de laatste tijd ook niet te melden. Maar nu blijkt dat mam met een aantal andere zwemlustigen uit het tehuis een speciaal tot 35 graden opgewarmd zwembad ingedoken is.

Hoe is dat mogelijk?

‘Ja, gek hè?’, bevestigt pap. ‘Ik kreeg haar vroeger nog niet met haar teen de zee in.’

Dat klopt. Ik weet nog wel erger. Pa had vroeger een zeilboot, een vergrote BM met kajuitje. De hele winter schuurde pap het houtwerk en daarna lakten we tot we duizelig waren van de dampen. Mam liet me die hele periode met gerust hart naar de jachthaven vertrekken. Maar zodra die boot in het water lag, werd ze ongerust en zag ze me al ergens met kroos op mijn hoofd aanspoelen. Ik had al tijden mijn B-diploma, maar dat maakte haar niets uit. Ze was bang. Punt uit.

Met pap alleen op de boot was het water van ons. Zeilen, vissen, rookworst opwarmen en sinas drinken. En zwemmen. Maar zodra mam haar wettelijk toezicht opeiste, was het gedaan met de vrijheid. Ze knoopte handig een touw om mijn middel, sloeg het andere eind met een lus om de mast en hield het uiteinde met beide handen stevig vast. Ging de boot een beetje schuin, dan kneep ze haar ogen angstig dicht en wees op leuke plekjes in het riet.

‘Gaan we daar nu een tijdje lekker dobberen?’ En dié mam had gezwommen?! Een wonder.

Navraag bij een zuster leerde dat ze in een geleend badpak van het tehuis echt genoten had van het water.

‘Heb je gezwommen, mam?’

Mam staart met felblauwe ogen in het niets.

Pap en zij strelen elkaars handen en opeens kijkt ze hem helder aan.

‘Wat zijn we lief voor elkaar hè?’, zegt ze plotseling verrassend duidelijk.

Mijn zus en ik plagen hen een beetje en mam lacht gevleid, als een verliefd jong meisje. Maar dadelijk daarna zijn de woorden weer weg en weet ze niet hoe ze moet uitdrukken wat ze voelt.

‘Ze is verleden week vrijdag ook mee geweest’, zegt een zuster, verbaasd om ons ongeloof.

‘Uw moeder ging als enige niet met het liftje het water in. Ze klom zo het trapje af.’

Dan toetert mijn zus in haar oor: ‘Je hebt gezwommen, hè mam?’ De bevestigende vraagvorm werkt meestal beter. Dan kan ze gewoon knikken. Maar nu knikt ze zelfs stralend.

‘Jaaaa!’

Wat jammer dat we niet kunnen vragen hoe het was, wat ze aanhad, hoe de anderen eruitzagen. Wat hadden we anders kunnen gieren om haar verhalen over de zwembroek van meneer Van Heijningen of het badpak van mevrouw Van Dam. Mijn moeder was nooit misselijk met kritiek en ze kon het zo prachtig vertellen dat je de chloordampen had kunnen ruiken.

Maar nu weet ze het niet meer. Ze kan zich er niets van herinneren. Als we straks weggaan, weet ze niet eens meer dat we op bezoek zijn geweest.

Toch kan ik me mam in het zwembad een beetje voorstellen. Zo klein, zo mager in een ongetwijfeld afschuwelijk tehuis-badpak tevreden poedelend in het lauwe water. Alles warmte om haar heen en lieve mensen die zeggen: ‘Lekker hè, mevrouw Van den Berg?’

Een beschermende warme laag tegen al het onbegrijpelijke van de wereld van dementie. Een beetje terug naar het oergevoel van geborgen zijn. Een beetje terug naar de baarmoeder.

MIJN BROER snuift als hij leest wat ik schrijf. Haalt zijn schouders op.

‘Het is niet zoals ik het beleef’, is het enige dat hij wil opmerken.

Voor hem geen poëzie. Wel pislucht, verval, aftakeling, ergernis. En ook hij heeft gelijk. Zeker weten. Soms overheerst mijn woede. Lijkt die pislucht in het tehuis zo uit de muren te dampen dat ik er onpasselijk van word.

Dan jank ik thuis. Het is geen huilen, meer schreeuwen.

Maar mijn letters willen een ander verhaal vertellen. Het verhaal van de verwondering. Van vertedering. Ze is zo lang mijn moeder geweest. Nu is ze mijn kind. En van je kind moet je wel houden, al zie je haarfijn wat eraan mankeert.

Je veegt snotneuzen af, wast billen en ruimt zonder aarzelen een ondergekotst bed op. Vanzelfsprekend toch?

Zo is het bij mijn moeder ook. Af en toe kan ik vertederd naar haar medebewoners kijken. Alsof ik mam naar de peuterspeelzaal heb gebracht en nog even sta te kijken naar de andere kinderen. Er zijn meer overeenkomsten. Zo asociaal als kleine kinderen zijn met elkaar, zo gedragen deze dames en heren zich ook.

Maar het stoort me niet.

Meestal niet. Die zeldzame keren schreeuw ik het er in mijn eentje wel uit.

Desnoods in een liedje.

Daar zit mijn moeder in het zonnetje te soezen
Haar rimpelhandjes stil gevouwen in haar schoot
Op tafelzeiltje staan gezellig de tompoezen
Straks komt de koffie heeft de zuster ons beloofd
Ik zeg ik hou van je mama en streel haar handen

En zie de tranen in haar ogen branden

Mijn moeder knikkebolt en mompelt dat is lief

Ik laat haar drinken en voer kleine hapjes eten

Het een na ‘t andere stuk verdween uit haar archief

Maar ik wil niet geloven dat ze mij ook is vergeten

Daar zit mijn moeder in het zonnetje te dromen

Zo af en toe knikt ze me vriendelijk toe

Ze vindt het aardig dat die vreemde langs wil komen

Maar wil vandaag niet met me praten, ze is moe

Ze dwaalde urenlang door eindeloze gangen

Op zoek naar antwoord op een onbestemd verlangen
Meneer De Goede gilt en krijst. Hij moet in bad
Mevrouw Van Dalen vloekt op zusters die passeren
Maar mam zit stil van pijn, haar linker schouderblad
Brak door een duw van een der dames of meneren