INHOUD

DEEL I: HET BELANG VAN DE STILTE

Terug naar huis

Innerlijke ommekeer

DEEL II: HOE WORD JE STIL?

Het verlangen

Contemplatie

Focus

Het lichaam

Balans

Loslaten

Ankers

Tijden van afzondering

Discipline

Zielsgenoten

DEEL III: WAT KOM JE TEGEN?

Spirituele crises

Lachen en huilen

DEEL IV: WAT BRENGT DE STILTE?

De innerlijke waarnemer

Inzichten

Gewaar-zijn

Bekwaamheid tot beslissen

Flow

Wezenlijk contact

Nu

De kindziel

Geluk

Wijsheid

Heb de stilte lief boven alle dingen: zij zal je een vrucht aandragen die in woorden onmogelijk beschreven kan worden. In het begin zijn wij het, die onszelf dwingen te zwijgen. Maar vervolgens groeit er uit ons zwijgen iets wat ons tot het zwijgen aantrekt.

ISAAC VAN NINIVÉ (SYRISCHE WOESTIJNMONNIK, 7E EEUW)

DEEL I

Het belang van de stilte

TERUG NAAR HUIS

De mens kan niet lang overleven zonder lucht, water en slaap. Het volgende van belang is voedsel. En direct daarna komt het alleen zijn.

THOMAS SZASZ (HONGAARS PSYCHIATER, 1920-)

De media en de economie pushen ons voortdurend tot nieuwe prikkels en hypes. Daar is geld mee te verdienen. De snelheid waarmee we hypes consumeren wordt steeds groter en daarmee ook de druk. Want voor die consumptie heb je geld nodig en zo beland je in de vicieuze cirkel van geld verdienen en geld uitgeven. Dat gaat steeds sneller en in steeds grotere hoeveelheden.

Mondiaal beginnen we nu de consequenties van dit gedrag te ervaren. Het milieu vervuilt, de agressiviteit neemt toe en het overleven komt centraal te staan. De ongelijkheid wordt groter, een middengroep verdwijnt. Je bent rijk of je bent arm. Dit wordt ook mondiaal onder ogen gezien, maar er is nog niets wezenlijks veranderd. Hoe kunnen we de vicieuze cirkel doorbreken, oplossingen bedenken en weer terugkeren bij de zaken die er werkelijk toe doen in het leven? Door rust en bezinning. De wereld en haar burgers hebben stilte nodig.

Uit een onderzoek van de Universiteit van Tilburg blijkt dat minder praten in ondernemingen innovatie bevordert. Zo neemt het aantal nieuwe ideeën van een groep sterk toe als tijdens de discussie een stilte wordt ingelast.

Stilte en meditatie zijn met elkaar verbonden. Meditatie is bewust de stilte in gaan. Bij een onderzoek dat de Amerikaanse fysioloog R.K. Wallace in Engeland verrichtte, bleek dat als iemand gedurende een jaar regelmatig mediteert, zijn verouderingsproces met grofweg één jaar wordt vertraagd.1 Uit een onderzoek in Amerika is gebleken dat in steden waar meerdere meditatiegroepen regelmatig samenkomen, de criminaliteit aanzienlijk lager ligt dan in steden waar dit niet het geval is. Stilte verandert, zowel op microniveau (het individu) als op macroniveau (de wereld).

Stilte en meditatie zijn onlosmakelijk verbonden met mystici. Een mysticus is iemand die de ultieme werkelijkheid ervaart, zoals een kunstenaar de werkelijkheid achter de werkelijkheid waarneemt. Dat wil zeggen dat de sluiers van zijn of haar wereldbeeld en overtuigingen zijn weggevallen door de stilte en hij of zij de werkelijkheid kan waarnemen zoals die is, zonder er meteen een interpretatie overheen te leggen. Een mysticus zou geen mysticus zijn als hij of zij daarover niet spreekt. Wat heeft mij zo aangetrokken in de stilte en wat maakte dat die zo levensnoodzakelijk voor me was, en is?

Ik ben geboren in 1960. Op school ging het vaak over muziek en als late puber ging ik naar de discotheek.

In mijn studententijd was er altijd muziek. In het studentenhuis waar ik woonde, in de discotheek onder het sociëteitsgebouw, in onze auto’s. Een leven zonder muziek en mensen leek me ondenkbaar en stilte kende ik niet.

Omdat ik geen rust en stilte kon vinden om te studeren, ging ik naar een klooster en daar kwam ik voor het eerst in contact met volledige stilte. Ik zat alleen in het gastenhuis. Er werd niet of nauwelijks gesproken.

Er was geen muziek. Het was er helemaal stil. Die week betekende een volledige omslag in mijn leven: ik raakte verliefd op de stilte. De stilte heeft me verleid.

Wat gebeurde er nu precies in die stilte? Het is heel eenvoudig en tegelijkertijd niet zo gemakkelijk te bevatten. Ik kreeg contact met mezelf. Ik kwam in verbinding met delen in mezelf die ik als eeuwig en tijdloos beschouw. Delen van mezelf die niet alleen gebonden zijn aan dit leven. Dat deel in mij dat ik ten diepste ben: mijn ziel. Voorbij de wereld van de buitenkant ging er (van binnen) letterlijk een wereld voor me open. Ik ging horen, zien en voelen, kortom waarnemen op een andere manier. Vergelijk het maar met een vijver waar voortdurend een steen in gegooid wordt en die daardoor onrustig en troebel blijft. Door de stilte verdwijnen de beweging, de onrust en het troebele. Het water komt tot stilstand en je kunt tot op de bodem kijken. Het water wordt kristalhelder.

Ik kon tot op de bodem van mijn ziel kijken. Deze ervaring voelde zo goed dat ik op zoek ging naar een levensvorm waarin ik dit vaker en intenser kon ervaren. Dat was niet eenvoudig, want vormen die in alles de stilte handhaven zijn zeldzaam.

Uiteindelijk ben ik ingetreden in een klooster uit de kartuizertraditie.

Ik ben er twaalf jaar gebleven en in die periode is de stilte mijn héle wezen binnengedrongen. Ik ben stilte geworden. Uiteindelijk heb ik dat stille kader verlaten om over de stilte te gaan spreken in de drukte van het alledaagse leven. Daar ligt nu mijn uitdaging en vanuit die ervaring wil ik schrijven.

Stilte is ook onlosmakelijk verbonden met zelfkennis. Boven de tempel van Delphi stond: ‘Ken u zelve.’ Evagrius Ponticus, woestijnvader in de eerste eeuwen na Christus, leert ons: ‘Wil je God kennen, leer dan eerst jezelf kennen.’ En een Indiaas gezegde luidt: ‘Iemand met mensenkennis is goed, iemand met zelfkennis is verlicht.’

Om tot die zelfkennis te komen moet je leren je mond te houden, vooral je innerlijke mond. Innerlijke stilte betekent leeg leren zijn, elke interne dialoog stoppen, de bekende beelden loslaten. Daardoor krijgen we verbinding met delen in onszelf die ons nieuwe informatie geven. Dat is informatie die uit ons onderbewuste komt. Innerlijke stilte helpt om verbinding te maken met je intuïtie zonder de ruis van je emoties en gedachten.

Stilte geeft toegang tot kennis die we niet leren door studie of door het contact met anderen. Stilte stelt ons in staat te herinneren. De innerlijke stilte brengt je bij deze wijsheid door ruimte te maken voor dit herinneren.

Zolang we blijven denken, praten en doen beperken we de stille oneindige ruimte in ons. Stilte is letterlijk ‘plaats maken voor’. Alle stenen wegruimen voor de goddelijke ruimte in ons. Geluiden omhullen ons als een mist en wiegen ons in slaap.

Dat heb ik onlangs nog eens duidelijk ervaren. Gedurende een periode had ik het druk met reizen, lezingen geven en boeiende ontmoetingen. Heel leuk allemaal en tot op zekere hoogte uitdagend en opwindend. Totdat ik sombere gedachten begon te krijgen en me in mijn hotelkamer verlaten en verdrietig voelde. In de auto terug naar huis dacht ik hier in stilte over na en ik besloot bij thuiskomst twee dagen thuis te blijven, stil te zijn, te zwijgen en alleen naar buiten te gaan voor de noodzakelijke boodschappen. Gewoon zoals in mijn kloostertijd. De woestijnvaders die in de eerste eeuwen na Christus de woestijnen van het Midden-Oosten bewoonden wisten al: Cella est coelum (De cel is de hemel). ‘Een broeder kwam bij abt Mozes in de Skêtis en vroeg hem een woord. De grijsaard zei hem: Ga heen, zit neer in je kluis, en je kluis leert je alles.’

Aan het einde van die eerste dag voelde ik me al een ander mens. Weg waren de sombere gedachten en ervoor in de plaats kwam een gevoel van thuiskomen. Thuis zijn bij mezelf. Ik vond het een heel wonderlijke ervaring, hoewel ik dit al zo vaak ervaren had. Het is de stilte die me bij mijn diepste zelf terug brengt en daarmee het contact herstelt met mijn vitaliteit.

De tweede dag voelde ik me letterlijk in de hemel van mijn eigen huis. De innerlijke ruimte in mij is mijn thuis, daar vind ik dat diepe geluksgevoel en het alleen zijn helpt me daarbij. Het niets doen en vooral het zwijgen brengt ons naar die ervaring, veel meer dan woorden.

Mijn conclusie na deze ervaring en talloze andere daarvoor is dat je eenzaamheid niet oplost door mensen om je heen te verzamelen, maar door bij jezelf thuis te komen. Wanneer je je verlaten voelt, ben je niet thuis. Dan leef je in het huis van andere mensen. De kunst is dan om weer zo snel mogelijk terug te keren naar huis. Dat is een training die ons leven lang voortduurt, maar naarmate we ons daarin meer oefenen, verloopt het gemakkelijker en sneller.

Opvallend daarbij is de plaats van het zwijgen. Tijdens de twee bovengenoemde dagen ging ik bewust het telefoneren uit de weg. Het was alsof ik van mezelf zou afdrijven als ik weer zou gaan praten. En na die twee dagen van stil zijn ging ik anders praten. Ik kwam tot een manier van spreken waarbij ik mezelf niet verloor, in tegenstelling tot het gekwebbel waarmee ik steeds verder van mezelf verwijderd raak.

Er wordt wel eens gezegd dat stilte niet zozeer een afwezigheid van geluid is als wel een wijze van zijn. Dat is waar, maar tegelijkertijd helpt een mate van externe stilte wel om bij die stille ruimte in onszelf te komen. En daarmee bedoel ik dan vooral zwijgen. Het is niet voor niets dat in het Evangelie staat: ‘Het is niet wat de mond in gaat dat ons bezoedelt maar wat de mond uitgaat.’ Daar ligt niet zozeer een moreel oordeel in, als wel het belang dat aan het zwijgen wordt toegekend.