INHOUD

Voorwoord

Inleiding

1. Over symboliek, negatie en het zwijgen

2. Zelfkennis en de obstakels

3. Met het onreine in het reine komen

4. Het vermorzelde en geopende hart

5. De paradox als mystieke taal

6. De donkere nacht van de geest

7. Omvorming van de persoon: mijn leven is een expressie van de transformatie

Nawoord

Literatuur / noten

VOORWOORD

Met dit boek sluit ik een levenscyclus af van 27 jaar, die begon met mijn intrede in een kluizenaarsklooster. Daar werd ik gevormd in de traditie van de woestijnvaders. De kenmerken van deze traditie zijn het onderzoeken van de gedachten, het stille gebed en het blootleggen van de innerlijke wereld. Na mijn uittreden ben ik contemplatieve stilteretraites en trainingen gaan geven.

Doorkruist land bevat alle aspecten en etappes van de innerlijke reis: van het heimwee dat ons op deze weg zet tot aan het uiterste vergezicht van een onvoorwaardelijk ‘ja’ tegen het leven in al zijn facetten.

Een van de boeken die het langst met me meereizen is het boek The road less travelled van dr. Scott Peck uit 1978. Ik heb zijn uiteenzetting van begrippen als discipline, evenwicht, genade en synchroniciteit dusdanig geïnternaliseerd dat ik Peck wellicht onbewust parafraseer, zonder bronvermelding. Zijn gedachtegoed is het mijne geworden.

Mijn dank gaat uit naar Ineke Hogema. Zij heeft mij tijdens dit intensieve schrijfproces heel liefdevol begeleid. Mijn gedachten gaan vooral uit naar hen die hier niet meer zijn: mijn ouders en soeur Emmanuel die mij 27 jaar geleden ontvangen heeft in het klooster en die onlangs naar een ander continent is overgeplaatst.

Lieve lezer, moge dit boek als een lamp op je weg zijn en het belichten als het donker of mistig is.

Miek Pot

INLEIDING

“Jezelf tot vaderland zijn”

ETTY HILLESUM IN HAAR DAGBOEK1

In dit boek staan twee begrippen centraal: contemplatie en mystiek.

‘Contemplatie’ is zowel een oefening als een weg. Als oefening gaat het over het in stilte zitten, het zwijgen en het alleen zijn. Het is een ‘naar binnen’ kijken waarbij de lens van het ‘innerlijke oog’ wordt schoongemaakt. Hierdoor kan de uiterlijke werkelijkheid helderder en intenser worden waargenomen. De weg gaat over het bewust worden in het leven van alledag en van daaruit keuzes maken. Contemplatie is daarmee een weg die een leven lang duurt.

‘Mystiek’ staat voor het geheel aan ervaringen op deze weg, die uitmonden in momenten waarin we samenvallen met de werkelijkheid. Het staat ook voor het transformatieproces dat in gang wordt gezet door onze mystieke ervaringen. We zullen door deze ervaringen diepgaand veranderen. We komen weer tot een ‘falling in love’: een onvoorwaardelijk ‘ja’ tegen het leven valt ons ten deel.

Doel van de contemplatie is en blijft de innerlijke reis. De wijsheid van de woestijnvaders vormt een aftrap voor de pelgrimage door het innerlijke landschap. Het zwijgen is het middel bij uitstek, meer nog dan de uiterlijke stilte.

De woestijnvaders bevolkten in de derde, vierde en vijfde eeuw n.Chr. de woestijnen van het huidige Egypte. Zij verbleven in een drietal woestijnen ten zuiden van Alexandrië. De zogenaamde vaderspreuken van hen vormen een apart stuk literatuur. Benoît Standaert heeft er 365 verzameld in zijn boek Wijsheid uit de woestijn.2 Ongeveer drieduizend gezegden en spreuken zijn er in totaal bewaard gebleven. Meestal zijn ze kort en bondig maar soms is het ook een kleurrijk verhaal. De korte, bondige versies vertonen een grote overeenkomst met de zen koans.

De woestijnvaders waren grootmeesters in kennis en ervaring van de eerste fasen van de innerlijke reis. Enkele van hun meest geliefde thema’s zoals ze verwoord zijn in hun spreuken gaan over de nederigheid, het onderscheidingsvermogen, lusteloosheid (acedia), beheersing van gedachten en hartstochten, rouwmoedigheid en gebed. Hun wijsheid onderricht, ze preekt niet. Hun gezag stoelt op ervaring, niet op theorie. De woestijnvaders gingen zelf de innerlijke reis door middel van hun eenzame, zwijgzame, sobere en stille leven. Dat maakt hun onderricht zo waardevol en interessant.

In de eerste fasen van de contemplatie geeft de wijsheid van de woestijnvaders structuur en biedt het concrete handvatten voor een weg die nogal eens als verwarrend wordt ervaren. Kijken met ‘het innerlijke oog’ staat immers haaks op onze menselijke logica. Naarmate de weg vordert, wordt de vorm minder belangrijk en raakt de wijsheid van de woestijnvaders op de achtergrond. Niet alleen vanwege de lacune aan geschreven bronnen over de latere fasen van de innerlijke reis, maar ook omdat in de uiteindelijke universele ervaring het oorspronkelijke, religieuze kader er helemaal niet meer toe doet. Het kan zelfs een obstakel vormen. Het gaat om het transformatieproces waarbij het leven in al zijn facetten wordt omarmd. Alle religieuze symboliek is slechts een hulpmiddel dat tot doel heeft ons bewustzijn te verruimen.

De kracht van de woestijnvaders is dat ze ons vragen om te reizen en de weg te gaan. De weg zelf geeft betekenis aan het leven: de omvorming onderwijl is de reden van ons bestaan. Het is het pad naar die stille oneindige ruimte in ons, en van daaruit te leven.

Contemplatie is meer dan een tot rust komen van de ziel. Het is een in contact treden met een universum binnen in ons, waarbij we oude patronen onderzoeken en wegdoen als ze niet meer behulpzaam zijn of zelfs een obstakel zijn geworden.

De woestijnvaders

Aanvankelijk trok een grote groep christelijke mannen en vrouwen de woestijnen in om te vluchten voor de vervolgingen waaraan ze blootgesteld waren. In de eenzaamheid en de stilte van de woestijn ontdekten ze echter de schat van de contemplatie en bleven. Ze trokken steeds verder de woestijn in, ook om te ontsnappen aan het grote aantal volgelingen, want hun levensstijl bleek een grote aantrekkingskracht te hebben. Aan het einde van de vierde eeuw woonden er zo’n vijfduizend kluizenaars en kluizenaressen alleen al in de woestijn van de Cellen (een van de drie grote verzamelplaatsen van woestijnvaders) in Egypte.

Cassianus, een jonge man uit het huidige Roemenië trok aan het begin van de vijfde eeuw naar Egypte, aangetrokken door het stille, eenzame leven van de woestijnvaders. Hij zou later het ideaal van het woestijnleven naar Europa brengen.

Cassianus had een methodische presentatie van de leerstellingen van de woestijnwijsheid samengesteld in zijn zogenaamde Collationes.

Via de contemplatieve kloosters van de Latijnse wereld (West-Europa) maar meer nog via de monastieke traditie van het Byzantijnse christendom (het oude Rusland en het Nabije Oosten) bleef deze traditie voortleven. In de elfde eeuw (1054) vond het grote schisma plaats tussen het oostelijke en het westelijke deel van de

christenheid van het Romeinse Rijk. Dit leidde tot de scheiding tussen de oosters-orthodoxe of Byzantijnse kerken en de rooms-katholieke of Latijnse kerk. Het Byzantijnse christendom is langzaamaan in aantal verminderd door de verschuiving van de islam naar het Westen. Mede hierdoor is de aandacht voor de contemplatie naar de achtergrond verdwenen.

In het Westen ondervond de contemplatieve traditie veel weerstand vanuit de exoterische hoek van het christendom: de kerken.3

Met exoterisch bedoel ik een christendom meer gebaseerd op theorie en leerstellingen dan op de ervaring. Exoterisch betekent al datgene wat door de religieuze autoriteiten beschouwd wordt als zijnde gemakkelijk te begrijpen en geschikt voor het grote publiek.

Alleen in de kloosters kon het contemplatieve leven enigszins ongestoord verder gaan. De monniken ontwikkelden een dagindeling die strak gestructureerd was en gecentreerd rond een circulaire tijdsbeleving. De dagelijkse activiteiten werden voortdurend afgewisseld en onderbroken door stilte en gebed. Vanuit een aaneenschakeling van handelingen, lectuur en studie, gebed, contemplatie, om vervolgens weer bij het dagelijks werk uit te komen, bleef hier de traditie van de woestijnvaders in stand. Toch bestond er ook wantrouwen tegenover een innerlijke weg (mystiek). Door institutionalisering probeerde men vat te krijgen op deze ‘stroming’.

In de contemplatie zoals ik die na mijn 12-jarige kluizenaarstijd heb ontwikkeld, staat de ervaring centraal. Dat wil zeggen het ervaren van de oneindige stille innerlijke ruimte in ons, een plek van een diep weten. Het is de ultieme werkelijkheid voorbij elk beeld mogen ervaren. Daartoe verlaten we onze mentale activiteit, taal en gewoontes. De stilte is daarbij voor mij het meest transparante middel. Als vorm zonder vorm geeft zij ruimte op de meest pure manier.

Het is essentieel om het stille zitten elke dag te oefenen. Ook als je dit verwijlen in de stilte al bijna je hele leven doet. Je maakt jezelf vrij voor de stilte terwijl je je innerlijk concentreert of, liever gezegd, richt. Als we in een groep tijdens de retraites of contemplatiedagen contempleren, leg ik de nadruk op het zwijgen. In het zwijgen komt er ruimte voor die grote innerlijke vlakte terwijl we met anderen zijn. Het toegewijd zijn aan het zwijgen is een discipline die allesbepalend is voor de diepgang van de reis.

Contemplatie is een passie van me omdat het ervaren van die diepere laag in mij (God) altijd mijn grootste verlangen is geweest. In de dertig jaar dat ik me nu bezighoud met contemplatie en mystiek ben ik er een patroon in gaan zien. Het is een weg, weliswaar van A naar Beter, maar niet lineair. Het is een concentrische weg, zoals een labyrint. De etappes volgen elkaar niet altijd chronologisch op maar lopen als in een labyrint rakelings langs elkaar heen. Soms heb je het gevoel dat je weer van voor af aan begint en op andere momenten ben je in het centrum van je wezen.

Je kunt er wel een lijn en etappes in onderscheiden. In dit boek beschrijf ik de rode draad en de etappes van de contemplatieve weg. Je ziet het patroon van de weg bij verschillende mensen terug en ik herken het ook in mijn eigen leven. In dit boek behandel ik het pad en haar zijwegen per etappe. Mijn dagelijkse contemplatie en de jaarlijkse contemplatieretraites die ik geef hebben ertoe bijgedragen dat ik de weg gemakkelijker kan zien. Regelmatig zal ik de contemplatieve weg illustreren aan de hand van mijn eigen ervaringen.

Ook kijk ik tijdens de verschillende etappes naar Etty Hillesum. In de oorlogsjaren, van 1941 tot 1942, heeft zij als jonge joodse vrouw een dagboek bijgehouden. Bij haar is het patroon van de weg heel duidelijk zichtbaar in haar ‘nagelaten geschriften’.4 Het boeiende bij haar is dat zij niet belast is met een godsdienstige traditie. Zij heeft als het ware van nature een contemplatieve blik. Zij schouwt de verschillende aspecten van het leven vanuit een wisselend perspectief. Zij betrekt haar eigen zijn daarin zonder dat dit navelstaarderij wordt. Contemplatie is volgens Hillesum “de gelaatstrekken van de ziel en daarachter die van ‘God’ leren herkennen in de vele variaties van de levensomstandigheden”. Hillesum ontwikkelt deze zienswijze niet alleen in haar dagboek maar ook tijdens haar dagelijkse ‘stille Stunde’: het regelmatig alleen zijn waardoor zij de innerlijke waarnemer (God) ontwikkelt.

De contemplatie zegt niets over geloofsinhouden. Ze geeft geen grote antwoorden. Ze onttakelt eerder de spraak en geeft daardoor juist een heel puur zicht op de weg en blijft bij die kale vorm. Deze discipline is belangrijk want ze maakt de eigen unieke ervaring mogelijk. Een van de bijwerkingen van de stilte en de afgescheidenheid is dat het verlangen naar antwoorden en inhoud verdwijnt. Er ontstaat een grote berusting die niets van doen heeft met fatalisme en defaitisme.

Het is een verrassende weg door haar eenvoud. Geen grote rituelen, geen franje. Het is een weg waarbij we telkens balanceren tussen nabijheid en afstand, verbinding en differentiëren. Dit evenwicht houdt namelijk ons hart vrij voor de ervaring met ons diepste wezen. Ze gaat ons uiteindelijk op een meer kwalitatieve manier verbinden met de buitenwereld. We gaan voor meer wezenlijke contacten.

De contemplatie berust op vier stevige fundamenten. Het eerste fundament is de stilte en het zwijgen. Om naar binnen te gaan heb je een mate van stilte nodig. Wie raast door het leven van alledag blijft aan de oppervlakte, dat wil zeggen aan de buitenkant van het leven hangen. Tijdens de contemplatiedagen betrachten we de stilte in de groep. We zwijgen, ook aan tafel. In Noordwest-Europa waar ik momenteel deze retraites geef is het nooit helemaal stil. Nederland is dichtbevolkt en dat heeft een impact op de geluidsdichtheid. Het zwijgen geeft onze stilte echter inhoud. Door het zwijgen stappen we uit ons kleine verhaal en buigen we ons voor iets dat groter is dan onszelf. Het zwijgen is daarmee het meest essentiële onderdeel van de contemplatieve oefening.

Het tweede fundament waar de contemplatie op rust is het alleen zijn. Dit heb ik meegenomen uit mijn kloosterleven dat gebaseerd was op de gewoontes van de kartuizers. De kartuizers waren in de westerse monastieke geschiedenis uniek daarin. Zij stelden als eersten de eenzaamheid centraal. De afgescheidenheid van de mensen werd gezien als voorwaarde om in de stilte tot het wezenlijke ervaren te komen. Het is belangrijk om eenzaam in de stilte te verblijven. Tijdens de contemplatiedagen gaan we dan ook naast het mediteren in de groep, het alleen zijn ervaren.