De vossen hebben holen en de vogels hebben nesten,

maar de Mensenzoon heeft niets

waar hij zijn hoofd op kan laten rusten.

(Mat. 8:20)

DEEL I

Een onstuimig studentenleven

ER STOND GESCHREVEN

In de blauwdruk van mijn leven staat geschreven dat ik zal intreden in een kluizenaarsklooster. Als ik er nu op terugkijk, denk ik wel eens ‘ik’? Maar het staat er echt: op het moment dat de planeet Jupiter een baan van twaalf jaar om de aarde maakt, precies in die tijd zal ik een stil en eenzaam kluizenaarsleven leiden.

Ik ben in 1987 ingetreden in een nieuw kartuizerklooster binnen de katholieke kerk. Dit klooster is geënt op het kluizenaarsbestaan zoals dat door Sint Bruno van Keulen is vormgegeven. In 1084 trok deze geestelijke zich met zes gezellen terug in het gebergte in de omgeving van Grenoble, waar het beroemde klooster La Grande Chartreuse ligt.

De rituelen en ceremoniële gebruiken in de orde waarin ik intrad zijn afkomstig uit de Grieks- en Russisch-orthodoxe kerk, terwijl Sint-Bruno de Latijnse r.-k. ritus volgde. In beide gevallen is stilte de basis. Heel het leven in een kluizenaarsklooster staat in het teken van de stilte. Mijn keuze voor dit leven was volledig intuïtief; het betekende mijn redding na een wild leven met grote extremen.

Tijdens mijn studentenleven in Leiden was ik een ongeleid projectiel. Ik was lid van het studentencorps, van een populaire jaarclub en woonde in een meisjeshuis dat als zeer gezellig bekendstond. Ik hield van drank, sigaretten en vooral van gek doen. Kortom van intensief leven. Intuïtief moet ik aangevoeld hebben dat alleen een strenge discipline me uit die innerlijke en uiterlijke chaos zou kunnen leiden. Want ondanks die jolige en oppervlakkige buitenkant van die periode was een geleidelijk, maar heel sterk en verborgen innerlijk proces in werking gezet.

Het studentenleven was een gemakkelijk leven: het geld kwam maandelijks binnen, mijn ouders waren begrijpend en ze gaven me ruimte en vrijheid. Ik voelde dat dit niet kon blijven duren. Het leven voelde aan als een roes die ergens zou gaan eindigen. Ik had een diep gevoel van onvrede en vooral van richtingloosheid. Het leven dat ik leidde, miste voor mij veel diepgang en het leven dat ik waarschijnlijk daarna voort zou zetten zou zeer voorspelbaar zijn. Ik zou waarschijnlijk trouwen met een jongen die ik had ontmoet in mijn studententijd, drie of vier kinderen baren, mijn leven slijten op hockey- en golfclubs, en wandelen met een labrador. Dat vooruitzicht schrikte me enorm af.

In die zin is het zoeken vanuit een negatief standpunt begonnen, maar misschien gebeurt dat altijd wel zo. Het is uit onvrede dat men op zoek gaat naar iets nieuws. Het was alsof de buitenwereld me afhield van mijn diepste zelf. Ik wilde die buitenwereld verlaten om mezelf terug te vinden. Dat was mijn intuïtie en die dreef me aan.

Het lag voor de hand dat ik na mijn middelbare schooltijd verder ging studeren. Geschiedenis was een logische keuze. Ik was op zoek naar mezelf en dacht mijn oorsprong in de geschiedenis te vinden. Het gaf me een diep besef van continuïteit, de wording in het zijn, en de worsteling tussen geest en materie. Maar het heeft mijn diepste honger niet kunnen stillen. Ik hunkerde naar een andere, diepere vorm van kennis. Waarschijnlijk was filosofie een betere keuze geweest, maar nu weet ik dat ik ook daar geen antwoorden op mijn diepste vragen zou hebben gevonden. Het ging immers niet om een weten met mijn hoofd, maar om een ervaren van binnenuit.

De eerste grote aanraking van mijn innerlijk vond plaats aan het einde van mijn eerste studiejaar. Daarvoor was ik wel eens met spiritualiteit bezig geweest, maar ik vond het te vaag en het trok me niet aan.

Na een lui eerste studiejaar besloot ik, op advies van iemand, te gaan studeren in een klooster om dat jaar alsnog via herexamens te kunnen halen. Dat werd een zeer indrukwekkende en ingrijpende ervaring, een die ik nooit zal vergeten. Ik kwam in een totaal andere wereld terecht.

Het was een vrouwenklooster in het zuiden van Nederland. Ik vond het zeer merkwaardig dat mensen zo konden leven en er blijkbaar gelukkig konden zijn. Wat mij het meest trof, was de stilte. Ik had in die tijd nooit één minuut stilte. In ons huis stond de muziek dag en nacht keihard aan en als ik in een auto reed, dreunde het van de herrie. De stilte was me niet bekend en maakte veel indruk op me. In de stilte heb ik iets ervaren, iets heel dieps, een contact met mezelf, wellicht mijn goddelijke kern. Soms stond ik ’s nachts op om van de stilte te genieten en als ik dan naar de sterrenhemel keek, had ik een heel diep gevoel van eenheid en verbondenheid met alles.

Eén nacht ging ik naar het zogenaamde nachtofficie, een liturgische dienst die midden in de nacht wordt gehouden, een soort nachtwake. Dat was een heel bijzondere ervaring, je voelde de densiteit van de energie die voortkwam uit het gebed. Dat terwijl ik verder helemaal niet deelnam aan de liturgie, want ik zat daar immers alleen maar voor de studie. Zoiets had ik nog nooit eerder ervaren. Een diep gevoel van vrede dat heel vreemd voor me was in die onrustige en ontevreden periode.

De strakke dagindeling gaf me ook rust en gek genoeg innerlijk ruimte. Even proefde ik aan wat orde doet in een leven vol chaos. Daar ervoer ik in een flits wat ik later leerde: doen waar je zin in hebt, geeft geen vrijheid. Het verblijf heeft precies één week geduurd, maar het heeft mijn leven een totaal andere wending gegeven. Ik besloot vanaf dat moment op zoek te gaan, op een heel gedecideerde manier, naar dat wat mij geraakt had. Ik wilde het duiden, een naam geven en vooral begrijpen, het bevatten met mijn hoofd.

Die zoektocht maakte dat er nog een lange tijd tussen die eerste ervaring en de definitieve stap naar een kluizenaarsklooster lag. Om precies te zijn zes jaar. Mijn wantrouwende rationele geest wilde dit mysterieuze ondefinieerbare eens goed onderzoeken. Op dat moment was het belangrijkste voor mij te begrijpen wat er achter die aanraking, die diepe ervaring zat.

Het werd een lange zoektocht langs kloosters en abdijen. Het grote dilemma bleef de wisseling tussen de aantrekkingskracht van het kloosterleven en aan de andere kant de afstoting daarvan. Iets in mij vond het weerzinwekkend, achterlijk en een vlucht en een ander deel in mij vond het geweldig fascinerend en betoverend. Gedurende zes jaren zou ik heen en weer geslingerd worden tussen die ongemakkelijke gevoelens. Het was als een soort verboden liefde, waar ik met heel weinig mensen over sprak. Mijn vrienden en vriendinnen namen me het later erg kwalijk, dat ik hun daar nooit deelgenoot van gemaakt heb. Het was voor mij echter onmogelijk om erover te spreken, omdat ik zelf geen zicht had op wat zich in mij afspeelde. Om mijn horizon te verbreden ging ik zoeken in de alternatieve spirituele sector, maar die kwam mij in die tijd niet als authentiek genoeg over. Het leek een verzameling ervaringen die als los zand aan elkaar hing, en dat stelde me teleur.

Bij gebrek aan duiding ging ik zoeken binnen de religieuze traditie waar ik uit kwam. Deze katholieke traditie bood structuur en dat gaf tenminste iets van houvast. Als kind was ik voor mezelf gaan bidden, dat wil zeggen allerlei dingen gaan vragen. In mijn puberteit had ik dat langzaamaan losgelaten, als gevolg van de eerste teleurstellingen en frustraties in mijn leven. Ik vond bidden boerenbedrog, er werd naar mijn gevoel niet naar me geluisterd. Het ging dus niet meer.

Dat was mijn band met het geloof en zo vertrok ik na het behalen van mijn kandidaatsexamen, naar India om een aantal maanden te werken in het eerste huis van Moeder Theresa. Ik wilde God zoeken en het leek me voor de hand liggen dat Hij meer onder de armen te vinden zou zijn dan in de afzondering van een contemplatief klooster. Het eerste huis van Moeder Theresa in Calcutta was een vroegere moskee die aan haar gegeven was door de gemeente. Er lagen stervenden die van de straat geraapt waren, melaatsen en mensen waar de wormen uit kropen. Ik waste ze, gaf ze te eten en zelfs zo nu en dan een injectie. Het raakte me diep, het was een belangrijke ervaring.

De gedrevenheid van Moeder Theresa was enorm. Ik was onder de indruk van haar kleine gestalte in die kale ontluisterde kapel midden in Calcutta, waar alleen maar jutezakken op de grond lagen en een corpus aan de muur hing. Ze had een gigantische wilskracht en een geloof dat bergen verzette. Ze was ook goed voor mij; waarschijnlijk voelde ze de authenticiteit van mijn zoeken. Ik heb er een kleine twee maanden gewerkt onder erbarmelijke omstandigheden. Maar ik voelde heel duidelijk dat dat het niet was; te weinig diepgang, te devotioneel, maar vooral: te weinig stilte. Er werd gesproken over God maar ik wilde God ervaren, zoveel werd me wel duidelijk.

Na drie maanden keerde ik terug naar Nederland om mijn doctoraalexamen te halen. Bij gebrek aan richting en duidelijkheid leek me dat de beste beslissing. Ik kon echter niet meer terug naar het oude studentenleven, dat stond me zo tegen na die ervaringen in India. Vanuit het ouderlijk huis heb ik mijn studie in Leiden voortgezet.

In die tijd heb ik mijn eerste spirituele leraar ontmoet, Bavo, een trappistenmonnik. Hij deed aan zen en was een leerling van Lassalle, de man die als eerste de zen naar Europa had gebracht. Ik ontmoette Bavo tijdens een familiebezoek aan de Abdij van Zundert. Hij was een buurjongen van mijn moeder geweest in Heemstede en zij stelde mij aan hem voor. Ik was meteen geraakt door hem. Daarna zocht ik hem een keer per jaar op in de Abdij van Zundert. Hij inspireerde mij enorm, maar de leegte van zen was nog een brug te ver voor mij. Ik vond het prachtig maar kon er niets mee. Ik verloor mijzelf in de leegte.

Hoewel studeren een juiste beslissing leek, had ik er helemaal geen zin meer in. Nog altijd had ik een groot verlangen naar stilte. Mijn zoektocht ging verder. Ik belandde in Oosterhout bij de zusters benedictinessen en dat sprak me aan. De liturgie en de psalmen spraken een taal die resoneerde. Ik besloot een stap te zetten en dat leven uit te proberen. Het werd een officiële intrede waar mijn omgeving het moeilijk mee had. Vooral mijn vader en mijn vriendinnen uit Leiden vonden het een dooie boel. Al met al ben ik er iets langer dan een jaar gebleven, maar weer was het mijn weg niet. De liturgie kreeg voor mijn gevoel te veel aandacht en dat ging ten koste van de eenzaamheid en de stilte. De veelvuldige zanglessen en dagelijkse recreatiemomenten met mensen die ik niet had uitgekozen ervoer ik als een belemmering op mijn weg naar binnen. De gemiddelde hoge leeftijd van de zusters drukte eveneens op me en ik besloot er niet te blijven.

Bij de benedictinessen las ik wel mooie boekjes, onder andere van Dom André Louf, abt van Abdij De Katzberg in Frankrijk. Zijn boek zette me op het spoor van het Jezusgebed. Dat gaf me iets terug van die eerste ervaring: innerlijke rust met een diep gevoel van eenheid en verbondenheid. Daarnaast was mijn interesse gewekt naar de Regel van Benedictus en ik besloot mijn geschiedenisstudie alsnog af te maken. Ik keerde terug naar Leiden om mijn doctoraalexamen te doen in de afstudeerrichting Middeleeuwse Geschiedenis. Als afstudeeronderwerp koos ik de interpretatie van de Regel van Benedictus door Hildegard von Bingen.

Intussen bleef ik onrustig verder zoeken naar de plek waar ik me thuis zou voelen. Het was een verdrietige periode. Ik was teleurgesteld door de ervaring bij de benedictinessen, voelde me niet meer thuis in Leiden en niet meer bij mijn ouders, waar ik tijdelijk mijn intrek had genomen. Bij de benedictinessen was mijn nieuwsgierigheid wel gewekt naar de woestijnvaders en het byzantijnse monnikendom van de Berg Athos (een monnikenrepubliek op een schiereiland van Griekenland). Ik had een sterk gevoel dat mijn weg die van het kluizenaarsleven zou zijn. Dat boeide me ongelofelijk en ik besloot daarnaar op zoek te gaan.

In Frankrijk bleek nog één vrouwelijk kartuizerklooster te zijn en ik zocht contact met hen. Kartuizers leven het meest in de traditie van de oorspronkelijke woestijnvaders en dat was wat ik wilde, volstrekte eenzaamheid en daarmee volledige stilte. Daar was ik na die lange zoektocht wel achter gekomen. Dat zou me brengen naar die innerlijke ervaring waar ik zo intens naar op zoek was. Maar de vergrijzing van dit kartuizerklooster in Frankrijk schrikte me af. Ik was bang dat ik daar binnen tien jaar bejaardenverzorgster zou worden en dat stond me tegen. Het zoeken ging dus verder, totdat ik een tip kreeg van iemand over een nieuw kartuizerklooster in de Ardennen. Ik was inmiddels 27 jaar en stond net vóór mijn afstuderen. Midden op een winterse dag in februari 1987, de Ardennen waren ondergesneeuwd, klopte ik aan bij dat nieuwe kartuizerklooster, in Marche-les-Dames, net onder Namen.