INHOUD

Personen en huizen

Dagboek van Angélique Gourjault de Venours

Haarlem, 15 september 1734

Venours (Poitou), augustus 1680

Venours - Conzais (Thorigné), maart 1681 - december 1681

Conzais, 1681 - 1683

Le Grand-Breuil, 1683 - 1684

Landgoed D’Olbreuse, 1684 - 1686

Haarlem – Friesland, 1686 - 1687

Haarlem – Friesland - werder, 1687 - 1692

Haarlem / Leiden - Celle - Werder, 1692 - 1700

Haarlem, 1700 – 1720

Haarlem, 1720 – 1734

Nawoord

Bronnen

PERSONEN EN HUIZEN

Angélique Gourjault de Venours (*1662 – gestorven in oktober 1734) Geboren in Venours (F); gestorven in Haarlem (NL) waar ze in 1686 aankomt in de Franse Damessociëteit aan de Kraaienhorstergracht en de rest van haar leven blijft wonen. Vanaf 1695 zal dat in de Wijde Appelaarsteeg zijn waar de sociëteit zich dan vestigt. Dit boek is een weerslag van haar fictieve dagboek.

Ouderlijk gezin

Charles sr Gourjault markies de Venours (*1609 in de Poitou, gestorven op 19 mei 1693 in Berlijn), vader.

Nérée de Goulard, markiezin de Venours (gestorven in 1666 in Venours), moeder.

Charlotte Nérée Gourjault de Venours, oudste zuster (getrouwd in 1701 met Gabriël de Malortie-Villars in Celle); gestorven in 1732 in Celle (D).

Charles jr Gourjault de Venours, oudste broer; in dienst van de prins van Oranje (sterft in 1689 in de 1e Slag bij Garrickfergus in Ierland).

Alphée Gourjault de Venours, oudere broer; zweert het protestantse geloof af, keert terug naar Frankrijk en gaat uiteindelijk toch via Den Haag in 1699 naar Berlijn.

Octavie Gourjault de Venours, oudere zuster (*1660); gaat in 1684 naar Haarlem (Franse Damessociëteit) en vervolgens in 1688 naar Berlijn waar ze op 8 januari 1700 sterft.

Emilie Gourjault de Venours, jongste zuster (*in 1666 – gestorven 24 juni 1746); gaat in 1684 naar Haarlem en vervolgens in 1688 naar Berlijn waar ze 15 november 1705 huwt met ds Jacques Lenfant (Werder; Berlijn).

Andere belangrijke personen

Jeanne Doyneau, dame de la Bessière en du Grand Breuil, gehuwd met een neef van de markies, Claude Gourjault de la Bessière; tante Jeanne; zij zal met haar man eveneens vluchten zoals de Gourjaults de Venours.

Pierre Guyonet; huisbediende bij de markies, genaamd la Fleur of Fleur; hij blijft trouw aan zijn baas en diens dochters; gaat met Octavie en Emilie mee naar Haarlem en zal daar uiteindelijk tot aan zijn vertrek naar Leiden (1696) huisbediende van Angélique blijven. In Haarlem huwt hij met Madeleine Rivault uit Rom (Poitou) in 1691 die in 1695 in het kraambed sterft; in Leiden trouwt hij vervolgens op 29 december 1697 met Rachel Hackar uit le Nord, Pas de Calais.

Hertogin van Brunswijk-Celle, geboren Eléonore d’Olbreuse (*1639 Niort – 1722 Celle); zuster van de markies d’Olbreuse en een grote steun voor de calvinisten uit de Poitou. Zij zal haar geloofsgenoten in Frankrijk lange tijd kunnen beschermen en doneert tot haar dood in 1722 elk jaar 1000 ponden aan de Franse Damessociëteit in Haarlem. Als jonge vrouw wordt ze dame d’honneur van de prinses de Tarente met wie ze zal vluchten naar de Nederlanden. Via haar werkgeefster ontmoet ze in Kassel George Willem hertog van Brunswijk-Lüneburg, die als een blok voor haar valt. In 1676 huwt ze officieel met deze hertog. Haar positie benut ze om te strijden voor haar geloofsgenoten wat haar op veel tegenwerking zal komen te staan. In Hannover wordt ze ‘fräulein von Poitou’ genoemd. Ze is verwant aan de Gourjaults de Venours.

Belangrijke plekken

Landgoed Venours (gemeente Rouillé in de Poitou (F)); dit zal grotendeels vernietigd worden en bestaat nu niet meer. Het is eigendom van Charles Gourjault markies de Venours, hij ontleent er zijn titel en leenrechten aan. Het is zijn belangrijkste bezit.

Landgoed Conzais (gemeente Mougon-Thorigné) is klein en bestaat nog altijd. Het was indertijd eigendom van Charles Gourjault markies de Venours.

Landgoed La Bessière van Claude Gourjault markies de la Bessière; ligt op het platteland in de nabijheid van Vitré (Poitou).

Landgoed Le Grand Breuil (gemeente Mauzé) eveneens van Claude Gourjault markies de la Bessière, is een schuilplaats voor velen geweest waaronder de beroemde onderwijzer uit Mougon, Jean Migault.

Landgoed d’Olbreuse (gemeente d’Usseau) speelt een belangrijke rol in de bescherming van hugenoten. Het blijft gespaard waarschijnlijk door de macht en bescherming van de hertogin van Brunswijk die er geboren is.

De Franse Damessociëteit in Haarlem; opgericht in februari 1683 aan de Kraaienhorstergracht (tegenwoordig Nassaulaan); verhuist in 1695 naar de Wijde Appelaarsteeg; in 1742 ontbinding en in 1752 feitelijke opheffing. Het is de eerste in zijn soort in de Nederlanden en velen zullen volgen. Het is de markies de Venours die deze sociëteit heeft opgericht.

State de Venours in Wikel (Friesland) door de markies aangekocht in 1685; blijft enige tijd zijn eigendom en wordt rond 1690 van de hand gedaan.

Herenhuis in Werder (Berlijn, Friedrichstadt); hier blijven de markies, Octavie en Alphée wonen tot hun dood.

Het hof in Celle; vanaf 1433 resideerden hier de hertogen van Brunswijk-Lüneburg. In de periode van 1665-1705 beleefde Celle een bloeiperiode als residentie onder hertog George Willem die ook veel deed voor de verfraaiing van Hannover. Hij was gehuwd met zijn maîtresse Eléonore d’Olbreuse, van lagere Franse adel en afkomstig uit de Poitou. Hun dochter Sophia Dorothea trouwde met haar neef George I van Groot-Brittannië.

HAARLEM

15 september 1734

DAGBOEK VAN ANGÉLIQUE GOURJAULT DE VENOURS

Mijn voeten staan in het water. Ik voel me verstenen en kijk verlamd naar het opkomende water. Voor mij ligt de tempel in een avondkleur van magenta. Als het water niet zo beangstigend was, zou de schoonheid van dit beeld mij gegrepen hebben, maar nu raak ik ervan in paniek.

Ik ben helemaal alleen en dat voel ik in al mijn poriën, een verlatenheid die snijdt in mijn ziel. Er komt geen geluid uit mij, mijn mondspieren zijn strak getrokken. Er zit geen beweging in. Het enige dat beweegt is het water. Het stijgt met een genoegzame zelfzekerheid. De tempel is wonderschoon en gaat met me ten onder. Er is geen houden aan. Ik strek mijn armen uit alsof er iets van redding komt. Tegelijkertijd besef ik de zinloosheid ervan. Toch blijf ik strekken.

Plotsklaps steekt er een wind op. Het water dat nu al tot mijn knieën reikt, begint te klotsen. Het heeft iets onheilspellends. Het magenta van de avond wordt donkerder. Dan word ik met een grote kracht tegen de tempel aan geslingerd. Mijn hoofd slaat stuk op de deurpost.

Ik schrik wakker met een naar gevoel. Alsof ik een dode vogel in mijn mond heb. De droom staat helder op mijn netvlies en ik realiseer me dat de tempel mij bekend voorkomt. Welke tempel is het? Niet die van Avon, noch die van Lusignan. Ik ben er ooit geweest, maar ik weet bij God niet meer waar. Ik kan niet uitstaan dat ik er niet op kan komen. ‘Het is de ouderdom, er zitten gaten in mijn geheugen.’ ‘Hoe laat zou het zijn?’ Het moet vroeg zijn, want het is pikkedonker. Ik draai me om om weer in te slapen. Desalniettemin blijven mijn gedachten cirkelen rondom de beelden van het opkomende water en de tempel.

Beaussais-Vitré, daar ligt de tempel. Ik ben er geweest op weg naar tante Jeanne. Beaussais, het hart van de streek van de protestanten. Ik voel me verdrietig. Hetzelfde eenzame gevoel als in de droom overvalt mij. De Poitou, mijn land wat mis ik het plotsklaps. Ik moet het loslaten, ik voel hoe de gedachten eraan me terneerslaan. Het zal nooit meer terugkeren. Dit hier is mijn land, mijn stad en het is goed.

Tranen komen op. De aardse reis is boeiend geweest, ik heb kind noch kraai maar een innerlijke vrijheid verworven. Vader is dood en eigenlijk ben ik al langer los van hem. De verleiding om terug te keren naar het verleden is groot. ‘Nog een keer wil ik terug, in mijn gedachten.’ Ik kan de verleiding niet weerstaan.

VENOURS (POITOU)

augustus 1680

Een kleine gedrongen vrouw baant zich een weg langs de kippen, het schaap en het struikgewas. Ze heeft een mand op haar heup hangen en gaat neuriënd voort. Bij een lemen hut stopt ze, buigt licht het hoofd en stapt naar binnen. Ze moet wat rusten, want ze is moe van het werken op het land.

Ze heeft het warm en slaat de vliegen van haar gezicht, terwijl ze het zich gemakkelijk maakt op het stro. Geduldig wacht ze tot Jehan terugkomt. Marie is iemand met een prettig karakter. Bij haar gaat niets moeilijk. Het ronde maangezicht staat vrolijk en haar bezigheden doet ze met plezier.

Ze mogen niet klagen. Mijn vader, de markies is een rechtvaardig en eerlijk man. De uitbetalingen kloppen en soms krijgen ze iets extra’s toegestopt. Maar de tijden zijn hard. Op het Franse platteland is er vaak hongersnood doordat de bevolking snel groeit. Ze werken met oude methodes, omdat er geen geld is voor beter gereedschap. In veel gebieden bestaat nog het middeleeuwse wisselsysteem waarbij een derde van het land een jaar braak ligt. Wanneer dan de oogst mislukt, ontstaat er hongersnood. Daarbij stijgen de belastingen elk jaar en de intendant heeft geen respijt. Bovendien worden de mensen van het protestantse geloof hard aangepakt. Bijvoorbeeld door het sluiten van de tempels waardoor ze steeds verder moeten lopen voor een eredienst of bijeenkomst. Ze worden stelselmatig gepest.

Mijn vader is zelden op zijn landgoed. Hij heeft aan zijn deelname aan de synode in Melle een netwerk aan contacten overgehouden. Bovendien is hij kerkoudste in Lusignan en houdt hij zich intensief bezig met de protestantse zaak. Hij lobbyt achter de schermen heel wat af. Voor zijn leeftijd ziet hij er ernstig en oud uit. Gebukt gaat hij onder de tegenwerkingen die de protestanten, en hij als hun vertegenwoordiger, ondervinden. De aanwezigheid in de Poitou van de intendant Marillac vanaf 1677 ergert hem. De invloed van Parijs wordt met de dag groter. Hierdoor voelt hij zich niet meer vrij in zijn eigen huis.

Hij trekt het zich niet aan. Elke eerste dinsdag van de maand komt er een predikant naar ons huis om er de eredienst te houden. Het mag niet maar hij is tenslotte baas in eigen huis, dus wie kan hem tegenhouden? De pastoor van Rouillé zal er wel over spreken maar wat kunnen ze hem doen?

Er zijn ernstiger zaken. De economie bijvoorbeeld. Het land verandert. De stedelingen mogen erop vooruitgaan, maar de boeren gaan er zwaar op achteruit. De inkomsten vallen terug en de schatkist besteedt te veel geld aan het leger. Bovendien schijnt de huidige koning een gat in zijn hand te hebben. Het oude Versailles wordt gerestaureerd en aangepast. De nieuwe maîtresse van hem, Madame de Maintenon, komt bovendien uit een protestantse familie. Zij heeft zich bekeerd en is roomser dan de paus geworden. Die zijn het gevaarlijkst, die ons geloof afgezworen hebben. Het houdt vader bezig en verontrust hem. De Poitou gaat naar de knoppen. Waarom dat morrelen aan het Edict van Nantes (1598-1685)? De godsdiensttolerantie bracht rust, welvaart en vrede in het land en nu wordt het weer onrustig. Ziet Parijs dan niet dat hiermee de economie geschaad wordt?

Hoeveel beter gaat het dan in Brandenburg met de Keurvorst en in Brunswijk aan het hof in Celle. We horen daar via de markies d’Olbreuse en dominee de la Forest alleen maar positieve geluiden over. Het is dat hij zijn mensen niet in de steek wil laten en met al zijn grond hier, anders wist vader het wel, denk ik. De zuster van de markies d’Olbreuse is de hertogin van Brunswijk. Zij is hier geboren en gedoopt evenals haar broer en zal dat nooit vergeten. Ze is vaak op bezoek geweest bij mijn grootouders op het landgoed van Le Grand-Breuil. Haar schoonzus in Frankrijk, de huidige markiezin d’Olbreuse, is een nicht van Madame de Maintenon, en dat schijnt eerder tegen ons te werken. Zo is alles verweven met elkaar in dit deel van Europa, het Europa van ons soort mensen.

Ik zie dat mijn vader het moeilijk heeft, hij is vaak afwezig in zijn gedachten. Het beeld van de kleine boerenfamilie komt in mij op, het is tijdens een rit van vader en mijzelf op ons landgoed in Venours dat we hen zullen tegenkomen. Ik zal een jaar of achttien zijn geweest. Waarschijnlijk om afleiding te zoeken voor zijn gepieker, gaat vader vaak met mij op stap als hij thuis is. Ik ben de meest zelfstandige en ondanks het feit dat hij dat niet altijd gemakkelijk vindt, gaat hij graag met mij rijden. Over het land met de rode acajou kleurige aarde rijden we ieder op ons eigen paard. Langs de graanvelden, de notenbomen en de knotwilgen. De vergezichten, soms beneveld door de vocht. Dan komt hij tot rust, ik voel het. Zijn gezicht ontspant, hij is er weer en maakt contact. Dat stemt mij blij.

Joviaal groet hij dan zijn mensen. De warmte van de zon tintelt in mij, er waait een wind en mijn gezicht gloeit. Ik voel me rozig. In de verte zie ik een paar uit leem opgetrokken huisjes staan. We rijden ernaartoe. Vader stapt niet af, wel groet hij de mensen die uit hun huizen gekomen zijn, om hem te begroeten. Kort maakt hij een praatje met hen. Vader is een goed mens. De mensen hebben respect voor hem. De vrouw met het ronde gezicht valt mij op, ze is vriendelijk en echt. Ze glimlacht naar mij. Ze heeft een onweerstaanbare lach. Ondanks haar boerse en armoedige uiterlijk, maakt haar dat mooi en aantrekkelijk.

Het vreedzame beeld van het land, de namiddagzon, de warme wind, de geur van de paarden, de vriendelijke mensen en de glimlachende boerenvrouw staan op mijn netvlies gebrand. Zo vreedzaam is het daarna nooit meer geweest. Er hangt iets onheilspellends in de lucht. Er gaat iets gebeuren, we weten alleen niet waar, wanneer en hoe.

Niet lang daarna, na een landelijke rit, breng ik op een middag mijn paard naar de stallen. Ik heb wat rondjes in de buurt gedraafd. Onderwijl kom ik een kleine donkere jongen tegen met een rond open gezicht. Hij kijkt mij schuchter aan met zijn grijsblauwe ogen en biedt mij aan om het paard weg te brengen. Ik geef de teugels over en draai me om. Het is Fleur.