Het zeeparfum van oom François

isbn 978-90-824892-4-8

nur 283

© 2016 Dieuwke Parlevliet

Omslag en illustraties: Vera Verseput

Vormgeving: Marieke de Vlieger

ZB Boek

e-mail: zeeuwsblauw@zeelandnet.nl

www.zeeuwsblauw.nl

Stichting Zeeuws Blauw, Zierikzee

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior permission in writing from the proprietor(s).

inhoud

1. Het schip de Sinaz

2. De witte speedboot

3. Rafy op bezoek bij oom Francois

4. Een zeemijn

5. Nies uit Nice

6. Zeerozenabsolue

7. Mandarijntje

8. Tortugo is ontsnapt

9. Vakantie in Zuid-Frankrijk

10. De Tureluur

11. De grote zwarte wagen

12. Basta!

13. Niesss

14. Horen en zien

15. Een zielig restje vlag

16. Toos

17. Potvissenpoep

18. Die janker

19. Twee konijnen, een kat en een oude stinkhond

20. Chaos

21. Tante Sinaz

22. Bergamot

23. Gebogen

24. Een brutale kraak

25. Spaargeld in sokken

26. Holiemekkelolie

27. Een wonderlijke stoet

28. De speurneus

29. Halima

30. Amber

31. Pardon?

32. Express

33. De gebroeders Lilar

34. Het groene geluk

35. Naar het land van de witte bergen

Het is een geur die ge moet vinden

Hubert van Herreweghen

‘Oom François is van plan om nog één keer uit te varen met de Sinaz.’ Rafy kijkt zijn moeder aan. Ze staan beneden in het ruim van de stoere kotter.

Odile schudt haar hoofd: ‘Dat kan niet meer. Oom François is te oud.’

In gedachten ziet Rafy zijn oudoom met een wandelstok door de gang van het verpleeghuis schuifelen. Ja, het is waar, oom François is inderdaad heel erg oud. Maar Rafy kent hem ondertussen goed. Hij kijkt om zich heen. Hier woonde oom François vroeger. Deze kajuit was zijn woonkamer, zijn keuken, zijn laboratorium en zijn slaapkamer. Overal zijn houten kastjes gemaakt met ronde gaten. Daarmee kun je de deurtjes openmaken. De plankjes hebben een opstaande rand en er zijn elastieken gespannen over alle flesjes die erop staan.

’s Avonds maakte hij van de bank een bed. Nies sliep onder het trappetje. Dat heeft oom François verteld. Rafy denkt dat de hond ook wel eens op het voeteneinde van het bed lag.

‘Denk jij dan…’ Hij pakt een potje van de tafel met rare donkere bonen erin en draait het rond en rond. ‘Denk jij dat oom François snel doodgaat?’

‘Ja,’ zegt zijn moeder terwijl ze stilstaat en hem aankijkt.

‘Als mensen oud worden dan gaan ze op een dag dood. Zo gaat het.’ Ze aait zacht over zijn wang. ‘Als je veel van iemand houdt, is het altijd verdrietig als hij vertrekt. Hoe oud hij ook is.’

Ja, denkt Rafy, dat is waar. Maar hij wil het niet. Oom François dood? Hij schudt zijn hoofd. Nee. Hij denkt aan oom François. Hij weet alles over de zee, over de wereld en over hoe het overal ruikt. En hij houdt net zoveel van Nies als hijzelf. Hij ziet oom François voor zich zoals hij met een trillende hand over de kop van Nies aait als ze op bezoek zijn. De slimme plannen die hij maakt. De nachtelijke bijeenkomsten die oom François organiseert. Hij zegt verder niets.

‘Tonkabonen’ staat er op het potje.

Rafy’s vader Paul komt het trapje af. ‘Nou, jullie zijn al ver met de schoonmaak,’ grapt hij. Het is een bende in het ruim. Ze zijn vroeg naar het schip gekomen om op te ruimen. Dat is sinds oom François’ verhuizing van de Sinaz naar Sint Barbara nog niet gebeurd.

‘Paul, het schip heeft echt een verfje nodig,’ heeft Odile gezegd, ‘en we moeten gaan kijken wat er weg kan. Het staat er vol met troep.’

Vandaag is het mooi weer. De motor startte nog. ‘Hij loopt goed,’ zei Rafy’s vader. ‘Hier mankeert niets aan.’ Jammer genoeg was hij niet van plan uit te varen.

‘Misschien een klein stukje? Alleen de haven uit?’ probeerde Rafy nog.

‘Nee,’ zei zijn vader, ‘zolang oom François nog leeft, gaan we niet met zijn schip varen. Laten we eerst alles eens goed uitmesten.’

Boven aan het trapje verschijnt de lieve kop van Nies.

‘Hé Nies, kom maar,’ zegt Rafy. Direct stapt de hond met zijn voorpoten over de rand van de kajuit en stommelt naar beneden.

‘Je kan zien dat ze dat gewend is,’ zegt Paul, ‘zo’n smal trapje...’ Hij aait Nies. ‘Braaf beest. Morgen is het zondag. Dan mag je met Rafy mee naar je oude baas.’

Odile is op de bank geschoven. ‘Ik ben als kind wel eens meegevaren,’ vertelt ze. ‘Tante Sinaz was er al lang niet meer. Ik dacht toen nog dat oom François zijn vinger kwijt was geraakt door een haai. Dat had iemand mij verteld. En het was een nóg grotere bende dan nu.’ Ze kijkt om zich heen. ‘Kijk, je hebt nu nog die flessen met parfums. Geurstoffen van hier en daar, zeepjes, reukwaters, geurende houtsoorten. We gaan het allemaal wegdoen hoor.’ Ze veegt met haar hand over de tafel.

‘Toen stonden er op de grond ook nog allerlei mandflessen met zeewater. Van elke zee waar hij was geweest een aparte fles. Dat zijn verschillende geuren, zei hij. Allerlei zeilspullen lagen er, en papieren met aantekeningen.’

‘Voor zijn zeeparfum,’ zegt Rafy.

Rafy’s moeder reageert er niet op. Ze kruipt weer achter de tafel vandaan. ‘Kijk hier.’ Ze buigt zich naar een kastje bij het aanrecht. ‘Noordzee, Kaspische Zee. Zwarte Zee, Zuid-Chinese Zee, Golf van Biskaje, Javazee.’

‘Ja, en op het achterdek staan ook nog hele grote vaten vol zeewater uit de oceanen,’ zegt Rafy.

‘Allemaal voor dat zeeparfum?’ vraagt Odile.

‘Ja,’ zegt Rafy, ‘allemaal.’

‘Allemaal voor dat zeeparfum dat er nooit gekomen is!’ Haar stem klinkt schamper.

‘Hier, moet je dit zien.’ Vanachter de flessen haalt ze een blauwe veer tevoorschijn. Ze aait er over. ‘Van Fritzi. Oom François had zo’n grote vogel aan boord. Eigenwijs, dat beest. “Rrrruikt lekkerrrr,’’ gilde hij de godganse dag. Hij had van die enge grijze poten met scherpe nagels. Dit was zijn kooi.’ Ze raakt de vogelkooi aan waar nog wat verwelkte rozen in liggen. Rafy’s vader haalt een enorme pot met wittig vet onder uit een bank.

‘Wat is dit hier? Zoveel heb je toch niet nodig om scharnieren mee in te vetten of de motor soepel te houden? Jee, en dit, moet je kijken, alcohol! En niet zomaar een beetje.’ Hij sist tussen zijn tanden door.

‘Dat vet is om de geur uit een bloem te krijgen,’ zegt Rafy.

‘Wat?’

‘Om de geur uit een bloem te krijgen. Hoe wou je dat anders doen? Bloemblaadjes in een glas water lukt niet hoor.’ Hij schudt zijn hoofd. ‘Ik heb dat wel eens geprobeerd. Ruikt nergens naar.’

‘Dus met vet gaat het wel?’

‘Ja, en met alcohol. Zei oom François, maar ik weet niet precies hoe het gaat.’

‘Dan weet je misschien ook wel wat dit is.’ Hij wijst op een ingewikkelde kookpot. Uit het deksel loopt een buis naar een andere pot. De buis loopt in rondjes naar beneden en onderaan zit een kraantje.

‘Ja, dat is een alambiek. Daarmee kan je ook geur uit de dingen krijgen. Met waterdamp.’

Zijn moeder en vader zijn verbaasd. ‘Nou je hebt heel wat geleerd van oom François,’ zegt zijn vader. ‘Een alambiek. Ik geloof dat ik dat woord vroeger op school wel eens heb gehoord. Bij scheikunde.’

Hij pakt een schroevendraaier uit de gereedschapskist onder de kaartentafel en opent een grote bus donkerblauwe verf. De verflucht vult de hele ruimte. Gelukkig neemt hij de verfbus snel mee naar boven naar de kajuit. Rafy pakt een schoonmaakdoek en wappert de resten verflucht het ruim uit.

‘Ik zal de kastjes wel schoonmaken,’ zegt hij. Zijn moeder kijkt verbaasd. Ja, dan kan hij in de gaten houden wat ze wil weggooien. Er een stokje voor steken als het om bijzondere dingen gaat. En kan hij gelijk even goed kijken. Hier, wat ligt er toch in dit kastje? Stapels Franse damesbladen. Dat oom François die leuk vindt...

‘Mam, moet je kijken,’ zegt hij. ‘In de Tureluur zit oom François ook heel vaak in damesbladen te lezen. Raar. Een zeeman leest dit toch niet.’ Hij tilt een stapeltje Vogues op. Zijn moeder giechelt en zegt: ‘Dat komt door al die reclames van parfumhuizen.’

O ja, denkt Rafy. Natuurlijk. Opeens ziet hij die rare vinger van oom François weer voor zich.

‘Als het geen haai was, hoe is het dan met die vinger wél gebeurd?’ vraagt hij.

‘O, dat was een ongeluk toen oom François klein was. Hij is met zijn vinger in een machine gekomen in de parfumfabriek.’ Ze doet er nogal luchtig over en sleurt een grote deken uit het vooronder.

‘Pak eens aan. Die moet maar eens naar buiten.’

Rafy hoort de stem van Halima. Hij gaat snel naar buiten. Nies staat al bij de reling te kwispelen.

‘Dag Halima, leuk dat je er bent,’ zegt zijn vader. Hij controleert of de loopplank goed ligt. ‘Hier, geef me maar een hand. Welkom aan boord van de Sinaz. Mooi weer, hè? Nog een paar weken en dan krijgen jullie vakantie. Heb je je zwemspullen meegenomen?’ Halima schudt van nee.

‘Die heb ik niet.’

‘O, eh, ja.’ Hij weet niet wat hij moet zeggen.

‘Hoi,’ zegt Rafy.

‘Hoi,’ zegt Halima terwijl ze naar hem lacht. Ze klimmen het trapje in de kajuit af en stappen het ruim binnen.

‘Dag Halima, hoe is het?’ vraagt Odile. ‘Zin in de vakantie?’

‘Ja zeker,’ zegt Halima. Haar ogen vliegen langs alle flessen en potjes. ‘Wow, allemaal van oom François?’

‘Doe je ogen dicht, Halima,’ zegt Rafy, ‘en ruik eerst eens goed.’

Een verwarrende hoeveelheid geuren hangt in het ruim van de Sinaz. Geuren van overal, van ver weg, van dichtbij. Een paar haalt Halima er zo uit: ‘Za’atar, zwarte peper, ras-al-hanout.’ Die geuren kent ze van thuis. Ze kan goed ruiken, denkt Rafy trots.

Rafy’s moeder maakt het kleine fornuisje schoon. Het blijft maar wiebelen. ‘Wat zal het hier een geursoep zijn geweest,’ zegt ze. ‘Stel je voor, je kookt het avondeten en tegelijk ben je bezig om zeewier in de… Hoe heet dat ding ook alweer?’

‘Alambiek.’

‘O, ja, in de alambiek te koken.’

Rafy lacht. ‘Ja, en dan zijn er nog potten met hars van bomen, geurende wortels van planten en allerlei vieze dingen.’

‘Vieze dingen?’

‘Nou, bijvoorbeeld de ballen van een hert.’

‘Nee!’

‘Ja, oom François heeft in Sint Barbara nog een koffertje met allemaal van die rare dingen. Morgen ga ik weer naar hem toe.’

‘Eerst wat drinken en dan zwemmen?’ stelt Odile voor. Halima kleurt rood. Rafy aarzelt of hij wat zal zeggen. Halima neemt zelf het woord: ‘Ik mag niet zwemmen van mijn moeder. Dat is niet zo netjes, zegt ze.’

‘En je wilt het daarom zelf niet?’

‘Nee, ik wil het wel. Ik kan het ook. Vroeger mocht het wel. We hadden schoolzwemmen. Ik trek me er echt niks van aan. Het is belachelijk.’ Ze trekt een boos gezicht. ‘Maar nu heb ik geen badpak meer.’

‘Geeft niet,’ zegt Rafy’s moeder terwijl ze hun een glas water geeft, ‘je kan mijn zwemspullen gebruiken. Doen jullie wel voorzichtig?’

Rafy is blij dat hij zo’n tenger Frans moedertje heeft. De witte bikini staat Halima hartstikke leuk.

Wanneer ze in het water van de haven liggen, horen ze Nies blaffen. Ze zien een man in een blauw zeiljack, met een jongen achter zich aan over de steiger lopen. Bij de Sinaz staan ze stil. Rafy’s vader kan vanuit de deuropening van de stuurhut zo met ze praten. Ze zien dat Odile er ook bij gaat staan.

‘Dat is Muys, de directeur van het verzorgingshuis waar oom François woont!’ zegt Rafy terwijl hij Halima’s arm vastpakt. ‘Wat komt die vent hier doen?’

Ze hangen achter een stootwil die aan een steiger is vastgebonden. Hun voeten raakten elkaar net zomaar aan. ‘Kom Raaf,’ zegt Halima zacht. Ze zwemmen voorzichtig langs de kant van de steiger. Zo zijn ze niet zichtbaar vanaf de Sinaz.

Langzaam komen ze in de buurt van een aantal snelle witte motorjachten. Over de steiger zien ze de directeur van Sint Barbara en de jongen verder lopen. Ze komen hun kant op. Het is nu zaak om te zorgen dat ze niet ontdekt worden. Strak tegen de steiger aan geklemd, bijna eronder, hangen ze, als ze de voetstappen dichterbij horen komen.

Er klinken stemmen.

‘Zet maar even neer.’

‘Pff. Wie waren die mensen op dat rare schip?’

‘O, dat is de nicht van François Lilar uit de Tureluur met haar man. Zij is een Française uit een steenrijke familie. Die oom van haar is een lastig type.’

‘Is dat die oude man met een stok en een lange jas?’

‘Ja, de zeeman. François Lilar. Hij heeft jaren op dit schip gewoond. Als hij de kans krijgt, zit hij zo weer aan boord. Hier neem jij deze tas.’

‘Pap, die is verschrikkelijk zwaar.’

Ze lopen weer verder en houden stil bij een van de motorjachten. Halima en Rafy kunnen nu niet meer verstaan wat ze zeggen. Ze horen wel dat de motoren gestart worden. Even later glijdt er een smalle speedboot met een gigantische buitenboordmotor vlak langs ze heen en vaart de haven uit. Veel te snel. Het lijkt niet echt op een plezierig middagje op het water. Wat gaan die twee doen?

‘Laten we naar het havenhoofd zwemmen,’ stelt Rafy voor. Het is best een eind. Als ze er zijn, klimmen ze op de zwarte stenen. Het is niet druk op het water. In de verte ligt een klein vrachtschip voor anker. Is dat de witte speedboot die ernaast ligt?

Er is een wereldkaart op het scherm van de tv geplakt. Als Rafy bij oom François in de Tureluur is, kijkt hij altijd speciaal naar de zeeën en de oceanen. Of hij zoekt havensteden op in verre landen. Er zijn er heel wat waar oom François is geweest met de Sinaz.

Ze zitten samen aan het kleine tafeltje in oom François’ eigen kamer. In het midden van de kamer ligt een dik scheepstouw op de grond, Nies’ vaste plek. Zodra oom François naar haar kijkt, beweegt ze haar staart. Als hij haar naam noemt, komt ze gelijk aanlopen voor een aai. Ze vindt het heerlijk om haar oude en haar nieuwe baas bij elkaar te hebben.

Oom François zit krom op zijn stoel. Zijn hoofd en zijn handen trillen een beetje. Hij volgt met zijn ogen de viltstift van Rafy. Rafy tekent de Sinaz op een stille zee. Hij tekent het schip van oom François vaak. Steeds weer anders. Boven het bed hangen al een heleboel tekeningen. Ze hangen daar omdat oom François dan kan wegdromen over uitvaren. Het zeil op de grond is blauw, maar dat is toevallig.

‘Ik had vroeger ook van die donkere haren.’ Oom François kijkt naar de haardos van Rafy. ‘De wenkbrauwen heb je van je eigen vader. Bij de Lilar-familie komt dat borstelige niet voor, maar de neus heb je van mij.’ Hij wrijft over zijn neus.

‘Mijn moeder noemde mij vroeger “kleine hond’’. Weet je waarom?’

Rafy kijkt naar Nies, die braaf boven op het touw ligt. ‘Omdat u bíjna net zo goed als Nies kunt ruiken, oom François.’

‘Ja, Lilar. En jij kan dat ook,’ lacht oom François. ‘Je hebt mijn bijzondere neus geërfd.’

Nu voelt Rafy aan zijn eigen neus. Zo groot is die toch niet? Het klopt trouwens wel. Hij kan heel goed ruiken.

Oom François noemt Rafy vaak ‘Lilar’. Het is zijn eigen familienaam. De naam waar het Lilar-parfumhuis beroemd mee is geworden. Hij is er nogal trots op. Rafy laat het maar zo. Hij heet Rafy Vos. Zijn móéder is een Lilar. Zij komt ook uit de beroemde Franse parfumfamilie.

Rafy kijkt naar buiten. Er staan zondags veel auto’s op de parkeerplaats van het verpleeghuis. Als je naar links kijkt is er een terrasje met een tafel en wat stoelen die schots en scheef staan. Er staan een hek en een heg omheen. Rechts zie je de zijkant van een enorm gebouw. Op de onderste verdieping is een hele rij langwerpige ramen schuin opengeklapt. In het midden daarvan zijn twee ijzeren deuren opengezet. Er staan wat rolcontainers voor. Het is de centrale keuken van het tehuis. Verder zijn er geen ramen in de muur. Bovenop staat met lichtgevende letters Sint Barbara. De heer Muys is nergens te zien.

Het is nog maar een paar maanden geleden dat oom François hier is komen wonen. De Sinaz lag al een tijd in de haven. Rafy’s ouders hadden oom François ervan overtuigd dat het beter voor hem was om niet langer op zijn schip te blijven wonen. Varen, de loopplank neerleggen, Nies uitlaten, koken: een heleboel dingen gingen niet zo soepel meer. François liep te dwalen door de stad, terwijl Nies achter hem liep. Op een dag belde de politie. Ze hadden een oude man gevonden met een hond. Hij was gekleed in een donkere kapiteinsjas en droeg een verrekijker om zijn nek. Hij liep op sloffen en wist de weg niet meer. Met een politieauto werd oom François afgezet bij Rafy thuis. Hij trilde enorm.

Ze hadden een plek voor hem in Sint Barbara op de afdeling

‘De Tureluur’. Hij wilde niet, maar hij moest.

‘Op zo’n hoge leeftijd worden de ogen minder, het gehoor neemt af, alles gaat het minder doen, ook de hersens natuurlijk. Gevaarlijk hoor.’ Dat waren de woorden van de directeur.

‘Nou, dat valt bij mij reuze mee,’ had oom François nog ingebracht. ‘Ik heb weinig te klagen en ik ruik álles - zelfs gevaar.’ Maar hij merkte dat niemand nog naar hem luisterde. Rafy zei dat hij iedere week op bezoek zou komen als Nies bij hem thuis mocht wonen. Toen heeft oom François ja gezegd.

- ‘Sint Barbara is perfect!’ hoorde Rafy zijn moeder laatst zeggen toen ze een van haar vriendinnen aan de telefoon had.

- ‘Perfect. Ideaal. Hij krijgt daar zo’n goede verzorging!’

- ‘Pardon?’

- ‘Nee, dat ging niet meer op het schip. Verwaarloosd.’

- ‘Ja, zo was het.’

- ‘Mmm, ja. Het is er echt zo’n laatste plek in je leven. Maar goed, dan is er weer plaats voor een nieuwe bewoner. Zo is oom François er ook gekomen.’