EEN
SLIMME MEID
IS OP HAAR
TOEKOMST
VOORBEREID

Survivalgids voor jonge
ambitieuze vrouwen

COLOFON

Eerste druk, maart 2017, Yes She’s Smart
Tweede druk, februari 2018, Yes She’s Smart
Derde herziene druk, 2019, het jaar waarin we 100 jaar vrouwenkiesrecht vieren
Een slimme meid is op haar toekomst voorbereidD

Uitgeverij | SheMedia, Weesp
Vormgeving | MadeByMarye
Fotografie | Anke van der Meer
Druk | Bariet ten Brink, Meppel

ISBN 978-90-825033-9-5

Van dezelfde auteur:

F*ck die onzekerheid, 2014 bij Uitgeverij Prometheus en 2016 herziene versie bij SheMedia. In totaal zijn er ruim 12.000 exemplaren verkocht.

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd.

Dit boek is opgedragen aan mijn moeder Marianne, mijn dochter Marie-Jeanne en mijn bonusdochter Gwen. En aan alle dochters van Nederland en België.

Aanbevelingen

‘Wat had ik dit boek graag gelezen toen ik begon met werken! Vreneli geeft praktische tips, die ze staaft met theorieën.

Daarmee is dit boek niet alleen verplichte kost voor jonge vrouwen die hun eerste stappen op de arbeidsmarkt zetten, maar ook een pakkende introductie in lezenswaardige managementboeken!’

Mr. Jacqueline Prins MA, directeur Emancipatie, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

'Dit boek gun ik alle vrouwen die de arbeidsmarkt op gaan: het geeft je zelfvertrouwen en superbelangrijke praktische tips, leert je slimme keuzes maken, en niet te vergeten om altijd uit te gaan van je eigen kracht. Lees het, experimenteer ermee, en deel het met je vriendinnen.'

Prof. dr. Hanneke J.M. Takkenberg, hoogleraar en Chief diversity Officer Erasmus MC

'In mijn lange carrière heb ik veel jonge vrouwen adviezen gegeven over hoe zij slimmer kunnen werken. Dit boek is echt een must read voor vrouwelijke afstudeerders, trainees en andere starters op de arbeidsmarkt. Een enorme steun in je rug als het gaat om hoe je het strategisch spel in jouw organisatie het beste kunt spelen en als het gaat om jouw personal branding. Je leert dat je met creativiteit, zelfvertrouwen en wat bluf invloed kunt uitoefenen en zichtbaar kunt blijven. En als je het uit hebt, wordt Vreneli’s motto 'Work Hard, Work Smart' werkelijk een makkie, wie wil dat nou niet? Veel succes!'

Puck Bossert MA, Directeur HR/Interne Communicatie MN, Voorzitter Vrouwennetwerk BPW-NL, Winnaar Publieksjuryprijs HR Top 100 (2015)

'Bij de Rabobank hebben inmiddels honderden vrouwen empowermentworkshops en trainingen gevolgd. En het blijkt nog steeds hard nodig te zijn, want wij vrouwen zijn ons maar ten dele bewust van onze eigen belemmeringen ten aanzien van onze carrières. Natuurlijk zijn ons eigen belemmeringen niet het enige probleem als het gaat om de doorstroom van vrouwen naar de top, maar aan dit probleem kunnen we wel zelf wat doen! Dit vlot en goed geschreven boek van Vreneli Stadelmaier is heel praktisch van aard en laat zien waar we mee te dealen hebben als vrouw en hoe we ervoor kunnen zorgen dat de 30 procent vrouwen in de top niet langer een wens is, maar een feit wordt. Go for it girl!'

Roeli Pot, Global Expert Diversity&Inclusion Rabobank

'Worden wie je bent' gaat over leren en ervaren en dit boek kan daar zeker behulpzaam bij zijn. Ieder zijn eigen unieke pad. Je realiseert je bij het lezen van het boek dat het zo handig is om het niet allemaal gaandeweg te ontdekken. Hoe handig om er alvast eens over te lezen, het te herkennen en er dan ook daadwerkelijk iets mee te doen. Zoek rolmodellen op.'

Mr Marjolein ten Hoonte, Directeur Arbeidsmarkt en MVO, Randstad Groep Nederland bv

‘Wat een boek! Ik wilde dat ik zo’n boek had gehad toen ik aan mijn loopbaan begon. Ik deel alle inzichten. Het gezien worden bijvoorbeeld: ik dacht altijd dat mensen wel zagen hoe hard ik werkte, maar je moet ook laten zien en horen wat je wilt. Toen ik dat doorhad, ging het allemaal veel sneller. Een andere levensles is geweest dat je moet beginnen met het ‘managen’ van je baas. Hoe zit die persoon in elkaar, hoe krijg je zo snel mogelijk zijn vertrouwen en je vrijheid om dingen op jouw manier te doen, hoe kan je hem/haar helpen. En verder jezelf plezier doen met hulp thuis, met oppas regelen, met tijd voor jezelf. Het is mij gelukt en ik had niet eens een man thuis... met mijn twee meiden vormden we een superteam :-)'

Caro van Eekelen, SVP Talent & Culture Transformation, Accor Hotels

'Leuk boek! Herkenbare situaties en direct toepasbare tips!'

Lisa Oostenbrink, Co-assistent, Leiden University Medical Centre, 24 jaar.

'Fantastisch boek! Er staan ontzettend veel nieuwe tips en manieren om jezelf te presenteren in die ik direct wil toepassen. Punten die voor mannen vanzelfsprekend lijken, maar die ik zelf nooit zou bedenken. Ik voel mij nu voorbereid op carrièrevalkuilen en zal nu in deze moeilijke situaties niet snel over mij heen laten lopen! (Maar dit juist tactisch en succesvol afhandelen)'

Marie de Groot, student Industrial Design Engineering, TU Delft, 21 jaar

‘Dit boek is een must voor ambitieuze jonge dames die een goede start willen maken in hun eerste baan of juist een sprong vooruit willen maken tijdens hun loopbaan. Het is in vele opzichten een eyeopener en een spiegel om te zien hoe jij jezelf als young female professional profileert en te ontdekken waar je nog vooruitgang kunt boeken. Makkelijk leesbaar, boordevol tips en voorbeelden; het is alsof je door de letters wordt gecoacht. Absoluut aanbevelenswaardig.’

Maria Schoenmakers LL.M., Business Consultant Contracting, NS Financial Services Company Ltd., 27 jaar

‘Wat een fantastische boek heeft Vreneli weer geschreven. Echt een hele mooie aanvulling op de managementliteratuur voor vrouwen. Wat mij persoonlijk heel erg aanspreekt (en wat ik vaak mis in dit soort boeken) is het stuk geschiedenis waar Vreneli ook aandacht aan besteedt. Wat mij betreft een ‘must’ voor alle vrouwen die net beginnen aan hun eerste baan. Een gemiste kans wanneer je dit boek niet vooraf leest. Sterker nog, als je aan je eerste baan begint zonder dit boek te lezen dan loop je het risico dat je voor een te laag salaris gaat starten. En je wil niet weten hoeveel geld je dan misloopt nu en in de toekomst…’

Monic Buhrs, In Touch women resource management BV, mede auteur van onder meer de bestseller ‘Stratego voor vrouwen’ en ‘Vrouwen bluffen niet’

‘She's Smart bevat waardevolle tips en inzichten. Het leest als een trein, maar is ook handig als naslagwerk bij specifieke onderwerpen en situaties.’

Mr. Marieke Faber, advocaat, NautaDutilh, 28 jaar

Voorwoord bij herziene uitgave

Van het boek Yes She's Smart, de eerste editie van deze uitgave, zijn op het moment van schrijven zo’n 2.000 exemplaren verkocht. En dat is veel te weinig. Want de doelgroep van dit boek is alle ambitieuze jonge vrouwen die aan het werk zijn of gaan, en dat zijn er vele honderdduizenden. De kennis en ervaring die mijn generatie heeft opgedaan op het gebied van het werken in een van oudsher door mannen gedomineerde werkomgeving, het klassieke rolpatroon en seksisme is zo waardevol voor jonge vrouwelijke professionals. Dit boek maakt die kennis beschikbaar en daarom moeten ze het eigenlijk allemaal lezen!

Maar dat is niet de reden voor een herziening en verandering van de titel.

We hebben van de ondertitel de titel gemaakt, omdat ons was gebleken dat die de jonge vrouwen van nu enorm aanspreekt. Bovendien dekt die titel veel meer de lading van het boek.

Ik heb ook de inhoud van het boek up-to-date gemaakt. Zo wordt er meer dan in de vorige editie ingegaan op seks op de werkvloer, en alle #metoo-dingen die daar ook bij kunnen spelen. Hoe ga je daarmee om is de centrale vraag.

Ook heb ik in het hoofdstuk over de work-lifebalance inzichten uit de topsport toegevoegd. De kennis die we uit de topsport verkrijgen, bijvoorbeeld over mindset, zijn ook toepasbaar op het leven van jonge ouders.

In de vorige uitgave stonden QR-codes naar allerlei achtergrondinformatie en testen. Die heb ik eruit gehaald. Alle info is nu te vinden op de website van Vreneli-Stadelmaier.nl en is toegankelijk voor iedereen.

Vréneli Stadelmaier,

Maart 2019

Voorwoord

Yes, She’s Smart.
You’re smart!

Je bent een jonge vrouw en je hebt je opleiding (bijna) afgerond. Dat is een geweldige prestatie. Proficiat!

En nu sta je wellicht te popelen om aan het werk te gaan? Of weet je nog niet zo goed wat je nu moet gaan doen? Dan is dit een boek voor jou!

Als je van mening bent dat je niet voor niets hard gewerkt hebt voor dat papiertje, lees dan verder. Maar als je denkt: mmwwahh, doe mij een willekeurig baantje, ik word straks toch moeder, dan kun je dit boek beter aan een ambitieuzere vriendin weggeven.

Als je denkt: die anderhalve ton die de Nederlandse belastingbetaler in mijn opleiding heeft gestoken en al dat geld dat mijn ouders en ikzelf daarvoor hebben opgehoest, was fijn. Dankzij dat geld heb ik een leuke arts, advocaat of ingenieur aan de haak geslagen, de investering is wel terugverdiend, dan kun je dit boek ook beter niet lezen.

En als je vindt dat emancipatie onzin is, dat vrouwen achter het aanrecht horen en verantwoordelijk zijn voor de kinderen, tja, dan is dit boek ook voor jou niet zo geschikt.

Geef het weg, verbrand het voor mijn part ritueel, maar stop met lezen!

MOOI, DAN ZIJN WE NU ONDER ONS.

Dat is meteen een van de dingen die ik je mee wil geven: verspil geen tijd en energie aan mensen die tegen je zijn. Die vasthouden aan hun eigen, vaak conservatieve ideeën. Je overtuigt ze waarschijnlijk toch niet. Laat gaan en richt je op diegenen die het wél met je eens zijn. Probeer die groep groot en sterk te maken. Dan krijg je uiteindelijk voor elkaar wat je wil.

Dit boek is speciaal geschreven voor jou. Want je bent talentvol, je hebt een mooie opleiding (bijna) afgerond of je bent net aan je eerste echte baan begonnen.

Je wil wat met je talent doen. Voor jezelf, en voor de maatschappij. Je wil je eigen geld verdienen zodat je niet afhankelijk bent van een partner of een uitkering, en verder bouwen aan een fijn leven.

Werk hoort daarbij. Leuk werk, werk met status, waarin je jezelf kunt ontplooien, waarin je bijleert, waarin je gezien wordt, waarin je goed of de beste kunt zijn, en waarmee je in je levensonderhoud kunt voorzien, is een van de essentiële onderdelen van een fijn leven.

Dat begint bij het vinden van een leuke baan, zodat je een lekkere start van je carrière kan maken. Een leuke baan, waarin je kunt laten zien wat je in huis hebt en waarmee je een mooi salaris verdient, die krijg je niet zomaar. Daar moet je wel wat voor doen. Je zelfbeeld en zelfvertrouwen zijn daarbij belangrijk, maar ook personal branding, netwerkvaardigheden en onderhandelingstechnieken.

Vervolgens moet je leren hoe je in die baan excelleert. Daar hoort bij dat je leert je vrouwelijke wapens in te zetten, dat je leert hoe je om kunt gaan met masculiene machtsspelletjes, en dat je leert zichtbaar te maken wat jouw kwaliteiten en toegevoegde waarde zijn.

Tot slot is het belangrijk dat je werkt aan een goede work-lifebalance, waardoor je gelukkig kunt zijn in het beste wat het leven je te bieden heeft: fijn werk en een fijn privéleven. Je kunt wél alles hebben, een gezin én een carrière. Als je maar de juiste keuzes maakt. Door de juiste partner te kiezen en door goede afspraken te maken over de taakverdeling, ook als er kinderen komen, door uit te besteden en te delegeren, kun je voorkomen dat je toch uiteindelijk in een ‘willekeurig baantje’ belandt waarin je talenten niet tot hun recht komen. En dat zou jammer zijn, toch?

SOFTSKILLS

Daar gaat dit boek over. Over hoe je die leuke baan vindt, hoe je in die baan excelleert, en hoe je een goede work-lifebalance krijgt en houdt, ook als er kinderen komen, en hoe je met stress om kunt gaan. Het gaat dus niet over de inhoud van je vak, maar over de softskills, dat wat ze je niet leren op school of op de universiteit. Onder softskills verstaan we 'een verzamelnaam voor de persoonlijke eigenschappen, sociale vaardigheden, communicatieve vaardigheden, taalvaardigheid, persoonlijke gewoonten, vriendelijkheid en het optimisme die kleur geven aan de relaties met anderen'.

Weet wel nog even dit: in dit boek praat ik generaliserend over mannen en vrouwen. Natuurlijk geldt niet alles voor alle mannen en alle vrouwen. Sommige dingen zul je herkennen en andere dingen totaal niet. Dat is niet meer dan logisch. Ik schrijf over de grote lijnen en wanneer ik steeds moet zeggen ‘er zijn mannen die’, en ‘veel vrouwen doen’, wordt het een onleesbaar boek.

Soms ben ik, ook omwille van de leesbaarheid, een beetje ‘schooljuf’, ‘de juf vertelt’. Dan kan het wat belerend overkomen. Maar dan put ik uit mijn kennis en ervaring, en dan is dat toch de kortste en bondigste manier om de boodschap over te brengen. Dat vergeef je me vast wel!

In dit boek kom je veel voorbeelden uit de praktijk tegen. Voorbeelden uit mijn eigen leven en dat van mijn cliënten, vriendinnen en dochters. Het spreekt voor zich dat ik omwille van de privacy personen en omstandigheden heb geanonimiseerd en aangepast. Een voorbeeld dient immers uitsluitend ter illustratie van hetgeen ik wil zeggen. Elke gelijkenis met bestaande personen, gebeurtenissen, activiteiten, of namen van personen berust dus op louter toeval.

TESTEN, INFORMATIE, WORKSHOP EN MEER

In dit boek verwijs ik af en toe naar testen die je kunt doen, naar extra informatie of naar een workshop voor een optimale werk-privébalans. Al die informatie is te vinden op de website Vreneli-Stadelmaier.nl, bij de informatie over dit boek.

Neem dan meteen ook een abonnementje op onze nieuwsbrief SheNews, met nieuws over vrouw & werk, uit binnen- en buitenland. Kost je niks en zo blijf je op de hoogte.

We zullen op de website ook regelmatig nieuwe tests, video’s en andere informatie met je delen.

Ik hoop je met dit boek en de website de gereedschapskist aan te reiken om de volgende stappen in je leven te kunnen zetten. Je komt na je afstuderen in een wereld terecht die anders is dan je tot nu hebt meegemaakt. Een wereld waarin andere mores en codes gelden, andere spelregels. Voor de meeste mannen zijn die codes en spelregels gesneden koek, het zijn namelijk hún codes en spelregels. Maar voor ons vrouwen valt er nog wel wat te leren. Je zult in dit boek veel uitleg, tips en tricks, leestips, video’s en handvatten vinden, zodat je weet hoe het werkt in jouw organisatie, ervoor kunt kiezen om wel of niet mee te doen aan de heersende codes en spelregels, en daarbij ook nog gewoon een leuke vrouw te blijven.

Want uiteindelijk wil je gewoon een leuk en gelukkig leven. Ik hoop dat dit boek je daarbij kan helpen.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1.HET GAAT BEGINNEN!

De tachtig-twintigregel

Feedback

Zelfvertrouwen

Meisjes hebben relaties

Krabbenmandeffect

One of the guys

Even een lesje geschiedenis

2.JE EERSTE BAAN

Ambitie

2.1.Wat voor baan zoek ik?

Focus

2.2.1.De kans op mijn droombaan is nihil

2.1.2.Ik vind zoveel leuk

2.1.3.Wie zit er nu op mij te wachten?

Gedachten zijn niet solide

2.2.Zelfvertrouwen

Impostor syndrome

2.3.Personal branding

2.3.1Verpakking

2.3.2Gedrag

2.3.3Taalgebruik

2.4.Het sollicitatieproces

2.4.1.De inhoud

Feedback vragen

2.4.2.De procedure

Orerende mannen

2.4.3Salarisonderhandelingen

Voorbereiden

Nee is het begin van een onderhandeling

3.EXCELLEREN IN JE BAAN

3.1.Maak een plan

Topsport op de Zuidas

Persoonlijk statuut

3.2.Regel hulptroepen

De boekhandel

Hulptroepen, hoe kom je eraan?

Netwerken

3.3.Work hard and smart

Masculiene organisatie

Spelregels

Het spel

4.HET STRATEGISCHE SPEL

Bluffen

4.1.De spelers

Het Enneagram

Kernkwadranten

Godinnen

Stratego voor vrouwen

4.2.Het speelveld

Gouden regels

Zij eruit of ik eruit?

Piramidetheorie

Macht

Aardig gevonden worden

Dunning-Krugereffect

Zeuren helpt niet!

Wat doe je, doe je mee of haak je af?

4.3.Jouw wapens

4.4Seks

#metoo

#metoo voorkomen

Seksisme

Dominantie technieken

5.WORK-LIFEBALANCE

5.1.Kies de juiste partner

Vind een partner

Rollenpatroon

Narcisme

Master of the universe

Moderne mannen

Equality-test

5.2.Maak keuzes

Triple burden

We doen het zelf

Overleven

Vrouwenmaffia

Olifantenhuid kweken

TOP werk-privébalans

Rollen in je privéleven

Niet mee bemoeien

Nee-zeggen

5.3.Maak afspraken

Keukentafelgesprek

5.3.1.Stap 1: Ambities, prioriteiten en wensen

5.3.2.Stap 2: Beschikbare tijd

5.3.3.Stap 3: Concrete taakverdeling

5.3.4.Stap 4: Conclusies en afspraken

5.4Kinderen

5.5Zwangerschapsverlof

Ouderschapsverlof

Brede School

Ver-van-je-bedshow?

6.STRESS

Acceptatie

Stress

Cortisol

Vrouwen willen aardig zijn

Burn-out

Resetten

6.1.Slapen

Slaapritueel

6.2.Mediteren

Baas in eigen brein

Rolmodellen bepalen je werkdruk

Meditatieles

6.3.Sporten

6.4.In de natuur zijn

6.5.Iets doen wat je graag wil doen

7.EEN FEMINISTISCH SLOT

Begin bij één ding

Betere wereld door jou

Leukste baan ter wereld

Veertigplusvrouwen zijn de verloren generatie

Dankwoord

Noten

Theatercollege

F*ck die onzekerheid

Over de auteur

Cases en tips uit de coachingspraktijk van SheConsult

SheMedia

SheNews

In de webshop

Inleiding

Voordat we aan de slag gaan, is het goed om mezelf even voor te stellen. Ik ben Vreneli Stadelmaier, geboren in 1962 in Nijmegen. Opgegroeid als oudste, met twee jongere broers in een echt ondernemersgezin. Ik heb bedrijfskunde gestudeerd in Groningen en ben na mijn afstuderen blijven hangen bij het bedrijf waar ik ook mijn afstudeeropdracht had gedaan, Kluwer. Tijdens mijn studententijd heb ik ook mijn eerste echtgenoot leren kennen, een ambitieuze jurist. Daarmee ben ik in 1987 getrouwd en samen hebben we drie gezonde kinderen gekregen.

Toen ik ruim een jaar bij Kluwer werkte, werd ik gevraagd om leidinggevende te worden op de marketingafdeling van een klant van ons, een verzekeraar. Die kans greep ik met beide handen aan. Ik ontwikkelde me daar breed, kwam in de pool van high potentials, werd projectleider van een belangrijk ICT-project en werd voorzitter van de ondernemingsraad. Vervolgens heb ik de overstap gemaakt naar de non-profitsector, een thuiszorgorganisatie, waar ik verantwoordelijk werd voor het vastgoed, de facilitaire dienst, ICT, financiën en de commerciële poot van het bedrijf. Uiteindelijk heb ik daar na vier jaar ontslag genomen wegens een integriteitsconflict; ik was het absoluut niet eens met de koers die mijn twee collega-directeuren wilden gaan varen.

Toen kwam ik, hoogzwanger van de tweede, thuis te zitten. Na de geboorte van onze dochter en na een verhuizing wilde ik weer aan de bak, maar toen bleek ik weer zwanger te zijn. Dat kindje werd dood geboren. Na nog twee mislukte zwangerschappen kwam er na drie jaar gelukkig nog een gezond kind.

In die periode zijn mijn toenmalige man en ik ook voor onszelf begonnen, omdat we de klantenkring van een klein bedrijf konden overnemen. Zo begonnen we op de zolderkamer een bedrijf dat al heel snel zeer succesvol werd.

Na een paar jaar wilde ik meer de diepte in en ging ik een coachopleiding doen. De bedoeling was dat ik een coachtak aan ons bedrijf ging hangen. Mijn echtgenoot (toen 45 jaar) had echter andere plannen. Hij wilde maar één ding, en dat was mij inruilen voor een jonger exemplaar. Het maakte niet uit wie of wat, als ze maar onder de dertig was. Een typisch geval van midlifecrisis dus. Dat betekende het einde van ons huwelijk, en van onze samenwerking in het bedrijf. Ik ging verder met mijn coachingsbedrijf en startte al snel met SheConsult, omdat ik zo veel vrouwen ontmoette die tegen dezelfde dingen aan waren gelopen als waar ik in mijn carrière last van had gehad.

Toen ik in 1987 afstudeerde was ik er echt van overtuigd dat ik nog zou meemaken dat topposities in gelijke mate door mannen en vrouwen zouden worden ingevuld. Grote bedrijven hadden daar programma’s voor, het onderwerp stond volop in de belangstelling, er waren vrouwennetwerken, kortom, dat ging gebeuren. Dachten we toen. En ik deed er volop aan mee, zat in het bestuur van een vrouwennetwerk, hield lezingen in het land, en was uitermate ambitieus.

En toen, na mijn scheiding in 2005, was het alsof ik wakker werd. Wat was er gebeurd met mij, en met mijn ambitie? En wat was er van die verwachting die we allemaal hadden eind tachtiger jaren uitgekomen? Niks. Helemaal niks! Nog steeds doen vrouwen niet mee op die plekken in de samenleving waar de belangrijke beslissingen genomen worden. Nog steeds verliezen vrouwen ergens in hun carrière hun ambitie. Nog steeds is er sprake van seksisme op de werkvloer, en onbewuste vooroordelen die nadelig zijn voor vrouwen. En nog steeds lopen vrouwen in hun werk tegen belemmeringen aan, dezelfde belemmeringen als waar ik ooit tegenaan gelopen ben. Maar ondertussen ben ik wel moeder geworden, moeder van twee zonen en een dochter. En ik ben hertrouwd met een leuke vent, vader van een zoon en een dochter. Een man die naast zijn eigen ambities ook enorm ondersteunend en stimulerend is naar mijn ambities. Hij is mijn sparringpartner, spindoctor, luisterend oor en marketeer. Samen delen we de zorg en het huishouden.

Ik wil dat mijn dochters wél meedoen. Ik wil dat ze hun ambitie behouden en niet gefrustreerd raken, zoals ik was. Ik wil dat ze gewoon lekker hun werk kunnen doen, en hun talenten maximaal kunnen ontplooien. Zodat we een samenleving krijgen waarin mannen en vrouwen gelijkwaardig zijn, waarin we samen, op alle niveaus, de beslissingen nemen, verantwoordelijkheden hebben en taken uitvoeren. Want dat is een samenleving waarin iedereen kan floreren. En dat wil ik voor mijn dochters, én voor mijn zoons.

Maar mijn zoons ervaren geen probleem. Ze zijn namelijk mannen. Van oudsher zijn zij de superieure partij in onze samenleving. In de jaren vijftig was de man nog officieel hoofd van de huishouding en moest je als vrouw doen wat hij zei.

Je diende je als vrouw bescheiden op te stellen en altijd op de achtergrond te staan. Dienend aan de man. Het huishouden? Dat is vrouwenwerk. En nog steeds denken we bij een leider aan een man. Nog steeds verdienen vrouwen zeventien procent minder voor exact hetzelfde werk. Nog steeds staan studies met veel vrouwelijke studenten, bijvoorbeeld marketing en communicatie of talenstudies, minder hoog aangeschreven dan typische ‘mannenstudies’ zoals natuurkunde of elektrotechniek.

Dus mijn zoons krijgen carrière-technisch gezien alle kansen, ze hebben de wind mee. Behalve als ze minder willen werken, zorgtaken willen vervullen, of een keer geëmotioneerd raken. Dan zijn het mietjes (ook zoiets: een scheldwoord omdat je feminiene kwaliteiten hebt, huh?!). Maar in professionele organisaties worden mannen bij voorbaat al als competent gezien. En vrouwen moeten eerst bewijzen dat ze competent zijn, voordat dat van ze gezegd wordt.

Mijn dochters zullen er dus harder voor moeten werken dan mijn zoons. En dat is op zich al oneerlijk. Maar daar kan ik weinig aan veranderen. Waar ik wel wat aan kan veranderen, is hoe ze werken. Mijn dochters kunnen namelijk slimmer werken. Niet harder, maar slimmer. En daar is dit boek voor. Om mijn dochters, en alle dochters van Nederland en België, te leren hoe ze niet harder, maar slimmer kunnen werken.

Ik ben nu tien jaar professioneel bezig met het onderwerp vrouw en loopbaan. Ik heb in die jaren honderden vrouwen gecoacht en getraind. Ik heb (bijna) alles gelezen wat er gepubliceerd werd over vrouwen en carrière; ieder boek, ieder wetenschappelijk onderzoek heb ik gezien. Ik ben naar conferenties geweest, symposia, netwerkbijeenkomsten. Ik heb hierover gesproken met beleidsmakers, politici, diversity-officers, HR-managers, topvrouwen en topmannen, en gewone mannen en vrouwen die proberen een fijn leven op te bouwen.

Met SheConsult heb ik een netwerk van online platforms opgebouwd, zoals SheNews.nl – een online magazine over vrouw en werk met ruim zesduizend abonnees – en AlleVrouwenNetwerken.nl. Ik heb een uitgeverij genaamd SheMedia opgericht en een boek geschreven over het impostor syndrome, F*ck die onzekerheid.

Voor mijn inspanningen heb ik de Joke Smitprijs 2015 gewonnen en mag ik mij Feministe des Vaderlands noemen.

Alles wat ik professioneel weet over vrouwen en werk, en wat ik geleerd heb uit mijn eigen ervaringen, miskleunen, barrières en tegenslagen (zowel zakelijk als privé) heb ik samengevat in dit boek.

Een handboek, een gids voor dochters.

Voor Young Female Professionals, voor jou dus!

Opdat je niet harder, maar slimmer gaat werken.

Work smarter, not harder!

1 / HET GAAT BEGINNEN!

Zo, het zit erop! Gefeliciteerd!

Nu gaat het beginnen, het échte leven van een volwassen vrouw. Toen ik dat zei tegen Sanne, een jonge vrouw die ik begeleid in haar zoektocht naar werk, begon ze te lachen. ‘Een volwassen vrouw’, zo zag ze zichzelf toch echt niet. Nee, ze vond zichzelf meer een meisje, een meid. Zelfs het woord ‘jonge vrouw’ vond ze niet zo op haar van toepassing. Terwijl dat natuurlijk wel zo is. Vanaf je achttiende ben je een jonge vrouw, volwassen ook. En als je jezelf niet zo ziet, dan wordt het de hoogste tijd. Ga maar eens voor de spiegel staan en kijk naar jezelf. Je bent een volwassen vrouw.

Je bent niet meer afhankelijk van je ouders of studiefinanciering (voor zover je die nog kreeg), je moet nu zelf je broek ophouden.

Realiseer je daarom dat je nu terechtkomt in een wereld die anders werkt dan de wereld waarin je tot nu toe vertoefd hebt. Misschien heb je al wel gewerkt of stage gelopen. Maar je eerste ‘serieuze’ baan is toch anders.

Zolang je nog studeert is het leven vrij overzichtelijk. Je moet je punten halen, je scriptie schrijven, en als je daar maar hard genoeg aan werkt, dan lukt dat wel. Stapje voor stapje kom je dan dichter bij je einddoel, je diploma. Daar zijn wij vrouwen heel goed in, in stapje voor stapje doen wat nodig is om zo bij het gewenste resultaat te komen. Helaas werkt carrière maken niet zo. Daar gaat het om gezien worden, om zelfvertrouwen uitstralen en om grote stappen zetten. Ja, hoor ik veel vrouwen zeggen, maar ik hoef niet zo nodig carrière te maken, ik wil gewoon leuk werk doen. Werk waarin ik me kan ontwikkelen, met leuke collega’s en werk dat nuttig is. Maar dat is óók carrière maken. Als jij je wil blijven ontwikkelen, met leuke mensen wil blijven samenwerken en werk wil doen dat nuttig is, dan zul je stappen moeten zetten, dan zul je carrière moeten maken, want na twintig jaar hetzelfde werk doen ben jij echt niet blij meer, hoe leuk dat werk ook was.

Over het algemeen associëren we carrière maken met ambitie, met haantjesgedrag, met mannen in te dikke bmw’s en protserige polshorloges. Maar ambitie is ook: eruit willen halen wat er in jou zit, je talenten maximaal ontplooien, echt van betekenis willen zijn voor de organisatie of de wereld. En volgens mij wil je dat wel!

Overigens, als jij wel die te dikke bmw en dat grote horloge wil: dat kan ook. Sterker nog, ik zou zeggen: ga ervoor!

DE TACHTIG-TWINTIGREGEL

Maar hoe werkt carrière maken dan? Natuurlijk is het belangrijk dat je inhoudelijk goed bent. Let op: ik zeg goed. Ik zeg niet perfect.

JOJANNEKE was in haar eerste baan juridisch adviseur bij een grote multinational. Ze had veel te doen. Haar baas was behoorlijk veeleisend en gaf haar veel werk. Hij vond wel dat ze een beetje langzaam was. Maar ja, een juridisch advies moet toch honderd procent kloppend en volledig uitgewerkt zijn? En daar had ze toch echt wel wat tijd voor nodig. Ze had zoveel werk dat ze het niet in de veertig uur die ze werkte voor elkaar kreeg. Dus werkte ze veel meer, soms wel zestig of zeventig uur per week. Haar vriend klaagde dat ze nooit tijd had en zelf vond ze het eigenlijk ook wel een beetje veel. Haar zelfvertrouwen begon eronder te lijden, want ze zou het toch in veertig uur moeten kunnen... Kennelijk was ze toch niet zo goed. Stel je voor dat haar baas erachter zou komen dat ze er zoveel tijd voor nodig had…

De vraag is natuurlijk of alles altijd honderd procent goed moet zijn. Is tachtig procent misschien soms ook goed genoeg? Mag het ook ‘bij benadering’ of ‘in grote lijnen’ zijn? Soms is het belangrijker dat je snel iets ongeveer weet, in plaats van langzaam precies. Dat kan per organisatie verschillen, maar het zou zomaar kunnen dat dit voor Jojannekes organisatie geldt, gezien de feedback dat ‘snel en ongeveer’ goed genoeg is. En de algemene stelregel is: de laatste twintig procent van je werk kost je ongeveer tachtig procent van je tijd.

FEEDBACK

Voor veel vrouwen is feedback lastig. Je bent gewend, vanuit je studie, dat je iets voorbereidt en dan concrete feedback krijgt in de vorm van een cijfer, waarmee je kunt bepalen of je het goed genoeg had voorbereid. In de echte wereld werkt dat niet zo. Daar krijg je meestal geen feedback, of hooguit hele vage feedback. Tenzij het echt bagger is, dan hoor je het ook.

Mannen denken: zolang ik niks hoor, is het goed genoeg² en hoor ik dat het goed is, dan is het geweldig en dan laat ik dat de hele wereld weten!

Mijn dochter kwam laatst met een voorbeeld hiervan aan: ‘Een vriend van mij komt elke keer ‘s ochtends veel te laat bij zijn commissie aankakken. Ik vraag hem steeds 'Vinden ze dat niet erg? Ik zou het echt irritant vinden als iemand telkens zo laat is.' Zegt hij: 'Neuh, we hebben afgesproken: liever iets te laat en productief dan op tijd en onproductief. En zo werk ik harder.' En precies nadat-ie dat zei, belde zijn vrouwelijke commissiegenootje heeeel boos op: 'Waar blijf je nou?! Je bent wéér veels te laat! Dit kan niet! Blabla'.’ Mijn dochter kon er gelukkig heel hard om lachen.

Voor vrouwen werkt feedback anders. We weten uit onderzoek dat vrouwen sowieso vagere feedback krijgen dan mannen.³ Deze vage feedback laat vrouwen weten dat ze goed presteren, maar vertelt er niet bij welke acties precies gewaardeerd worden:

‘When we analyzed a sample of performance evaluations of men and women across three high-tech companies and a professional services firm, we found that women consistently received less feedback tied to business outcomes. The vague feedback lets women know they are generally doing a good job, but it does not identify which specific actions are valued or the positive impact of their accomplishments. We also learned that vague feedback is correlated with lower performance review ratings for women — but not for men. In other words, vague feedback can specifically hold women back.’

Hoe preciezer je weet op welke punten je kunt verbeteren, hoe beter dat is voor je zelfvertrouwen.

Maar er is nog iets anders met feedback. Goede feedback wordt gesandwicht. De onderste boterham is dan het goede nieuws, het beleg is het slechte nieuws, en de topboterham is weer goed nieuws. Mannen horen alleen het brood, dus twee keer goed nieuws, en gaan dan vol zelfvertrouwen weer aan de slag. Vrouwen horen alleen het beleg, het slechte nieuws. Combineer dat met een ijzersterk geheugen (dat hebben vrouwen namelijk), en je snapt dat vrouwen tien jaar later nog wakker liggen van een feedbackgesprek.

Wat kun je hieruit leren?

1.Experimenteer met tachtig procent is goed genoeg.

2.Geen nieuws is goed nieuws. Wees er blij mee.

3.Als je feedback krijgt, vraag dan om concrete feedback.

4.Hoor ook ‘het brood’ en wees blij met twee keer goed nieuws.

ZELFVERTROUWEN

Oké, we duiken nu meteen de inhoud in. We waren bezig met hoe carrière maken dan wel werkt. Ik zei dat inhoud natuurlijk belangrijk is. Maar het gaat niet om de inhoud alleen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat zelfvertrouwen belangrijker is dan competentie.⁴ Zelfvertrouwen uitstralen is een van de belangrijkste eigenschappen die nodig zijn om dingen voor elkaar te krijgen in organisaties en om carrière te maken.

Nu is dat voor vrouwen een lastig ding. Een vrouw met veel zelfvertrouwen is cultureel gezien not done. Zo’n vrouw wordt namelijk al heel snel als arrogant gezien. Daar moet ik even wat over uitleggen.

Mannen en vrouwen worden verschillend opgevoed, door hun ouders en ook door de samenleving. Niet expres, dit gaat meestal geheel onbewust. Al vanaf het moment dat bekend is of een foetus in de baarmoeder een jongetje of een meisje is, praten de aanstaande ouders anders tegen een jongetje dan tegen een meisje.⁵ Tegen een jongetje wordt in volzinnen gesproken, op een lage toon. De meisjesfoetus krijgt korte zinnetjes op een hoog toontje, met meer woorden die emoties vertolken, te horen. Als een jongetje wanneer hij drie is dan een stoere brandweerauto krijgt, en het meisje een roze stofzuiger (sla de folder van een willekeurige speelgoedwinkel er maar op na), dan wordt dit rolpatroon alleen maar bevestigd. Dit komt natuurlijk niet alleen door de folder van die winkels, maar ook doordat kinderen hun moeder met een stofzuiger zien en hun vader het dak op zien klimmen om de bal te pakken. Vader doet de stoere, enge dingen, en moeder niet.

MEISJES HEBBEN RELATIES

De Amerikaanse sociolinguïst Deborah Tannen heeft veel onderzoek bij kleuters en kleine kinderen gedaan, naar communicatieverschillen tussen jongens en meisjes.⁶ Uit een van haar onderzoeken bleek dat jongens veel meer samen dingen doen, liefst een spel met een competitief element, en meisjes veel meer praten, rollenspellen spelen: ‘Ik was de juf en jij was het kind’.

Jongens groeien dus op in competitie met elkaar. Ze kennen hun plek in de groep, op de statusladder. Jongens die goed zijn in sport scoren bijvoorbeeld hoog. Meisjes groeien op in relatie met elkaar: ze zijn onderdeel van een groep en iedereen is gelijk. De relatie is het belangrijkste, en hun communicatie is erop gericht die relatie op te bouwen en te onderhouden. Gelijkwaardigheid is daarbij belangrijk; ze doen hun best om er allemaal hetzelfde uit te zien en hetzelfde te doen.

KRABBENMANDEFFECT

Dat bij de groep willen horen betekent dat je je eigen belang nooit boven dat van de groep stelt. Dat je nooit zal ‘opscheppen’, want daarmee plaats je jezelf boven de groepsleden en loop je het risico op uitsluiting. Dit is het ‘krabbenmandeffect’. Als je allemaal levende krabben in een rieten mand doet, zal er nooit een krab uit de mand klimmen, omdat ze elkaar steeds weer terug de mand in trekken. Met vrouwen is dat net zo: als een vrouw uit de mand dreigt te klimmen, bijvoorbeeld door carrière te maken, zijn andere vrouwen er als de kippen bij om haar publiekelijk weer naar beneden te halen.

Mijn dochter, die dit boek uiteraard heeft meegelezen, kwam met een mooi voorbeeld uit haar studententijd: ‘Dit gebeurt heel veel op onze studentenvereniging. Als iemand uit onze club wordt gevraagd voor een commissie, gaan andere vrouwen snel roddelen over dat ze arrogant is geworden, dat ze geen gedag meer zegt, dat ze geen tijd meer heeft voor ons, dat ze cool doet of dat ze dik geworden is door al dat bier drinken met die commissie. Echt erg.’

Kortom, teveel zelfvertrouwen is gevaarlijk voor vrouwen. Het kan leiden tot uitsluiting en dan hoor je helemaal nergens meer bij. Iedere vrouw die ik hierover gesproken heb heeft hier sinds haar kindertijd mee te maken gehad. Dat je beste vriendin ineens beste vriendin is met iemand anders en jou links laat liggen. Of dat je ineens niet meer bij een bepaald groepje hoort. Pijnlijke ervaringen, die je liever niet nog eens meemaakt. Dus wat leren vrouwen van jongs af aan? Om altijd aardig te zijn, om nooit nee te zeggen en om andere vrouwen naar beneden te halen. Dan loop je immers het minste risico.

ONE OF THE GUYS

En hoor je nergens bij, realiseer je dan dat je ook nooit ‘one of the guys’ zult worden. Ook al lijkt het misschien wel zo, het gaat nooit gebeuren. Je bent nu eenmaal een vrouw. Ten eerste gedragen mannen zich anders als er een vrouw bij is, ook al is die vrouw heel vertrouwd. Daarnaast zul je altijd harder je best moeten doen dan een man. Uit Zweeds onderzoek weten we dat vrouwen tweeënhalf keer meer moeten presteren om dezelfde reputatie te krijgen als een man. Plus: mannen nodigen makkelijker elkaar uit voor een lunch of een borrel, dan een vrouw. Zeker als je een jonge, aantrekkelijke vrouw bent. En voor jou is het ook lastiger om een man uit te nodigen. Hoe doe je dat zonder dat er iets van gedacht wordt? Mijn advies is: gewoon doen. En je niks aantrekken van wat anderen denken. Stel je professioneel op. Zoek een zakelijke omgeving op, bij voorkeur rondom lunchtijd, praat niet te veel over privézaken (ook niet over zijn privézaken) en al helemaal niet over seks. Als jij je zakelijk opstelt, dan voelt de ander dat prima aan. En zo niet, beschouw het als een compliment maar bedank vriendelijk voor de eer. Zeg dat je hem zeer waardeert als collega maar niets van plan bent (of iets soortgelijks).

JOYCE was net benoemd tot financieel directeur van een goedlopend industrieel bedrijf. De directie had de goede gewoonte om een keer per jaar met elkaar de hei op te gaan om de strategie te bespreken en de lijnen voor het komende jaar uit te zetten, zo werd Joyce verteld. Het heiweekend werd gepland en de vijfkoppig directie, Joyce en haar vier mannelijke mededirecteuren, zouden een lang weekend naar Schotland gaan. De avond voor vertrek werd Joyce gebeld door de voorzitter van de directie. Of ze thuis wilde blijven, ‘want eigenlijk gingen ze allemaal mannendingen doen en dat zou Joyce vast niet zo leuk vinden…’

Dit is misschien een extreem voorbeeld, maar ik heb in mijn jarenlange coachingspraktijk wel meer van zulke vreemde dingen gehoord. Salesteams waarbij alle mannen, ver van huis, nachtclubs en hoerenkasten bezochten. Zie daar als jonge vrouw maar eens mee om te gaan.

Hoe je het ook wendt of keert, je bent niet ‘one of the guys’. Probeer dat dan ook niet te worden en accepteer het gewoon. Dat maakt het leven een stuk simpeler.

Overigens, in zulke gevallen als hierboven: ga niet lopen moraliseren, maar zorg dat je op tijd op je hotelkamer bent zodat je nergens van weet en er dus ook niets van hoeft te vinden. Dat kun je prima ook van tevoren al aankondigen: ‘Jongens, wat jullie allemaal nog van plan zijn, ga lekker de bloemetjes buiten zetten, ik heb een goed boek bij me.’ En als jij het ook leuk vindt om de bloemetjes buiten te zetten, doe dan gewoon lekker mee. Of zeg: ‘Zullen we dan ook iets gaan doen waar ik als vrouw plezier aan beleef?'

EVEN EEN LESJE GESCHIEDENIS

Om carrière te maken (lees dus: om leuk, uitdagend en zinvol werk te hebben), is het belangrijk om competent te zijn en zelfvertrouwen uit te stralen. Competent zijn is voor ons vrouwen niet moeilijk, maar zelfvertrouwen uitstralen wel, omdat dat snel voelt als arrogant zijn, opscheppen en bluffen. En als vrouw dien je bescheiden te zijn, op de achtergrond te staan en je man te dienen. Ho ‘ns effe, hoor ik je denken. Dienend aan de man? No way!

Toch is het zo.