Geboren uit een roos

Tineke Aarts

Bonave Trilogie

© 2017 Tineke Aarts

Derde roman in de reeks Bonave-trilogie door uitgeverij Lemontree Books

Omslagontwerp: Thibaud Galvan

Foto’s voorzijde omslag: Merlin Gritter en dorp door Thibaud Galvan

Foto achterzijde omslag: Jacobus

Redactie: Ingrid Meurs, Anneleen Siebelink

Publiciteit & verkoop: Lemontree Books, Yvonne van Egmond

Illustraties: Alice Freytet

Vormgeving binnenwerk: Haags Bureau

Drukwerk: Wilco

isbn 978 90 825 1642 5 (boek)

isbn 978 90 825 1645 6 (e-book)

nur 301

Alle rechten voorbehouden

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van fotokopieën, microfilm, of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www. bonavetrilogie.nl

www.facebook.com/BonaveTrilogie/

Proloog

Het was 18 augustus 1944, dag van de bevrijding. Het gerucht ging dat de Gestapo met zijn gevreesde troepen uit Cahors vertrokken was, na wilde feesten waarbij alles kort en klein was geslagen, de laatste flessen leeggedronken, de archieven verbrand. De ergste collaborateurs waren gevlucht met de colonne auto’s en vrachtwagens die de stad verliet, nadat de telefoonlijnen waren doorgeknipt en telegraaflijnen onbruikbaar gemaakt. Op zorgvuldig verborgen radio’s kregen de dorpelingen de bevestiging: de uittocht was begonnen. In Frankrijk liep het Duitse leger op zijn laatste benen, verklaarden de Amerikanen. Er volgde een korte onderbreking van de uitzending en plots riep een stem: ‘Vive de Gaulle!’

Het was voorbij.

Niet veel later huppelden kinderen met geïmproviseerde vlaggetjes door de straten. ‘Vive de Gaulle!’ schreeuwden ze en toen iedereen dat gehoord moest hebben, waaierden ze uit over de velden en bospaden, sloegen met deksels op alles wat lawaai maakte om de bevolking die van elk contact met de wereld verstoken was, dat ongelofelijke nieuws te brengen. ‘Vive de Gaulle...’

Het was voorbij.

De mensen omhelsden elkaar, ze deelden uit wat ze nog in huis hadden aan snoepgoed. Een enkele voorbijkomende auto toeterde naar de kinderen die dansten en sprongen op hun zomerse sandalen, uit de ramen werd geroepen en gezwaaid.

Gaston kan naar huis komen als hij nog leeft... Het was de eerste gedachte van Fanny Bonave, toen zij door het openstaande raam het feestgewoel hoorde. Ze werkte in de dorpsherberg La Croix Blanche en dekte de tafels voor het dejeuner, hoewel er nauwelijks nog mensen kwamen: in juni was de chef-kok doodgeschoten. Rodolphe Dupont, een begrip in de culinaire wereld en een charismatische persoonlijkheid die op handen gedragen werd. Het dorp was in rouw om zijn dood en verkeerde nog in een schoktoestand door de onverwachte omsingeling van de bourg, de soldaten die dorpelingen uit hun huizen sleurden en de openlijke executie van Dupont en twee andere mannen op het plein waarbij velen als gijzelaars toe hadden moeten kijken.

Reizigers en mensen van buiten die Rodolphe Dupont slechts van naam kenden, kwamen nauwelijks nog naar de herberg en hoe moeilijk ook, toch ging het werk door, met de gasten, de Duitsers, het weinige personeel, de jonge weduwe Dupont, de kleine kern van helpers. Er was de organisatie van de bevoorrading, het koken, de distributie van het voedsel over de hoeves in de omgeving waar onderduikers zaten. Nu was dat allemaal voorbij, dacht Fanny. De Duitsers die alle kamers op de eerste etage hadden afgehuurd, ongeacht of ze aanwezig waren of niet, het afluisteren, het lastige Duits – ‘Jawohl, Herr Jensen, Sicher, Herr Jensen’ –, de infiltranten, de voedselbonnen, de droppings. Voorgoed voorbij...

Gaan we weer terug naar het normale leven? Fanny grijnsde om de gedachte, vroeg zich af wat dat betekende. Ze was hier in de oorlog begonnen toen ze zeventien was.

Pascal Bilandave, de sommelier van het hotel, hoorde het feestgedruis ook. Hij kwam vanachter de bar naar haar toe gelopen en omhelsde zijn verloofde. Beiden voelden nog geen blijdschap, hooguit opluchting. Ze zwegen en bleven innig in elkaars armen hangen. Ineens overviel hen de uitputting van het werk onder onmogelijke omstandigheden. De druk, de angst, de spanning... Ze konden hun wonden likken, weer hoop koesteren en wachten op de vermisten die hopelijk vlug terugkeerden. Iedereen zei dat de oorlog in Duitsland ook niet lang meer zou duren.

Buiten toeterde een auto aan één stuk door. Fanny en Pascal glimlachten onwillekeurig om de uitzinnige blijdschap die er heerste en kusten elkaar opnieuw.

‘Voorbij,’ zei Fanny werktuiglijk, ‘die ellende is voorbij. Ik kan het gewoonweg niet geloven.’

De deurbel bij de receptie rinkelde. Daniel Lagarde kwam door de gang de eetzaal binnenlopen. Ook hij was begin twintig, net als zijn vrienden Fanny en Pascal. Zijn pet hing achter op zijn hoofd door de haast waarmee hij van het veld naar La Croix Blanche was gehold. Pluizige graanaren plakten op zijn harige armen, het stofgruis bedekte zijn verheugde, verhitte gezicht. Hij bracht de zomerse geur van hooi mee, vermengd met de zurige geur van zweetdruppels onder zijn pet en witte hemd.

‘Hebben jullie het gehoord?’

Hij gaf Pascal twee zoenen en onmiddellijk zweefde Fanny door de lucht. Ze omhelsden elkaar uitbundig en eindelijk stroomden de tranen. Van blijdschap, van opluchting.

‘We zijn erdoorheen gekomen,’ riep ze ongelovig. ‘Ik durfde er niet meer op te hopen.’

‘Ja, er is een eind aan die gekte gekomen,’ bevestigde Daniel en hij hield haar lang vast.

‘Laten we dat vieren,’ riep Pascal, die zijn redenen had om een zucht van verlichting te slaken, want Fanny en Daniel waren in de problemen geraakt sinds een van de ergste collaborateurs uit de streek zijn intrek in de auberge genomen had. Deze Benoni hield Fanny constant in de gaten en chanteerde haar. Drie maanden geleden verdween hij – het werd te heet onder zijn voeten –, maar vorige week was hij ineens terug en beschuldigde haar van dubbelspel. Pascal was dodelijk bezorgd geweest, wist niet wat er zich had afgespeeld. Je vroeg nooit om bijzonderheden. Alles was strak georganiseerd, iedereen werkte op zijn eigen terrein en niemand wist meer dan strikt noodzakelijk was. Binnenkort zou hij de finesses wel te horen krijgen, dacht hij opgelucht dat het gevaar nu geweken was.

Pascal schonk een aperitief in en zwijgend hieven de vrienden het glas.

Niet veel later gebeurde het... Vliegensvlug... Geen van drieën had voorzien dat tal van dorpelingen reeds met de ‘hoe-verder-vraag’ bezig was. Ze hadden er geen moment bij stilgestaan dat er gestraft moest worden en wel onmiddellijk.

Opnieuw rinkelde de deurbel bij de receptie. Een groep mannen kwam in opgewonden toestand het restaurant binnengestormd onder leiding van Jean Giraud, de garagehouder die ze alle drie goed kenden. Ze droegen de verzetsband om hun armen, ook Jeans jongere broertje Hugues, amper zestien, Georges de hoefsmid, bekend om zijn drankzucht en klauwen van handen, Francis, een boer uit een gehucht verderop en een paar onbekende mannen.

‘Daar heb je ze,’ riep de aanvoerder driftig. ‘Het liefje van Benoni, zij heeft bloed aan haar handen.’

Jean greep haar vast en Fanny liet zich meevoeren. Angstig voor de drift en razernij die ze in hun stemmen hoorde. De schimpscheuten. ‘Vuile hoer... Smerige verraadster!’

Woorden als projectielen. Ze deden meer pijn dan de hardhandige greep van Georges die haar van Jean overnam en meesleurde naar de deur. Hugues trok aan haar haren. Waar brachten ze haar heen? Waarom zo heftig? Fanny was te verbouwereerd om te snappen waar het over ging. Wat bezielde Jean Giraud om zo binnen te vallen? Het liefje van Benoni? Waar had hij het over?

Fanny zag hoe Daniel protesteerde, hij werd met een vuistdag tegen de grond geslagen, uitgescholden, een rioolrat genoemd.

Pascal was te verbaasd om in te grijpen – het overviel hem ook. Hij had geen flauw benul van wat er gebeurde toen Jean hem een klap in zijn gezicht gaf en spuwde.

‘Tuig!’ riep hij. ‘Wij zullen jullie leren, het is over en uit voor jullie...’

De jonge sommelier zocht steun tegen de bar. Hij had het kapotgestoten glas nog in zijn hand.

Daniel krabbelde moeizaam omhoog, zijn schouder was uit de kom.

‘Zet dat neer... We gaan achter ze aan...’ bracht hij Pascal bij zinnen.

Mijn grootmoeder Fanny kreeg, zoals ik in archieven ontdekte, het lot van veel vrouwen: de symbolische straf voor de verloren eer van een natie die gefaald had. De bevolking voelde zich misleid door het regime van Vichy, was op het verkeerde been gezet: dat van de militie, mannen uit het volk die de Duitsers hielpen bij de uitvoering van hun terreurregime. Haar rondgang op de schandkar; een oude trekbak die achter een tractor door de straten gereden werd, het met houtskool getekende hakenkruis op haar voorhoofd, het afgeschoren haar... Dit alles was een uitlaatklep voor de frustratie en voorkwam dat de woede nog méér slachtoffers maakte. Fanny diende als kop van Jut en werd diezelfde avond nog kaalgeschoren en gemarkeerd naar Château du Roy gebracht, de gemeentelijke gevangenis van Cahors.

Een kleine maand later werd ze verhoord als een van de eerste vrouwen door een haastig ingerichte oorlogsrechtbank: de cour martiale. Wanhopige interventies van Pascal en Daniel voorkwamen dat ze de doodstraf kreeg en stante pede na het vonnis geëxecuteerd werd, het lot van enkele vrouwen en mannen bij wie er niet méér bewijs geweest was dan bij haar. Er werd geen onderzoek gedaan, mensen als Rodolphe Dupont die konden getuigen over de vermeende collaboratie met Benoni, waren er niet meer of zaten nog in de concentratiekampen. Het vonnis dat Fanny veroordeelde tot levenslange onwaardigheid en de confiscatie van haar bezittingen krioelde van de fouten, bovendien stond haar naam verkeerd gespeld. Met een dubbele n in Bonave.

Na haar vrijlating verbrak Fanny haar verloving. Ze was gebroken. Die maand van opsluiting werd haar te veel, evenals de vernederingen tijdens het proces, de krantenartikelen waarin ze werd bespot – neergezet als het liefje van een van de ergste collaborateurs –, en waarin werd gesmeekt om een harde, symbolische straf omdat haar verdorven, hautaine gedrag het beeld van de Franse vrouw bezoedeld had. Hoe kon ze zich hierna nog in het dorp vertonen? Ze raakte in zichzelf gekeerd. De liefde van Pascal was niet tegen zo veel pijn en onrecht opgewassen – hij bracht haar geen geluk meer. Anderhalf jaar later ontmoette ze een Nederlandse wijnhandelaar, Pieter Velden. Ze trouwden en Fanny begon een nieuw leven, elders... Ver weg, in een ander land. Daar verwerkte ze haar trauma en leed ze niet langer onder de onwaardigheidverklaring van een land dat zelf niet waardig geweest was.

In het dorp bleef de schaamte over de onluisterende vertoning nog lang hangen. Over de zuivering kwam dezelfde blaam te hangen als over de oorlog. En daarmee dezelfde stiltes...

Niemand heeft het Juliette ooit durven vertellen.

De Bonave Passion

Het was het jaar van de millisème 1992. Mijn moeder, Juliette Bonave, had aan het eind van de jaren zeventig haar intrek in de verlaten Mariahoeve genomen. Beetje bij beetje had ze de wijngaarden teruggebracht in hun oude, glorieuze staat en nu was het zover... Ze ging de bijzondere wijn maken die al jaren in haar hoofd aan het rijpen was. We hadden een schitterende zomer achter de rug en Juliette geloofde heilig dat deze wijn een doorbraak zou betekenen. Was het intuïtie? Had ze erover gedroomd? Juliette had soms onvermoede drijfveren die ze zelf ook maar half begreep en in de verste verte kon ze niet beseffen wat deze wijn ging bewerkstellingen; de invloed die hij op onze levens kreeg en zelfs daarbuiten, tot in de diepste gelederen van de bond van wijnboeren aan toe. Het werd een wijn die alles veranderde.

De millisème kreeg een ongewone uitwerking en iedereen vroeg zich af waar hij die aan ontleende. De een noemde het magie, de ander inbeelding, maar welk predicaat het ook kreeg; de zwarte wijn werkte als een spiegel van zielenroerselen en liet niemand onbewogen.

De dorpelingen hoefden de wijn niet te proeven om te weten waar zijn kracht vandaan kwam. Zij beschouwden hem als het zoveelste bewijs dat er in La Borie – voor hen heette dat ‘daarboven’ in de heuvels – nog altijd duistere invloeden heersten. Het leven had er steeds grotere offers gevraagd dan in het dal, en ook het verraad was er een slag dieper gegaan. Veel was nooit opgehelderd en dat kon maar beter zo blijven. Een wijn die herinneringen opriep... Daar zaten er in het dorp niet veel op te wachten.

Het was mijn laatste jaar op de lagere school. Ik wilde er graag vanaf en was met mijn slungelige benen uit de banken gegroeid. In dat ene jaar ervoer ik aan den lijve dat er in La Borie een onzichtbare lijn tussen de generaties moest lopen. De dorpelingen hadden gelijk, het verleden kwam er nooit tot rust. Op cruciale momenten stak het ineens zijn kop op. Maar als je opgroeit op een plek waar zo’n bijzondere wijn wordt gemaakt, raak je ermee vertrouwd dat je niet alles kunt doorgronden. Ik raakte gefascineerd, maar begreep veel minder dan ik op die kinderlijke leeftijd dacht te begrijpen. Dat deed ik pas later, toen ik de documenten vond die de hiaten in de verhalen opvulden. Hoewel, begrijpen is een groot woord, dat doe je deze geschiedenis misschien nooit...

Het begon, zoals steeds in onze familie, met de oogst in oktober. Wij rekenden nooit in kalenderjaren, maar maten de tijd in wijnjaren af. Weldra werden de wijnranken op de stenige hellingen van La Borie weer met de hand geplukt. In de tijd van grote oogstturbines druiste dit al tegen de wetten van de rentabiliteit in, maar helemaal in ons gehucht waar madame Hache, onze buurvrouw, de leiding had over het sociale en culinaire gedeelte van het oogstfestijn. Deze oude dame hield overal eigen theorieën op na en die hadden altijd met geld, maar nooit met economie of efficiëntie te maken.

Juliette hield zich samen met Didier, onze wijngaardenier, bezig met wat zij het échte werk noemden: de vinification, het wijnmaken, en dat vond plaats in de chai. De taken waren duidelijk gescheiden, omdat Juliette en madame Hache elkaar snel in de haren vlogen. Overal leken er onzichtbare lijnen getrokken die de ander niet mocht overschrijden, want alleen als ze zich niet met elkaars zaken bemoeiden, ging het goed. Het was om die reden dat madame Hache de kosten van de oogst voor haar rekening nam; dan kon zij bepalen wie er kwam plukken en hoelang bijvoorbeeld de lunch mocht duren, hoewel ze altijd andere redenen opgaf en vertelde dat het haar manier was om haar dankbaarheid voor onze aanwezigheid in het gehucht te tonen: zonder ons was ze immers dood geweest. Deze dramatische uitspraak behoorde tot haar vaste repertoire en kan overdreven lijken, maar toch was ze nergens zo eerlijk in als wanneer ze zei dat wij haar met het leven verzoenden.

Overigens kon madame Hache zowel de plukkers als de lunches goed betalen, want ze had een weduwe-uitkering, haar overleden echtgenoot had een levensverzekering afgesloten en ze erfde op haar oude dag allerlei familiebezit van beide kanten waardoor ze er warmpjes bijzat. Regelmatig vertelde onze buurvrouw hoeveel geld er maandelijks binnenkwam en die bedragen klonken duizelingwekkend in mijn oren. Maar wij waren geen echte familie, ze was niet verplicht ons te helpen en in een zwarte bui liet ze goed merken dat haar financiering van de oogst een vorm van liefdadigheid was. Mijn moeder accepteerde haar hulp, maar niet van harte want ik hoorde regelmatig de gekwelde uitroep dat je een gegeven paard niet in de bek mocht kijken.

Met mijn dromerige karakter vond ik het heerlijk als het gehucht tot leven kwam door handen die langs wijnranken gingen en de gedrongen auxerroistrossen in hengselmanden lieten vallen – alsook door die befaamde plukkerslunches aan de lange tafel achter de Mariahoeve. Het waren copieuze maaltijden, een kerkelijke feestdag waardig, beslist te uitgebreid voor een eenvoudige werkonderbreking hoewel daar uiteraard niemand over klaagde.

Met haar zevenenzeventig jaar liep madame Hache op haar tanden om alles in goede banen te leiden, de troepen aansturend en commanderend vanachter hoge stoomketels op het zespitsfornuis onder de houten overkapping achter de Mariahoeve. Gedurende de oogst droeg ze onverwoestbare jurkschorten van vlekafstotend nylon en had ze een centuur om haar middel waar een theedoek aan vastgeknoopt zat om haar handen te drogen en zweetdruppels van haar voorhoofd te wissen. Telkens verontschuldigde ze zich omstandig voor die schorten met bloemmotieven en legde ze uit dat ze haar goede jurken, mantels en schoenen niet in de buitenkeuken kon dragen. Meestal volgde in één adem door wat ze voor het nieuwste angoravest in haar garderobe had betaald, want iedereen moest weten dat ze haar hele leven krom gelegen had (en dus die nieuwe rijkdom verdiende) en nooit op kwaliteit bezuinigde. Noch in haar kasten, noch op tafel.

Ik hield innig van madame Hache, mijn oma Armantine, maar het duurde jaren voordat ik begreep waarom ze het noemen van haar uitgaven voor kleding en meubels zo belangrijk vond, terwijl het duidelijk ergernis en afgunst opwekte, en ze dit uiterlijke vertoon niet nodig had om haar overwicht te benadrukken. Onze buurvrouw heerste als een generaal over de plukkers; de meesten waren van haar generatie, hoewel wat jonger. De plukkers kenden haar charmante kant evengoed als haar onberekenbare trekken. Als een plukker op een warme oktobermiddag wegsloop voor een dutje in het hoge gras achter de boomgaard kon ze hem de huid volschelden, maar een andere keer lachte ze er hartelijk om en maakte grappen. Ze kon schaterlachen en al even uitbundig mopperen, was streng of mild al naargelang haar stemming en haar meningen die per dag konden wisselen. Dan weer uitte oma Armantine zich onverdraagzaam jegens buitenlanders die hier de mooiste huizen kochten, de volgende dag opperde ze de meest vrijzinnige ideeën over abortus of het homohuwelijk, vond ze dat je met de tijd moest meegaan en veroordeelde ze de plukkersploeg om hun conservatieve gedachtegoed. Het maakte dat ze geliefd was, maar ook werd gehaat.

Ik hield als kind onvoorwaardelijk van haar en als ik eerlijk ben zelfs meer dan van mijn moeder omdat ze me overlaadde met knuffels en omhelzingen, en prachtige verhalen vertelde boordevol lacunes, verzinsels en onwaarheden. Het werd mijn levenswerk om die te ontrafelen.

Niet alleen in de velden, maar ook in de wijnschuur hing een zinderende spanning aan het begin van ons nieuwe jaar. Hier namen Juliette en Didier zelden een pauze, noch tijd voor een herstellende nachtrust en dat duurde tot een maand nadat de plukkers alweer vertrokken waren. De wijn die aan het fermenteren was, moest permanent worden bewaakt en omgestoken. Alsof het geringste moment van onoplettendheid een goede wijn in azijn kon doen veranderen. Ik beschouwde de chai in deze periode als een no-go area en drentelde rond madame Hache, want wat er in de wijnschuur ook misging – dit mocht niet door mijn toedoen zijn!

Õ

We hadden rustige jaren achter de rug, waarin er hooguit soms wat bouwstof opdwarrelde rond de wijnschuur; er was een flinke vleugel aangebouwd, en er waren verbouwingen geweest om sanitair, elektriciteit en de septische tank aan moderne eisen te laten voldoen. Verbouwen was de hobby van tonton Didier en het kostte allemaal niet veel, maar er kwam ook weinig binnen. In de loop van de jaren had Juliette alles wat ze bezat geïnvesteerd; niet alleen haar laatste geld, maar ook haar tijd, haar passie en haar volharding. Nu was de terugverdientijd aangebroken, meldde ze soms met een scheef lachje, maar alle inspanningen ten spijt – een goede wijn van een gerenommeerde terroir die zich kon meten met de beste huizen uit de streek – nog steeds stonden er vele dozen met voorraden hoog opgestapeld in de cave onder de Mariahoeve.

Juliette hield van de oogsttijd waarin ze haar vakmanschap kon tentoonstellen en dit jaar keek ze er meer dan ooit naar uit. De verwachtingen waren hooggespannen; deze millisème moest de omwenteling teweegbrengen. Ze rekende erop, anders werd het de laatste oogst, had ze ons laten weten. Juliette had overal kleine geldpotjes, maar nu waren de reserves uitgeput. Elke hulp die we kregen, was voor noodzakelijke uitgaven bestemd. Nooit was er geld voor een reis of een uitspatting en dat leidde tot het sociale isolement waarin we ons bevonden. Het jarenlange rekenen, bezuinigen en interen op het kleine kapitaaltje van een appartement in Den Haag dat Juliette ooit verkocht had, leek telkens kleine beetjes van haar levenslust te hebben weggenomen en de laatste jaren begon dit zwaar te wegen als een morele tol die ze niet langer kreeg opgebracht.

Juliette wist dat ze met handen en voeten aan de Mariahoeve gebonden was. Al enige tijd dacht ze na over de vraag hoe ze haar leven meer lucht kon geven, maar de mogelijkheden daartoe waren beperkt; ze was een alleenstaande moeder en wilde mij niet in onbesuisde avonturen meesleuren, zoals eens dat opgeven van een huwelijk en een zeker bestaan in haar geboortestad Den Haag. Vorige zomer realiseerde ze zich ineens dat er een manier was om in dit gehucht te blijven en toch aan de alledaagsheid en de armoede te ontsnappen. Juliette zag plotseling in dat ze twaalf jaar aan een missie gewerkt had waarvan de opbrengst haar leek te ontglippen omdat ze het uiteindelijke doel niet zag, terwijl het voor de hand lag. Het was logisch... Een wijn moest ons uit de impasse halen... Geen gewone wijn natuurlijk, maar een bijzondere wijn die het verleden deed herleven en het heden kleur gaf... Een wijn die herinneringen opriep aan de glorietijd van het domein onder leiding van Gilbert Bonave. Juliette had er een naam voor bedacht: de Bonave Passion.

Op de vroege ochtend dat dit verhaal begint, was er nog niets te merken van de elementen die in stelling werden gebracht om de boel in ons gehucht op te schudden: in de keuken maakte Juliette het ontbijt klaar, elders stapten plukkers in hun auto’s, nam een vrouw in Parijs de trein en bestudeerden nazaten van de Arnaudats een landkaart om te zien waar La Borie lag – allen zouden elkaar binnen afzienbare tijd treffen, maar vooralsnog klonk er geen geluid op de hoogvlakte. De blauwe trossen van de auxerrois, een late druivensoort, hingen laag en verzadigd van suikers aan knoestige stammen. Het was windstil. Er klonk geen bladgeritsel, geen vliegtuig in de verte, geen rustgevend getingel van het windorgel onder het verandadak. De enige beweging kwam van de dauw die als een zware, loodgrijze koepel boven de wijngaarden hing, opgesloten tussen de hellingen in een heuvelkom. Een nevelachtige zon kwam erbovenuit en liet zijn gloed vallen op de nieuwe vleugel van de chai, verrezen op de plek van de oude wagenloods. Daarbinnen rook het nog naar de cement, verf en lijm waarmee goedkope, zeeblauwe tegels op de vloer waren geplakt. Ze waren een dag eerder gedweild en glansden in de ruimte die even leeg oogde als de feestzaal in het dorp. Alles stond in het oude gedeelte klaar voor de oogst: hengselmanden hoog opgestapeld in een hoek, ervoor de wijnpers, uitgerolde slangen en een inox cuve, ooit door Gaston gekocht. Alles was grondig ontsmet en met water doorgespoeld.

Elders in de streek was de oogst begonnen op de dag nadat de prefect had afgekondigd dat de druiven voldoende suikers hadden voor het benodigde alcoholpercentage van elf procent. De meeste druiven waren binnengehaald, maar bij ons werd nog steeds gewacht op het sein van Juliette die met veertien procent voor het uiterste ging. Want, zo beweerde ze, hoe meer alcohol, hoe krachtiger de wijn. En hoe krachtiger de wijn, hoe zachter de afdronk van de Bonave Passion zou zijn!

Didier begreep woordeloos wat Juliette met de Bonave Passion voor ogen had. Hij steunde haar onvoorwaardelijk op zijn aloude, onnadrukkelijke manier. Als Juliette in de put zat, beurde Didier haar op met geruststellende bezweringen dat alles vanzelf op zijn pootjes terechtkwam. Dit kalmeerde haar, maar ze schoot er weinig mee op en op zo’n moment bedacht ze dat het wellicht haar bestemming was om op Didiers ongecompliceerde manier te leren leven. Het lag niet in haar aard – Juliette werd door ambities geplaagd en liever speelde ze met de Bonave Passion haar laatste troefkaart uit om het voortbestaan van het domein te waarborgen.

Ook ik voelde aan dat er iets bijzonders te gebeuren stond. Voor mij was de naam van de nieuwe wijn omgeven met magie, maar uit sprookjes wist ik dat hieraan een prijskaartje hing terwijl wij zelfs geen geld hadden om de elektriciteitsmaatschappij op tijd te betalen. Ik zag mamans zorgrimpels als ze in de alkoof over stapels facturen gebogen zat en bad ’s nachts in bed dat de Bonave Passion haar droom ging waarmaken. Steevast hield ik me voor haar niet voor de voeten te lopen, maar helaas dacht madame Hache daar anders over, want zij was niet alleen laaiend over de kosten maar het ook oneens met het uitstel van de oogst – dit bracht haar planning in de war. Het bevorderde de sfeer niet als Juliette vroeg wat ze dan in vredesnaam te doen had zoals ze nooit uitging, behalve eens per week in haar duurste kleren naar de markt, waar zij haar als een privétaxichauffeur naartoe moest rijden.

Madame Hache vreesde dat de slakroppen in haar moestuin het niet tot halverwege de oktobermaand gingen redden. ‘Ik kan de plukkers toch geen doorgeschoten sla voorzetten?’

‘Dan koopt u toch sla in de Casino!’ antwoordde Juliette ongevoelig, gezien de eer die onze buurvrouw in zelfgekweekte groenten stelde en de inspanningen die ze zich daarvoor getroostte.

‘Wat!’ schreeuwde madame Hache dan ook. ‘Ik heb mijn keuken goed voor elkaar, jij verandert de plannen. Iedereen is met de oogst bezig... Waarom moet jij het telkens weer anders doen dan anderen?’

Hier had oma Armantine beslist een punt. Maman paste zich nooit aan (en klaagde vervolgens dat ze nergens bij hoorde) – een eigenzinnigheid die madame Hache beslist kon waarderen, behalve wanneer het met de plukkerslunch te maken had. Tot vervelens toe bleef ze erop terugkomen en Juliette uitbranders geven. Op zulke momenten was madame Hache werkelijk slecht te verdragen. Steeds waren het andere bewoordingen, toch kwamen alle verwijten op hetzelfde neer: Waarom bleef Juliette het lot tarten? Waarom maakte ze het zichzelf zo moeilijk?

Tonton Didier en ik lachten soms heimelijk naar elkaar als madame Hache weer eens tekeerging. Voor ons was het een vertrouwd theaterstuk, maar maman ervoer dat anders en het was op een van die avonden dat ik haar zag denken: ik word horendol van mijn buurvrouw maar mag dat niet aan Virginie tonen. Meteen daarop kreeg ik een knipoog als teken dat maman toch precies ging doen wat ze in haar hoofd had.

‘Laat madame Hache maar sputteren, wij Bonaves zijn uit een ander hout gesneden.’

Ik wist dat maman gelijk had. Hoe jong ik ook was, ik voelde haarfijn aan dat het onverstandig zou zijn als Juliette zich door het veranderlijke humeur en de uit eigenbelang ingegeven adviezen van madame Hache liet leiden. Daarbij was ik trots dat ze mij onder de Bonaves schaarde. Want boven alles in de wereld wilde ik een echte Bonave zijn.

De eerste oogstdag

Geknisper op het grind doorbrak de ochtendrust, liet Juliette uit het keukenraam kijken en deed mij uit een onrustige droom wakker schieten. Buiten op het erf klonk geschuif; onze witplastic tuintafel werd onder het afdak vandaan getrokken.

Juliette zag madame Hache aan het werk. Een natte spons over de tafel, een thermoskan erop en kleine koffieglazen. Even later zwelde er motorgeluid aan en keek ze op haar horloge. Precies op tijd kwam de kleine stoet witte bestelauto’s aangereden; praktische tweezits van het type c-quinze met tralies achter de passagiersstoelen voor de jachthonden, houten paletachtige rekken tegen de zijkanten om gereedschap in op te bergen en volop laadruimte in de achterbak.

Daniel Lagarde liep als eerste plukker op madame Hache af. Hij was klein van stuk, kalend en ging schoon maar sjofel gekleed in kleren die te groot voor hem leken. Juliette wist dat er potten honing in zijn achterbak stonden die hij tussen de bedrijven door ging slijten. Vloeibaar spul, aangelengd met suikerstroop om er beter aan te verdienen. Lagarde won overal geld mee, zelfs met piramidespelen, wist Juliette, omdat hij vorig jaar bij de plukkerslunch vertelde hoe iedereen eraan verdiende, mits de keten niet verbroken werd. Ze geloofde het niet en hield haar deelname voorzichtig af om hem niet te krenken. Kleine handel drijven vormde een obsessie voor Lagarde, al had zijn vrouw twee familiehuizen geërfd en had hij het geld niet nodig.

Dergelijke financiële details kende Juliette weer van madame Hache die met meer respect over haar accountant sprak, dan over de curé. Regelmatig briefte ze door wie er in het dorp welke huizen, terreinen of onvermoede kapitalen op de bank bezat, hoezeer Juliette ook uitriep dat deze informatie haar koud liet. Anders had ze het nooit geweten, want je kon de financiële weelde nooit aan de verschijning van de plukkers of de interieurs van hun huizen afzien. Iedereen hield zijn rijkdom verborgen om die door te geven aan de volgende generatie. Iedereen, behalve natuurlijk madame Hache die zich altijd graag onderscheidde.

De plukkers vormden een hechte ploeg. Het waren mannen met goeiige, getaande gezichten die elkaar kenden van hun vroegste jeugd en nog steeds met elkaar optrokken in de jagersvereniging. Ze brachten madame Hache wel eens een reebout of een stuk zwijn in de hoop met hun echtgenotes aan haar befaamde tafel te worden genodigd. Allemaal hadden ze zo hun eigenaardigheden, niets om van wakker te liggen, maar het kon bijzonder lastig zijn, had Juliette gemerkt. Haar omgang met de plukkers bleef beperkt; de ontmoetingen waren beleefd afstandelijk, want de mannen waren met pensioen en kwamen voor haar oogst, omdat madame Hache daartoe opdracht gaf. Het was een vriendendienst die een kleine bijverdienste opleverde en een gemoedelijk gebeuren door de uitgebreide lunches.

Toch dacht Juliette soms dat de invloed van haar buurvrouw verder moest rijken dan haar kookkunst, het leek alsof ze in elke belangrijke familie een tentakel had zitten. De Lagardes, de Girauds, de Pessacs, de Peliciers, de Sauzets, uit al die oude families kwam er vandaag weer iemand naar boven rijden. Juliette had gehoord dat madame Hache ooit een mooie vrouw was geweest; een lokale schoonheid, ondanks haar kleine gestalte. En nog steeds was ze charmant en levendig. Het feit dat ze deze ochtend op paarsrubberen enkellaarsjes liep en niet eens de tijd had genomen om zich aan te kleden – ze droeg een vervaalde karmijnrode peignoir en een pluizige winterse sjaal om haar hals – deed niets aan haar uitstraling af. Was het haar levendige temperament, haar betrokkenheid bij het wel en wee van al die families of had ze nog een andere macht, vroeg Juliette zich ineens af. Ze bedacht hoe haar telefoon pontificaal in haar serre op een bijzettafel stond. Gezeten in de rieten leunstoel, met een schuine blik op de Mariahoeve, nam madame Hache berichten op en zond deze weer door als een plaatselijke krant vol kleine veranderingen, onjuistheden en triviale roddels waarachter zich het echte nieuws verborg. Dagelijks telefoneerde ze met vriendinnen en daarmee oefende ze beslist invloed uit, besefte Juliette. Ze herinnerde zich dat madame Hache zich sinds haar aankomst in het gehucht ook intensief om haar leven bekommerd had. Dit was met de komst van Virginie verder toegenomen. Zonder haar hulp had ze nooit een plukkersploeg verworven, maar het speet haar weleens dat het geen jonge mensen waren met wie ze van de oogst een feest kon maken. Wie had ze nu om zich heen? Juliette realiseerde zich dat ze zelfs Didier, die ze op handen droeg, aan de bemiddeling van madame Hache te danken had. Ze werkten al twaalf jaar probleemloos samen; hij woonde zowat bij haar in op de Mariahoeve, maar toch bleef een diepere innerlijke band met hem uitgesloten. Het maakte dat ze zich ondanks de onvermoeibare steun van madame Hache en Didier nog steeds een buitenstaander en vaak ook wat verloren voelde.

Nu zag Juliette Hugues Giraud verschijnen, de enige plukker met een fourwheeldrive. Onwillekeurig moest ze lachen bij de herinnering aan wat ze met hem te stellen had. Hij was de grootste en meest forse man van het gezelschap, droeg vale t-shirts op verwassen joggingbroeken en wist goed te verbergen dat hij geen poot uitstak. Daarbij was hij een onverbeterlijke kleptomaan; door zijn komst moest alles van enige waarde in de oogstperiode achter slot en grendel worden opgeborgen. Er verdwenen voortdurend snoeimessen in zijn diepe zakken – eens had Didier het zien gebeuren en het voorwerp beleefd teruggevraagd. De link tussen zijn aanwezigheid en verdwenen spullen was overduidelijk, maar behalve die ene keer nooit te bewijzen. Juliette dacht aan de snoeischaren die tegenwoordig aan hun spijkers hingen als brutale pelikanen met blinkend gepoetste snavels. Ze waren genummerd en met duidelijke letters stond er bonave ingegraveerd. De oogstmanden eronder hadden een hoekige vorm die alleen in La Borie werd gebruikt, zodat Hugues Giraud zijn buit in elk geval niet kon doorverkopen. Ondanks de verdenkingen, de ergernis en de kosten van die diefstallen stond madame Hache erop dat hij bleef komen. Hugues was de zoon van een oude overleden vriendin, had een mooie moestuin langs de rivier en de belangrijkste reden: hij was een fils de pays. Dit laatste leek Juliette zoiets als diplomatieke onschendbaarheid. De pays was geografisch afgebakend; dit betrof het dorp, want wee je gebeente als iemand uit het nabijgelegen dorp het waagde om een theekopje bij de buurvrouw weg te halen.

Guy Pessac kwam aangelopen. Opnieuw een man, besefte Juliette, die geen bijverdiensten nodig had. Hij woonde in een familieboerderij met genoeg bosgebied in eigendom om het hele dorp van stookhout te voorzien. Een sterke, gespierde man en een harde werker, maar doordrongen van wantrouwen en afgunst, verbitterd door bosgronden die hij niet had kunnen verwerven. Hij was gescheiden, niet in staat om relaties in stand te houden. Geen van zijn drie kinderen zag hij nog, beweerde madame Hache.Toch had hij sinds kort een nieuwe vriendin die een vechtscheiding achter de rug had en die hij van de armoede had gered door haar in huis te nemen. Het was nog een leuke vrouw ook, vond Juliette, maar helaas had ze de geslotenheid en achterdocht van Guy overgenomen, en geloofde ze zijn waanideeën over wie hem tekortgedaan had.

Juliette bleef over Guy Pessac nadenken: ook deze man had het geld niet nodig en was erg op zijn privacy gesteld... Waarom kwam hij dan toch voor haar oogst?

Onder de indruk van dit vraagstuk bekeek ze het begroetingsritueel. Er verscheen weer een groep mannen; Charles Jouclas, Frédéric Dufaut, Pierre Sauzet... Madame Hache verwelkomde alle mannen met een innige omhelzing, informeerde op luide toon hoe het toch met hun vrouwen ging, waarbij onmiddellijk bleek dat ze uitstekend van hun kwalen en beslommeringen op de hoogte was.

Naar de nieuwe vriendin van Guy Pessac vroeg ze niet. Ze had zo haar meningen en sympathieën en daar stond ze voor.

Õ

Juliette was veertig en nog steeds een mooie vrouw; even trouw aan haar karakter als aan haar stijl. Ze vlocht haar lange, bruine haar in een staart op de rug en droeg graag felgekleurde, enigszins getailleerde mannenhemden die ze van betere kwaliteit vond dan de mode op vrouwenafdelingen. Hier en daar verscheen een grijze haar, maar het was de vermoeide trek rond haar ogen die haar leeftijd verraadde.

Ze zette de radio aan en luisterde naar het weerbericht. Een hogedrukgebied bleef stevig in het zuidwesten gevestigd. De maand oktober bracht een Indian summer en dat was uitstekend nieuws nadat de eerste septemberweek voldoende regen voor de druiven gegeven had na een gortdroge zomer. Ineens was de lucht inktzwart geworden en viel er een bui die de dakgoten niet aankonden; het water stroomde door de muren de cave in – in allerijl moesten er wijndozen in veiligheid worden gebracht; helaas kwam voor de onderste rij de redding te laat. Juliette was verbijsterd. Een maand eerder had ze een kapitale bestelling van wijnvaten gedaan omdat de weersvooruitzichten zo gunstig waren en toen begon het zelfs te hagelen. De volgende dag bleek dat haar schade, een paar beschadigde dozen, in het niet viel bij wat de wijnboeren in de vallei te verduren hadden gekregen. Volgens de krant waren de hagelstenen langs de rivier zo groot als golfballen, op veel plekken was een deel van de oogst vernietigd. Vooral bij wijnboer François Zéline, had Juliette gelezen, hemelsbreed nog geen driehonderd meter van haar velden vandaan. Drie dagen had La Borie geen elektriciteit gehad, maar haar wijngaarden waren niet getroffen. Sindsdien beschouwde ze dit geluk als het ultieme bewijs dat de goden het gehucht niet zo ongunstig gezind waren als de dorpelingen haar zo graag wilden doen geloven.

Nu begon de oogst en had ze de bestelde barriques nodig. Juliette beet op haar nagel van ergernis over hoe ze aan het lijntje gehouden werd. Al anderhalve maand belde ze de leverancier waar de vaten bleven. Een stoïcijnse telefoniste verzekerde haar dat ze eraan kwamen: ‘Maakt u zich geen zorgen, madame Bonave. We vergeten u niet. U staat binnenkort ingepland!’

Ik kwam tegelijk met Didier de keuken binnenlopen en zag meteen dat Juliette onrustig was. Ze leek weliswaar kalm met ons te ontbijten, maar innerlijk kookte ze: vandaag begon de oogst en de bestelde wijnvaten waren niet geleverd. Ik had met haar te doen en vertrok naar school met een vervelend gevoel in mijn buik; mamans droom met de Bonave Passion was nog voor hij begon in duigen gevallen! Wij noemden zoiets sabotage. Zinloze tegenwerking. Ik gaf haar een machteloze kus en liep met sprongen de verandatrap af om oma Armantine op het erf te begroeten.

Juliette zwaaide me uit. Ze bleef staan toekijken, in gedachten verzonken, en liep even later terug de keuken in. Nu hoefde ze zich niet langer groot te houden en ze had moeite haar tranen te bedwingen.

‘Vandaag begint de oogst en de vaten zijn er niet,’ riep ze verbijsterd uit. ‘Waarom hebben ze niet gezegd dat ze onvoldoende voorraad hadden? Dan had ik het in elk geval geweten.’

‘Die vaten komen wel, dat hebben ze beloofd,’ antwoordde Didier, zonder op te kijken. Hij stond voor het aanrecht koffie bij te schenken.

‘Ze zouden er drie weken geleden zijn... Elke dag hebben ze de levering uitgesteld. Nu geloof ik er niet meer in.’

‘Natuurlijk komen ze, maak je toch niet zo druk,’ suste Didier op zijn lankmoedige manier, maar Juliette liep op de toppen van haar zenuwen.

‘Ik moet me niet druk maken?’ fluisterde ze verontwaardigd. ‘Didier, wij hebben alles op deze oogst gezet. Ik heb geld geleend van mijn broer Maurice. We leven al tien jaar op de moestuin en de goede zorgen van madame Hache. Zonder die vaten is er geen Bonave Passion, realiseer jij je wel wat dat betekent?’

‘Natuurlijk, maar dan maken we een andere wijn. De druiven kunnen ook in de cementen cuves fermenteren. Na deze zomer zal dat een prachtige wijn opleveren.’

Juliette staarde hem verbouwereerd aan. De Bonave Passion was haar grote droom, de wijn die alles op zijn plaats moest laten vallen. De wijn die aan de ontberingen van de afgelopen jaren betekenis gaf. De wijn die heden en verleden ging verzoenen, haar enige kans op geluk. Het waren intuïtieve gedachten, maar Juliette was in de Bonave Passion gaan geloven. Deze wijn moest uitkomst brengen, dat had ze zo onderhand verdiend. Juliette was bereid in het zand te bijten als gevolg van overmacht, maar jaren van werk en voorbereiding verloren zien gaan door de lamlendigheid van een vatenleverancier die zijn afspraken niet nakwam – dat ging haar te ver. Ze begreep niet hoe Didier er zo kalm onder kon blijven en stamelende: ‘Een gewone wijn maken… Hoe kun je dat nou zeggen?’

Juliette liep naar het raam en staarde naar de uitbreiding van de wijnschuur op de plek van de oude wagenloods. Deze verbouwing was nodig geweest om plaats te maken voor de bestelde eikenvaten.

‘Al jaren worden wij tegengewerkt. De plukkers die daar staan, vertikken het om onze wijnen te drinken. Ze wilden ons in het dorp nog geen hout voor steunbalken leveren. De Bonave Passion moet uitzonderlijk goed worden om door die tegenwerking heen te breken. Na tien jaar dacht ik eindelijk een doorbraak te zien. Voor het eerst zijn de wijnranken volgroeid en hebben we een fantastische zomer… Eindelijk kan ik de wijn maken die al jaren in mijn hoofd rijpt… Alle seinen staan op groen en dan zijn het niet de dorpelingen die mijn plannen saboteren, maar is het een vatenleverancier uit Bordeaux...’

‘Lieve Juliette, die vaten komen of ze komen niet,’ zei Didier, die merkte hoe hoog het haar zat. ‘Natuurlijk zou het spijtig zijn, maar je doet er niets aan. Probeer alsjeblieft wat te kalmeren, we hebben een belangrijke dag voor de boeg en jouw energie is hard nodig. Laat je niet klein krijgen, probeer erop te vertrouwen dat het goed komt, hoe dan ook...’

‘Dat probeer ik al jaren,’ hield Juliette vol, maar ze zat erdoorheen en de tranen sprongen in haar ogen. ‘Telkens zeg ik tegen mezelf dat het niet erg is, dat ik begrijp dat ik een buitenlandse ben en ze het goed bedoelen, maar dit is het breekpunt. Als die ellendige vaten niet komen, dan geef ik het op en spring ik van de rotsmuur!’

Didier bedacht ineens dat Juliette sprekend op haar moeder moest lijken. Zijn moeder had verteld dat het een bijzondere vrouw was geweest, sterk als alle vrouwen uit de familie Bonave en toch had ze er uiteindelijk het bijltje bij neergegooid. Na de oorlog verbrak ze haar verloving met Pascal Bilandave. Ze vertrok met een onbekende Nederlandse wijnhandelaar naar Den Haag, omdat ze het hier niet langer had volgehouden. Ze wilde emigreren, zo ver mogelijk weg. Ergens was er voor haar een breekpunt geweest, zoals dit moment voor Juliette de laatste druppel dreigde te worden. Didier besefte ineens dat alle plukkers haar moeder gekend moesten hebben. Sommigen konden een rol in haar vertrek hebben gespeeld en wellicht zelfs bij de dood van zijn vader. Didier trok wit weg. Hij wilde daar niet aan denken en beheerste zich. Hij had zijn vader nooit gekend. Hij werd aan het eind van de oorlog geboren en het deed er niet meer toe wat er zich had afgespeeld. Niemand sprak erover, niemand kon erover spreken, het was te pijnlijk... Intussen geloofden de mensen dat er niets gebeurd was. Zo goed hadden ze zichzelf dat wijsgemaakt. Ze moesten toch samen verder. Daarom dwong Didier zich om de plukkers onder ogen te komen en ze een hand te geven. Vroeger hield hij zijn aanwezigheid verborgen, maar hij was gegroeid door zijn omgang met Juliette en Virginie. Op het uitdrukkelijke verzoek van Juliette nam hij tegenwoordig het minimum syndical van fatsoen in acht en schudde hij de plukkers op de eerste dag van de oogst de hand.

Vreemd hoe hij ineens aan Fanny dacht. Didier realiseerde zich dat het een merkwaardige speling van het lot was dat hij met haar dochter samenwerkte. Als Juliette op haar moeder leek, was de kans klein dat ze zich bij onrecht neerlegde. Maar zij mocht niet uit La Borie vertrekken, zoals haar moeder had gedaan...

Didier begreep dat hij haar opmerking beter met een grap afdeed en meldde dat een dergelijke sprong onverstandig was. ‘Je weet waar je dan belandt,’ fluisterde hij en hij vervolgde veelzeggend, ‘in de wijngaard van je-weet-wel-wie.’

Didier doelde op de wijngaard van François Zéline, haar ex, de vader van Virginie, voorzitter van de confrérie van wijnboeren en medeverantwoordelijk voor de tegenwerking die Juliette ervoer. De man die ze uit haar leven had willen bannen en met wie ze steeds weer geconfronteerd werd. De grap bracht een malicieuze glimlach op Juliettes gezicht en ze antwoordde dat ze hem dat genoegen niet gunde.

‘Toch leg ik me er niet bij neer. Ik wil best een nederlaag erkennen en toegeven dat ik inschattingsfouten heb gemaakt of stomme missers, maar ik weiger het hoofd te buigen voor een opeenvolging van sabotageacties.’

‘Dan voorspel ik dat jij in het harnas sterft,’ zei Didier droog.

Juliette lachte en bevestigde cynisch dat het een dood moest zijn, die bij haar paste. Onwillekeurig voelde ze zich wat opgemonterd. Didier had gelijk. Waarom probeerde zij hemel en aarde te bewegen, terwijl ze alleen maar hoefde te leren om de dingen te accepteren zoals ze kwamen?

Terwijl ze dit dacht, ging de telefoon over.

‘Het is la veuve Dupont,’ meldde Juliette met haar hand voor de hoorn.

Juliette had een bijzondere band met deze oude dame door een incident op haar bruiloft. Met tikkende breinaalden en slapende katten bewoonde deze weduwe een klein kamertje achter de receptie van La Croix Blanche vanwaaruit ze de reserveringen deed. Kennelijk had ze een verzetje, want ze grinnikte en meldde met gespeelde bezorgdheid dat er iets voor haar werd afgeleverd.

‘De chauffeur vertelde me dat hij zijn lading neerzet in de bocht naar boven. Hij verzocht me je te verwittigen. Of jij naar beneden kunt komen om voor ontvangst te tekenen.’

Verbazing. ‘Kan hij niet naar boven komen?’

‘Nee, nee, kind,’ riep madame Dupont met ingehouden plezier. ‘Het is een gigantische vrachtwagen met dubbele aanhanger, die komt die heuvelweg nooit op, hij blokkeert hier de doorgaande weg al... Wat heb jij in vredesnaam besteld? De chauffeur is joekels van vaten aan het uitladen, ik ben net buiten gaan kijken… Juliette, het wordt een rij van Michèles huis tot aan de bocht. Weet je zeker dat jij die besteld hebt? Haast je, snel… Kom naar beneden om te zien of het in orde is!’

‘De vaten zijn aangekomen,’ riep Juliette ongelovig. Ze hief haar handen als om de hemel te danken.

Didier grijnsde alsof het zijn gelijk bewees en beiden gingen naar het dorp. Juliette zag Virginie nog net de straat oversteken naar een paadje dat de doorgaande weg naar school afsneed.

Juliette controleerde de vaten en plaatste haar handtekening op het doordrukformulier. Madame Dupont hoefde zich geen zorgen te maken. Ze riep haar toe dat het allemaal prima in orde was.

Vijf keer reden ze die ochtend met tractor en aanhanger op en neer. Ze zetten de eikenhouten vaten op hun plek, keurig waterpas, en nadat ze in rangorde stonden, slaakte Juliette een zucht van verlichting. Dit is het grote moment, dacht ze, deze vaten gaan alles veranderen…

Didier dacht hetzelfde, want hij fluisterde half serieus, half ironisch dat ze nu de oude wijngeesten van het huis Bonave tot leven kon gaan roepen. Hij legde zijn hand op haar schouder. De onverwachte aanraking trof haar diep.

‘Wat denk jij…’ antwoordde ze. ‘Zullen ze me goedgezind zijn?’

‘Dat gaan we binnenkort merken,’ antwoordde hij met een blik alsof alles hier mogelijk was.

In de wijngaard stonden de eerste manden klaar om geleegd te worden. Didier liep naar buiten en klom op de tractor. Juliette bleef achter en staarde naar de dubbele rij vaten waarin de Bonave Passion tot leven moest komen; de wijn die in de herinnering nog bestond als een fantoom, een dwarse geest waarvan ze de ziel wilde vangen om hem terug in de fles te stoppen. De flessen had ze op zolder gevonden. Vijf flessen met beschimmelde etiketten uit 1889. Ze had die oude flessen voorzichtig uitgespoeld. Sindsdien stonden ze op een plank boven de werkbank. Haar kleine laboratorium. Een rijtje onooglijke flessen. Ze werden haar drijfveer, haar inspiratiebron. De roerloze flessen hielpen haar volhouden. Maar nu ineens, aan de vooravond van het avontuur, voelde ze zich slap in haar benen. Had ze plankenkoorts? Ging het lukken die zonderlinge wijn tot leven te brengen en Pascal sprakeloos te doen staan? Deze sommelier van La Croix Blanche, haar peetoom en leermeester, had nog één fles cahors uit de negentiende eeuw in bezit. Een museumstuk, want deze fles uit La Borie was misschien nog drinkbaar, maar werd nooit meer geopend. Dat zou zonde zijn, grapte Pascal vaak, want de dorpelingen spraken over de phylloxera alsof het gisteren gebeurd was en meenden nog te weten hoe de wijn uit de tijd voor de ramp gesmaakt had. Robuust en krachtig door het hoge tanninegehalte, maar ook soepel met een onverwacht zachte afdronk. Met een bevlogenheid alsof hij gisteren voor het laatst gedronken was, werd er in het dorp over de legendarische cahors uit de negentiende eeuw gesproken. Over de wijn van Gilbert Bonave die van het ene op het andere jaar was weggevaagd, maar in de herinnering had weten door te leven.

Juliette koesterde de vaten, snoof de geur van het eiken op en klopte ertegen. Het was levend hout. Zowel de eigenschappen van het hout als die van de wijn veranderden nog, werkten op elkaar in, gaven warmte en expressiviteit. De cahors was reeds uitgesproken en dat werd nog eens extra versterkt, omdat deze levende vaten de kleur van de nacht met de prikkelende levendigheid van de dag gepaard lieten gaan. De meest tegengestelde eigenschappen zouden in de Bonave Passion samenvloeien. Juliette glimlachte tevreden. Ze was ervan overtuigd: dit was de eigenschap waaraan de cahors van weleer zijn eeuwige faam dankte.

Haar stemming was onwerkelijk. Juliette liep naar buiten en keek naar de lucht. Het was stralend weer en dat zou de komende week zo blijven. Ze bleef in een feestelijke bui bij het persen van de eerste druiven en toen het eerste vat volstroomde. Juliette realiseerde zich dat ze tot middernacht met Didier moest doorwerken en besloot er even tussenuit te wippen. Ze ging Virginie van school halen. Ze moest haar dit goede nieuws gaan brengen...

Getuige van een leugen

Ik kom deze dag later dan gewoonlijk in het dorp aan. Oma Armantine staat met de plukkers op het erf en het is onmogelijk aan haar omhelzing te ontsnappen. Onverwijld perst ze me in een wurggreep tussen haar mollige armen. ‘Wat is ze knap!’ Ze draait mijn lichaam naar de mannen en bedelft me onder complimenten over hoe liefdevol ik voor mijn oude omaatje zorg. Dit krijgen de plukkers vaker te horen, maar vandaag draaft ze maar door... Dat ze voor mijn komst doodongelukkig in La Borie was, door iedereen vergeten... Dat ze haar eigen kleinkinderen nooit ziet...

Ik krijg een dankbare kus op mijn voorhoofd gedrukt en tot mijn verrassing zijn haar wangen vochtig. Ze is de laatste tijd vol weemoed. Nu heeft ze tijd nodig om bij te komen.

‘Als ik Virginie niet had, dan...’ herneemt ze, maar krijgt het niet uitgesproken. Soms weet ze niet meer wat ze zegt als ze in een dergelijk bui is, al klinkt het alsof ze met wilskracht en overtuiging spreekt. Oma Armantine heeft een pluizige sjaal om haar hals geknoopt tegen de ochtendkou. Ze ziet er nietig en kwetsbaar uit als een zangvogeltje in de regen.

‘Dan... dan wist ik het niet meer,’ hakkelt ze. ‘Echt niet,’ herhaalt ze nog eens en dan roept ze even fel als dramatisch uit: ‘Wat heb je aan een familie die je nooit ziet...’

Ik schrik, dat gaat te ver... Iedereen weet dat ze stapeldol op haar kleinkinderen is, voor wie ze een spaarrekening bijhoudt. Alle plukkers weten hoe ze heten, hoe goed ze het doen, hoe vaak ze bellen...

‘Dat is toch zo?’ vraagt ze even koppig als onredelijk. Een bibberig stemmetje houdt vol dat je niets hebt aan kinderen en kleinkinderen die je nooit ziet.

‘Als Virginie,’ gaat ze verder, ‘als deze schat van een meid hier niet geboren was, had ik dood en begraven onder de grond gelegen. Want je kunt niet verder leven als alles voorbij is. Ik woonde helemaal alleen in La Borie. Door iedereen vergeten en verlaten... Omdat jullie niet naar boven wilden komen, weten jullie nog? En waarom niet, nou, dat zal ik vertellen, omdat jullie een stelletje lafaards zijn! Jullie hebben niet geleden in de oorlog, maar wij wel... En daar worden we liever niet aan herinnerd...’

Plots hangt er een verbijsterde stilte. Nauwelijks zichtbaar werpen de mannen elkaar blikken toe. Deze bui drijft wel weer over. Iedereen kent madame Hache, ze heeft haar goede kanten, maar soms zouden ze haar het liefst door een mangel halen. De plukkers rekenen erop dat Daniel Lagarde de spot met haar drijft als ze vastloopt in haar wrok en niet meer kan stoppen met haar tirades. ‘Armantine, tu nous casses les couilles,’ barst hij dan uit, gevolgd door een flauwe opmerking om haar aan het lachen te krijgen. Dat lukt meestal en verbetert de stemming onmiddellijk.

Ik kijk Daniel aan in de hoop dat hij er wat aan doet, maar hij zwijgt en staart schuldbewust in zijn beker koffie. De komedie van madame Hache heeft niets om het lijf. Dat zegt maman altijd, toch prikkelt het mijn nieuwsgierigheid, want ik voel dat het wel iets te betekenen heeft en vind het ergerlijk dat oma Armantine me vasthoudt alsof het over mij gaat. Er is wat voorgevallen, dat zie ik aan de plukkers die onbewogen voor zich uit staren. Ze observeren je altijd zonder dat ze je rechtstreeks aankijken en ik weet zeker dat ze meer gedachten hebben dan dat ze ooit zullen prijsgeven.

‘Als dit kind er niet was...’ Ondertussen gaat oma Armantine verder over hoe we elke dag samen theedrinken. Ze somt de kwaliteiten op van haar nieuwste aankoop, een elektrische wafeltang, en dan is de bui overgewaaid. Ik hoor hoe ik door de verwennerij ben gegroeid. ‘Kijk eens,’ wijst ze lachend. ‘Volgend jaar is Virginie groter dan ik ben.’

Haar arm ligt nog altijd om me heen geslagen. Tranen van verdriet, tranen van plezier. Het is weer typisch oma Armantine.

De plukkers glimlachen beleefd. Ik zie instemmend geknik: ‘Ja, uw wafels moeten heerlijk zijn...’, maar verder denkt iedereen er het zijne van.

Oma Armantine houdt nooit rekening met de gevolgen van wat ze zegt. De plukkers zijn discreet, maar ze hadden tijd in overvloed om mij van top tot teen op te nemen. Continu gleden er blikken over mijn slungelige in jeans gestoken benen, over mijn hippe skai jasje van een metaalachtige kleur. Ik voelde hun ogen over mijn haarband en paardenstaart glijden.

Die ongewone lengte komt uit het noorden. Die peenkleur is van wijnboer Zéline...

Ik hoor het ze denken. Vreemd genoeg herinnert oma Armantine mij nu aan mijn situatie. Ik ben geen echt kleinkind... Maman is gescheiden van een Nederlandse man, maar dat is mijn vader niet. Dat is een belangrijke wijnboer uit de omgeving die ik niet mag zien.

Ik weet dat de plukkers ons achter onze rug bespotten, flauwe grappen maken en ik voel me nu wel genoeg bekeken. Haastig geef ik oma Armantine een kus en dan ren ik de wijngaarden in, op weg naar school.

Õ

Het is ongeveer vijftien minuten wandelen naar het dorp. Op het plein voor hotel La Croix Blanche blokkeert een vrachtwagen de weg op het punt waar de doorgaande weg van de heuvel komt. Omdat geen automobilist beseft dat ze ineens in het dorp zijn, houden klaar-overs het verkeer tegen. In hun fluorescerende vesten staan ze achter de vrachtwagen, omdat de schoolbus er niet langs kan. Terwijl ik mijn klasgenoten zie uitstappen, word ik overspoeld door opluchting dat het mamans wijnvaten moeten zijn en het voelt als een stille revanche dat iedereen ervoor moet omlopen.

Samen met mijn vriendin Muriel wacht ik bij het verkeersbord met daarop ralentissez! Nadat we veilig overgestoken zijn, waaieren we uit over een pad dat schuilgaat onder een zachtgroen bladerdek van tamme kastanjes. Door een stroompje aan de ene kant en de diepe schaduw van de begraafplaatsmuur aan de andere blijft het er zomers en winters koel. Er hangt de bosachtige geur van vochtige plekken, waar mossen gedijen en paddenstoelen en schimmels. Ik kom tot rust en kijk naar de ceders die boven de begraafplaatsmuur uittorenen; bomen die zijn aangeplant om slechte geesten op afstand te houden. Op mijn tenen kan ik de daken van grafkapelletjes in de zon zien glanzen, hun gewelven bekroond met smeedijzeren kruisen die strak naar de hemel wijzen. Onbewogen. Achter die hoge muur is het stil; het is de wereld van de doden.

Ik kan niet langs een begraafplaats lopen zonder aan de doden te denken en aan het graf van de familie Hache dat ik jaarlijks met Allerheiligen schrob. Dit is zowel een burgerlijke als een religieuze plicht en vooral veel werk. We poetsen alle gedenkbordjes met souvenir, à mon oncle, à mon père, à mon frère, à ma mère, à ma tante, regret. Het zijn er achttien, want er liggen ook nichten, neven, opa’s, oma’s en oorlogsveteranen. We schoffelen het onkruid rond de familietombe en zetten zo veel chrysanten en bloemenstukken van plastic en porselein op de tombe dat niemand ons in respect voor de overledenen kan overtroeven. Het familiegraf van de Bonaves is een kapelletje, daar hoeft alleen de bezem doorheen gehaald te worden. Geen bloemen, want het zijn sobere tijden, zegt maman. Toch blijven we ook daar altijd even hangen, omdat oma Armantine er verhalen vertelt. Soms enge, zoals die over Marguerite Bonave die op haar oude dag over deze begraafplaats dwaalde – een gedachte die me nachtmerries bezorgt.

Voor ons loopt Laurence Giraud. Ze is blijven zitten en zit voortaan in mijn klas, wat ik vervelend vind omdat ze me pest met een spelletje dat op dit pad gespeeld wordt. Het begon toen ik een jaar of zeven was en nog verbleef in de schemerige verbeeldingswereld van wie er allemaal achter die muur begraven liggen. Ineens hoorde ik roepen: ‘Kijk uit, Virginie! Je staat op het graf van Benoît!’ Het klonk paniekerig. Laurence spurtte me voorbij, net als Muriel, maar ik bleef stokstijf staan. Toevallig dacht ik net aan deze man die buiten de begraafplaats is gelegd en daarom kon ik niet meer bewegen. Ik stond stil als een pop met een lege batterij.

‘Spring dan toch Virginie! Spring… Spring!’ schreeuwde Muriel en ze vervolgde met haar schelle stemmetje: ‘Wat doe je nou? Straks trekt hij je de grond nog in. Benoît is een kindermoordenaar, dat weet je toch… Je moet springen! Spring!’

Ik wilde wel, maar had niets over mijn benen te zeggen. In mijn verbeelding kwam er een hand uit de grond die mijn enkel greep. Nou heb ik je… Ooit had ik dat gezien in de film Carrie, toen schrok ik me wezenloos en dat beeld kwam zo levendig terug dat ik letterlijk verstijfde van schrik. Mijn hersenen gaven geen signalen meer door. Het duurde lang voordat ik me eindelijk kon laten vallen en op handen en voeten wegkroop.

‘Waarom bleef je staan?’ vroeg Muriel die me bekeek met een mengeling van verbazing en bezorgdheid.

‘Benoît hield mijn enkel vast,’ beweerde ik. ‘Hij wilde me onder de grond trekken, echt waar…’

‘Wat zeg je?’ vroeg Laurence spottend en daarmee is alle ellende begonnen, want ik hield met mijn stomme kop vol dat Benoît me vasthield. ‘Hij was woest, de grond kwam onder mijn voeten omhooggeborreld! Hij wilde opstaan uit zijn graf en wraak nemen op de dorpelingen… Hij wilde me vermoorden net als zijn dochter…’

‘O, daarom moest je ook springen,’ schreeuwde Muriel, die met mijn verhaal meeging en in haar handen klapte, maar Laurence keek me vals aan.

‘We moeten er een steen leggen,’ zei ik haastig. ‘Straks wordt hij zo boos dat hij écht iemand de grond in trekt.’

‘Wat? Jij legt daar geen steen,’ riep Laurence en ze vervolgde dat er bij mij een draadje loszat. ‘Dat krijg je ervan als je uit La Borie komt. Daar wonen alleen maar gekken.’

‘Niet waar!’ riep ik.

‘Wel waar.’

‘Niettes’

‘Welles, kijk maar eens in de spiegel. Dan snap je meteen waarom Benoît jouw benen greep!’

Ze schaterde het uit. Laurence haakte haar arm in die van Muriel en trok haar mee alsof ze de beste maatjes waren. Sindsdien probeer ik te voorkomen dat de aandacht op mij gevestigd wordt, maar nu roept ze altijd op die plek: ‘Pas maar op, Virginie, Benoît heeft het op jou gemunt!’

Õ

Laurence Giraud is de dochter van een nicht van de plukker Hugues. Ze behoort tot de probleemkinderen op school, wat ze dankt aan een familietak waarin van oudsher geruzied, gedronken en geslagen wordt. De ouderen drinken bier, de jongsten cola en ’s avonds eet het gezin diepvriespizza’s voor de televisie. Overleven in dat milieu vraagt om boerenwijsheid en dat is Laurence met de paplepel ingegoten. Ze roept voordurend dat iedereen zich aan de regels moet houden, maar zelf trekt ze zich nergens wat van aan. Ze ziet het nut van leren niet in, creëert ruis en verwarring en in dat klimaat van stress en spanning voelt zij zich als een vis in het water, maar de juf wordt er radeloos van.

‘Hou op met dat geklets,’ roept ze voor de zoveelste keer.

‘Hoezo mijn geklets?’ antwoordt Laurence. Ze kijkt geamuseerd om zich heen. ‘Ik ben nieuw in deze klas... Ik zit in mijn eentje achterin... Met wie zou ik moeten praten?’

‘Je bent een naar kind. Vanaf nu houd jij je mond!’

‘Schrijf dat maar op uw reet,’ antwoordt ze brutaal en ik hoor geschokt gegiechel. Ik ben benieuwd hoe de onderwijzeres reageert, maar die had haar vorig jaar ook al in de klas en recht haar schouders. Haar aanwijsstok wijst naar een grammaticale zin, even vinnig en ongeduldig als de stem die ons gebiedt de tijdsbepaling aan te wijzen.

Doodse stilte.

‘Kom… Zo moeilijk is het toch niet… Er staat tik, doet haar aanwijsstok, ‘hier een onderwerp, dat heb ik al uitgelegd’, tik – ‘hier een werkwoord’, tik – ‘hier een lijdend voorwerp en dus hier’, tik – ‘de bepaling van tijd. Is deze direct of indirect?’

Niemand reageert.

‘Komt er nog wat van?’

‘Niks zeggen. Ze moet het zelf zeggen, daar wordt ze voor betaald…’

‘Pardon?’ zegt de juf verbouwereerd. Ditmaal lijkt ze werkelijk uit het veld geslagen en Laurence herhaalt het temerig alsof ze ongeduldig wordt van zo veel onbegrip.

‘Oké, jij weet het dus niet. Iemand anders?’

Iedereen zwijgt in het besef dat Laurence kennelijk boven elke straf verheven is.

‘Virginie, weet jij het?’ vraagt madame Trevineau, bijna smekend, maar ik schud mijn hoofd.

‘Toe, denk even na…’ dringt ze aan. ‘Snel, binnenkort... Wat zijn dat voor bijwoorden?’

Ik trek een gezicht alsof ik geen flauw benul heb en dat spijt me onmiddellijk als ik zie hoe wanhopig ze me aanstaart.

‘Van onbepaalde tijd!’ roept ze met een stem die wrang klinkt van teleurstelling. Ondertussen hoor ik Laurence achter in de klas over dat paadje... ‘Moeten er soms doden vallen...’

Getroffen kijk ik achterom. Onze blikken kruisen als koude zwaarden.

‘Ça suffit!’ Eindelijk grijpt ze in. ‘Laurence, kom voorin zitten. Ik wil jou niet meer uit het oog verliezen. Virginie, als jij eens naar achteren gaat.’

Ik sta perplex en stamel ontdaan: ‘Wat zegt u?’

‘Als jij eens op de plaats van Laurence gaat zitten.’

Madame Trevineau haalt mijn spullen uit de schuif en troont me langs Laurence die triomfantelijk opstaat.

‘Jij groeit ook zo hard...’ zegt ze als verontschuldiging. ‘Jouw benen zijn net twijgen, graatmagere rietstengels.’

Ik voel een instinctieve weerzin aanzwellen. Met afschuw neem ik het lege stoeltje op dat nog warm moet zijn, de blauwbekraste pennenrichel waarin propjes papier liggen.

Ik heb het niet in de gaten, maar achter in de klas kan ik me niet concentreren. Er is ook veel dat me ineens bezighoudt; mamans wijn, Benoît, gedachten over mijn buitenissige familie... De onrust en de drukte van de klas voelen als een vloed, een gestage achtergrondruis die je op een gegeven moment niet meer hoort. Afwezig observeer ik de korte kapsels die in de mode zijn, de kleinste uitdrukkingen en gebaren. De juf, gehuld in een zelfgemaakt gewaad, onderdrukt een woede-uitval. Ik grinnik en mijn blik dwaalt naar fletse waterverftekeningen, geplakt op de ramen. Verder weg lonken de boomkruinen, ze deinen nauwelijks zichtbaar op en neer. De klok met zijn gestage wijzer houd ik scherp in de gaten. Alweer klinkt die rauwe uitroep: ‘Laurence!’

Aan het eind van de dag krijg ik een vel wit papier in mijn handen gedrukt, bedoeld voor een stuk over toekomstdromen. Gewoonlijk komen mijn zinnen vanzelf, maar vandaag is mijn geest te veel kanten opgejaagd. Ik zou een woekerplant willen zijn in de vrijheid van de volle grond. Ik droom van een dorp, minder barbaars als het onze, waar mensen er niet van opkijken als er in jouw gehucht een meisje van zeven door haar vader is vermoord. Dat houdt me bezig, als ik ineens hoor roepen: ‘Inleveren!’

Mijn vader heeft mij willen vermoorden, net als Benoît zijn dochter...

Een hand grijpt mijn schouder vast. ‘Virginie, ik zou jouw opstel ook graag krijgen… ’

Bijna was ik er niet geweest. Mijn vader sloeg maman keihard van de verandatrap af. Ze was zwanger! Het liep bijna fout af, dan was ik er niet geweest... Ik ben zomaar in het open veld geboren... Hij heeft een straatverbod...

Nu word ik door elkaar geschud. ‘Virginie, zit jij te dromen?’

Er hangt een schaduw over mijn tafelblad. Mijn opstel telt tien regels, met grote afstand geschreven. Je bent ijverig, maar dit valt me bitter tegen van jou. En doe eens wat aan dat handschrift, Virginie!