Inhoudsopgave

Voorwoord6

Inleiding1

De val1

Een boek om verder te kunnen2

1. Zo gebruik je dit boek4

De beleving en het proces4

De herberg5

Je hebt het vaker meegemaakt7

Hoe heeft jouw rouwmechanisme invloed op je leven?10

Vastlopen kan grote gevolgen hebben14

De zin van rouwen15

De liefdescirkel17

De cirkel rond18

Probeer niet ideaal te zijn19

Jouw Gastenboek19

De weg is wijzer dan de wegwijzer21

2. Welke Gast schuift aan?23

Een klein onderzoek23

De zeven Gasten en hun boodschap26

Kom erachter welke Gast je aandacht vraagt27

Gast de Verdover (Hoofdstuk 3)28

Gast de Magisch Denker (Hoofdstuk 4)29

Gast de Criticus (Hoofdstuk 5)30

Gast de Boze (Hoofdstuk 6)31

Gast de Bange (Hoofdstuk 7)32

Gast de Verdrietige (Hoofdstuk 8)33

Gast de Verdieper (Hoofdstuk 9)34

3. Gast de Verdover37

Zo voelt het37

De functie38

De valkuil38

Zo ga je ermee om39

‘Ik sluit mijn ogen en ren weg’41

Jouw geschiedenis van verlies42

Geef het aandacht, treed naar buiten43

4. Gast de Magisch Denker46

Zo voelt het46

De functie47

De valkuil47

De verdieping47

Zo ga je ermee om49

De Magisch Denker overbrugt Gasten52

5. Gast de Criticus54

Zo voelt het54

De functie55

De valkuil56

Zo ga je ermee om57

Waar komt jouw Gast de Criticus vandaan?59

Schaamte en Schuld65

Cirkels doorbreken70

Van hoofd naar lijf74

Als je verdwaald raakt82

6. Gast de Boze84

Zo voelt het84

De functie85

Zo ga je ermee om85

Jaloezie89

De valkuil90

Gast de Boze toestaan: je hebt deze Gast nodig91

Gast de Boze richting geven98

7. Gast de Bange100

Zo voelt het100

De functie101

De valkuil103

Zo ga je ermee om106

Help jezelf te dragen109

8. Gast de Verdrietige117

Zo voelt het117

De functie118

Zo ga je ermee om119

De valkuil123

Als je verdriet je almaar somberder en somberder maakt133

9. Gast de Verdieper135

Zo voelt het135

De functie136

De brief138

Afscheid nemen en loslaten143

Jouw ritueel144

De valkuil144

Als je vast zit148

De cirkel rond149

Dankwoord152

Over de schrijfster154

Meer weten156

Geraadpleegde literatuur en bronnen156

Voorwoord

Voor alle mannen die ik liefhad

To all the men I once caressed
And may I say I’ve held the best
For helping me to grow
I owe a lot I know
To all the men I’ve loved before

Naar Julio Iglesias’ To all the girls I’ve loved before

Voor je ligt alweer de derde editie van Liefdesverdriet. Vanaf het moment van verschijnen heeft het niet stilgestaan rond dit boek. Diverse landelijke tijdschriften pikten het op en ik word nog veelvuldig gevraagd voor interviews over dit onderwerp. Ik gaf een lezing aan studenten van de Radboud Universiteit en er verschenen recensies in vakbladen voor psychologen en relatietherapeuten. Vanaf de lancering van het boek publiceerde ik regelmatig artikelen en blogs op www.hulpbijliefdesverdriet.nl. Deze worden door steeds meer mensen gevonden en gelezen.

Veel lezers namen persoonlijk contact met me op om me te vertellen wat het verlies van hun relatie voor hen betekende en hoe ze het boek gebruikten om dit te verwerken. Deze verhalen bevestigden voor mij wederom dat liefdesverdriet een van de meest onderschatte soorten van pijn is.

Opvallend was dat veel lezers me lieten weten dat het boek ook heel bruikbaar is om ander verlies te verwerken. Als je iets kwijtraakt wat je dierbaar is, dan is jouw leefwereld niet meer dezelfde. Dat geldt niet alleen voor het verlies van een relatie, maar bijvoorbeeld ook als iemand in je omgeving sterft. Ook dan word je met jezelf geconfronteerd en ontmoet je jezelf in verdriet, angst en woede. Het boek blijkt in de praktijk ook in dit soort situaties een kader te bieden waarin je jezelf leert begrijpen en helpen. Het is niet mijn bedoeling deze soorten van verlies aan elkaar gelijk te stellen. De wijze waarop en de intensiteit waarmee mensen rouwen is verschillend per persoon en per situatie. Ik ben alleen maar dankbaar dat er zoveel lezers zijn die op welke manier dan ook een meerwaarde in het boek vinden.

Daarnaast gaf een aantal mannelijke lezers aan meer behoefte te hebben aan informatie over het mannelijk perspectief bij het verwerken van een verbroken relatie. Liefdesverdriet wordt vaak onderschat, maar bij mannen zelfs nog meer dan bij vrouwen. Er zijn veel overeenkomsten en ook een aantal verschillen tussen hoe mannen en vrouwen met hun emoties omgaan en hoe ze liefdesverdriet verwerken. Bas Brinkman, die mij hielp bij het helder verwoorden van mijn methode in dit boek kan daarover meepraten en vult mijn ervaringen met het werken met mannen in mijn praktijk nog verder aan vanuit het mannelijk perspectief. In onze blogs gaan we hieraan de komende tijd meer aandacht besteden.

Nu ligt dit boek voor je. Misschien kocht je het zelf, of misschien kreeg je het cadeau. Liefdesverdriet heeft velen al geholpen. Ik hoop dat het jou ook kan helpen in deze moeilijke periode in je leven.

Petra van der Heiden

De quotes in dit boek komen van cliënten uit mijn praktijk of van lezers die de eerdere versie van het boek gelezen hebben. Omwille van vertrouwelijkheid zijn de namen gefingeerd.

Inleiding

De val

Hoe het precies voelt, is moeilijk onder woorden te brengen. Het lijkt nog het meest op oneindig vallen. Alles wat je staande hield, klapt onder je vandaan. Het tolt, je ziet geen grond, en ondertussen… duizenden vragen en duistere geluiden uit je hart. Een afgrond. Vaak weet je niet eens meer waar de tranen uit voortkomen – verdriet, woede, angst. De kans is groot dat jouw gebroken hart je letterlijk pijn doet.

Je hebt vrienden en vriendinnen aan wie je je verhaal vertelt. Van tijd tot tijd word je door hen ‘gedragen’. Maar vaker is het stil. Om nog maar te zwijgen van de kleine dingen: de vanzelfsprekendheden, de gewoontes, de blikken waarin jij en je ex elkaar vonden.

Tegelijkertijd ben je boos, vol verwijten en heb je misschien zelfs schuldgevoelens. Dan staar je weer uren uit het raam terwijl je denkt: dit komt nooit meer goed.

Misschien ben je wel meer gaan eten, of kun je juist geen hap door je keel krijgen. De slaap komt moeizaam, je piekert, je ligt uren te malen, op zoek in jullie verleden. Waar had het anders gekund? Waar had je het moeten zien aankomen? Hoe lang ben je al voorgelogen? Misschien hang je wel uren rond op Facebook, WhatsApp, Instagram. Je googelt je ex eindeloos. Wat is hij of zij nu aan het doen? Waar? Met wie?

De val, de wanhoop, het machteloos grijpen naar houvast.

Een boek om verder te kunnen

Met dit boek wil ik je helpen de val te stoppen. De verwarring te doorbreken, de wanhoop te overkomen en het piekeren achter je te laten. Het is een handreiking die je inzicht geeft in de situatie waarin je zit. Je leert jezelf beter begrijpen en de zaken goed op een rijtje te zetten.

Dit boek geeft je geen troost. Het is ook geen uithuilboek of ‘wat is mijn ex toch een klootzak of rotwijf’-boek. Misschien voelt het nu niet zo, maar het gaat niet over je ex. Het gaat over jou. Want:

Met wie moet je je leven lang verder? Met jezelf.

Wie heeft jouw hulp nu het hardste nodig? Jij zelf.

In wie wil je jouw tijd en moeite nu investeren? In jezelf.

Jij bent degene die het beste voor jou kan zorgen. Gelukkig hoef je het niet altijd alleen te doen. Hopelijk kan ik je met dit boek bijstaan. Ik wil je helpen grip op jezelf te krijgen zodat je weer ziet hoe je gelukkig kunt worden. Dat kan namelijk. Dat kun jij.

Dit boek gaat over verandering. Je leven is veranderd, jij moet mee. En weer verder.

Zoals een melodie niet

is samengesteld uit tonen

een vers niet uit woorden

een zuil niet uit lijnen

zo is het ook met de mens

tot wie ik Jij zeg

M. Buber

1. Zo gebruik je dit boek

De beleving en het proces

Je zult tijdens het lezen van dit boek keer op keer wisselen tussen ‘beleving’ en ‘proces’. Ik zal het even toelichten. Je krijgt praktische handvatten om de storm van emoties te doorleven, je gevoelens te zien voor wat ze zijn en hun waarde duidelijk te krijgen – de beleving. Tegelijkertijd zul je vanuit die emoties een stapje terug doen en jouw eigen gedrag, gedachten en gevoelens in het grotere perspectief van jouw leven overwegen – het proces. De beleving gaat over het hier en nu, het rouwen zelf; het proces gaat over het belang van rouwen, wat de zin ervan is.

Voor de beleving zul je vaak de metafoor van de herberg terugzien. Voor het proces en de waaromvraag leg ik je de stappen van hechting en de liefdescirkel uit.

Om met de herberg te beginnen, wil ik graag een gedicht van de dertiende-eeuwse filosoof en dichter Rumi met je delen.

De herberg

Dit mens-zijn is een soort herberg

elke ochtend weer een nieuw bezoek.

Een vreugde, een depressie, een benauwdheid,

een flits van inzicht komt

als een onverwachte gast.

Verwelkom ze; ontvang ze allemaal gastvrij!

Zelfs als er een menigte verdriet binnenstormt,

die met geweld je hele huisraad kort en klein slaat.

Behandel dan toch elke gast met eerbied,

misschien komt hij de boel ontruimen

om plaats te maken voor extase….

De donkere gedachte, schaamte, het venijn,

Ontmoet ze bij de voordeur met een brede grijns

en vraag ze om erbij te komen zitten.

Wees blij met iedereen die langskomt.

De hemel heeft ze stuk voor stuk gestuurd

om jou als raadgever te dienen.

Jalal ad-Din Rumi (1207-1273)

Jij bent de gastheer of gastvrouw van jouw herberg. Je krijgt verschillende gasten op bezoek in het proces van het verwerken van je verlies. Want je hebt iets dierbaars verloren. Als mensen iets dierbaars verliezen, begint het rouwproces. Dat is een natuurwet, zo werkt dat bij ons. Misschien moet je even aan het idee wennen – er is immers niemand dood – maar ook bij jou gaat het om een verlies dat je niet moet onderschatten.

Ik gebruik nadrukkelijk het woord ‘rouw’: je bent in de rouw. En bij die rouw hoort een aantal gasten. Er is veel geschreven over de verschillende fasen van rouw die mensen doorlopen na een verlies. In dit boek spreek ik van Gasten. Een Gast kan een fase zijn, maar ook een emotie of een toestand waarin je je bevindt. Sommige Gasten blijven dagen hangen, andere een paar uur. Sommige drinken alleen een drankje en andere kijken even om de hoek en vertrekken weer. Als ik het over een Gast heb in dit boek, dan schrijf ik ook soms ‘hij’ of ‘hem’. Natuurlijk kun je hiervoor in de plaats ook ‘zij’ of ‘haar’ lezen.

Je zorgt goed voor je Gasten. Om te beginnen geef je ze een warm welkom. Dan zal je vertrouwd met ze moeten raken, hun verhaal horen. Zo leer je waar ze vandaan komen, wat ze meegemaakt hebben en wat ze je nu willen vertellen. Hoe intiemer je ze leert kennen, hoe waardevoller ze zijn. Door zo voor jouw Gasten te zorgen, zorg je voor jezelf en ga je op jouw tempo door je rouwproces.

Elke Gast die jouw herberg bezoekt, vraagt om een speciale benadering. Je leert ze te herkennen. Vervolgens kun je met de oefeningen uit dit boek nagaan wat je kunt doen om van jouw Gasten te leren. De metafoor van jouw herberg geeft je de mogelijkheid te werken met je gevoelens in het hier-en-nu, met je beleving.

Het is belangrijk om alle emoties die je hebt, voor vol aan te zien. We hebben nog wel eens de neiging cultureel ‘ongewenst’ gedrag de kop in te drukken. Zo zijn meisjes bijvoorbeeld ‘nooit’ boos, maar wel lief en verdrietig. Vanuit die stereotypen heb je misschien nooit geleerd met bepaalde emoties om te gaan. Veel vrouwen slikken hun boosheid dan ook liever in, bang voor wat er gebeurt als ze er aan toegeven. Maar de ruwe kracht van die emotie moet eruit – in eindeloze huilbuien of kokende woede bijvoorbeeld. Omgekeerd leren mannen nauwelijks hoe ze hun intense verdriet kunnen uiten. Vrouwen verliezen vuur en kracht, mannen kampen met rugzakken vol onafgemaakt verdriet. Je helpt jezelf het beste door zonder uitzondering de emoties die bij je langskomen met alle gastvrijheid te ontvangen.

Je hebt het vaker meegemaakt

Het verbreken van deze relatie is er een van velen. Je leven is een aaneenschakeling van mensen leren kennen, een deel van je leven met ze delen en weer afscheid nemen. Dierbaren die overlijden, naar een andere school gaan, een verhuizing waardoor je iedereen achter moet laten, een liefdesrelatie die stopt – momenten waarop een gedeeld leven splitst. Momenten waarop je liefde verliest. In al deze processen maak je dezelfde stappen.

Het begint met contact maken. Vervolgens ga je je aan iemand hechten, diegene wordt echt belangrijk voor je. Je gaat diegene steeds meer vertrouwen. Je laat meer van jezelf zien, deelt intimiteiten. Denk bijvoorbeeld aan hartsvriendinnen of een hechte vriendenclub. In het geval van een liefdesrelatie komt daar ook seksualiteit bij. Na verloop van tijd stopt de relatie, doordat je uit elkaar gaat, of doordat iemand sterft of verhuist.

En dan? De volgende stap is rouw, het verwerken van het verlies.

Hoe rouw je? Iedereen doet dat op zijn eigen manier. Je kunt rouw zien als de keerzijde van de liefdesmedaille. Juist omdat je liefhebt, valt het zwaar als die liefde wegvalt. Dat moet je verwerken. Omgedraaid: als het je weinig zou kunnen schelen dat jullie uit elkaar zijn, wat betekende het samenzijn dan voor je? Logisch dus dat verdriet verbonden is aan liefde.

Als je jouw rouwproces helemaal serieus neemt en er aandacht aan besteedt, dan merk je dat je uiteindelijk rustiger wordt. Je gaat dan je verlies accepteren en je kunt dan zelfs in contact komen met een gevoel van zingeving. Letterlijk: wat heeft dit verlies voor zin, waar is dit goed voor? Hoe kan ik dit plaatsen?

Iedereen heeft zijn eigen manier van omgaan met verlies. Van elk verlies leer je iets – bewust, maar ook onbewust. Veel momenten van scheiding vonden plaats nog voordat je je er bewust van was, misschien kon je het nog niet verwoorden. Hierdoor is je herinnering aan momenten van scheiding niet altijd bewust. Dat betekent niet dat je niet leerde. Je leerde misschien niet in woorden, maar je lijf leerde wel. Je lijf weet hoe onveilig het voelt als je wordt gescheiden van een persoon aan wie je je verbonden hebt – of een dier of een plek.

Er is veel gezegd en geschreven over hoe een ideaal rouwproces eruit zou moeten zien. In dit boek werken we met de zeven Gasten van de herberg, zoals je eerder las. Deze Gasten kun je zien als situaties en momenten in het rouwproces. Zes Gasten zijn verbonden met rouwen, de zevende Gast komt als laatste, deze gaat over het geven van betekenis. Je zag ze op de vorige pagina staan.

In een rouwproces kom je ook emoties en situaties tegen die je liever uit de weg gaat. Je leerde in de loop van je leven allerlei strategieën aan om met de pijn van het verlies om te gaan. Hierbij is geen sprake van goed of fout; soms kun je niet anders. Eén strategie is bijvoorbeeld om na zo’n verlies hard en snel door te gaan en er niet te veel bij stil te staan. Een andere strategie is helemaal blijven hangen in een terugverlangen naar hoe het was vóór het verlies en juist niet verder durven te denken. Vaak herhaal je de strategieën die je al eens eerder gebruikte of kopieer je de manier van omgaan met verlies van je ouders. De optelsom van al jouw persoonlijke ervaringen met rouwprocessen is jouw rouwmechanisme. Dat mechanisme vormde zich in de loop van je leven.

Hoe heeft jouw rouwmechanisme invloed op je leven?

Als je naar jouw rouwmechanisme kijkt, kun je veel over jezelf leren. Kijk ernaar met een milde blik. Omdat een rouwproces zo pijnlijk is, zoeken de meeste mensen eerst naar manieren om de pijn te ontduiken. Je rouwmechanisme ontstaat vanuit dat verlangen. In de verdiepingshoofdstukken van de Gasten van de herberg ga ik hier dieper op in.

Nu je meer hebt kunnen lezen waarom rouwen belangrijk is, en dat iedereen een eigen rouwmechanisme heeft, vraag je je misschien af hoe je moet rouwen. Hoe weet je dat je goed rouwt? Wat is efficiënte rouw? Misschien is de manier waarop je gewend bent om te gaan met verlies niet het meest effectief. Wanneer je bijvoorbeeld te snel door wilt alsof er niets gebeurd is (bijvoorbeeld meteen een nieuwe partner zoeken), of als je blijft hangen in een melancholische herinnering of een scherp verwijt naar jezelf of je ex, dan spreken we van een niet-afgemaakt rouwproces. Je rouwmechanisme is in dat geval niet optimaal. Dit heeft gevolgen voor de contacten en de hechting met mensen die je daarna ontmoet.

‘Ik zal nooit meer iemand zo vertrouwen als ik haar vertrouwde,’ zei Job toen hij bij mij in therapie kwam. Al jaren was hij somber en ongelukkig. We spraken over zijn huwelijk en zijn scheiding, vijftien jaar geleden. Hij is geen prater en besloot destijds om alles weg te stoppen en zich in het werk te storten. Het ging een tijd goed maar de laatste jaren voelde hij zich eenzaam. Met vrienden had hij steeds minder contact. Het lukte hem niet een intieme relatie op te bouwen met een vrouw en hij had steeds minder energie. Tijdens de therapie heeft Job alsnog de pijn en het verdriet doorleefd van alles wat er vijftien jaar geleden gebeurde. Het ging intussen niet meer alleen over het verlies van wat hij met zijn vrouw deelde, maar om wat hij al die jaren kwijt was geweest: het vertrouwen om weer verbinding te maken.

Rouwen is altijd pijnlijk, een ‘leuke’ weg zal het nooit worden. Ook een gezond rouwproces is verdrietig. Elke Gast heeft zijn eigen uitdagingen, valkuilen en mooie kanten. De een blijft kort bij jou in je herberg, de ander langer. Wanneer een van de Gasten te lang blijft en het ‘stroomt’ niet meer door, dan zou het kunnen zijn dat je vastloopt. Dan stagneert het rouwproces.

Ik onderscheid vier soorten van vastlopen:

het niet onder ogen kunnen of willen zien van je verlies: ‘ik sluit mijn ogen en ren weg’

het afsluiten voor de pijn van het verlies: ‘ik sluit mijn hart en bevries’

het niet kunnen of willen accepteren van je verlies: ‘ik ben een vechter en een slachtoffer’

er geen betekenis of zin aan kunnen geven: ‘geluk bestaat niet voor mij’

Wanneer je je afsluit voor de waarheid of voor je gevoelens, zul je diezelfde waarheid en gevoelens ook niet kunnen aanvaarden, laat staan er betekenis aan geven. Je kunt vastlopen op verschillende momenten. Als je je hiervan bewust wordt, dan kun je ervoor kiezen om het vastgelopen traject weer vlot te trekken.

Hieronder werk ik de momenten waarop je vast kunt lopen verder uit.

Ik kan/wil het verlies niet zien: ‘ik sluit mijn ogen en ren weg’

Dit komt in meer of mindere mate voor in elk rouwproces, maar als je hierin vastloopt, dan bijt je als het ware helemaal vast in ontkenning: het is voor jou dan gewoon niet gebeurd. Je weet met je hoofd natuurlijk wel dat je relatie over is, maar je wilt er niet over nadenken, er niet mee geconfronteerd worden; je wilt graag vluchten en jezelf verdoven. Het gaat hier om het langdurig en soms zelfs blijvend ontkennen van het feit dat je alleen bent. Je sluit je ogen ervoor. Op die manier verzet je je tegen je verlies, tegen je eenzaamheid en je verdriet. Het kan zijn dat, wanneer het om liefdesverdriet gaat, je bijvoorbeeld de ene relatie inwisselt voor de andere om maar niet geconfronteerd te worden met het gevoel alleen te zijn. In hoofdstuk 3 over Gast de Verdover kun je meer lezen over het ontstaan van “vastbijten in ‘het is er niet’” en wat je eraan kunt doen.

Ik kan/wil de pijn van het verlies niet voelen: ‘ik sluit mijn hart en bevries’

Hier erken je wel dat het gebeurd is en heb je even ‘geroken’ aan het gevoel dat het teweeg brengt, maar daarvan ben je zo geschrokken dat je hier niet meer heen wilt. Je gaat je gevoelens miskennen. Je sluit je af voor je gevoel, door bijvoorbeeld heel vaak te denken dat het je niets doet. Je wordt rationeel en gaat als het ware ‘in je hoofd wonen’. Je maakt jezelf groot en sterk alsof het je niets doet. Het gevolg is dat je veel wegstopt en niet helemaal meer van het leven geniet. Je durft je niet meer echt te verbinden met je eigen gevoel, je durft je niet meer te verbinden met anderen. Misschien functioneer je goed op je werk, waar je vooral met je ‘hoofd’ werkt, maar je gevoelsleven raakt ondergewaardeerd in je leven. Hiervan is Job (p.13) een voorbeeld. In hoofdstuk 8 over Gast de Verdrietige lees je hier meer over.

Ik kan/wil het verlies niet aanvaarden: ‘ik ben een vechter en een slachtoffer’

Als je hier vastloopt, dan voel je wel heel veel, maar je kunt er geen ‘ja’ tegen zeggen. Je blijft vechten tegen wat er gebeurd is: ‘dit mag niet gebeurd zijn!’ Dit gevecht houdt je dagelijks bezig. Je kunt het niet loslaten. Dat kost ontzettend veel energie. Want vechten met ‘wat is’ dat verlies je keer op keer. Je kunt je een slachtoffer gaan voelen, die alsmaar verliest. Over aanvaarding kun je meer te weten komen in hoofdstuk 9 over Gast de Verdieper.

Ik kan/wil het verlies geen betekenis of waarde geven: ‘geluk bestaat niet voor mij’

Hier gaat het over zin-geving. Het is vaak het gevolg van het niet willen aanvaarden van het verlies en al het vechten. Je kunt niet zien op welke manier de relatie zelf, maar ook het verwerken van het verlies je iets zou kunnen leren. Hoe het iets toe kan voegen aan jou, aan wie je bent. Omdat verbindingen aangaan en verbindingen verliezen zo bij het leven horen, heeft deze instelling van ‘het is nergens goed voor, er is alleen maar pijn’ een grote impact op je levensvisie. Je gelooft dat er voor jou geen geluk kan zijn. Je gaat voorbij aan de meerwaarde die anderen voor je hebben gehad of kunnen gaan hebben. Je verliest contact met je vreugde en gaat twijfelen of je tegenslagen wel kunt overwinnen. Je kunt gaan wrokken, somber worden en je isoleren. Je wordt misschien cynisch of depressief. Ook hierover kun je meer lezen in hoofdstuk 9.

Vastlopen kan grote gevolgen hebben