Voor Jona, mijn moeder

Hildegard von Bingen (1098-1179):

Ik, het vurig licht van goddelijke wijsheid,

Ik laat de vlakten in schoonheid ontbranden,

Ik doe de wateren schuimen.

Met immer rechtvaardige wijsheid ontsteek ik

De zon, de maan en de sterren.

Ik geef de aarde haar tooi.

Ik ben de bries die al het groene koestert.

Ik ben de regen, geboren uit de dauw,

Die de grassen laat lachen

Van pure levensvreugde.

Ik roep tranen aan, met hun reuk van heiligheid.

Ik ben de hunkering naar het goede.

1. Inleiding

In dit Licht neem ik af en toe,

Maar niet vaak,

Een ander licht waar,

Dat mij wordt aangeduid als het Levende Licht.

Wanneer en hoe ik dat precies zie,

Kan ik niet zeggen.

Maar zolang ik het zie verdwijnt alle treurigheid en angst uit mij,

Zodat ik me voel als een eenvoudig jong meisje

En niet als een oude vrouw. 1

Mijn moeder was ziek, ze was geopereerd aan haar slokdarm. Ik vroeg haar of ze wilde bidden. 

“Ik heb een moeder nodig,” was het enige wat ze zei, terwijl ze snakte naar adem.

Moeder zijn is een van de meest verantwoordelijke taken ter wereld. Talloze mensen die bij de psychiater lopen, in een leugen leven of zich aan de zelfkant van de maatschappij bevinden hebben een slechte relatie met hun moeder. Hoe je het ook wendt of keert, je komt bij de moeder uit. Zoveel vrouwen willen moeder zijn, zonder te weten hoe je moeder bent.

De moeder is het eerste contact met de wereld, de eerste relatie. Als de eerste stap verkeerd gaat, verloopt het leven niet gemakkelijk. Op de een of andere manier zijn we allemaal min of meer beschadigd in die relatie. Vroeg of laat moeten we het kleine kind in ons helen. Het kind in ons blijft hunkeren naar die onvoorwaardelijke moederliefde. 2

Als vrouw ben je niet automatisch geroepen tot het fysieke moederschap. Zwanger zijn en moederschap is zo veel breder. Kunstenaars kunnen zich moeder voelen. Als de kunst als in een baarmoeder vorm aanneemt en groeit. Nog meer geldt dat voor mensen die mediteren. Zij zijn zwanger van bewustzijn en licht. Er gebeurt iets in je, een gevoel van volheid, rijkdom en expansie. Dat zijn de symptomen dat het oude leven verdwijnt en dat een nieuw leven vorm krijgt. Waar eerst leegte was, is nu volheid. Waar eerst armoede was, is nu rijkdom.

Een mens creëert soms de ene muur na de andere om zich heen. Wanneer je gaat mediteren, vallen die muren om. Bewustzijn heeft ruimte nodig. Je maakt een transformatie door. Dat is de zwangerschap van het Leven waarvan de fysieke zwangerschap een metafoor is. 3

In het christelijke klooster waarin ik gezeten heb, bestaat meditatie uit het visualiseren en verbeelden van bepaalde thema’s. In contemplatie ligt meer de nadruk op de stilte en de leegte van de geest. Om tot die stilte te komen, concentreer je je op een beeld dat je voor je ziet, verbonden aan de ademhaling. De concentratie op een beeld lijkt tegenstrijdig met die innerlijke leegte, maar juist die sterke concentratie brengt je tot een diepe stilte. Het beeld is daarbij een hulpmiddel. Concentratie bundelt de versnipperde geest en dat is noodzakelijk, zeker in het begin.

De etappes van de contemplatie zijn: de focus zien, de focus niet meer zien en de focus opnieuw zien. Ofwel het beeld voor je hebben, het beeld niet meer zien, jezelf vergeten, waardoor ten slotte het beeld en het zelf samen vallen.

De focus op het vrouwelijke kan ons helen. Het biedt de warmte en de veiligheid die velen van ons hebben ontbeerd. Het helpt ons om de blik naar binnen te richten. Daar waar zich je eigen levensbron bevindt. Het is daar dat we tot rust kunnen komen. Daar gaan we leven in plaats van overleven: in de baarmoeder van het Al.

Hildegard von Bingen, een katholieke non die leefde van 1098-1179, had door haar leven een andere rol dan die van moeder, maar haar aandacht was gericht op het vrouwelijke. Zij had regelmatig visioenen, die zij opschreef en illustreerde met miniaturen.

De miniaturen van Hildegard tonen een kant van God die meer gericht is op de kosmos, de planeten, de morfogenetische velden (de natuurlijke vormen in de natuur die één geheel vormen) en het hele ecosysteem. Het is een wereldbeeld waarin God een vrouw is, een godin dus eigenlijk, en die uitstijgt boven het antropocentrische wereldbeeld.

Het antropocentrische wereldbeeld is een theologisch wereldbeeld, waarbij de verhouding God en mens centraal staat. Alleen daarmee houdt de theologie zich bezig en verwaarloost zo het welzijn van de aarde, de planten en de dieren. In dat wereldbeeld is God een man.

Het kosmisch wereldbeeld waarin God als vrouw centraal staat is holistisch. Er bestaat een samenhang in de werkelijkheid die alleen blijkt uit een beschouwing van het geheel. Alles heeft zijn plaats, er is een harmonische ordening.

Uit de miniaturen van Hildegard blijkt dat voor haar de aarde niet het middelpunt van het heelal was, maar dat de aarde deel uitmaakte van een groter geheel. Dat vinden wij nu heel vanzelfsprekend, maar in haar tijd was het wereldbeeld geocentrisch (de aarde als middelpunt). Pas na Galilei (1564-1642) raakte het idee in zwang dat de zon het middelpunt zou kunnen zijn (een heliocentrisch wereldbeeld). Ze was haar tijd dus vooruit.

De miniaturen lijken op het eerste gezicht moeilijk te vatten. Zo abstract en vreemd als ze zijn. Ze overstijgen het niveau van louter voorstelling. Bovendien ging het hierbij niet om voorspellende uitspraken. Het zijn eerder de verhelderende, verklarende miniaturen zelf die betekenis geven. Ze openbaren zich als een aanwezigheid, een verschijning. Het is een aanwezigheid die je kunt voelen. De aanwezigheid van het goddelijke zelf. Deze aanwezigheid met al haar onzichtbare eigenschappen is als een beeld achter de beelden. Je ondergaat de indruk van een vanzelfsprekende aanwezigheid die onverklaarbaar maar zeker naar je toekomt.

Lectio divina komt uit de monnikentraditie en is een manier van Bijbellezen die heel langzaam gaat. Je neemt de tekst op een herhalende wijze tot je en herkauwt hem letterlijk. Wat heeft deze tekst mij te zeggen? Wat is de actualiteitswaarde ervan voor mijn leven?

In de Middeleeuwen was voor de gewone gelovigen buiten de kloosters meer de verhalende traditie via het beeld van belang. De kathedralen met hun glas-in-loodramen, de beelden en fresco’s getuigen daarvan. Ook de miniaturen met de visioenen van Hildegard nodigen uit tot een visio divina. Wat bedoel ik daarmee? Het zijn geen plaatjes die je snel bekijkt. Het vraagt om een langdurig aanschouwen van hetgeen je ziet. Het vraagt om een stille beschouwing.

God is noch vrouw noch man, noch een persoon. Het zijn echter de beelden en symbolen die het abstracte concreet maken. Symbolen zijn als vensters waar doorheen we de goddelijke werkelijkheid kunnen ervaren. Ze weerspiegelen de schoonheid, de harmonie en vooral de allesomvattende liefde van het goddelijke. Een beeld heeft bovendien de kracht om een positieve emotie op te wekken in ons. Dat bepaalt de intensiteit waarmee we op weg gaan. Het versterkt het verlangen. De stilte van de beelden zijn belangrijker dan de betekenis ervan. Het is een manier van weten die het beeld hoger plaatst dan het idee. Het intuïtieve en associatieve hoger dan het rationele en lineaire. Dat is ook de waarde van de miniaturen van Hildegard.

De miniaturen tonen ons wat het betekent om in contact te staan met de wilde en wijze, goddelijke vrouw in ons. Met ‘wild’ bedoel ik niet dat we een ongeleid projectiel zouden zijn. ‘Wild’ in positieve zin betekent het leiden van een oorspronkelijk leven met gezonde grenzen. Wild maakt dat de vrouw zich herinnert wie en wat ze is. Zoals Clarissa Pinkola Estes het zegt: ‘Een wilde vrouw is robuust, boordevol levenskracht, levengevend, bewust van haar lijf, inventief, loyaal en creatief. Een vrouw die gescheiden is van haar wilde natuur wordt schraal, zwak, en schimmig. De wilde natuur is intuïtie, de scherpe luisteraar, het trouwe hart, innerlijke aanschouwing, je eigen cycli vinden, ontdekken wat bij je hoort, met waardigheid vooruitgaan en zo bewust blijven als mogelijk is.

‘Met wilde natuur bedoelen we een kracht die mensen bijstaat en zonder welke ze niet kunnen leven. Het is de stem van de ziel, de intuïtie. Intuïtie voelt welke richting de juiste is, vertoont een sterke drang tot zelfbehoud en beseft wat de werkelijke beweegreden is. Intuïtie geeft ogen die door de persona heen kunnen kijken. Ze heeft oren die het gewone menselijke gehoor te boven gaan. De wilde natuur vergroot de vrouwelijkheid en het vermogen zich zelfverzekerd in de buitenwereld te bewegen. De vrouw krijgt er een scherp en vooruitziend bewustzijn mee. Een wilde vrouw heeft veel ideeën en gedachten en is in staat ze in de buitenwereld te realiseren. Ze komt er toe om haar schitterende denkbeelden te organiseren en te verwezenlijken. De wilde natuur geeft een diepe concentratie, vitaliteit en energie. De wilde en wijze vrouw weet wanneer het zielenleven bedreigd wordt, weet een grens te trekken en voet bij stuk te houden. Ze is niet naïef noch een slachtoffer.’4

Door het aanschouwen van de miniaturen van Hildegard kunnen wij de bezieling ervaren die het contact met de wilde natuur van de vrouw met zich meebrengt. Vergelijk het met het aanschouwen van iets van grote schoonheid. Het kan ook tot ons komen door geïnspireerde muziek of juist door een grote stilte. Deze ervaringen kunnen komen tijdens momenten van inspiratie. Het verlangen ernaar kan wakker gemaakt worden in de ontmoeting met iemand in wie we de wilde natuur en de wijsheid herkennen. Naast de miniaturen zien we bij Hildegard de wilde natuur en de wijsheid terug in haar levensverhaal. 5

Voor Hildegard stonden deze miniaturen voor een overvloed van leven en een vreugde in haar eigen vrouwelijkheid. Ze vond dan ook dat vrouwen deze vreugde trots moesten uitdragen. Ze liet de nonnen in haar kloosters mooie tiara’s dragen. Ze droegen witte sluiers in plaats van zwarte zoals de dienstmaagden in die tijd. Vrouwen moesten zichzelf beschouwen als koninklijke personen. Ze verlangde ernaar om in de vrouwen om haar heen, de weerspiegeling te zien van het vrouwelijke Godsbeeld van haar miniaturen.

Ze bereikte in haar eigen leven een lichtheid en een vreugde. Deze innerlijke bevrijding stelde haar in staat zich in de mannelijke wereld van macht te begeven. Dat gebeurde op een efficiënte en krachtige manier. We zouden haar in deze tijd als zeer succesvol bestempelen. Ze was een wijze vrouw geworden die haar wilde natuur geïntegreerd had.

Hildegard von Bingen was geen moeder, maar haar miniaturen bieden warmte en veiligheid. Zou dat het zijn waaraan mijn moeder behoefte heeft?

2. Hildegards leven

In het jaar 1141 na de menswording van God, toen ik tweeënveertig jaar en zeven maanden oud was barstte de hemel open in een vurig licht.

Het doorstroomde heel mijn geest en het doorgloeide mijn hart als een vlam die niet echt brandde maar alleen verwarmde, zoals ook de zon iets waarop zij haar stralen richt, verwarmt.

En plotseling ontsloot zich voor mij de betekenis van de psalmen, van de evangeliën en van de overige boeken uit het oude en nieuwe testament.

Dit alles zag en hoorde ik, maar toch kon ik er niet toe komen het op te schrijven. Niet uit onwil, maar uit een twijfel, zo hevig dat Gods gesel mij op het ziekbed wierp.

Eindelijk bracht ik daar, door grote pijnen neergeslagen, mijn hand tot schrijven.

Toen keerden mijn krachten terug.

Pas toen herstelde ik van mijn ziekte.1

Hildegard von Bingen werd in 1098 geboren als het tiende kind uit een kleine adellijke familie van de streek van Bermersheim. Op achtjarige leeftijd werd zij door haar ouders toevertrouwd aan een kluizenares, Jutta von Sponheim. Deze woonde bij een benedictijner mannenklooster op de Disibodenberg, en samen met nog een ander meisje werd ze daar ondergebracht. Deze kleine vrouwengemeenschap groeide uit tot een vrouwenklooster; Jutta werd overste. Na haar dood in 1136 werd Hildegard als haar opvolgster verkozen. Ze was toen 38 jaar oud en ziekelijk.

Een beslissend moment in haar leven was het visioen van het Levende Licht in 1141, in haar 43e levensjaar. Ze kreeg een visioen waarin de hemel openbarstte in een vurig licht. Het doorstroomde haar geest en doorgloeide haar hart. Opeens ontsloot zich voor haar het geheim van de oude wijsheidsgeschriften. Een stem uit dat goddelijke licht droeg haar op dat alles op te schrijven. Het ging telkens om een visioen in beelden dat vervolgens door de stem verklaard werd. Zij mocht er geen eigen interpretatie aan toevoegen.

Dat was het begin van een lange tweestrijd. Ze twijfelde of ze deze opdracht wel aan zou nemen. Ze werd ziek. Ze gehoorzaamde vervolgens aan de opdracht en schreef haar eerste boek, Scivias of, vertaald, Ken de Wegen (1141-1151). De twee getuigen daarbij waren de monnik Volmar, die haar secretaris was, en ‘het meisje’, hoogstwaarschijnlijk haar naaste medewerkster en hartsvriendin Richardis.

De twijfel bleef echter knagen. Zij schreef aan Bernardus van Clairvaux (stichter van de kloosterorde van Cîteaux) en vroeg hem om raad. Hij begreep haar en moedigde haar aan. In hem had ze een trouwe bondgenoot gevonden. Hij nam het meerdere malen voor haar op. Hij las voor uit haar geschrift Scivias op de Synode in Trier (1147-1148). Daar werd zij uitgeroepen tot ‘prophetissa teutonica’ (Teutoonse of Duitse profetes). Haar autoriteit was gevestigd.

De visioenen zoals ze die heeft weergegeven in de miniaturen in Scivias hadden een diepgaande invloed op haar leven. Zij voelde zich persoonlijk geroepen door God. Ze zou er voortaan hartstochtelijk op antwoorden.