Smeltende vrouw

Voor mijn moeder, de vroedvrouw van mijn gedachten.

© 2017 Sander Kok

sander-kok.com

Omslagontwerp Studio Ron van Roon, Amsterdam

Opmaak binnenwerk ZetSpiegel, Best

isbn 978 90 827 3760 8

Geen overwinnaar gelooft in het toeval.

Friedrich Nietzsche, De vrolijke wetenschap, 1882

Smeltende vrouw bevat twee horige romans en één overkoepelend meesterwerk.

deel i

De Venus van Leiderdorp

zou ik ze pakken,

de witvis in ’t wier bijeen

dan schoten ze weg

Basho

1

De mens spreekt vooral om zijn eigen stem te horen. Hij wil zijn stem horen om te controleren of hij nog deugt. Hij probeert zijn stem zoals een metaalbewerker op een stalen buis slaat om te controleren of ze hol is of massief, terwijl hij wel weet dat ze hol is.

De buurmannen Andriessen en Reukens kenden elkaar al jaren, zonder ooit elkaar gesproken te hebben. Volgens Reukens lag dat aan de moderne tijd; de mensen spraken niet meer met elkaar. Als dat anders was geweest, wist hij, zou hij de eerste zijn om aan het gebruik een einde te maken – maar die waarheid hield hij in het onderste van zijn bewustzijn verborgen, als een vies tijdschrift dat onder op de stapel ligt en slechts eens in de zoveel tijd wordt opgepakt.

Andriessen vond er niets van, hij hoefde niet zo graag te praten, met niemand eigenlijk, althans niet per se. De toevallige luisteraar was genoeg. Daarbij: hij dacht er niet eens over na. De buurman was zwijgzaam, zoveel was duidelijk, en dat was dat. Als de buurman niet sprak, waarom zou hij dan zelf spreken?

Maar Reukens vond het vervelend. Elke keer dat hij Leo Andriessen zag, en ze zich binnen gehoorsafstand van elkaar bevonden, moest hij voorwenden met iets anders bezig te zijn, omdat het vreemd was om nu, na al die tijd, ineens tegen de buurman te praten. In de tien jaar dat Reukens en Andriessen in hun vrijstaande huizen naast elkaar woonden, was het contact nooit verder gekomen dan een klungelig handopsteken van een afstand: een groet in stilte, liefst zonder oogcontact, en in voorgewende drukte uitgevoerd.

De echtgenote van de buurman, die door hem ‘Bella’ werd genoemd, was een slanke veertiger die zich buiten meestal op hoge hakken vertoonde. Ze liep altijd rechtop, de kin iets geheven. Naar de heersende maatstaven, dacht Reukens, was ze waarschijnlijk mooi, maar ze was het tegendeel van de vrouw die hem aantrok. Bella leek hem een barse vrouw. Bars, ja: een woord dat eigenlijk een man paste, maar misschien nog beter bij de agressieve, harde, afgelakte vrouwelijkheid van de buurvrouw. Bij haar man was ze anders. De strengheid in haar gezicht maakte plaats voor spot, maar een milde, haast lieve spot, een angstige spot ook, die zich nooit volledig als spot durfde te uiten. In de buurt van haar man kregen Bella’s bewegingen iets afwachtends en als zij dan bewoog, leek de beweging altijd in dienst van zijn wensen te staan.

De relatie tussen hemzelf en zijn vrouw was gelijkwaardiger.

Elke zaterdag zag hij vanuit het raam van zijn werkkamer de buurman naast diens blauwe sportwagen staan en hem liefdevol wassen en opwrijven. De auto blonk als een gepoetst sieraad, in het dak scheen de zon. Soms moest hij het schouwspel een keer missen, omdat hij een afspraak had en een enkele keer omdat hij zelf bezig was zijn Neeltje te wassen. Dat deed hij dagelijks op niet-vaststaande tijden, dus het kwam voor dat het toevallig samenviel met het tijdstip waarop Andriessen zijn sportwagen waste. Ieder het zijne, dacht hij dan.

Andriessens lijf was breed en lang als van een basketballer. Heel anders dan zijn eigen lijf, dat je gerust ondermaats kon noemen. De man liep elke zaterdag op dezelfde wijze rond zijn auto: peinzend, soms met een vinger de lak bestrijkend, tot hem iets in het oog sprong en hij daarop zijn volle aandacht richtte. De neuroot. Altijd stond dat rood-zwart gestippelde emmertje sop aan de voorkant van de auto en lag de groen-geel gestreepte tuinslang als een krul er voorlangs. Altijd de blauwe overall. Soms, zoals nu, was het koud en droeg de buurman er een fleecetrui onder en wanten aan zijn handen. Het vroor en het warme water dampte van de auto, alsof deze gevuld was met geesten die door het dak ontsnapten.

Het was bijna aandoenlijk hoe liefdevol zijn buurman wekelijks met grote en kleine halen zijn auto waste en opwreef en nooit te hard leek te willen drukken; en hoe hij steeds hetzelfde patroon volgde. Eerst waste hij de velgen en de lampen, dan de ruiten en de lak, waarna hij zijn emmertje sop over het dak kieperde en over de licht gebolde motorkap, waarvan Reukens vermoedde dat het Andriessens lievelingsonderdeel was, omdat hij er extra aandacht aan besteedde. Daarna spoelde hij hem langdurig af met water uit de tuinslang en wreef hij hem nog langduriger op met een geel of blauw vezeldoekje, dat soms tijdens de beurt vervanging nodig had omdat het niet meer voldeed.

Hij kuste hem niet en talkpoeder liet hij achterwege.

Reukens liep naar de badkamer om de emmer te halen. De mens kan andermans geluk zien, maar niet begrijpen, dacht hij.

Voor de klas is geen dag hetzelfde, had een collega beweerd op Reukens’ eerste werkdag. Op het grijze gezicht van de man lag een prikkelbaar soort trots dat geen tegenspraak duldde. Reukens had niets gezegd. De man zijn trots duidde op angst dat zijn geloof aan het wankelen werd gebracht. Angst en trots liggen vlak naast elkaar, wist Reukens. Trots is een defensiemechanisme tegen angst, zoals angst misschien een defensiemechanisme is tegen een overdaad aan trots.

Voor de klas staan was vermoeiend. Vijf dagen per week staarde hij in dezelfde dode ogen en bevocht de gedachte dat hij de wereld misschien beter van dienst kon zijn vanachter de glazen toonbank van een ijssalon of snackbar. Soms kreeg hij de aandrang een groot gebaar te maken, desnoods fysiek, een gebaar waarvan iedereen zou schrikken. Maar in de lusteloosheid van de klas reflecteerde zijn eigen lusteloosheid, hun dode ogen waren zijn dode ogen, en uiteindelijk stond hij hier voor het geld en niet voor hen, zoals hij niet naliet hun, en zichzelf, te vertellen.

Zijn leven was thuis, bij Neeltje. Op school was hij bij Hades. Zijn leven had ergens een vreemde bocht gemaakt, een bocht omlaag. Dagelijks keerde hij uit de onderwereld terug en dagelijks kon hij bij thuiskomst Neeltje zien opbloeien.

De plastic klok tegenover hem stond bijna op kwart voor vier, maar hij liep voor en het duurde nog een tijd voor hij naar huis mocht. Hij stond met zijn rug naar het schoolbord en leunde met zijn vuist op het bureau, de andere hand hing slap naast zijn lichaam, de palm en nagels wit van het krijt.

Achter hem stond op het bord de Nederlandse spelling van ‘Tolstoj’, die hij eerder met lange halen op het groen had neergekalkt. Hij keek naar de klas, die als een monolithisch blok voor hem zat. Niemand keek terug. In de hoek pakte een meisje een make-updoosje uit haar rugzak en peuterde het met haar nagel open. Ze keek afwisselend in haar spiegeltje en in het gezicht van Reukens, zoals automobilisten afwisselend op hun telefoon kijken en dan naar de weg.

Het is niet dat ze ongeïnteresseerd zijn, dacht hij, ze zijn gewoon afwezig.

‘Wie heeft een vraag over Tolstoj?’ Hij keek de klas rond en zag een vinger. ‘Willemijn heeft een vraag over Tolstoj.’

Willemijn de Vries was zestien jaar, zeer aantrekkelijk en sprak zeven talen, waaronder Oudperzisch, een taal die ze haar eerste liefde noemde. Haar lievelingsauteur was Heinrich Heine, omdat die ‘zo mooi zong’, en ‘niet alleen door Schumann’ – hij moest nog opzoeken wat ze daarmee bedoelde. Hij had aan haar eenzelfde soort hekel als aan oude vrouwen die een te zwaar parfum dragen.

‘Is bekend wat Tolstoj vond van Dostojevski’s stijl, of misschien het gebrek eraan, in Misdaad en straf?’

‘Is bekend wat Tolstoj vond – Ja... In elk geval niet dat ik weet. Maar ik denk dat hij Dostojevski waardeerde om zijn psychologisch inzicht en hem toch, zoals Nabokov en Karel van het Reve een eeuw later, een matige schrijver vond – schrijftechnisch tenminste.’

‘Maar is er niks bekend over wat Tolstoj vond van Misdaad en straf in het bijzonder?’

‘Dat is niet bij mij bekend.’

Hij vroeg zich af waarom ze dit wilde weten, waarom dit soort mensen zich niet uit zelfhaat verhing, bijvoorbeeld op het schoolplein beneden. Hij keek naar de honderdjarige eik naast de ingang. Die was dik genoeg, die zou houden.

In de klas waarin hij zelf scholier was geweest, zou Willemijn zijn uitgelachen en beschimpt om dat soort vragen, maar niet hier, niet op de Mirandola School voor Hoogbegaafden. Hier was alles anders. De pubers waren even weerspannig als elders op de wereld, maar ze droegen het op een andere – ingetogenere, beschaafdere – manier uit. Mirandola was een van die scholen voor kinderen die volgens de ouders, de directeur en het zittende kabinet meer moesten worden uitgedaagd. Kinderen die beter zijn, dacht Reukens erbij.

Hij haatte ze met een hartstocht die aan liefde grensde.

De managementlui vonden het zijn taak om voor die uitdaging te zorgen. Ze hadden gedaan of hij, uitgerekend hij, noodzakelijk was voor hun ontwikkeling. Ha! Hij was erin getuind, hij had de baan aangenomen, voor een schandelijk laag salaris. En nu stond hij hier Nietzsche en Dostojevski te verklaren voor een klas die zich nog minder voor filosofie en literatuur interesseerde dan een gewone klas.

De rijen waren star en onbeweeglijk. Rijen bomen in een aangeplant bos. Geen wind woei, geen takje bewoog.

Bij tijd en wijle voelde hij zich nuttelozer dan hij zich vroeger had gevoeld, op de gewone middelbare school, waar hij nog eens vijftien jaar van zijn volwassen leven had doorgebracht. De kinderen daar hadden tenminste geen verstand gehad. Hij had hun weinig, maar toch iets kunnen leren. De kinderen die nu tegenover hem zaten, hielden hun verstand als een schild tegen hem opgeheven, en hij, de zogenaamde kenner, hakte met zijn kennis op hen in.

Vorig jaar, op een congres over moeilijk lerende kinderen in het Muntgebouw in Utrecht, was vaak een term gevallen – wat was het? – didactisch resistent. Fraai. De leerlingen in dit lokaal zijn didactisch resistent, niet omdat ze te dom zijn, maar omdat ze te slim zijn. Hun valt niets te leren. Anders dan bescheidenheid.

Ze haatten hem, hij voelde het. Ze minachtten hem. Bij zijn collega’s, was zijn indruk, was dat anders, daar lachten ze om elk stom grapje dat gemaakt werd. Zelf maakte hij geen grapjes, hoewel hij wist hoe het moest. Alleen niet hier, bij deze leerlingen.

Didactisch resistent.

Willemijn gaf een kort en achteloos ‘oké’, alsof ze met haar zwaard een tik op haar schild gaf, en zette haar pen op het papier van haar schrift.

Ze deed het waarschijnlijk gedachteloos, maar het kwam Reukens voor alsof ze een aantekening maakte: een minnetje voor meneer Reukens, een minnetje voor zijn gebrek aan inspanning en een minnetje voor zijn kennis, die maar weer eens tekortschoot.

Hij keek naar de eik, naar de zware takken die uit de stam groeiden en het gebladerte dat zo overdadig was dat je er een kind in kon verstoppen.

De klas was stil, doodstil. Het meisje achterin had haar make-updoosje voor zich neergelegd en keek voor zich uit, langs hem naar het schoolbord. Niemand keek hem in het gezicht.

Een glimlachje speelde rond zijn lippen.

In het lege, dode landschap van geest en klas verscheen vanuit de verte een nieuwe gedachte als een ruiter aan de horizon.

Had hij ze eronder, zoals dat heette?

Zijn glimlach werd breder.

‘Jullie moeten goed luisteren,’ zei hij met een kracht waarmee hij zichzelf verraste. ‘Jullie krijgen na het weekend een proefwerk over alle onderwerpen die we tot nu toe hebben doorgenomen. Ik ga geen hints geven, jullie moeten het zelf doen. En ik stel essayvragen, dus slijp je pen.’

Hij wist niet goed wat hij met dat laatste bedoelde, maar de klas keek hem aan alsof het normaal was.

Als hij een geweer vanonder zijn bureau tevoorschijn zou halen en er de tl-buizen boven hun hoofden mee kapot zou schieten, zouden ze hem niet anders hebben aangekeken.

De wijzer tikte eindelijk de vier aan, de schoolbel snerpte, de leerlingen schoven hun stoelen naar achteren en stroomden naar de deur waardoor ze verdwenen als water in het doucheputje, het meubilair schots en scheef achterlatend. Hij zag nu pas hoeveel stof er in dikke slierten op de vloer lag. Het leek wel of de leerlingen het stof aantrokken of het in hun zakken mee naar binnen namen.

Buiten was de lucht melkwit. Het trottoir was hier en daar bevroren. Auto’s gleden met een klef geluid door de sneeuw voorbij. Reukens had in de lerarenkamer zijn schoenen verruild voor sneeuwlaarzen, om met zekere pas naar huis te lopen. Het was warm in zijn oude, felgekleurde ski-jack. Hij had het nooit op de piste gedragen, omdat hij nog voor vertrek tot de ontdekking was gekomen dat hij Neeltje niet te lang alleen moest laten. Ze waren toen nog niet eens samen geweest, maar blijkbaar had ergens diep in zijn binnenste zijn liefde voor haar al wortel geschoten en daarmee het verantwoordelijkheidsgevoel dat altijd met liefde opschiet, als brandnetels bij hondsdraf. Het jack was niet goedkoop geweest en daarom droeg hij het nog elke winter. Om zijn schouder hing een grote boekentas van cognackleurig leer, dezelfde die hij als leerling een jaar of zes om zijn schouder had hangen en die hij nu als volwassene sinds een jaar of twee weer was gaan gebruiken. Hij bewandelde hetzelfde pad als hij als kind had bewandeld, maar in een andere stad en in een andere tijd. Er was niet veel veranderd, als je erover nadacht. Hij was er en de wereld was er, en daartegen afgezet waren de veranderingen miniem.

Behalve Neeltje: zij was misschien de enige grote verandering in zijn leven geweest. Ze was zijn eerste liefde – op 33-jarige leeftijd was hij laat geweest – en ze was zijn enige liefde gebleven. Zijn herinneringen aan zijn jeugd en aan die eerste tijd waren als foto’s die te kort in de ontwikkelaar hebben gelegen. Hij herkende de vage omtrekken van bekende figuren als door een dikke mist, de bleke, volumeloze vormen van de spullen die hij had bezeten en de ruimtes waarin hij had geleefd, waarin hij had geademd, waar hij tegenaan had geleund, alles zonder volume, al wist hij dat ze ergens, hij wist niet waar, nog ruimte innamen.

Hun leeftijdsverschil bedroeg veertien jaar, maar dat was geen probleem, zeker als je bedacht wat ze samen deelden. Hij kende stellen die niets samen deelden, geen gezamenlijke wensen hadden, geen dromen, niets. De gekke buurman, Andriessen, en diens vrouw Bella, als dat haar echte naam was, leken niets met elkaar te delen. Soms, in de zomer, als Andriessen en ‘Bella’ naast elkaar in de tuin lagen, legde de buurman zijn boek neer en begon hij eindeloos tegen zijn vrouw te wauwelen, die dan vooral knikte maar nauwelijks iets terugzei; tot een uitwisseling van ideeën of gevoel leek het nooit te komen. Hoe anders was het met zijn eigen vrouw. Uitwisselingen van ideeën hadden ze misschien weinig, maar die kon hij ook hebben met de boeken die hij las; met Neeltje wisselde hij gevoel uit, stil, zwijgend gevoel, gevoel dat zijn wortels heeft in een diepe verbondenheid tussen twee geesten die werkelijk, in de meest eerlijke zin, bij elkaar horen. Lieve Neeltje. Hij had van school een cadeautje voor haar meegebracht, een klein bewijs van liefde.

Sommige mensen hielden van elkaar, zonder te weten waarom. Hij kon zich dat niet voorstellen. De liefde was raadselachtig, maar de functie van de liefde was dat niet. Niet weten waarom je van iemand houdt, is zoiets als niet weten waarom je gaat slapen als je moe bent.

Ja, het was een zware dag geweest, maar nu liep hij naar huis, zou hij Neeltje zien opbloeien. Hij bracht de boekentas naar zijn andere schouder. De sneeuw knarste onder zijn laarzen. Op het midden van de brug over de Oude Rijn, waar Leiden overgaat in Leiderdorp, vermoedde hij vandaag onder de sneeuw een onzichtbare grens, die meer was dan de bestuurlijke afbakening tussen twee gemeentes. Ze scheidde school en thuis, twee werelden waar andere wetten golden. De werelden raakten elkaar zoals de gemeentes, zonder dat ze in elkaar overliepen.

Een van de redenen dat hij deze baan had gewild, was dat hij door de geringe afstand naar huis kon lopen. Hij hield van lopen. ‘Lopen kalmeert de geest,’ fluisterde hij, de handen diep in de zakken van het ski-jack gestoken. Soms dacht hij geen geest te hebben zolang hij niet liep. Lopen veroorzaakte zijn geest.

Daar was hun witgepleisterde huis, waarin ze op hem wachtte.

Hij stak de sleutel in het slot en besefte dat hij hem al minutenlang in zijn hand had.

Hij zette zijn schooltas onder de kapstok en hing zijn ski-jack op, verplaatste het cadeautje van zijn jaszak naar zijn broekzak. Zijn natte laarzen liet hij op de deurmat staan. Door de smalle ruit naast de deur van de woonkamer bekeek hij zijn vrouw.

‘Dag lieverd,’ zei hij, terwijl hij de deur opende.

Ze lag niet in bed, zoals gebruikelijk op dit uur, maar hing tegen de driezitsbank, waar hij haar die ochtend voor het laatst had gezien.

Hij kuste haar.

‘Hoe was je dag?’

‘Goed, gewoon. Is de bezorgservice geweest?’

‘Alles staat in de keuken. En er is bier in de ijskast, dat moet nu wel koud zijn.’

‘O, een biertje is lekker.’

‘Kun je aan mijn been trekken?’ vroeg zijn vrouw.

Hij trok aan het been. Eigenlijk was het niet meer echt een been, maar een boomstam, omhuld met vlees, gevuld met pap. Neeltje woog nu 240 kilo. Haar lichaam was zo groot dat wanneer ze achterover op bed lag, wat ze meestal deed, het hoofd achter het lichaam leek te liggen, alsof iemand het erbij had gelegd.

‘Neeltje, lieverd,’ zei hij, ‘ik heb wat voor je meegebracht.’ Hij pakte een door de lichaamswarmte verbogen reep chocola uit zijn broekzak. ‘Hershey, puur, met noten.’

Neeltjes hoofd kwam iets overeind en maakte zich gereed.

Langzaam, behoedzaam, schoof hij de reep in haar mond.

‘Bijt,’ zei hij.

Ze beet en kauwde.

Reukens streek, nog voor ze haar mond leeg had, teder met de afgehapte kant van de reep over haar lippen. ‘Open.’

‘...Bijt.’

‘...Slik.’

En weer, hij duwde de reep iets verder in haar keel.

‘Houd je van Hershey? Je houdt van Hershey,’ zei Reukens tegen Neeltje.

2

Sommige huizen ruiken naar vochtige ruimtes, naar vermolmd hout, naar huismijt, naar kaneel, naar paraffinewas, naar etherische oliën of naar gordijnen waar de zon te lang op heeft gestaan. Wie bij de familie Reukens over de vloer kwam (en dat was slechts de jongen van de bezorgservice of de huisarts), rook talkpoeder – zoetscherp, matzacht – en als hij eenmaal weer buiten stond, de wijd open frisheid van de buitenlucht.

Hij hield van talkpoeder. Het hoorde bij haar, het was haar herkenningsmelodie, als een jingle bij een talkshow.

De herkenning, de respons van blijdschap, namen niet evenredig af met het aantal keer dat hij eraan was blootgesteld. De respons nam helemaal niet af, hij was nog even verrukt als de eerste keer dat hij in de ochtend haar naden met poeder had bestrooid en later die dag op een argeloos moment aan zijn neus had gekrabd, de geur had opgesnoven en haar zoete, zachte glimlach in zijn geest was verschenen.

Zijn hartstocht was sindsdien alleen maar toegenomen. Hij hield van haar vormen, van haar gewicht en van het getal dat bij het gewicht hoorde. Hij hield van de geur van talkpoeder die het geheel samenvatte zoals alleen geuren een geheel kunnen samenvatten.

Vorige week, toen de huisarts als een despoot met zijn hand op de leuning van de bank had geslagen, was daar een poederwolk uit opgestegen die tien tellen nodig had gehad om neer te dalen.

Niet eerder was ze zo zwaar geweest. Vorige maand, toen ze in het ziekenhuis op een weegschaal was gezet, of erin was gehangen, hij wist het niet, want hij had buiten moeten wachten, woog ze 240 kilo. Een majesteitelijke 240 kilo. Dat was bijna 250 kilo, een kwart ton. Vier keer een kwart ton was duizend kilo.

Ze was al boven de honderd geweest toen hij haar had leren kennen. Volgens de meeste mensen was dat tamelijk veel voor een meisje van 1 meter 68. Ze had haar gewicht de eerste maanden voor hem verzwegen. Tegenwoordig schijnt elke vrouw recht te hebben op een zeker besef van de eigen schoonheid; maar nooit had ze zichzelf aantrekkelijk gevonden voor ze hem had ontmoet. Nooit had ze een vriendje gehad. Ze had maandenlang niet in zijn oprechte intenties geloofd. Schaamte is een moeilijke vlek, vond hij. Maar als je lang genoeg boent is de plaats waar de vlek gezeten heeft schoner dan ze ooit is geweest. Zo had hij bij Neeltje trots uit schaamte gemaakt. Ze was nu bijna even trots op haar lichaam als hij.

Ze kwamen van ver. Het eczeem tussen haar dijen had ze de eerste maanden stiekem in de badkamer verzorgd, met de deur op slot, alsof het verzorgen van haar lichaam een immorele handeling was waarvoor ze zich moest schamen.

Hun doel was 250. Dat moest komende zomer lukken.

‘En dan?’ had ze eens gevraagd.

Uiteindelijk luisterden ze natuurlijk naar de dokter. Veiligheid boven alles. Eerst afvallen, dan aankomen. Alleen zo bleef de rek erin. Misschien konden ze over een paar jaar proberen de 300 te halen. Driehonderdduizend gram, praktisch een derde ton.

Hij had haar een rolstoel in het vooruitzicht gesteld – een extra brede, aangepast op elke wens die ze maar kon hebben; eigenlijk was het geen gewone rolstoel meer, maar een rolmobiel – zo waren ze het ding gaan noemen. Ze probeerde de laatste tijd vaak het gesprek naar het onderwerp toe te manoeuvreren. Het was zijn eigen schuld, hij stelde het moment van aankoop nu al een aantal jaar uit. Ze wilde met hem naar het strand, zoals vroeger, schelpen zoeken langs de kustlijn, garnalen vissen met een schuifnet, die ’s avonds opeten bij kaarslicht en een glas witte wijn. ‘Elkaar in de ogen kijken zoals vroeger,’ zei ze vorige week. Als de mensen in de buurt hen niet zouden uitjouwen, zou hij er allang een hebben gekocht, haar aan de wereld hebben laten zien.

Niemand had nog gejouwd, want niemand in de buurt kende haar nog, maar hij kende de mensen.

De mensen hebben geen begrip, omdat ze geen inlevingsvermogen hebben. Neem de dokter. Hij kwam sinds twee jaar maandelijks langs. Bij elk bezoek zei hij dat ze moest afvallen. Wat ze heus deden, soms. Wat dacht die man, dat zij niet begrepen dat ze moesten afvallen? Natuurlijk begrepen ze dat. Uiteindelijk, als het spel dan echt onderbroken moest worden, zouden ze afvallen.

Hij liep naar school. Een frisse ochtend. Het zonlicht dat tegen de glazen gebouwen weerkaatste, legde een geleiachtige glans over de straten. De laatste hoopjes sneeuw hadden zich bruin en geel tegen de stoepranden teruggetrokken. Als giftig schepijs, dacht Reukens.

De school was een klein, maar zwaar ogend gebouw uit het interbellum, met aan de voorkant een stenen trap van zes treden die zich over de gehele voorkant uitstrekte. Elke werkdag telde hij de treden. Bij zes bewoog zijn mond, ook omdat hem dan de lucht ontsnapte die de inspanning had gekost. Aan sporten deed hij niet. Lezen, dat was zijn sport. Het gebouw was neergezet in een betonnen weide aan de rand van een drukke straat en werd omringd door een hoog hek. Het hek kwam tot schouderhoogte, bij hem tot ooghoogte. Het was zwart en puntig en bedoeld om gevaarlijke mensen buiten te houden, maar wie zich binnen bevond, kwam het voor dat het juist bedoeld was om gevaarlijke mensen binnen te houden. Insluiting bestaat niet zonder uitsluiting – en andersom, dacht Reukens, die vond dat hij hiermee op een belangrijk algemeen principe was gestuit.

Ze werden wel eens agressief, de leerlingen. Dan scholden ze of begonnen ze te vechten; één keer sneuvelde het voorwiel van een fiets. Op die leeftijd stonden ze, hoogbegaafd of niet, nog dicht bij de dieren. Al viel het ook mee, als je het vergeleek met het gespuis op andere scholen. De leerlingen van de Mirandola School rechtvaardigden een hek niet – misschien een afscheiding van water en rotsen.

Het was een school voor de crème de la crème, was hem gezegd toen hij was komen solliciteren. Er waren hoge toelatingseisen. Het was een school waar hij in zijn jeugd naartoe zou zijn gestuurd, als hij destijds niet zo veel pech had gehad. Hij was een veelbelovende leerling geweest, maar zijn geest, die een docent in de brugklas nog ‘sprankelend’ had genoemd, had een drang tot dwalen, tot fantaseren en tot fabuleren en uiteindelijk was zijn veelbelovende schoolcarrière op zeventienjarige leeftijd gestrand zonder diploma. Een kortdurende opname in een kliniek waarvan hij de naam was vergeten, aan het strand. Het was alsnog goed gekomen, het diploma had hij later behaald: op zijn vierentwintigste, een leeftijd waarop enkele van zijn oud-klasgenoten al aan de universiteit waren afgestudeerd. Pas toen was hij zelf naar de universiteit gegaan. Hij koos voor de UvA, omdat Amsterdam in die jaren voor hem nog een grote stad was. Twee studies. Eerst wiskunde, want dat was de moeilijkste studie die hij zich kon voorstellen en daarmee ideaal om zich te revancheren op zijn verleden. In die eerste jaren weg van huis wilde hij de wereld shockeren met zijn denkkracht en doorzettingsvermogen. Na een maand verloor hij zijn interesse, omdat tot hem doordrong dat de wiskunde welbeschouwd een taal was. Goed, een bijzondere taal, waarmee alleen juiste uitspraken konden worden gedaan, mits men de grammatica strikt naleefde, maar die juiste uitspraken waren toch alleen waar binnen hun eigen gesloten systeem, en dat was uiteindelijk te beperkt om interessant te blijven. Soms kreeg hij de indruk dat de uitspraken te goed klopten, wat zijn wantrouwen wekte: de wiskunde was een ondervraagde die overal antwoord op had, ook op vragen die je nog niet had gesteld. In zijn tweede jaar nam hij filosofie erbij. Waar de bouwwerken van de wiskunde tot antwoorden reikten, reikten de bouwwerken van de filosofie tot vragen. Een som was eindig, uitputtelijk, hoe moeilijk hij ook was. Berekenen en terugrekenen, nog eens op een andere manier, gewoon voor de lol. Maar dan was je er wel. De filosofie stopte nergens, of je moest accepteren dat je steeds bij dezelfde vragen uitkwam, die dan ook, niet toevallig, naast voorlopige eindpunten ook de pijlers waren waar het gebouw op rustte: de vraag van de vrije wil, naar wat goed is, de zijnsvraag, enzovoort. Hij dacht met plezier terug aan zijn scriptie, over de toepassing van de logica in de metafysica. Honderdveertig pagina’s, waarvan dertig pagina’s voetnoten. Voor wiskunde had zijn scriptie bestaan uit één som. Een tamelijk lange, maar hij had op één a4’tje gepast. Al wat begrensd is, is simpel.

Hij woonde op kamers, studeerde, verhuisde elke paar jaar naar een betere kamer. Zoals dat gaat. Hij was een paar jaar ouder dan zijn collegegenoten, maar hij was nooit opgevallen, al was het maar omdat hij zelden iets zei. Nog een enkele keer was hij bang geweest voor een terugval, maar na zijn dertigste was die angst langzaamaan gaan verdwijnen. Hij leidde nu een rustig leven, met haar als zijn anker. Zijn leven lag stabiel, plat als een rijnaak tegen het water; die andere tijd, waarin een storm uit het niets kon opsteken, was niet langer voor te stellen.

Hij had zichzelf, vorige week, tegenover haar op de bank, ‘enigszins gelukkig’ genoemd. Op het moment van uitspreken was het gevoel vervlogen, maar het had geteld, het was even waar geweest.

Hij dacht aan gisteren, aan de maaltijd die hij voor haar had gekookt, aan de eetlust waarmee ze had gegeten, de rust die hem dat had gebracht, de liefdevolle streling van haar handen door zijn haar, terwijl hij met zijn hoofd op haar buik lag uit te rusten van de dag tot hij uiteindelijk in slaap viel.

Nog twintig passen. Negentien. Achttien. Hij legde zijn hoofd in zijn nek. De lucht had die intense kleur blauw die hij alleen op zonnige winterdagen kan hebben. In zijn hoofd zat een Beatles-liedje, ‘I Am the Walrus’. Wat was dat toch met liedjes die ineens in je hoofd kwamen? Negen, acht. Cuckoo-cuchoo, dacht hij, terwijl hij een groepje dikke meisjes bij het hek passeerde. Hij besteeg de trappen. Bovenaan stond de rector, die hem vriendelijker begroette dan normaal. Hij was een lange man met een gebeeldhouwd gezicht en borstelige wenkbrauwen, die mensen langs zijn haakneus aankeek – niet uit arrogantie, zoals diens vrouw Reukens tijdens een dinertje had toevertrouwd, maar omdat hij zo uitzonderlijk lang was en leed aan een tweetal versleten ruggenwervels die hij zo min mogelijk diende te belasten.

Bert Aankamp was een collega geweest, maar sinds zijn promotie tot rector was hij strak gesneden pakken gaan dragen, en stropdassen met te felle kleuren.

‘Peter,’ zei hij, terwijl hij hem zachtjes bij de bovenarm pakte en weer losliet, ‘Peter... ik denk dat we over iets moeten praten. Misschien kun je voor de les even bij me langskomen...? Zeg, over vijf minuten?’

‘Geen probleem.’ Het kwam door de kou, misschien: zijn stem klonk te hoog en te opgewekt. Hij moest niet overdrijven, niet de indruk wekken dat hij moest onderdrukken dat het wel degelijk een probleem was. Sinds Aankamp rector was en zich anders was gaan gedragen, voelde Reukens zich in zijn buurt als een kind dat graag volwassen wil lijken en daardoor benadrukt dat het ’t niet is.

Hij zette zijn tas in de lerarenkamer, begroette daar Ingrid, Bastiaan en Moustafa met ingetogen en vals enthousiasme, en liep met twee koffie in de hand naar Aankamps kamer.

‘Bert!’ zei hij bij de deur, alweer opgewekter dan hij had gewild. ‘Ik heb koffie voor je meegebracht omdat ik niet wist of je al had... Maar je hebt al, zie ik.’

‘Peter, je bent een goeie kerel, en attent... daarom ben ik ook zo op je gesteld. En een goede leraar. Ga zitten. Een goede leraar, bekwaam... serieus. Hoe is het met Neeltje?’

Met Neeltje ging het goed.

‘Luister,’ zei Aankamp vanachter zijn bureau. ‘Het is me opgevallen...’ Hij zuchtte. ‘Het is me opgevallen dat je de laatste tijd... laten we zeggen sinds... of eigenlijk al het hele schooljaar... dat je wat... verdrietig uit je ogen kijkt. Alsof iets je dwars zit. Is dat zo, zit iets je dwars...?’

‘Ik wist dat niet,’ zei Reukens, ‘dat ik verdrietig uit mijn ogen keek.’

‘Ja, je kijkt wat verdrietig. Niet altijd, maar vaak. Tamelijk vaak. En wij vragen ons af wat er aan de hand is.’

Hij spreekt in de wij-vorm, dacht Reukens; ze hebben het over me gehad.

‘Er is niets aan de hand. Echt niet.’ Hij probeerde te glimlachen, maar voelde dat het een wrang lachje werd, alsof in één kant van zijn mond een zuur snoepje lag te smelten.

‘Koekje?’ Aankamp schoof een grote, paarse koektrommel naar voren. ‘Van mijn vrouw, zelfgebakken. Om uit te delen, dus... ik deel er nu een aan jou uit.’

‘Dank je, Bert,’ zei hij, met een afwerend gebaar, ‘maar ik probeer een paar maanden gezond te eten.’

‘Dit is gezond,’ zei Aankamp, ‘dit heeft mijn vrouw gemaakt.’

Reukens nam een koekje.

Aankamp sloot de trommel zonder zelf te nemen. ‘Maar er is dus niets aan de hand, zeg jij?’

‘Niets. Helemaal niets. Ik ga met plezier naar mijn werk, ga met plezier naar huis.’

‘Met plezier... Dat is goed. En hoe gaat het met Neeltje?’

Dat had hij al gevraagd. Met Neeltje was het goed.

‘Luister, Peter... Ik vraag dit niet voor niets. Het gaat me aan hoe jij je voelt, ik vind dat belangrijk, wij allemaal trouwens... en de kinderen, nou ja, ik heb gehoord dat je wat... streng bent, de laatste tijd. Wat kortaf, misschien. Alsof je je aan hen ergert, zei iemand.’

‘Alsof ik me aan hen erger?’

‘Alsof je je aan hen ergert. Alsof je... op een bepaalde manier wraak wilt nemen... Nee, wraak is niet het juiste woord... Alsof je – en dit zijn niet mijn woorden, Peter – met “frustraties” zit en die wilt afreageren op de leerlingen.’

Hij zweeg. Dat leek hem het beste. Soms moest je stil blijven liggen. In het verleden had hij zich vaak met succes dood gehouden. Laatst nog, in het ziekenhuis, toen twee zusters hem ondervroegen alsof hij een misdadiger was.

‘Want dat kan natuurlijk niet... Je kunt niet... Maar dat doe je waarschijnlijk ook niet, althans niet bewust. Of misschien wel helemaal niet. Maar misschien kun je erop letten.’ Hij kuchte en legde zijn hand op de trommel. ‘Dat zou goed zijn.’

‘Waarop,’ zei hij dan toch maar, ‘moet ik dan letten? Dat ik niet mijn zogenaamde “frustraties” afreageer? Ik heb geen “frustraties”. En ik reageer ze ook niet af.’

‘Nou, precies, dat doe je dus ook niet. Maar misschien kun je erop letten dat het zo ook niet overkomt; en... misschien kun je in het algemeen wat... vriendelijker zijn, tegen de leerlingen. Ze wat meer helpen, ze wat minder...’ Aankamp knipperde snel met zijn ogen. ‘Tja, iemand zei laatst, Peter, en ik ga nu heel eerlijk zijn, dat je ze de grond in stampt – en dat zijn dus niet mijn woorden –, snap je, dat je ze belachelijk maakt, ze het gevoel geeft dat ze dom zijn.’

‘Ha! Hoe zou ik dat doen? Waarom zou ik dat doen? Het zijn hoogbegaafde kinderen, hoe kunnen die zich dom voelen? Weet je, ik heb geen idee waar dit over gaat, en dan ben ik ook heel eerlijk.’