‘Razend interessant voor iedereen die wil weten hoe we in deze politiek onzekere tijden de democratie kunnen behouden.’

Alexander Pechtold, oud-partijleider D66

‘Een vlijmscherpe analyse die zowel de zwakheden als de gevaren van populisme genadeloos blootlegt. Het zou verplichte kost moeten zijn voor de bovenbouw van middelbare scholen.’

Ap Dijksterhuis, schrijver en hoogleraar psychologie van het onbewuste, Radboud Universiteit.

‘Heel knap hoe Buijssen de resultaten van psychologisch onderzoek weet te verbinden met de politieke actualiteit, historische achtergronden en heel persoonlijke en alledaagse waarnemingen.’

Paul Schnabel, voormalig directeur Sociaal Cultureel Planbureau

‘Een vloeiend betoog met wetenschappelijk onderzoek, politieke actualiteit en psychologische beroepservaring. Helpt de populist in jezelf te erkennen én het populisme tegen te gaan.’

Paul Dekker, hoogleraar Civil society University Tilburg

‘Een actueel , spannend en gedurfd boek! Een aanrader voor wie meer vat wil krijgen op de opkomst van het populisme in Nederland en daarbuiten. Huub Buijssen fileert uitspraken van ons zeer bekende politici en zoekt naar onderliggende retoriek en gemeenschappelijke thema’s. Vooral in de confrontatie met hedendaagse psychologische kennis toont hij zijn meesterschap met bijzondere en soms zeer originele vergezichten. Dat helpt! Zeker bij het begrijpen wat er aan de hand is en hoe ons daartoe te verhouden.’

Giel Hutschemaekers, Hoogleraar klinische psychologie Radboud Universiteit Nijmegen

De verborgen psychologie achter populisme

HUUB BUIJSSEN

DE VERBORGEN PSYCHOLOGIE ACHTER POPULISME

Als je dit boek leest, dan snap je Wilders beter… en jezelf

TRED

Omslagontwerp: Mariël Lam

Opmaak: Ontwerp van de Buren

Tekstverzorging: Lidewij van de Logt

Redactie: Hester Helming

isbn 9789082758498
nur 754

©2024 Huub Buijssen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door print-outs, kopieën, of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

Voor Anja

Iedere menselijke dwaasheid en tekortkoming, ieder menselijk falen, dient met mededogen te worden beschouwd, in het besef dat wij onze eigen dwaasheden en tekortkomingen, ons eigen falen voor ons zien.

Arthur Schopenhauer

Het komt erop aan hoe diep we in onszelf kijken. En als de lichten van de ziel zijn aangestoken, dan zijn we alles tegelijk: schuldig en onschuldig, lafaard en held, dwaas en wijze.

Arthur Schnitzler (in: De weg naar buiten)

Dat we onze instincten tegen het licht kunnen houden, in plaats van argeloos, omdat het nu eenmaal zo is, hun producten in ons bewustzijn te accepteren, daarmee zetten we de eerste stap op weg naar hun ontmanteling wanneer ze ons op het slechte pad dreigen te sturen.

Steven Pinker (in: Ons betere ik)

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

1Wat is populisme?

2Niet progressief, niet conservatief, maar regressief

3Wij versus zij

4‘Hoor wie klopt daar, kinderen…’

5Veiligheid als obsessie

6Niet morgen, maar nu

7‘Hij lijkt op mij’

8Boos? Of toch een ander gevoel?

9Waarom (toch nog) ontevreden?

10Meer smaken dan links

11Van inzicht naar (enig) uitzicht

Slotwoord

Noten

Dankwoord

Gratis online materialen

Over de auteur

INLEIDING

Eind 2016 lunchte ik met een hoogleraar psychologie met wie ik al ruim 30 jaar bevriend ben. Donald Trump was toen net gekozen tot president van de VS en het gesprek kwam daarom als vanzelf op het onderwerp populisme. Nadat we elkaar bevestigd hadden in onze frustratie, vroeg mijn vriend me: ‘Waarom denk je dat Trump heeft gewonnen, Huub?’ Ik herinner me dat ik toen zes verschillende psychologische redenen noemde. Ik bedacht ze niet ter plekke, maar ik had ze in de aanloop naar de verkiezing ’s avonds in bed ‘bij elkaar geredeneerd/gefantaseerd’. In die periode lag ik elke avond in bed te piekeren en te woelen om de aantrekkingskracht van het populisme te kunnen begrijpen. Ik was blij met de vraag. Ik kon mijn hart luchten en tevens mijn theorie en verklaringen toetsen aan iemand die ik hoog had zitten. Toen ik mijn verklaringen benoemde, merkte ik aan de vragen die hij mij stelde, aan de feedback die hij mij gaf en vooral aan zijn non-verbale reacties, dat wat ik zei hem verraste en hem erg boeide. Dat had ik niet verwacht want voordat ik aan mijn betoog begon, dacht ik dat alles wat ik te berde bracht, platitudes en evidenties waren. Zeker voor een collega-psycholoog. Ik had niet het idee iets te hebben gezegd wat hij niet ook zelf had kunnen bedenken of al lang eerder bedacht zou hebben. Toen ik dezelfde avond weer in bed lag en de uitdrukking op zijn gezicht weer voor me zag – een en al interesse –, besloot ik een droom die ik al sinds mijn studietijd koester, te gaan realiseren: een boek schrijven over een politiek thema.

Tijdens mijn psychologiestudie moest je twee bijvakken – tegenwoordig minors genoemd – volgen buiten de hoofdrichting. Ik koos – naast sociologie – voor politicologie. Na de verplichte colleges kregen wij, de circa zestig studenten die het vak volgden, als eindopdracht een essay te schrijven waarin we een publicatie van Joop den Uyl kritisch moesten becommentariëren. Ik was tijdens mijn psychologiestudie geen hoogvlieger en was het eerste (kritische) jaar ook maar net met de hakken over de sloot gegaan, maar hier gaf de positieve beoordeling van mijn essay mijn zelfvertrouwen plotseling een geweldige boost. Mijn hoogleraar vertelde me dat ik met mijn essay de studenten die politicologie als hoofdrichting hadden gekozen allemaal had afgetroefd. ‘Had ik niet beter politicologie kunnen gaan studeren?’ schoot de dagen erna regelmatig door mijn hoofd. Maar omdat ik mijn studie psychologie zó interessant vond dat ik soms het gevoel had dat ik de poort van het kennisparadijs was binnen gegaan – tijdens menig college had ik een euforisch gevoel, vergelijkbaar met het high van gelukzalige dronkenschap – kon ik de gedachte aan de overstap vrij snel van me afzetten. Ik herinner me dat ik toen nog wel dacht: ‘Wat zou het mooi zijn om als psycholoog ooit een artikel of boek te schrijven over een politiek thema waarmee ik mezelf en anderen kan verrassen!’ Ik was begin twintig, de tijd van grote dromen.

Na de lunch met de hoogleraar, inmiddels zeven jaar geleden, kwam deze droom die zich al ruim veertig jaar in een geheim hoekje op de zolder van mijn geheugen stil had gehouden, weer naar boven. Ik begon me in te lezen over populisme en er een archief over aan te leggen.

Tot maart 2023 had ik nog geen serieuze plannen, laat staan een datum om ook daadwerkelijk het boek te gaan schrijven, maar dat veranderde van de ene op de andere dag toen op 15 maart 2023 de BoerBurgerBeweging onverwacht de grootste partij werd bij de Provinciale Statenverkiezingen. Mijn zorgen van eind 2016, door de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS, laaiden in alle hevigheid op. Als de BBB bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen maar niet de grootste wordt! zo was mijn vrees. Want als deze partij samen gaat werken met de PVV, met FvD en JA21, en mogelijk ook met de VVD, dan wordt het een zeer machtig rechts blok dat de Nederlandse politiek gaat bepalen. Ik voelde toen plots de urgentie om het boek te gaan schrijven en anderhalve maand later – tijdens de meivakantie – zette ik de eerste regels voor dit boek op papier. Ik wist toen nog niet dat Wilders bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 een kwart van alle stemmen zou winnen en zo de grootste politieke partij van het land zou worden.

Nog meer dan eind 2016, toen ik dat gesprek had met een bevriende hoogleraar, ligt nu de democratie onder vuur. Populistische leiders bepalen, zowel in ons eigen land als erbuiten, in toenemende mate de verkiezingen en het beleid. Deze politieke ontwikkeling is zorgwekkend omdat populisten zich onbeschaamd vijandig uiten jegens mensen met een andere religie, etniciteit of ander gender. Kijk naar landen waar populisten aan de macht zijn en ze in naam van ‘het volk’ de status quo bedreigen: Hongarije, Slowakije, Turkije, Italië, en – tot voor kort – Polen. En dichterbij huis dreigt ook de populistische golf.

In Duitsland is de populistische AfD aan een enorme opmars bezig. ‘Als er nu verkiezingen zouden worden gehouden, dan zou deze partij na de CDU de grootste zijn’, zo berichtte de NOS 18 augustus 2023. Eind december 2023 staat in Frankrijk de partij van Marine le Pen bovenaan in de peilingen en in Oostenrijk de FPÖ.

Ook bij onze Zuiderburen dreigt het gevaar van rechts. Luc Huyse, de eminence grise van de Vlaamse intellectuelen, zei begin 2023 in een interview de kans heel reëel te achten dat ultrarechts (lees: het populistische Vlaams Belang) en rechts een meerderheid krijgen in het parlement en dan zullen gaan samenwerken om vervolgens ongehinderd hun programma uit te voeren¹.

Het meest verontrustende nieuws komt uit het machtigste land ter wereld. Een jaar voor de verkiezingen heeft Trump in vijf van de zes swing states een voorsprong op Biden².

Hoe komt het dat wereldwijd populistische politieke partijen snel aan populariteit winnen? Hoe komt het dat politieke figuren die er geen moeite mee hebben om de sociale ongelijkheid te verergeren, juist ook de steun genieten van degenen die door hun ideeën en beleid het meest getroffen en benadeeld worden? Hoe komt het dat politici die vulgaire taal gebruiken en collega-politici beledigen het vertrouwen krijgen van veel kiezers?

Deze vragen houden me, zoals gezegd, al vele jaren bezig. In dit boek ga ik op zoek naar de geheimen achter het toenemende succes van het populistische geluid. Omdat psychologie mijn specialisme is, zoek ik – zoals ik het eerder deed in het gesprek met de bevriende hoogleraar – naar antwoorden vanuit mijn eigen discipline. Dat lijkt me gerechtvaardigd. Het maken van keuzes, inclusief het oprichten van een politieke partij en het stemmen op een politieke partij, is bij uitstek een aangelegenheid van de menselijke psyche. Wat een mens tot mens maakt – zijn verlangens, motieven, driften, angsten –, bepaalt de ideologie van de politicus én bepaalt welke cirkeltje de burger in het stemhokje uiteindelijk met het rode potlood het inkleurt. In dit boek zal ik gebruikmaken van het steeds maar groter wordende palet aan specialisaties binnen de psychologie. Ik zal met name tappen uit de goed gevulde kennisvaten van de ontwikkelingspsychologie, de economische psychologie, de psychogerontologie (mijn eigen afstudeerrichting), de biologische psychologie, de moraalpsychologie, de neuropsychologie, de klinische psychologie, de sociale psychologie en – voor dit boek het belangrijkste domein – de evolutionaire psychologie.

Om duidelijk te maken wat ik met het boek hoop te bereiken, maak ik nu een sprongetje naar de marketingpsychologie, de wetenschap van het beïnvloeden van klanten. Als je als consument een supermarkt binnen loopt, zie je bijna overal eerst schappen met groente en fruit. De felle kleuren prikkelen je ogen en als je begint met het inslaan van verse en gezonde producten ben je eerder geneigd vervolgens ook ongezondere producten te kopen, die vaak winstgevender zijn. Mocht je pas in de supermarkt zelf beslissen wat je wilt gaan eten, dan doe je bij de entree met groente en fruit inspiratie op voor de bijpassende ingrediënten als jij daarna door de rest van de winkel loopt. De indeling van de winkels gaat vaak tegen de klok in. Dit zorgt ervoor dat je onbewust langzamer loopt en dus alle tijd hebt om producten in je kar of mandje te deponeren. Over alles is door een team van psychologen nagedacht. Als je de psychologische trucs van de supermarkt doorziet, kun je jezelf beter beschermen tegen de verleidingen die in de winkel overal op je wachten. Bijvoorbeeld door, – zoals ik tegenwoordig doe, mijn eigen zwakheden kennende, – vooraf een boodschappenlijstje te maken en me in de winkel daar strikt aan te houden.

In analogie hiermee hoop ik dat het ontrafelen van de geheimen van het populisme en het begrijpen van de aantrekkingskracht die voor velen uitgaat van het populisme ons in staat stelt ons er beter tegen te wapenen. Hierbij zie ik als belangrijk doel het kunnen behouden van, zoals Winston Churchil al zei, ‘de minst slechte bestuursvorm van alle bestuursvormen die we kennen, de democratie’.

Net als de Franse schrijver Georges Simenon heb ik als levensmotto: ‘niet oordelen maar proberen te begrijpen’. Ik heb mijn uiterste best gedaan om dit boek te schrijven met deze instelling. Ik hield mezelf voor dat ik alleen met een onbevooroordeelde of niet-vooringenomen blik het populisme zou kunnen doorgronden. Tegelijkertijd weet ik ook dat ik mezelf hiermee met een onmogelijke opgave opzadel. Tijdens mijn allereerste psychologiecollege maakte ik al kennis met de zogenaamde bevestigingsbias, de cognitieve toestand die ieders blik en gedachten vertroebelt. De hoogleraar vertelde ons dat we heel goed zijn in het uitdagen van meningen en uitspraken van andere mensen, maar dat je die van jezelf automatisch gaat verdedigen en beschermen. ‘Hoe slimmer een mens is, hoe meer argumenten hij weet aan te voeren voor zijn eigen visie,’ voegde hij eraan toe. De Tsjechische schrijver Milan Kundera zei het bondig in dit aforisme: ‘Wat is een overtuiging? Dat is denken dat tot stilstand is gekomen.’³

De moraalpsycholoog Jonathan Haidt, die in hoofdstuk 10 een hoofdrol zal vervullen, wees er al op dat het vooral de eigen waarden en moraal zijn die ons verblinden voor het standpunt van de ander. Het is mij dan ook niet gelukt om aan de genoemde psychologische wetmatigheid te ontsnappen en beken daarom op voorhand dat ik op meerdere momenten – zelfs al in deze inleiding – mijn eigen opvattingen over het populisme (lees: afkeer) niet voor me heb kunnen houden en toch ben gaan oordelen. Ik bied de lezer, vooral de populisten onder hen, bij voorbaat mijn excuses aan.

Hoe is het boek opgebouwd? Wat mag de lezer verwachten?

In het eerste hoofdstuk zal ik proberen te omschrijven wat populisme is en hoe je het kunt herkennen. Het woord ‘proberen’ is bewust gekozen, want zoals ik zal laten zien, is het niet zo eenvoudig om populisme te definiëren.

In de zes hoofdstukken daarna zal ik de lens richten op de populistische politicus en zijn ideeën. Ik beschrijf hierin de zes psychologische redenen van aantrekkingskracht die ik tijdens de lunch met de hoogleraar naar voren bracht. In de literatuur over populisme wordt dit ook wel de aanbodkant genoemd.

Hoofdstuk acht en negen zijn gewijd aan de vraagkant. Wie stemt er op populistische partijen? Wat beweegt deze kiezers? Wat zijn hun profielen? Ja, meervoud. Toen we tien jaar geleden een auto kochten, gingen we met het oog op het klimaat op zoek naar de zuinigste auto die er op de markt was en kwamen zo uit bij de Suzuki Celerio. Een ander heeft dezelfde auto mogelijk gekocht vanwege de lage prijs, een derde omdat je er overal gemakkelijk mee kunt parkeren, bij een vierde gaf de hoge inruilwaarde mogelijk de doorslag, enzovoorts. Net als bij de aanschaf van een auto zijn de motieven om op een bepaalde partij te stemmen heel divers.

In hoofdstuk tien komen de aanbod- en vraagzijde – die overigens niet altijd goed te scheiden zijn – weer bij elkaar als ik de moraal van het populisme bespreek. De vraag die dan centraal staat is deze: wat zijn de ethische fundamenten die ten grondslag liggen aan de ideologie van het populisme? Ik beloof je: dit is een interessant hoofdstuk. (Nee, denk nu niet dat ik mezelf nu op de borst zit te kloppen: de inhoud van het hoofdstuk is voor het grootste deel niet aan mijn brein ontsproten, maar aan dat van de zojuist genoemde Jonathan Haidt).

In het slothoofdstuk zal ik, op basis van de inzichten eerder in dit boek, proberen enige tips aan te reiken om het populisme te bestrijden. Hier geef ik nu op voorhand een disclaimer: verwacht van dit hoofdstuk niet te veel. Ik hoop dat het lezen van dit boek ertoe bijdraagt dat de lezer meer inzicht krijgt in het geheim van de toenemende populariteit van het populisme en dat hij/zij zelf op ideeën komt om het tij te keren. Kort gezegd, ik hoop dat begrijpen zorgt voor meer grip.

Om mijn betoog te verlevendigen zal ik vaak ervaringen uit mijn eigen leven beschrijven. Ik realiseer me dat ik hierbij een groot risico neem, want zoals mijn lievelingsfilosoof Montaigne in zijn Essays schreef: ‘Al met al kan niemand over zichzelf praten zonder schade te lijden: zelfkritiek wordt altijd geloofd, eigen roem nooit.’

In het boek zul je ook de nodige citaten aantreffen. Niet alleen van populistische politici, maar ook van politicologen, psychologen, filosofen, journalisten en kiezers. Ik doe het om de reden die Montaigne in zijn Essays zo verwoordde: ‘Want wat ik zelf niet zo goed kan zeggen omdat mijn taal of mijn verstand daar te zwak voor is, laat ik anderen zeggen.⁴’

TILBURG, 7 JANUARI 2024

HOOFDSTUK 1

WAT IS POPULISME?

‘Nederland zou er zonder dit kabinet zo veel beter uit kunnen zien: rijker, veiliger, socialer, Nederlandser. De elite droomt haar zoete, roze dromen, maar het volk is niet gek. De mensen die decennialang belazerd worden pikken het niet langer. Verandering hangt in de lucht. Hoop gloort aan de horizon. Je proeft het overal, er is ook geen houden meer aan. Iedereen ziet het, behalve die mensen in vak K¹.’

Dit zei PVV-voorman Geert Wilders tijdens de algemene politieke beschouwingen van 2009. Hij gaf hiermee, zoals we zo dadelijk zullen zien, in een paar zinnen een razendknap staaltje van populistische retoriek ten beste.

Wat is populisme? Jan-Werner Müller, hoogleraar politicologie aan de Princeton University schreef een boek dat deze vraag als titel heeft². Volgens Müller, een van de toonaangevende hedendaagse politieke denkers, hebben we geen set van coherente criteria om te bepalen wanneer iemand een populist is in de ware zin des woord. We zijn daarom nog niet zo ver dat we populisme helder en eenduidig kunnen omschrijven. Meerdere politicologen, onder wie Müller zelf, hebben echter wel manhaftige pogingen ondernomen om haar kenmerken te beschrijven.

Kenmerken

Om een populistische politicus te mogen heten, is het volgens Müller om te beginnen een noodzakelijke voorwaarde dat hij (of zij) de elites bekritiseert. Zoals Wilders dus deed in het citaat hierboven: ‘De elite droomt haar zoete, roze dromen’. Maar niet iedereen die kritiek heeft op de status quo is per definitie een populist, want dan zou elke politicus die stevig oppositie voert het label van populist opgeplakt moeten krijgen. Is de politieke opdracht van de oppositie immers niet campagne te voeren ‘tegen Den Haag’ of ‘tegen Brussel’? Anti-elitarisme is daarom weliswaar een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor populisme.

Behalve anti-elitair zijn populisten antipluralistisch. Ze beschouwen het volk niet als een verzameling van elkaar verschillende burgers met uitlopende en soms zelfs botsende meningen en belangen maar als een homogene populatie. Omdat volgens hen het volk ondeelbaar is, zijn meerdere (of andere) meningen of partijen ‘onbestaanbaar’.

‘Het volk is niet gek,’ zegt Wilders. Daarmee bedoelt hij te zeggen: ‘Het volk weet het als de beste.’ Impliciet zegt hij daarmee ook dat de wil van het volk – hun belangen en verlangens – eenduidig is. Daarbij wordt deze wil ook steeds als rechtschapen en zuiver voorgesteld.

Politieke tegenstanders, in de ogen van populisten een kleine, immorele groep die eigenlijk niet tot het volk behoort, plegen ze af te schilderen als in- en in-slecht, alleen uit op eigen gewin. Zoals Thierry Baudet deed in zijn speech op de avond dat FVD een eclatante overwinning behaalde bij de Eerste Kamerverkiezingen in maart 2019³:

We worden ondermijnd door onze universiteiten, onze journalisten. Door de mensen die onze kunstsubsidies ontvangen en die onze gebouwen ontwerpen. En vooral worden we ondermijnd door onze bestuurders. Een kliekje omhooggevallen netwerkers, beroepsvergaderaars, mensen die nog nooit een boek hebben gelezen in hun leven en geen idee hebben wat op de lange termijn de issues zijn. Zij beheersen helaas de besluitvormingsorganen van ons land, en maken in een merkwaardige mengeling van onkunde en cynisch eigenbelang keer op keer de verkeerde keuzes. Niet lang meer!

Populisten richten hun pijlen niet alleen op politici die ‘gekleefd zijn aan het pluche’ en alleen maar denken aan hun eigen belang, maar ze trekken, namens het volk, ook ten strijde tegen de universiteiten, tegen – de weliswaar hier niet door Baudet genoemde – rechterlijke macht en de (kritische) journalistiek. Wat deze journalistiek betreft: de PVV wil er, getuige haar verkiezingsprogramma van 2023, korte metten mee maken⁴:

De NPO is van het padje af: NPO66. In plaats van eerlijke informatie en ontspanning is het vooral bezig met propaganda. We worden dagelijks getreiterd met klimaatpaniek en diversiteitspropaganda. De financiering wordt dan ook geheel beëindigd.

Populisten verwijten de journalistiek dat ze partijdig en corrupt zijn en dat ze steevast de kant kiezen van de gevestigde orde en zo de zuiverheid van de natie in gevaar brengen.

De populist wordt het ook nooit moe om van de daken te schreeuwen dat het gewone volk, en niet de elites, het eerste en laatste woord moet hebben in de politiek. Hun populistische logica impliceert ook dat wie niet hun politieke agenda deelt, niet echt tot het volk behoort en daarom een ‘volksvijand’ is. Deze leeft immers geïsoleerd van het volk en is daarom ook doof en blind voor wat er in het volk omgaat. ‘Iedereen ziet het, behalve die mensen in vak K.’

Politicoloog professor Maurits Meijers en zijn collega dr. Andrej Zaslove, beiden verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en gespecialiseerd in populisme, noemen als laatste kenmerk van populisme nog hun zogenaamde ‘manicheïstisch wereldbeeld’⁵. Hiermee bedoelen ze dat populisten de politiek zien als een strijd tussen goed en kwaad. Als de eerdere citaten van Wilders en Baudet één ding met elkaar gemeen hebben is het wel dat ze beide deze strijd verwoorden. Iedereen die tot de gevestigde orde behoort, beschouwen ze als slecht en corrupt en moet daarom van hun troon worden gestoten. ‘De mensen die decennialang belazerd worden pikken het niet langer. Verandering hangt in de lucht.’ Als populisten zelf aan de macht zijn gekomen, erkennen ze niet eens, aldus Müller, het bestaansrecht van de oppositie en vormen ze een gevaar voor de democratie. Of in Müllers woorden: ‘Ik zal niet zeggen dat alle populisten hun vijand naar een goelag zullen sturen of een muur langs hun landsgrens zullen trekken, maar het populisme beperkt zich evenmin tot ongevaarlijke campagneretoriek of een enkel protest dat is uitgeraasd zodra een populist aan de macht komt. Populisten kunnen als populisten regeren.’

Hoe herken je een populist?

Je weet nu wat de kenmerken zijn van de populist, maar hoe herken je een populist? Hoe praat een populistische politicus? Hoe spreekt hij het volk toe? De internationaal gerespecteerde Nederlandse populisme-expert Cas Mudde⁶ sprak met diverse collega-experts en stelde hen de vraag hoe je een populist kunt herkennen. Dit zijn volgens de experts de vijf patronen in hun taalgebruik die populisten met elkaar delen:

1De populist zal in zijn toespraken en campagnes constant verwijzen naar ‘het volk’. Hij zegt bijvoorbeeld: ‘Ik wil een stem geven aan het volk.’ Na een gunstige verkiezingsuitslag kun je er de klok op gelijk zetten dat de populist zegt: ‘Dit is een overwinning voor het gewone volk.’

2Hij gebruikt persoonlijke voornaamwoorden om een band te creëren met zijn gehoor en een tegenstelling te creëren tussen wij (het volk) en zij (de elite). Aan de zin van zojuist ‘Dit is een overwinning voor het gewone volk.’ zal hij de zin toevoegen: ‘Dit is een overwinning voor jullie.’ Of: ‘Wij geven de macht terug aan jullie, het volk.’ Hij spreekt dus niet over de hoofden van zijn gehoor heen, maar spreekt ze rechtstreeks toe.

3Hij geeft af op de elite. Bijvoorbeeld in zinnen als: ‘Het establishment zorgde heel goed voor zichzelf maar niet voor de burgers van ons land.’ Of om het eerdere citaat van Wilders nog eens aan te halen: ‘De elite droomt haar zoete, roze dromen, maar het volk is niet gek. De mensen die decennialang belazerd worden pikken het niet langer.’

4Bij het bekritiseren van zijn politieke tegenstanders maakt hij veelvuldig gebruik van metonomie, een stijlfiguur waarmee je niet rechtstreeks zegt wat of wie je bedoelt, maar een woord gebruikt dat daarmee te maken heeft of door iets wat erop lijkt. Een voorbeeld is de titel van het verkiezingsprogramma 2012-2017 van de PVV⁷: ‘Hún Brussel, óns Nederland’. ‘Brussel’ staat hier (uiteraard) voor de EU waar de PVV niets van moet weten.

5Ze benadrukken dat hun gehoor of publiek het slachtoffer is van de zittende (niet-populistische) regering. Na de eerste exitpoll van de Tweede Kamerverkiezingen van eind 2023 die liet zien dat de PVV met 35 zetels de grootste partij was geworden, sprak daarom het boegbeeld van de partij zijn achterban aldus toe: ‘Wij gaan ervoor zorgen dat Nederland weer van de Nederlanders wordt. Dat die asieltsunami en die immigratie worden beperkt. Dat mensen weer meer geld in hun portemonnee krijgen in plaats van tientallen miljarden aan onzinuitgaven.’ Kortom, de vorige regering had het land weggegeven en de burgers geslachtofferd.

Er is geen blauwdruk of perfecte formule om een populistisch geluid te identificeren, aldus Cas Mudde. Als een politicus zegt dat de elite of een politieke tegenstander corrupt is, betekent dat niet automatisch dat we met een populistische politicus te maken hebben. Anti-elitarisme is, zoals eerder gezegd, een noodzakelijke maar onvoldoende voorwaarde voor populisme. Beslissend voor de vraag of het om een populist gaat is of het zojuist geschetste patroon het belangrijkste kader is van de retoriek van de politicus. Zoals een artiest of band die eenmalig een grote hit had bij elk optreden zijn publiek met dit nummer verblijdt, zo zal de populist steeds bij elke campagne hetzelfde riedeltje ten gehore brengen. En net als de fans van de band met hun one hit wonder bij elk optreden uitzien naar het horen van hun favoriete lied en bij het horen van de eerste noten van het lied al beginnen te juichen, zo zullen de fervente aanhangers van een populistische leider gaan juichen als ze de favoriete ‘tune’ weer horen. Verderop, in hoofdstuk zes, zal ik nog uitgebreider spreken over de wijze waarop de populist zijn gehoor toespreekt en probeer ik psychologisch te duiden waardoor velen vallen voor zijn retoriek.

Het spectrum van rechts tot links

Is de partij links of rechts? Zodra een nieuwe politieke partij verschijnt in het politieke landschap, is dit een van de eerste vragen. Links en rechts vormen dan ook een belangrijk ordeningscriterium in het politieke bedrijf. Links staat voor vooruitstrevend, voor het nastreven van (economische en politieke) gelijkheid, en voor hoge belasting voor rijken en bedrijven die grote winsten maken. Rechtse politici zijn eerder conservatief of behoudsgezind, plaatsen het individu boven de maatschappij en willen zo weinig mogelijk staatsbemoeienis en propageren daarom ook lage belastingtarieven. Als het om populisme gaat, dan is ook de houding ten opzichte van buitenlanders essentieel. Voor rechts is het uitsluiten of weren van buitenlanders een hoofdthema, voor links niet.

De bekendste hedendaagse populisten in binnen- en buitenland zijn rechts-populistisch. Iedereen die de politiek en het nieuws ook maar een beetje volgt, kent niet alleen de namen van Donald Trump en Marine Le Pen (Rassemblement National, Frankrijk), maar ook die van Recep Tayyip Erdoğan (AK partij, Turkije) en Viktor Orbán (Fidesz, Hongarije).

Echter, ook ter linkerzijde vinden we populisten, maar deze zijn bij het grote publiek minder bekend. Want hoevelen kennen Pablo Iglesias (van de Spaanse partij Podemos), Sahra Wagenknecht (tot voor kort fractievoorzitter van de Duitse partij Die Linke, maar die 18 oktober 2023 aankondigde een nieuwe partij op te richten die haar naam draagt: Bündnis Sahra Wagenknecht, afgekort tot BSW), Alexis Tsipras (van de Griekse Syriza en van 2015 tot juli 2019 minister-president), de Boliviaanse president Evo Morales, en de Braziliaanse president Luiz Inâcio Lula da Silva? Ook zij keren zich tegen de elite, maar tegen een andere, namelijk om in hun terminologie te blijven: ‘de graaiende bankiers’ en ‘hebzuchtige CEO’s die zichzelf verrijken over de rug van de hardwerkende burger’. In ons land valt in dit verband vaak de naam van de Socialistische Partij. Zo valt in haar verkiezingsprogramma van 1 september 2023 te lezen⁸:

In bedrijven met meer dan honderd medewerkers krijgen werknemers net zo veel te zeggen als aandeelhouders, over onderwerpen als grote investeringen, beloningen, fusies of verkoop. Op deze manier voorkomen we dat winsten oneerlijk worden verdeeld én dat besluiten worden genomen die op korte termijn wel winst opleveren, maar die slecht zijn voor medewerkers en voor de toekomst van het bedrijf of onze leefomgeving. (…) Niet alleen bestuurders en aandeelhouders, maar ook alle medewerkers krijgen voortaan recht op een deel van de winst. Bovenop het reguliere salaris.

Is de SP daadwerkelijk een populistische partij? Aan deze vraag gaat een andere vraag vooraf, namelijk: is populisme een binair concept met populisten aan de ene kant en niet-populisten aan de andere kant? Zijn er geen ‘grijstinten’? ‘Jazeker,’ zeggen de eerder genoemde Nijmeegse politicologen Maurits Meijers en Andrej Zaslove⁹. Zij stellen dat populisme veel beter gezien kan worden als een spectrum dat gaat van uiterst links naar uiterst rechts. Zij vroegen een groep experts om alle partijen die in 2019 in de Tweede Kamer zaten, te beoordelen op populisme. Als leidraad voor de experts fungeerden de kenmerken die we hierboven beschreven als typerend voor populisme. Op een 11 puntsschaal van 0 tot 10 kreeg de PVV de hoogst mogelijke score: een 10. FvD werd met een 9 een goede tweede. De SP bleek met een 6,5 een stuk lager te scoren dan de PVV en FvD, maar nog steeds aanzienlijk hoger dan de meeste partijen in Nederland. De score van de SP maakt begrijpelijk waarom er onder wetenschappers verdeeldheid is over de vraag of de SP populistisch is of niet.

Bewegingen volgens het leidersbeginsel

Populistische partijen zijn in naam weliswaar veelal democratisch maar in de praktijk zijn het vaak bewegingen die functioneren volgens het model van het leidersbeginsel. Zo worden kandidaat-Kamerleden van de PVV of de FvD niet door de leden gekozen maar door hun partijleider. De PVV kent überhaupt geen leden. Eerder was ook de Lijst Pim Fortuyn in feite een eenmanspartij of -beweging. Fortuyns tragische dood verhinderde dat hij in de Tweede Kamer kwam (of zoals hij zelf voorspelde: premier zou worden). Was hij niet vermoord, dan had je destijds geen psycholoog of politicoloog hoeven te zijn geweest om te voorspellen dat de partijleden die in de Kamer zouden zijn gekomen slechts zijn slippendragers of adjudanten geweest zouden zijn. Want omdat binnen een populistische partij geldt dat ‘konings wil wet is’, dienen Kamerleden zich te schikken naar de grote baas. Wie naar buiten treedt met een afwijkend standpunt kan er op rekenen zonder pardon uit de partij te worden gebonjourd. Zoals bijvoorbeeld Robert de Haze Winkelman van de FvD overkwam toen hij tijdens een partijvergadering een partijstructuur voorstelde met afdelingen in de regio, en dus zo van FvD een meer reguliere partij wilde maken¹⁰. Na zijn royement twitterde hij op 5 februari 2018:

‘Het is een bloody shame dat een partij die zegt de democratie te willen herstellen in eigen partij een schrikbewind voert en dat ieder lid dat iets wil bijsturen meteen als de vijand van de partij wordt neergezet, zelfs als het de meest loyale leden zijn.’

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ook niet-populistische partijen er niet voor terugschrikken om partijgenoten die publiekelijk een geluid laten horen dat te veel afwijkt van de partijlijn tot de orde te roepen. Ook zij kiezen er soms voor zware sancties op te leggen zoals iemand op een onverkiesbare plek zetten of te royeren. Zoals bijvoorbeeld Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren overkwam die door het bestuur (tijdelijk) buitenspel werd gezet vanwege samenwerkingsambities. Maar dat laat onverlet dat de bewegingsruimte binnen een populistische partij heel wat kleiner is dan bij niet-populistische partijen. De LPF, de PVV, FvD en JA21, die allemaal kadaverdiscipline eisen van hun partijgenoten, hebben daarom een historie gemeen van onoverkomelijke politieke conflicten, openlijke ruzies, royementen, en afsplitsingen.

De Turkse president Erdoğan voegde zijn criticasters ooit toe: ‘Wij zijn het volk. Wie zijn jullie?’ Hij wekt met het gebruik van de ‘wij-vorm’ de schijn namens zijn partij te spreken, maar de goede verstaander vat het ‘wij’ op als een majesteitsmeervoud. Net als Erdoğan geloven de meeste populistische leiders dat zij de authentieke stem en belichaming van de volkswil zijn. Een populistische partij rust dan ook vaak maar op één pilaar, de leider. Als deze uit de politiek stapt of sterft, legt de partij vaak het loodje. De LPF was daarom geen lang leven beschoren. Journalist Chris Aalberts schreef een boek over Thierry Baudet met de alleszeggende titel: De partij dat ben ik. Het had ook op de kaft kunnen staan van een boek over Wilders¹¹.

Omdat Wilders en Baudet personalistische politiek bedrijven en weinig werk lijken te maken van hun politieke opvolgers of nalatenschap, is er een gerede kans dat de PVV en FvD een zachte dood sterven zodra deze leiders de politiek verlaten. Maar misschien is hier nu de wens de vader van de gedachte van de schrijver. In Frankrijk leeft Rassemblement National nog steeds en is de partij zelfs levendiger dan ooit ondanks dat de oprichter van de partij, Jean-Marie le Pen al vele jaren niet meer politiek actief is. Het is daarom wellicht realistischer om ervan uit te gaan dat we met het populisme zullen moeten leren leven en dat, mocht de ene populistische partij ter ziele gaan, er al snel een andere uit haar as zal herrijzen.

Nationaal populisme

In dit boek zal ik de lens richten op rechts-populisme. Ik doe dat om twee redenen. De belangrijkste is dat voor ons land en de ons omringende landen hiervan de grootste dreiging uitgaat. De tweede is een didactische of inhoudelijke. Het is verwarrend om bij elk thema dat ik aansnijd de standpunten van zowel links als rechts te geven.

De Engelse politicologen Eatwell en Goodwin, auteurs van het boek National Populism, menen dat men veel politieke leiders die als rechts-populistisch te boek staan – zoals Donald Trump, Marine Le Pen en Geert Wilders – geen recht doet door hen rechts-populistisch te noemen¹². Ze hebben immers vaak standpunten ingenomen die niet goed passen binnen de indeling rechts en links. Zo is Wilders rechts wat buitenlanders betreft, maar links wat betreft thema’s als zorg en pensioenen.¹³ In zijn verkiezingsprogramma van 2023 valt ook te lezen dat hij de sociale huren wil verlagen en zowel de huurtoeslag als het wettelijk minimumloon wil verhogen. Op deze punten zou hij met links kunnen samenwerken. Eatwell en Goodwin, stellen daarom voor om in plaats van rechts-populisme te spreken van nationaal populisme. Hieronder verstaan ze ‘een ideologie die de cultuur en de belangen van het eigen land op de eerste plaats zet, die belooft om een stem te geven aan mensen die voelen dat ze verwaarloosd, zelfs geminacht worden door de corrupte elite die ver van hen af staat’. Een elite ook wier waarden, zoals dit boek zal laten zien, fundamenteel anders zijn dan die van de mensen die ze besturen. Ik kan me goed vinden in deze terminologie van Eatwell en Goodwin en spreek in dit boek daarom voortaan van nationaal populisme in plaats van rechts populisme.

Samenvatting

In dit hoofdstuk zagen we dat er weliswaar geen eenduidige definitie is van populisme maar dat we desondanks populisme kunnen herkennen aan de volgende kenmerken: anti-elitair, het volk als homogeen beschouwen, het volk een eenduidige wil toekennen, het volk altijd het laatste woord geven, en tenslotte de politiek zien als een strijd tussen goed en kwaad. We leerden dat er zowel links als rechts populisme bestaat, alsmede mengvormen. En ook dat er behalve populistische partijen pur sang ook partijen bestaan met een of meerdere populistische kenmerken.

Wat maakt dat mensen stemmen op een populistische partij? Wat is hun geheim? In de volgende zes hoofdstukken zullen op zoek gaan naar het antwoord op deze vraag.

Een deel van het antwoord, heeft zoals we zo dadelijk zullen zien, te maken met de bijzondere manier waarop we ons gebeurtenissen uit het verleden herinneren en we ons het verhaal van ons eigen leven scheppen.

HOOFDSTUK 2

NIET PROGRESSIEF, NIET CONSERVATIEF MAAR REGRESSIEF

Tijdens de verkiezingscampagne begin 2021 reed Thierry Baudet van Forum voor Democratie met een uitklapbare vrachtwagen door Nederland. Hij liet dan telkens een door hem zelf ingesproken filmpje zien met hoogtepunten uit de Nederlandse geschiedenis¹:

‘Spinoza schrijft filosofie, onder Boerhaave wordt Leiden het centrum van de medische wetenschap, Antoni van Leeuwenhoek maakt de kleinste dingen zichtbaar met zijn baanbrekende microscoop en Christiaan Huygens verkent reusachtige hemellichamen…’