Moeder van volwassen kinderen

Annette Heffels

Moeder van volwassen kinderen

© 2019 Annette Heffels

Omslagontwerp en Lay-out: Zicht Ontwerp
Omslag/auteursfoto: Vincent van Dordrecht

ISBN 978 90 827649 94
NUR 770

All rights reserved
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp.
Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden.

© 2019 Iskander Uitgevers, Oudendijk

Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1

Opvoeden tot volwassenheid in veranderende tijden

Opgevoed in respect

Opvoeden als vak

Basisbehoeften

Liefdevolle angst

Je vindt me toch wel een goede moeder?

Vader

Lui

Met de hand genaaid

Bijna volwassen

Afscheid

Ongelukkige jeugd

Gewoon verbieden

Perfecte ouder

Bekeuring

Het geluk van mijn kind

Examen

Koffer pakken

Afspreken

Opvoeden

Verplicht gelukkig

Vaders

Het leven raast door

Boos

Hangjongeren

Misschien een boek lezen?

Geld

Gesprek

Generatie Y

De jeugd van tegenwoordig

Hoofdstuk 2

Loslaten gaat stap voor stap

Sterke band

Irritatie

Advies en hulp

Bijspringen

Prinsjes en prinsesjes

Afhankelijkheid

Blije mus

Laat los

Bemoeizorg

Hangen

Huiswerk

Irritante moeder

Inrichten

Bijna weer thuis

Angst

Verkering

Opgeruimd

Stress

Een goede man

Ziek kind

Kathmandu-Londen

Ontregeld

Huis

Een kostuum

Alleen dat afscheid

Is er iets?

Loslaten

Hoofdstuk 3

Weer samen maar toch voor altijd ouders

Het lege nest

Zorg

Terugkijken

Weer samen

Gemis

Minder boodschappen

Wie ben ik ook alweer

Schilderen

De verkeerde reactie

Oud

Spullen

Tijd

Melancholie

Moe of zo

Klaprozen

Jonger dan je bent

Oma is zoek

Vriendinnen

Sauna

Kindje

Moederdag

Dank je wel, mam

Niet zo erg

Hoe gaat het eigenlijk met mij?

Slaap, kindje slaap

Shoppen

Alarm

Familie

Laarsjes en negens

Smartphone

Herinneringen

Literatuur

Inleiding

Mijn dochters waren acht en zes toen ik begon met het schrijven van columns en boeken. Daarin heb ik vaak voorbeelden uit mijn eigen en hun leven gebruikt. Mijn zoon was er zelfs nog niet. Hij deed zijn intrede in ons gezin toen de meisjes 12 en 10 waren. Inmiddels zijn alle drie de kinderen volwassen en wonen ze al lang niet meer thuis. Mijn dochters hebben hun eigen gezin. De oudste voedt een pleegkind op, de jongste is moeder van een aanbiddelijke peuter van twee. Mijn zoon studeert nog en woont in Amsterdam.

Naarmate mijn kinderen ouder werden, moest ik voorzichtiger zijn met wat ik over hen vertelde. Niet omdat ze zelf mijn boeken of verhalen lazen, maar omdat anderen hen aanspraken over wat ik schreef. Mijn zoon kon dat nog het minste schelen. Daarom tref je hem het meeste aan in mijn verhalen. En ook omdat ik van hem misschien wel het meeste heb geleerd.

In mijn columns groeiden mijn kinderen op, van basisschoolkind naar puber, naar (jong) volwassene. Ik bleef in hen zien wie ze waren als kind en hoe ze zich van daaruit ontwikkelden. Mijn leven bleef draaien om hen. Met trots, angst en vreugde volgde ik hen en bemoeide me soms te veel met wat ze deden. In hun leven werd ik steeds minder belangrijk. Zo moet het ook gaan, maar het is wel wennen. Loslaten gaat niet vanzelf en mijn tempo in dat proces lag vaak lager dan dat van mijn kinderen. Mijn man en ik worden als ouders, ook al zijn ze volwassen, nog altijd ingeschakeld als dat zo uitkomt en teruggefloten als we te enthousiast adviezen geven.

Mijn man en ik zijn weer met zijn tweeën. En we blijken het nog altijd goed met elkaar te kunnen vinden. Beter zelfs dan toen de kinderen nog thuis waren. Rondom hen verschilden we soms van mening, of we kwamen door alle drukte niet eens aan een mening toe. Inmiddels is er nog maar weinig zo belangrijk dat het leidt tot wrevel of ruzie. De verschillen tussen ons zijn kleiner geworden of worden geaccepteerd. We vinden ze geen ruzie meer waard en zijn ons ervan bewust dat we de tijd die we nog hebben samen, niet moeten verspillen aan onenigheid.

Dit boek gaat over de levensfase waarbij kinderen zich losmaken uit het gezin en ouders weer samen achterblijven. Het gaat ook over de verschillen tussen de wijze van opvoeden door onze ouders, toen wij zelf volwassen werden, en de opvoeding die wij onze kinderen gegeven hebben. Over zelf ouder worden, gaat het en over zorg voor onze heel oud wordende ouders en over veranderende ambities. Deze fase van een gezin met uitgevlogen, volwassen kinderen is een fase van acceptatie en (niet te veel) achteromkijken. Want er is meer verleden dan toekomst en dus moeten we koesteren wat er is.

Annette Heffels

Hoofdstuk 1

Opvoeden tot volwassenheid in veranderende tijden

Geen enkele moeder van mijn generatie wil haar kind op dezelfde manier opvoeden als haar moeder dat deed met haar. Dat geldt in mindere mate ook voor de vaders. Alleen als hun eigen vader extreem streng of zelden aanwezig was, willen ze het beter doen dan hij. Als hij een normale, wel lieve vader was, hoeven de vaders van nu niet anders, laat staan, beter te zijn dan hun eigen vader. In mijn psychotherapiepraktijk hoor ik van volwassen kinderen aanzienlijk minder kritiek op vaders dan op moeders.

Onze moeders, de moeders van de babyboomgeneratie, voedden hun kinderen op in de fase van opbouw na de Tweede Wereldoorlog. Belangrijk in die opvoeding waren de drie R’s: Rust, Reinheid en Regelmaat. Mijn arme moeder vertelde hoe ze vroeger, toen ik als baby huilde in mijn bedje, wanhopig boodschappen ging doen, omdat ze het huilen niet verdroeg en niets liever wilde dan haar kindje uit bed halen. Maar de R van Regelmaat woog zwaar. Haar kindje oppakken als het huilde, zou betekenen dat ze het verwende en dat mocht absoluut niet.

Ik wist, toen ik een baby kreeg, dat je kinderen die zo klein zijn nog niet kunt verwennen en pakte haar als ze huilde, zonder gewetensbezwaar onmiddellijk op. Mijn moeder keurde dat aarzelend goed. Het verbaasde haar wel dat mijn kinderen zo weinig huilden. Zij had geleerd dat kinderen vaker gingen huilen als je ze oppakte. Maar baby’s kun je nog niet verwennen. Ze hebben allereerst veiligheid nodig. Mijn baby’s wisten dat ik kwam als ze huilden en dat ze dan niet alleen in hun bedje moesten blijven.

‘Had ik dat toen maar geweten’, verzuchtte mijn moeder. ‘Het voelde niet goed, maar ik wist het niet.’

De naoorlogse ouders wilden hun kinderen respect voor ouderen en voor gezag bijbrengen zodat ze, als volwassenen, waardevolle leden van de maatschappij zouden worden. Om dat te bereiken was het belangrijk dat ze een goede opleiding zouden krijgen, zodat ze het financieel en anderszins beter zouden krijgen dan hun ouders. Zij hadden vaak een bescheiden inkomen en kregen slechts beperkt de mogelijkheid om te studeren. Belangrijke waarden om aan je kind mee te geven waren verder: discipline, zelfbeheersing, medemenselijkheid en beleefdheid, vooral tegenover iedereen die ouder of hoger geplaatst was dan jij.

Opgevoed in respect

Natuurlijk hielden onze ouders zielsveel van ons en wilden ze uiteindelijk niets liever dan dat wij gelukkig zouden zijn, maar het was niet gebruikelijk om die liefde te uiten. Het vluchtige ‘kouvajou’ dat mijn kinderen en wij vanaf de basisschool routineus als afscheid riepen, zouden ze als nogal overdreven hebben beschouwd. Hun liefde toonden ze door hun opofferingsgezindheid en hun zorg. Over emoties en over geluk werd zelden gepraat. De verplichting om gelukkig te worden dateert van veel later, toen het een nieuwe generatie ouders financieel beter ging en er per gezin minder kinderen waren die verzorgd en opgevoed moesten worden.

Na de fase van opbouw kwamen de jaren zestig en zeventig en veranderden de ideeën over wat een goede opvoeding was onder invloed van veranderingen die veel breder in de maatschappij leefden. Dit waren de jaren waarin mijn generatie, de babyboomgeneratie, opgroeide tot puber en jongvolwassene. Op alle fronten werd het gezag van kerk, politici, werkgevers, leraren en in mindere mate ook van ouders ter discussie gesteld. Dat laatste verzet was vaak minder direct, omdat we ons wel bewust waren van de dankbaarheid die we onze ouders verschuldigd waren vanwege alle kansen die ze ons hadden geboden. En omdat we van hen hielden en ook een beetje bang waren voor hun oordeel en om hun liefde te verliezen. Immers, we waren door hen degelijk opgevoed in respect en zonder tegenspreken. Onze ouders zagen intussen met angst en afgrijzen hoe overal tegenaan geschopt werd in de maatschappij en inspraak werd geëist van autoriteiten die zij nooit hadden tegengesproken.

De tweede feministische golf veranderde de traditionele rollen van mannen en vrouwen in het gezin en in de maatschappij. De seksuele revolutie veranderde de morele waarden. Seks was niet meer uitsluitend bedoeld voor het huwelijk; ouders en dochters hoefden niet meer bang te zijn om ongewenst zwanger te worden. Wel kregen ze door de lossere seksuele opvattingen er verplichtingen en angsten bij. Jonge vrouwen moesten uitzoeken hoe ze zich vrijer konden gedragen en konden genieten van seks (want dat was voortaan ook voor vrouwen verplicht) zonder gezien te worden als ‘makkelijk’ of sletterig.

Omdat inmiddels in de jaren zestig de anticonceptiepil was uitgevonden en beschikbaar bleek voor grote groepen, ‘kregen’ paren niet langer kinderen, zoals dat bij onze ouders gebeurde, maar konden ze ervoor kiezen om die wel of niet te ‘nemen’. Zij die de keuze maakten voor kinderen, deden dat, omdat ze in het ouderschap een manier zagen om zich te ontplooien en iets door te geven aan hun kinderen. Ze wilden een nieuwe generatie opvoeden in een nieuwe wereld. Daarbij stelden ze de relatie met hun kind centraal in de opvoeding. Niet langer was het belangrijk dat een kind gehoorzaamde, omdat ‘ik, als ouder, het zeg.’ Waar het om ging, was dat je een sterke band had met je kind en dat je over alles met hem of haar kon praten. Ouders zagen zichzelf meer als vriend van hun zoon of dochter dan als ouder met gezag. Kinderen moesten ruimte en vrijheid ervaren en niet gedrild worden. De optimistische gedachte was dat een kind, in zo’n vrije en harmonieuze ouder-kind relatie, uit zichzelf zou doen wat goed voor hem was of wat de ouders van hem wilden. Dit werd immers niet opgelegd, maar uitgelegd. En zijn ouders waren toch zijn beste vrienden. De liefde van de ouders voor hun kinderen moest worden geuit en de mening en de autonomie van je kind moesten worden gerespecteerd.

Dat vertrouwen, dat het vanzelf goed zou komen met kinderen mits ze in liefde en vrijheid werden opgevoed, leefde overigens vooral in een beperkte groep van goed opgeleide ouders. De meeste ouders bleven toch ook nog opvoeden, zij het minder streng en met minder regels en meer onderhandelen. De antiautoritaire opvoeding die door een beperkte groep werd gepropageerd, werd nooit op grote schaal overgenomen. Deze opvattingen sijpelden wel langzaam en in gematigde vorm door. Wat daarnaast speelde en het er voor kinderen en ouders niet gemakkelijker op maakte, was dat de verwachtingen ten aanzien van die twee kinderen die we kregen, wel flink werden opgeschroefd. Zij moesten succesvol, sociaal, en verplicht gelukkig worden. En wij moesten daarvoor zorgen.

Opvoeden als vak

Om dat te bereiken en om kinderen de wereld te laten veroveren, overlaadden we hen met complimenten. We deden dat om hen aan te moedigen zichzelf goed te vinden en het daardoor vol zelfvertrouwen nog beter te doen. Maar we prezen hen ook, omdat we hen echt geweldig vonden of wilden vinden.

Inmiddels weten we dat te veel complimenteren van kinderen niet werkt. Het is te veel gericht op presteren vanwege de beloning en het vermindert de waarde van het compliment. Kinderen zouden daardoor ook mogelijk minder plezier krijgen in leren en nieuwe dingen ontdekken, niet omdat het ‘knap’ is en complimenten oplevert, maar omdat het leuk en spannend is.

Straffen kon helemaal niet meer. Als kinderen iets verkeerd deden, moest je hen niet straffen, maar hun uitleggen dat dit niet kon en waarom niet. Straffen maakt kinderen onzeker en ze leren er alleen maar van om straf te ontwijken. Bij straf zou onvoldoende ontwikkeling van het geweten plaatsvinden, waardoor kinderen geen eigen inzicht krijgen in goed en kwaad. Als een milde vorm van straf werd, onder anderen door de TV-nanny, het even isoleren op de trap of op een stoeltje in de gang geïntroduceerd (net zoveel minuten als het kind jaren oud was). Inmiddels gaan er overigens weer stemmen op dat een kind het vreselijk vindt om afgezonderd te worden. Kortom: de opvattingen over hoe je kinderen ‘moet’ opvoeden, veranderen voortdurend. Ouders rommelen met de beste bedoelingen wat af en lezen en studeren zich suf om het zo goed mogelijk te doen.

Immers: een andere ontwikkeling, gestart in diezelfde periode en nog steeds voortdurend, was dat opvoeden een vak werd. Er verschenen meer wetenschappelijke artikelen die in een gepopulariseerde vorm werden overgenomen door kranten en tijdschriften en opvoedkundige boeken, die schreven over de invloed van ouders op de ontwikkeling van hun kind.

De boodschap die ouders kregen, was dat zij het latere geluk van hun kind grondig konden verpesten. Door ongeduldig of boos te zijn, onvoldoende begrip te tonen, niet beschermend genoeg te zijn, of juist te beschermend konden ze hun kind onherstelbaar beschadigen. Er werd verband gelegd tussen allerlei ziektebeelden zoals autisme en anorexia nervosa en het tekort schieten van de ouders. Nou ja, ouders, vooral de moeders natuurlijk. Gelukkig is inmiddels duidelijk dat dit soort klachten en psychische problemen ontstaan door een veel ingewikkelder samenspel van aanleg en omstandigheden.

Basisbehoeften

In onze tijd zijn de opvattingen over hoe je moet opvoeden weer bijgesteld, omdat onze kinderen hun kinderen ook niet precies zo willen opvoeden als wij dat deden.

De opvoeding van nu is beïnvloed door het werk van de Britse psychiater Bowlby. Hij deed onderzoek naar weeskinderen die na de oorlog in tehuizen opgroeiden. Deze kinderen, die niet waren verzorgd en gekoesterd door een vaste ouderfiguur, ontwikkelden ernstige problemen, met name in het aangaan en onderhouden van relaties. Bowlby beschreef vanuit dit onderzoek het grote belang van veilige hechting. Na Bowlby is dit thema overgenomen en uitgewerkt door vele andere gedragswetenschappers. Fassbinder, Schweiger en Jacob beschrijven de basisbehoeften van kinderen om op te kunnen groeien tot gezonde en (redelijk) gelukkige volwassenen als volgt:

1 Veiligheid, liefde en een stabiele basis:

Kinderen hebben een betrouwbare volwassene nodig, op wie ze kunnen rekenen. Die volwassene moet voor hen zorgen, hen beschermen en hun de mogelijkheid geven om zich in een veilige omgeving te ontwikkelen.

2 Geborgenheid en verbondenheid met andere mensen:

Kinderen hebben geborgenheid en verbondenheid met een ander, liefst een ouder/verzorger, nodig en de mogelijkheid om hun ervaringen, gedachten en gevoelens met die ouder te delen.

3 Liefde en aandacht:

Kinderen hebben toewijding, lichamelijke en emotionele nabijheid, liefde en aandacht nodig.

4 Autonomie en zelfstandigheid:

Kinderen hebben een veilige omgeving nodig van waaruit ze de wereld kunnen verkennen. Goede ouders en andere opvoeders laten een kind zich stap voor stap van hen losmaken, zodat het kan opgroeien tot een volwassene die op eigen benen kan staan.

5 Waardering, lof en acceptatie:

Kinderen hebben het nodig om gewaardeerd te worden om wie ze zijn, om zo zelfbewustzijn en zelfrespect te ontwikkelen. Ze moeten erkend en gewaardeerd worden om wat ze kunnen, maar die erkenning mag niet voorwaardelijk zijn, dus niet alleen als het kind prestaties levert.

6 Vrije zelfexpressie:

Een kind moet de ruimte krijgen om zijn gevoelens, gedachten en behoeften te uiten. Dat mag niet onderdrukt worden door strenge regels.

7 Spontaniteit, plezier en spel:

Kinderen hebben de ruimte nodig om speels, uitgelaten, vrolijk en spontaan te zijn.

8 Realistische grenzen:

Kinderen hebben regels nodig waar ze zich aan moeten houden om met anderen samen te kunnen leven. Ze moeten zichzelf beperkingen kunnen opleggen en kunnen omgaan met teleurstellingen, fouten en verlies. Ze moeten leren dat ze soms ook vervelende dingen moeten doen en moeten doorzetten.

Uit die achtste basisbehoefte blijkt dat het belang van de opvoeding met regels en grenzen weer als belangrijk wordt gezien. Die opvoeding mag wat minder streng zijn dan vroeger, in de naoorlogse jaren, maar moet wel duidelijk zijn. Regels, discipline en normen en waarden over hoe je je behoort te gedragen zijn belangrijk. Gelukkig maar, want in mijn praktijk zie ik veel kinderen en volwassenen die nooit geleerd hebben om door te zetten of regels te respecteren. Als je te weinig wordt opgevoed en te veel bent verwend, is dat net zo goed een vorm van verwaarlozing.

Mijn dochters hadden mij er overigens al lang op gewezen dat zij het met hun kinderen anders zouden doen dan wij met hen. Ze zouden strenger zijn dan ik was met hun broertje, van wie ze bewust zijn opvoeding door ons meemaakten. Ik zie dat ze liefdevolle en consequente opvoeders zijn en dat vervult me met trots. Ik zie ook dat regels en grenzen de band met hun kind zeker niet verstoren, maar dat het juist de rust en structuur bieden die veiligheid geeft.

Liefdevolle angst

Wij, de babyboomers, werden niet alleen vrije, maar ook angstige opvoeders, bewust van wat er fout kon gaan. En wij waren er vooral op gebrand om de relatie met ons kind te behouden. Daarvoor moest er veel gepraat worden en zo weinig mogelijk in de weg gelegd. Schuldgevoel als ons kind zich ongelukkig voelde, de neiging om te vaak te veel toe te geven, als hij dan in godsnaam maar weer blij was, angst als hij in zijn streven naar autonomie te grote stappen nam. We voelden ons zeer betrokken bij zijn problemen, ook bij die waar we niets aan konden doen en wij waren te veel geneigd om op te lossen wat hij zelf had moeten doen. Net als onze ouders deden we dat allemaal met de beste bedoelingen. We waren kinderen van onze tijd met de bedoeling om het beter te doen dan onze ouders. De angst om het niet goed te doen, de angst vooral dat er iets ergs gebeurt met ons kind en dat we dat niet kunnen voorkomen, zie ik ook terug bij de opvoeders van nu. Maar ik vrees dat angst onverbrekelijk verbonden is met liefde.

De nu volgende columns, die de jaren bestrijken waarin mijn kinderen volwassen werden, of naar hun eigen idee al waren, gaan over mijn geworstel in de opvoeding. Ik wilde het zo graag goed doen, maar wist vaak niet hoe. Ze illustreren ook de verschillen tussen mijn jeugd en de normen en waarden waarmee mijn generatie werd opgevoed en de manier waarop ik met mijn kinderen omging.

Je vindt me toch wel een goede moeder?

Ik wil zo graag een goede moeder zijn.

Dat mijn kinderen dat vinden.

Dat ze denken: ik wil mijn kinderen net zo opvoeden als mijn moeder dat deed.

Dat ze de herinnering koesteren aan een gelukkige jeugd met mij als altijd beschikbare rots in de branding als er iets was. En dat ik dat dan oploste of anders in ieder geval begreep.

Dat zou ik willen, liever nog dan een goede psychotherapeut zijn, of een goed mens. Er is niets waarvoor ik nog steeds zo mijn best doe.

Mijn best doen bestaat deels uit herstelwerkzaamheden. Want ik heb natuurlijk steken laten vallen. Ik was zo’n moeder van de tweede feministische golf. Dus naast kinderen moest ik een baan en vriendinnen en een leuke relatie waarin ik strijd moest voeren met mijn man, maar vooral met mezelf voor gelijke rechten en taakverdeling. Verder moest ik gelukkig zijn, want dat was in die tijd verplicht en je eigen verantwoordelijkheid. Ongelukkig zijn, was stom. Dat alles betekende een keer per week met vriendinnen naar de kroeg om te praten over wat ons dwarszat: meestal de man en onze moeder. Het waren mooie tijden, maar ik was dus wel vaak weg.

‘Was ik niet te vaak weg?’, vraag ik mijn kinderen. Geduldig zeggen ze dat ik ook vaak thuis was. Soms misschien te vaak. Maar ze hebben niet alleen maar een gelukkige jeugd gehad. Zo ver willen ze niet gaan. Ze weten zich nog allerlei voorbeelden van kinderverdriet te herinneren, die mij soms volledig zijn ontgaan. Waar was ik dan? Waarom zei je dat niet? Maar nu dan? Nu kun je me toch wel alles vertellen?

Ja, dat zou wel kunnen, maar dat hoeft niet altijd. Ligt ook aan mij. Want hoezeer ik ook mijn best doe om goed te reageren, toch sla ik regelmatig de plank mis. Terwijl ik al op eieren loop. Misschien juist daardoor. ‘Je hoeft niet meteen sorry te roepen’, vindt mijn dochter dan.

Ja, nee, maar ik bedoel niet wat ik zeg. Ik bedoel gewoon... Ja, wat bedoel ik eigenlijk?

Terwijl ik worstel met mijn goede bedoelingen en het erger maak, weet ik het weer. Ik weet het maar al te goed hoe kinderen, vooral meisjes, zich ergeren aan hun moeders. Op mijn praktijk hoor ik altijd weer dat moeders het fout gedaan hebben: ze deden te veel of te weinig. Maar hoe irritant zelfs redelijk goede moeders ook kunnen zijn, als volwassen kind kom je toch niet van ze los, omdat je je dan schuldig voelt.

‘Vertel mij wat’, denk ik dan en herinner me al die dingen waarover ik me achteraf schuldig voel ten opzichte van mijn moeder. Ze had een leukere dochter verdiend, want alle irritante dingen die ze tegen mij zei, bedoelde ze goed.

Dus zeg ik meestal weinig als mijn kinderen me iets voorleggen. Ik luister en knik af en toe dat ik het begrijp. Ik doe mijn best en vrees hun irritatie.

Vader

Toen mijn vader stierf, was hij veel jonger dan ik nu ben. Maar hij voelt nog altijd als ouder en wijzer in mijn hoofd. Ik was nog niet klaar met mijn verzet tegen hem en hij had nog veel zorgen over mij. Wij bleven veel van elkaar houden, maar hebben nooit de fase bereikt waarin we als volwassenen konden praten. Ik heb hem nooit gevraagd of hij gelukkig was en of hij dingen anders had willen doen in zijn leven.

Als ik aan mijn vader denk, ben ik een meisje. Wij zijn veel buiten en het is vaak lente.

Mijn vader was schoolmeester in het diepst van zijn gedachten. Hij leerde me onderweg dingen. Nog steeds ken ik veel namen van planten in het Nederlands en het Latijn. Wij waren in mijn herinnering meestal op de fiets, mijn vader en ik. Onder protest van mijn moeder zette hij me al in het stoeltje voor op zijn fiets toen ik een paar maanden was en net kon zitten. Hij wilde er met me op uit, maar hij ging niet voor gek lopen achter een kinderwagen. Toen ik groter werd, mocht ik achterop en weer later kreeg ik een eigen, tweedehands fiets met blokken op de trappers, op de groei. Zo gingen we overal heen.

In ons dorp heette hij voor kinderen en volwassenen ‘de meester’. Hij was niet alleen meester op zijn school, maar ook voor de boeren in ons dorp. Hij leerde hun snoeien en planten verbeteren en introduceerde nieuwe gewassen. Ik was ‘Annette van de meester’ en was trots op hem. In verkiezingstijd plakten we affiches van de KVP (de voorloper van het CDA) en mijn vader legde me uit wat politiek was.

Maar ik weet dus niet zoveel over wie hij was.

Mijn man was, net als mijn vader, al wat ouder toen hij vader werd. Gelukkig zijn onze zoon en hij op tijd begonnen met praten over wie ze zijn en wat ze meegemaakt hebben. Onze zoon weet veel van zijn vader. Zij bespreken dingen over hun werk en over hun gedachten.

De vader doet zijn best om zijn zoon dingen te leren die hij zelf ooit geleerd heeft, omdat hij denkt dat de zoon daar zijn voordeel mee kan doen. In plaats van door schade en schande wijs te worden. Om dat te voorkomen heb je een vader. Maar een kind maakt desondanks fouten. Soms stommiteiten waar de vader niet opgekomen zou zijn.

Dan moppert de vader tegen mij wat zijn zoon voortaan anders moet doen. Ik geef dingen door en soms komen die ergens aan. Samen bespreken ze dat ik moeilijk doe en maken zich vrolijk over mij.

Het is goed voor een zoon om een moeder te hebben.

En vooral ook een vader.

Lui

Een van de ergste oordelen die mijn vader over ons kon vellen, was dat wij lui waren. Ledigheid was des duivels oorkussen en het feit dat wij zonder overmatige ijver redelijk mee konden komen op school, was voor hem slechts reden om ons flink achter de veren te zitten. Talent, hoe beperkt ook, verplichtte tot prestaties. Tot op heden gaat niets doen bij mij nog altijd samen met een zeurend schuldgevoel.

Mijn kinderen zien dat anders.

Mijn zoon heeft een evaluatie gehad op zijn stageplek. Vanuit zijn opleiding loopt hij dit jaar stage bij een theatergroep in het midden van het land waar hij van tijd tot tijd feedback krijgt over zijn functioneren. Dat moet vervolgens opgetekend worden in verslagen met pretentieuze namen zoals POP en PAP (respectievelijk Persoonlijk Ontwikkelingsplan en Persoonlijk Actieplan) die moeten worden afgetekend en vervolgens ingeleverd. In dat hele proces kan er veel fout gaan en dat heeft desastreuze gevolgen, denk ik, voor zijn toekomst. Zelf ziet hij dat zonniger in, voor mij reden te meer om een nerveuze vinger aan de pols te houden.

‘Hoe was je evaluatie?’, vraag ik dus. ‘Ze zeiden’, zegt mijn zoon na enig nadenken, vermoedelijk over wat ik wel en niet aan kan, ‘dat ik hyperbegaafd ben, maar nogal lui.’ Hij kijkt hier tamelijk voldaan bij, ondanks zijn opa zaliger.

Dus vraag ik door: ‘Hoe kwamen ze daar zo bij?’

‘Ik denk dat het wel aardig klopt’, vindt mijn zoon. Het is duidelijk dat hij zich deze kwalificatie niet zomaar laat afnemen.

‘Maar wat zeiden ze verder?’, hou ik vol en met tegenzin legt hij zich neer bij het feit dat ik achtergronden wil.

‘Ze vonden dat ik goede invallen had, maar dat ik nog niet echt controle heb over mijn talent.’

Ik verwerk dit.

‘Dat komt’, gaat mijn zoon bereidwillig verder, ‘omdat ik zo snel afgeleid ben. Mijn hoofd zit altijd vol met allerlei dingen die ik zie en denk. Ik heb gezegd dat ik volgens jou ADD heb en dyslexie en dat het daardoor komt.’ Ik vrees dat ik inderdaad wel eens diagnoses stel als ik weer wanhopig regelend en zoekend achter hem aan loop. Als kind van een psycholoog heb je al snel door dat een etiket ook een excuus is.

‘Nou’, vervolgt mijn zoon, ‘toen zeiden ze dat ze iets gingen zeggen wat ik niet leuk zou vinden.’

‘Dat je lui was, begrijp ik.’

‘Ja en hyperbegaafd waarschijnlijk’, vult mijn kind aan, ‘en dat veel acteurs dat zijn en dat ik dus controle moet zien te krijgen over mijn talent.’

Waarna hij met een bord vol boterhammen naar zijn kamer vertrekt om op zijn computer beats te maken, het meest recente talent waar hij controle over probeert te krijgen. Want hij is alleen lui als hij ergens geen zin in heeft. En ik, dochter van mijn vader, moeder van mijn zoon, vraag me af of hier nog aan op te voeden valt of dat de tijden definitief veranderd zijn, en of dat erg is.

Met de hand genaaid

Zonder mijn ogen dicht te doen, zie ik het beeld voor me. Mijn moeder zit in de keuken met op haar schoot een oude deken die ze aan het bekleden is met glanzende, groene stof. Dat zou op de naaimachine kunnen, maar ze doet het met de hand. Duizend nette steekjes. Dat ze al die steekjes met de hand doet, de hele nacht al, komt door mij. Omdat ze niet kon slapen van angst om mij. Ik had iets vreselijks gedaan. Alle pubers doen dat voor ze volwassen zijn wel een keer. Het is me later betaald gezet door mijn eigen kinderen.

Ik was die nacht zogenaamd gaan slapen bij een vriendinnetje, omdat haar ouders weg waren en zij bang was alleen in huis. En zo konden wij samen stiekem naar een feest gaan waar we anders nooit naar toe hadden gemogen, want het was met oudere, gevaarlijke studenten, in de stad.

Natuurlijk kwam het uit. Mijn moeder belde ’s avonds voor alle zekerheid, kreeg geen gehoor, droeg mijn vader vervolgens op om langs het huis te rijden waar niemand was. Ik begrijp de paniek van mijn moeder inmiddels. En ook dat mijn vader uiteindelijk toch in slaap viel, maar zij niet en dat ze daarom maar aan die deken ging naaien. Dat vertelde ze me toen ik thuiskwam en ze zei erbij dat ik het pas zou begrijpen als ik zelf kinderen had. Maar ik begreep het al. Het schuldgevoel dat me toen naar de keel greep, kan ik zo weer voelen. Ik was een slechte dochter. Minder slecht dan mijn moeder dacht, want uiteindelijk was het helemaal niet leuk op dat feest en we durfden toch niks met die jongens. Ik was schuldig, omdat ik haar zo’n verdriet had gedaan.

Haar verdriet was erger dan de straf van mijn vader, die verordonneerde dat ik de komende tien jaar, of zoiets, huisarrest had.

Sinds de groene deken voel ik me snel schuldig. Het is een rotgevoel, en niemand heeft er wat aan. Degene die zich schuldig voelt, niet en degene voor wie het schuldgevoel is bedoeld, ook niet echt. Daarom heb ik geprobeerd om dit gevoel bij mijn kinderen niet op te roepen. Dat is denk ik redelijk gelukt. Ze hebben er ook minder aanleg voor, of schuldgevoel is minder gebruikelijk in deze tijd. Als ik het wel eens probeerde: ‘Mama is niet boos, maar verdrietig’, maar dan subtieler geformuleerd, kreeg ik onmiddellijk lik op stuk: ‘O, ga je nou zielig doen? Zeg maar gewoon wat je bedoelt, of word maar gewoon kwaad.’

In mijn werk kom ik vaak heftige reacties tegen die je pas begrijpt door terug gaan naar vroegere ervaringen. Anders denk je: ‘Hoe kun je daar nou zo van slag door zijn, zo erg is het toch niet.’ Nee, nu niet, maar zo erg was het wel, vroeger, als kind. Als een ervaring in het nu daarop lijkt, komt de pijn van vroeger terug.

Ook al snap ik intussen best dat je het zo niet bedoelde, mam.

Bijna volwassen

Ik vond het wel een prettige theorie dat de hersenen van adolescenten nog niet volgroeid zijn; dat ze daarom alles vergeten wat wij van belang vinden, doen waar wij voor gewaarschuwd hebben en vergeten wat ze van plan waren.

Die wetenschap hielp mij om mijn zoon te begrijpen en om te denken dat het allemaal goed zou komen als zijn verstandige brein uiteindelijk de baas zou worden over de overactieve emotionele hersengebieden. Dan zou hij, ondanks geluk of verdriet in de liefde en ongeacht wat zijn vrienden van plan waren, gewoon zijn opdrachten voor school maken en zijn tandartsafspraak onthouden. Hij zou uitkomen met zijn geld en niet alleen op zijn mobieltje kijken om virtueel zijn contacten te onderhouden, maar ook om te zien hoe laat het was, voordat het te laat was. Dacht ik.

Jammer genoeg gaat de wetenschap verder en blijkt deze theorie niet te kloppen. Alles is altijd ingewikkelder dan het lijkt, zeker de hersenen. Het is niet zo dat zijn prefrontale cortex, het deel van de hersenen dat ervoor zorgt dat hij op den duur verstandig kan nadenken, nog niet volgroeid is. Adolescenten kunnen best denken want ze kunnen urenlang geconcentreerd bezig zijn en een plan tot in details uitwerken, mits het iets is dat zij belangrijk vinden. Het punt is alleen dat zij niet hetzelfde belangrijk vinden als wij.

Eigenlijk wist ik dat ook wel. Vaak verbaasde ik me erover dat mijn zoon in staat is om alles en iedereen te regelen, te organiseren en te regisseren wanneer hij zich heeft voorgenomen om een liedje op te nemen of een filmpje te maken. Als wij dan zeggen dat zoiets tijd kost en dat het toch niet uitmaakt als het volgende week wordt in plaats van morgen, geeft hij niet eens antwoord, want de tijd dringt en het moet morgen. Wat dan ook lukt.

‘Klopt’, legt hoogleraar neuropsychologie Jelle Jolles me uit in de Volkskrant. ‘Jongeren kunnen best denken, maar gebruiken dat deel van hun hersenen vooral als ze het zelf willen. En wat ze willen, heeft inderdaad vaak te maken met de liefde en met vrienden en daarnaast met alles wat nieuw en spannend is.’

‘Dat is maar goed ook’, vindt Jelle Jolles, ‘want niemand weet hoe de wereld er over twintig jaar uitziet en wat je dan nodig hebt om je staande te houden. En dus moeten jongeren zich op leeftijdgenoten richten en niet op hun ouders, want anders worden ze nooit zelfstandig.’ Dankzij het puberbrein overleeft de soort. Ik deed op de leeftijd van mijn zoon veel wat mijn ouders verboden hadden. Mijn dochters reisden op zijn leeftijd over continenten en overleefden alle gevaren die ik zag. Het verschil was dat ik voor mijn ouders verzweeg wat ik deed, maar dat mijn dochters het me mailden. Weliswaar gecensureerd, begreep ik later, maar toch. Mijn zoon zal dus ook wel volwassen worden, ooit, en naar ik vrees en moet hopen, op zijn eigen manier. Niet op de mijne.

Afscheid

‘We gaan schat’, zeggen we tegen de bult onder het dekbed. De bult kreunt. Mijn poging tot een kus wordt gepareerd door dieper weg te duiken. ‘Slaap maar lekker verder’, probeer ik bij gebrek aan betere tekst. De vader schudt liefkozend aan de bult en zegt: ‘Dag jongen.’ Het kind houdt zich vastbesloten slapend, slaapt misschien echt. ‘Nou tot ziens. Er zit voldoende eten in de diepvries, de sleutels van mijn auto liggen op tafel en een enveloppe met geld. Bewaar je bonnetjes?’

‘We bellen nog wel als we er zijn’, maakt de vader een einde aan dit doodlopende afscheid en duwt mij de kamer uit.

We gaan naar Frankrijk voor een korte vakantie. ‘Logisch dat hij niet mee wil’, overtuigen we elkaar. Ja, inderdaad, wat moet hij daar. Al had hij natuurlijk best zijn vriendinnetje mee mogen nemen, maar ja, dan zitten ze zich met zijn tweeën te vervelen in de natuur. Anders dan zijn twee zussen houdt dit kind er bovendien niet van om zich over grote afstanden te verplaatsen. Waar hij in deze fase van zijn leven wel van houdt, is: lang uitslapen, laat naar bed, met zijn vrienden chillen, met mijn auto naar de stad, eieren bakken en vaag met muziek, computer en tv aan op zijn kamer verkeren. Hij geeft er licht de voorkeur aan dat wij dan wel in huis aanwezig zijn als hij thuiskomt of weggaat. Ik weet niet waarom. Mogelijk, omdat hij dat overzichtelijk vindt, misschien zelfs min of meer gezellig. Ik denk ook dat het te maken heeft met het feit dat wij voor een aantal basisvoorwaarden zorgen: dat de post uit de brievenbus wordt gehaald, de vuilniszak buiten gezet, het alarm ingeschakeld en dat de was en de boodschappen worden gedaan. De verantwoordelijkheden van het volwassen leven, kortom waarmee we hem nu vanuit Frankrijk telefonisch lastigvallen: ‘Heb je eraan gedacht om…? O, doe het nu dan even.’

Hij is dus liever thuis dan met ons mee op vakantie. ‘En zo hoort het ook’, leg ik de vader en mezelf uit. Dit is een goede voorbereiding op de zelfstandigheid. Want het ziet er toch al naar uit dat hij tot zijn dertigste bij ons blijft wonen, met zijn vriendin. ‘Waarschijnlijk’, schrikt de vader. ‘Wij doen ook veel te veel voor hem, jij zeker.’ We verliezen ons kilometers lang in opvoedkundige beschouwingen. Het kind zal nu echt een baantje moeten nemen na school. Dan krijgt hij een gevoel voor de inspanning die je moet leveren alvorens je je auto vol kunt tanken bij het benzinestation of boodschappen kunt doen.

Zo pratend duurt het heel België, voordat mijn leegte vanbinnen verdwijnt. Want het voelt niet lekker om je kind achter te laten, al is het maar voor een vakantie. Het kind hoort jou achter te laten, omdat het de wereld in wil. Ter hoogte van de Franse grens zijn we het eens dat we het ook rustig zullen vinden. Dat wij ons zeer goed zullen vermaken samen. Te zijner tijd.

Ongelukkige jeugd

‘Ik had dat vroeger al’, zegt mijn zoon, ‘dat ik niks had met verjaardagen. Als jij mijn kinderfeestje organiseerde, vonden de andere kinderen het leuk en ik wilde alleen maar dat ze weggingen.’

‘Echt waar?’, schrik ik, want ik dacht nou juist dat die kinderfeestjes een soort hoogtepunt waren in mijn, niet altijd even succesvolle, pogen om toch vooral een leuke moeder te zijn.

In kinderfeestjes was ik goed. Voor mijn kind geen ingekochte partijtjes, maar zelf geproduceerde spelen met een thema. Harry Potter, compleet met toverdrank mengen en zwerkbal. Of een ridderfeest met plastic zwaardgevechten, dat helaas uitliep op een, in het heetst van de strijd, gesneuvelde bril die van de neus van een fanatieke vriend was geslagen. Of een heks die een kabouter had ontvoerd. Met mijn dochter als ijselijk krijsende heks op zolder, waardoor de jonge feestgangers huilend naar beneden renden.

Maar dat had hij dus allemaal niet leuk gevonden?

‘Nee, ik wilde alleen zijn.’

‘En had ik dat dan niet door?

‘Nee, ik zei het nog tegen jou, maar jij was bezig met de andere kinderen.’

‘Dus die vonden het wel leuk?’

Vooruit, dat wil hij me nog wel nageven, dat het voor hen leuk was. Maar niet voor hem.

Nu ben ik best bereid om iedereen zijn ongelukkige jeugd te gunnen, maar dit zit me niet lekker. Natuurlijk: we bedenken onze jeugd achteraf. En het is zinloos om over jeugdherinneringen in discussie te gaan, al was je erbij.

Het gaat immers niet om historische feiten, maar om het gevoel en de inzichten die je daaraan achteraf ontleent. Als het verhaal je helpt om jezelf te begrijpen, is dat mooi. Vervolgens kun je de inzichten vanuit dat verhaal waardoor je nu nog ongelukkig bent, aanpassen. Dus als je gepest bent op school en daardoor bent gaan geloven dat je een stom kind bent, dan kun je die gebeurtenis niet meer veranderen, maar wel je verhaal daarover. Je kunt achteraf gaan inzien dat jij niet stom was, maar misschien slimmer of banger dan de andere kinderen, en dat er juist iets mis was met de kinderen die gemeen deden tegen jou.

Graag had ik het verhaal over de kinderjaren van mijn kinderen geschreven en wat verfraaid. Waarschijnlijk doe ik zelfs regelmatig pogingen om hen te laten inzien dat ze een leuke jeugd hebben gehad.

Van mijn zoon hoeft dat niet. Hij is van mening dat hij geen vreemd kind was, omdat hij niet van verjaardagsfeesten hield. Hij was meer op zichzelf, een denker zeg maar, en dus af en toe eenzaam. Maar dat gevoel koestert hij, want daar kun je dan weer kunst van maken.

Hij heeft overigens wel iets afgesproken, zegt hij, met iemand, morgen op zijn verjaardag, maar verklaart zich niet nader.

Mijn zoon schrijft vanaf nu zijn eigen geschiedenis.

Gewoon verbieden

Twee foto’s stuurt onze zoon naar de iPad van zijn vader in Frankrijk. Op de eerste poseert hij in een pashokje, gekleed in zorgvuldig gescheurde, lichtblauwe broek en dito spijkerjack. Op de tweede heeft hij broek en jack gedrapeerd op onze overloop thuis, om te laten weten dat de aankoop een feit is. Hierover heeft hij, vanuit het pashokje, op fluistertoon overleg gehad met ons op ons vakantieadres. Eerst met zijn vader, die de telefoon vervolgens snel doorgaf aan mij. De strekking van het pleidooi was dat broek en jack serieus zullen bijdragen aan zijn levensgeluk en onmisbaar zijn voor de komende vakantie met zijn vriendinnetje. En of hij daar dus het huishoudgeld dat wij hebben achtergelaten voor gezond eten, aan kan besteden. Ik had hem namelijk verboden om, tot nader order, nog kleding aan te schaffen van maandgeld en studietoelage. Nu klinkt dit resoluter dan ik waar kan maken. Het ging meer zo dat ik hem uitlegde dat hij echt een kast vol kleding had en dat het verstandig was om voorlopig wat meer te sparen. Zo ongeveer en hij was het met me eens, had ik de indruk.

Nu wil het geval dat hij meer in kleding geïnteresseerd is dan mijn twee dochters en er oog voor heeft, maar dat hij toch echt moet leren dat er grenzen zijn. Dus blijft de vraag waarom ik niet gewoon ‘nee’ zeg tegen deze nieuwe aankoop. Deels natuurlijk, omdat ik verbaasd en licht geroerd ben dat hij ons zo trouwhartig toestemming vraagt. Waarschijnlijk, omdat hij weet hoe ik ben. Mijn kinderen heb ik al pratend, overleggend, begrijpend en onderhandelend opgevoed. Altijd maar uitleggen en invoelen, nooit eens gewoon verbieden. Ik ging er als kind van de jaren vijftig, vrouw van de jaren zeventig en moeder van de jaren tachtig vanuit dat opvoeden heel anders moest dan onze ouders dat hadden gedaan. Niet dat wij niet goed terecht waren gekomen, maar ergens moest dat gevoel van onbehagen toch vandaan komen. Van onze ouders dus en van te veel regels en te vaak nee zeggen. Dat zouden wij anders doen. Onze kinderen zouden al hun talenten mogen ontplooien en zouden daar vanzelf groot en gelukkig van worden. Opvoeden betekende praten met je kinderen.

Wist ik veel dat ‘nee’ zeggen zoveel moeilijker wordt als je met je kinderen praat. Want als je ze niet de mond snoert, ‘omdat ik het zeg’, begrijp je, voor je het weet, hoe graag ze iets willen en om zoveel redenen en dat je het voor deze ene en absoluut laatste keer goed vindt. Dus eet mijn zoon, tot hij op vakantie gaat, slechts brood, maar reist hij goed gekleed af.

Mijn kinderen vragen mij dingen die ze niet hoeven te vragen en vertellen meer dan ik wil weten. Dat is het resultaat van onze opvoeding, maar mijn vraag blijft of we het goed gedaan hebben. Mijn dochters volgen mij kritisch en hebben beloofd het anders te gaan doen: ‘Veel strenger.’

Perfecte ouder

Het allerliefste had ik een perfecte moeder willen zijn. Liever dan een goede psycholoog of een goed mens.

Maar: ‘Een honderd procent perfecte ouder bestaat vrijwel niet, laat staan dat je er twee treft die toevallig een kind krijgen’, lees ik. De uitspraak is van Jeffrey Young, de beroemde Amerikaanse psycholoog en grondlegger van de schematherapie.

Schematherapie is een therapie voor psychische stoornissen die voorheen moeilijk te behandelen waren, zoals persoonlijkheidsstoornissen. Met schema’s worden gevoelens, gedachten en gedrag bedoeld, die ontstaan als gevolg van ervaringen in je jeugd. Als je als kind nare dingen meemaakt, blijven die hun sporen nalaten. Als je klein bent, kun je niet overzien en begrijpen wat er met je gebeurt en daardoor bedenk je verklaringen over jezelf, over andere mensen en de wereld om je heen, die niet kloppen, maar die tot in je volwassen leven wel blijven bestaan. Als je er eenmaal van overtuigd bent geraakt, dat je niks voorstelt, omdat je dat altijd te horen hebt gekregen, zul je voortdurend nieuwe ervaringen opdoen die dat beeld bevestigen. Elke tegenvaller, iedere afwijzing vergroot je uit, successen vallen je niet op of je bagatelliseert ze. Want, zoals onze bekende filosoof Johan Cruijff het formuleerde: Je ziet het pas als je het door hebt.