-

‘Tot wanneer blijf jij?’

‘Tot ze niet meer onder ons is,’ antwoord ik.

Als Peter verneemt dat zijn goede vriendin Analú, een bekend voorvechtster van vrouwenrechten in Ecuador, met spoed in een ziekenhuis is opgenomen, aarzelt hij geen moment en boekt een enkele reis. Na drie jaar van borstkanker is Analú de laatste levensfase ingegaan. In haar laatste weken op aarde is Peter haar begeleider. Hij zit naast haar bed, verzorgt haar en praat met haar.

De dagen die resten is een dagboek dat leest als een roman. Het is een aangrijpend en intiem verhaal over overgave en strijd, over het verlangen om ‘goed’ te willen sterven en over de kracht van vriendschap.

Tevens geeft het boek een boeiend inkijkje in het reilen en zeilen van een ziekenhuis in een Zuid-Amerikaans land.

-

PETER STROBOSCH

de DAGEN die RESTEN

-

© 2018 Peter Strobosch

Omslagbeeld Benjamin Chambers

Foto bij dedicatie Nela Martiguet Martínez

Auteursfoto Gert-Jan den Besten

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Redactie Tjerk Noordraven

Eindredactie Roelof Broekman

ISBN 978 90 827 7383 5

NUR 320

www.peterstrobosch.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2018, ISBN 978 90 827 7381 1

-

Zeggen dat deze vrouw

Twee vrouwen was

Zegt weinig

Er huisden zeker zo’n 12397

Vrouwen in haar vrouw-zijn

Het was lastig om te weten

Met wie je te maken had

In die veelheid van vrouwen

Juan Gelman1

-

Ter nagedachtenis aan

Ana Lucía Herrera Aguirre

Ana Lucía, Ana, Anita, Anilú,

Analú, Lulú, la Lu

Quito 1960-2015

-

DINSDAG 3 MAART

Vannacht blijft de slaap een verre vreemde voor me. Om kwart over drie stap ik uit bed en loop ik met een onbenoembaar maar overduidelijk aanwezig voorgevoel in mijn buik naar beneden. Ik open mijn laptop die op de tafel in de eetkamer staat. Onmiddellijk vinden mijn ogen in het Postvak IN een mail van mijn vriend Carlos die enkele uren eerder is verstuurd. Het is een antwoord op een berichtje dat ik hem gisteren schreef en waarin ik mijn ongerustheid uitte. Ik heb een week niets van haar gehoord. Dat is lang voor haar doen. De periode ervoor schreven we elkaar zo’n beetje om de dag, soms zelfs dagelijks.

Zijn woorden slaan bij me in als een bom. Analú heeft afgelopen donderdag een borstvliesuitstroming gehad, schrijft hij. Ze kon bijna niet meer ademen, laat staan spreken, en is met spoed opgenomen in het ziekenhuis. De gehele familie was op zondag bij elkaar, het ergste werd gevreesd.

Ik zoek de laatste woorden op die ze me eerder schreef: “Ik wens eenieder toe dat het leven zijn richting neemt; dat het vriendelijk voor ons is, dat het onze harten versterkt en dat onze ziel er wijzer van wordt. Op dit moment is er rust, het leven gaat zijn gang… Ik ga slapen.”

Vandaag nog boek ik een vlucht naar Quito voor aanstaande donderdag. Eerder vertrekken lukt niet.

DONDERDAG 5 MAART

Met twee koffers en twee stuks handbagage is de reis per bus en trein naar Schiphol niet echt comfortabel. Maar het ongemak wordt vooral veroorzaakt door de gevoelens en gedachten die rondrazen in mijn geest.

Op de luchthaven koop ik een bos van dertig tulpen en een doos met tulpenbollen. Ooit eerder had ik haar deze cadeau gedaan. Ze had me toen geschreven: “Dank je wel voor je geschenk. Ik hoop uit de grond van mijn hart dat ze hier willen groeien. Ik vind ze zó mooi dat ik in Amsterdam altijd tulpen naast mijn bed had staan. Ze lijken me een geschenk van de godinnen.”

Gelukkig kan ik van stoel veranderen zodat ik geen buurman of buurvrouw heb. Dat betekent meer ruimte, en vooral niet hoeven kletsen. Tijdens de reis is geen film of muziek aan me besteed en blader ik slechts af en toe rusteloos en lusteloos door de krant. Voor het overige ben ik met gesloten ogen alleen met datgene wat zich afspeelt in mijn geest en in mijn hart. Ik ben vervuld van verdriet bij de gedachte afscheid van haar te moeten nemen en vecht regelmatig de tranen achter mijn ogen weg.

Het is voor mij de eerste keer dat ik land op het nieuwe vliegveld van de hoofdstad van Ecuador. Het draagt nog altijd de oude vertrouwde naam: Mariscal Sucre – naar de maarschalk die in 1822 op de hellingen van de vulkaan Pichincha aan de westkant van de stad een beslissende veldslag won van de Spanjaarden en zo de onafhankelijkheid van het land inluidde. Voelde ik me voorgaande keren altijd zo vreugdevol bij aankomst in dit Zuid-Amerikaanse land, nu ben ik bedrukt. Ik stuit op onwil van de douanier en moet het hart van zijn superieur aanspreken opdat de tulpen niet in een bak te vernietigen organisch materiaal verdwijnen.

Hij houdt de bos ondersteboven, schudt er hard aan en zegt: ‘Als ik iets tegenkom, dan bent u nog niet jarig, señor!’

Ik knik. ‘Ga uw gang.’

Niet veel later zit ik in de bus met de bos op de stoel naast me en ben ik op weg naar het oude vliegveld. Ooit lag dit aan de noordelijke rand van de stad, nu is het ingesloten door wijken en is het veranderd in een park waar vooral in de weekenden veel wordt gesport. Daarvandaan neem ik een taxi naar het kantoor van Carlos, die bij aankomst al blijkt te zijn vertrokken. Voor het bezoekuur was het al te laat, dus is hij naar huis gegaan. Na nog een taxirit en innige begroetingen en omhelzingen blijkt er vooral bij zijn vrouw Marga meer optimisme te heersen dan ik had verwacht. Vandaag zou ze zijn geopereerd: het plaatsen van drains in de pleurale ruimte, een biopsie van het pleuravocht en een zogenaamde pleurodese, waarbij het longvlies aan het borstvlies wordt geplakt om zodoende de opbouw van pleura in de ruimte tussen beide vliezen tegen te gaan. Vanwege haar heftige pijnen is de operatie echter uitgesteld tot morgenochtend.

VRIJDAG 6 MAART

Ik zie haar pas tijdens het middagbezoekuur. Een emotioneel weerzien, voor ons allebei. Ze drukt de tulpen aan haar borst en ruikt aan de bloemen. Mijn keel snoert dicht en mijn hart knijpt zich samen. Ze ziet er vermoeid uit, vermagerd en vele jaren ouder. Enkele dagen voor Kerst had ze me een video toegestuurd waarin ze de presentatie van een boek voorzit. Deze levende beelden – kort haar, een bewegingloze rechterarm langs haar lichaam, alleen een linkerarm en -hand die gebaren maken, twee sjaals (een bruine en een zwarte) om de hals en over haar borststreek – hadden me enigszins voorbereid op wat me te wachten stond. De realiteit van nu schokt me vele malen meer, al had ik de afgelopen dagen en uren gedurende de reis nog ergere beelden in mijn geest gevormd. En tegelijkertijd is er ook rust in mij, omdat ik onmiddellijk weet dat ik de juiste beslissing heb genomen. De enige die ik genomen kón hebben. Mijn plek op dit moment in mijn leven is hier.

Ze verbluft me met haar humor, ondanks alle pijn en misère en het feit dat ze nog maar luttele uren eerder van de verkoeverkamer is gekomen. Wat een kracht!

Gelijk is er weer die vertrouwde intimiteit tussen ons die er in ons leven zo vaak was wanneer we in elkaars bijzijn verkeerden en die op andere momenten ook zo wanhopig veraf kon zijn. Ik streel haar linkerarm, zij zoekt mijn hand, onze ogen zoeken elkaar. In die van haar staat de slopende ziekte van inmiddels drie jaar te lezen; pijn, zowel fysiek als geestelijk, en een dofheid die af en toe oplicht. Wanneer haar zuster Carmen de kamer binnenkomt en een arts ons even later verzoekt om deze voor een moment te verlaten, hebben we beiden moeite om onze tranen te bedwingen en haar niets te laten merken.

’s Avonds drinken we vier flessen wijn weg: Carmen, haar echtgenoot Jorge Luis, Carlos, Marga, hun zoon Martín en ik. Uiteraard praten we veel over haar, maar gelukkig is er ook ruimte voor grappen en grollen. Ongetwijfeld een defensie-mechanisme, maar we hebben het allemaal nodig.

De hoop is gevestigd op een nieuwe, in Chili ontwikkelde chemo voor borstkanker. Eerst moeten echter haar longen beter functioneren en moet ze ook lichamelijk voldoende hersteld zijn voordat hiermee – palliatief – kan worden begonnen. Ik hoor de commentaren met enige verbazing aan. Nog maar kort geleden had ze me geschreven niet nogmaals een kuur te willen ondergaan.

ZATERDAG 7 MAART

Ik ontbijt samen met Marga en Martín. Mijn relatie met Carlos was altijd de dragende vriendschap geweest, maar nu voel ik ook (meer dan in het verleden het geval was) toenadering tot Marga. Later op de ochtend ga ik hardlopen met haar zoon. Hij laat me enkele rustiger straten van de wijk zien waar dit redelijkerwijs mogelijk is. Onderweg praten we. Wat een prachtjoch!

’s Middags blijkt ze op een andere kamer te liggen. Alleen. Een kamer zonder zicht naar buiten, met slechts een klein bovenraampje met geribbeld glas erin dat opengeschoven kan worden. Hoe deprimerend! Zo’n kamer waarvan je voelt dat velen er hun laatste adem hebben uitgeblazen en die geïmpregneerd is met de geur van de dood.

Ik ga op een stoel staan en doe het schuifraampje open zodat ze in ieder geval een glimp van de hemel kan zien en wat frisse lucht – voor zover je daarvan kunt spreken in deze miljoenenstad met zijn dienovereenkomstige uitstoot van donkere, veelal ongefilterde dieseluitlaatgassen en andere ongein – kan inademen in haar geteisterde longen.

Kort ontmoet ik haar broer Marcelo en zijn vrouw. Ze blijven maar even, hetgeen ons de gelegenheid geeft om voor het eerst wat langer samen te zijn. Ze heeft iets meer glans op haar huid dan gisteren, ondanks de napijn van de operatie waar ze ’s morgens veel last van heeft gehad. Wat een taaie rakker is ze toch! Weer voel ik die diepe emotie die me niet alleen duidelijk maakt hoe dierbaar ze me is, maar ook hoe kostbaar het is om juist in deze moeilijke periode van haar leven bij haar te zijn en haar daar waar mogelijk is terzijde te staan. Ze is zichtbaar uitgeput en daarom praten we niet veel. Dat is ook niet nodig – niet alles hoeft met woorden te worden gecommuniceerd.

Ze zakt wat weg en ik masseer eerst haar hoofdhuid, daarna haar voorhoofd, slapen, wangen, wenkbrauwen en kin. Ze laat zachte geluidjes van ontspanning horen en dommelt in. Weer is er die allesdoordringende ontroering.

’s Avonds praat ik met Carlos over zijn niet aflatende inspanningen voor het armoedevraagstuk in zijn land en zijn dromen die politiek vaak niet haalbaar zijn. Maar centraal in ons gesprek staat zijn schoonzuster voor wie hij zo veel liefde voelt en met wie hij in vele gesprekken veel heeft gedeeld: hun privélevens, werk en vooral de nationale politiek en de discrepantie tussen beleid en uitvoering. En ik weet dat deze liefde wederzijds is. Hij is kritisch over de in zijn optiek te rationeel-medische benadering van haar ziekte, zowel in het ziekenhuis als van de kant van sommigen van haar naasten, en betreurt de geringe aandacht voor de energetische en spirituele aspecten van haar zijn.

ZONDAG 8 MAART

Het is de dag van de vrouw. Een professioneel leven lang heeft zij zich ingezet voor de vrouwen in haar land en regio, in termen van mensenrechten, uitbuiting, seksueel geweld of andere vormen van discriminatie. Maar op dit moment is dat niet ons thema van gesprek. We praten over datgene waarover gepraat móet worden om onze relatie op te schonen. In het bijzonder over twee momenten in ons leven – jaren nadat we beiden gescheiden waren. Momenten die onze relatie zomaar een andere wending hadden kunnen geven, maar die in beide gevallen uitliepen op pijnlijke desencuentros – niet-ontmoetingen – zoals we deze in onze correspondentie waren gaan noemen. Momenten, met name het eerste, in Den Haag in 2006, waarover ze me ooit had geschreven dat ze spijt had van haar gedrag, dat ze zich had laten leiden door angst en dat ze nooit meer in haar leven een reis voor haar werk zou combineren met een “andersoortige” ontmoeting. Een niet-ontmoeting ook met zichzelf, omdat ze niet wist wat ze wilde op dat moment – misschien alleen het moment leven – en beelden over wat er daarna zou kunnen gebeuren haar alleen maar hadden doen terugdeinzen. Zo’n moment in je leven dat je graag nog eens over zou willen doen, maar waarvan je weet dat het onherstelbaar tussen je vingers is doorgeglipt.

We vergeven elkaar de pijn die we de ander hebben aangedaan en delen hoe diep we in elkaars hart en ziel zijn verankerd, al zo veel jaren. Onze ogen dringen tot het diepst in die van de ander door en we spreken onze dankbaarheid uit voor de vreugde die we in elkaars leven waren. We gebruiken woorden die ons helpen los te laten, te onthechten, vanuit de diepste lagen van ons zijn. Woorden die het hier en nu omvatten en haar aanstaand sterven in al zijn transparantie waar laten zijn.

Wat een krankzinnig intensief bijeenzijn beleven we ’s avonds, in het huis van Jorge Luis en Carmen, die op hetzelfde terrein tegenover haar huis wonen, met Marga, Martín, haar goede vriendin Roxa en later ook haar zoon Matías. Drinken, dansen, grappen maken en praten over zaken waarover zij zou willen dat we grappen en praten. Hoopvolle geluiden, vooral van de kant van haar beide zusters: dat wanneer ze weer thuis is, ik een paar dagen met haar naar San Vicente moet gaan waar haar zuster Patricia en haar zwager Milton een huis aan de kust hebben. Ze is dol op de zee en die plek heeft een bijzondere betekenis voor haar. Tijdens een van mijn zeilreizen schreef ze: “Ik ben een eeuwige geliefde van de zee en van zijn mysteriën. Maar ik ben een vrouw die in de bergen is geboren en die daarom een heleboel psychische beperkingen heeft en fysieke vaardigheden mist om deze fascinatie voor de zee in zijn volheid te kunnen leven. Des te meer benijd ik je erom dat jij je jeugddromen probeert te leven en je laat leiden door Poseidon en al die mythische figuren die de wateren van de zeeën in ons oproepen. Wie weet kom je sirenen tegen die liefdesliederen voor je zingen en je vasthouden op een van die risicovolle, rotsachtige kusten die voor je liggen op je reis.”

Ik ben onder de indruk van haar zoon. Wat een wijsheid voor een negentienjarige! Hij en zijn zes jaar oudere broer Daniel, die ik voor het laatst als kleuter heb gezien, hebben een lange, lastige en slepende ziektegeschiedenis met hun moeder achter de rug en zijn de laatste periode heel dicht bij haar geweest. ‘Dit is geen kwaliteit van leven meer,’ is zijn stellige oordeel. En daarmee verwoordt hij wat velen van ons denken. Hoelang wil ze nog? En mocht ze nog aan de chemo gaan, doet ze het dan vooral niet omdat anderen dat willen? Omdat ze denkt dat sommige familieleden nog niet willen dat ze gaat?

‘Ook dan is dat haar wil,’ brengt Martín in.

Jorge Luis – dronken om het verdriet te dempen dat hij heeft om zijn geliefde schoonzuster met wie hij in het verleden zo veel deelde – danst een groot gedeelte van de avond en citeert later uit eigen werk. Hij doceert filosofie aan een van de universiteiten en schrijft poëzie waar ik bijna van ga huilen. Maar waarschijnlijk komt dit meer door de betekenis die ik op dit moment aan zijn woorden geef, dan door de woorden zelf.

‘Dame tu Face, dame tu Face – Geef me je gezicht, geef me je gezicht – Marga,’ werpt hij zijn schoonzuster met een theatrale intonatie van dat ene Engelse woordje bij bijna elke pas toe, waarbij hij het Facebookspel van zijn leerlingen, wanneer deze iemand ontmoeten die hun belangstelling oproept, probeert te imiteren. Hij lacht, terwijl de pijn door zijn bril heen spat. Zij lacht terug – haar verdriet diep gegrift in haar gezicht.

Na twee biertjes schakel ik over op rum – sterke drank heb ik in jaren niet aangeraakt – en drink en praat met Roxa. Ze zit stuk van verdriet om het lot van wie ze liefkozend haar ñaña – zuster – noemt en begint te huilen. Ik probeer haar te troosten en hoor haar door haar tranen heen aan. Ze hebben elkaar in 1999 op een conferentie voor feministen in de Dominicaanse Republiek leren kennen. Daarna nodigde Analú haar uit om voor korte opdrachten naar Ecuador te komen. Zo werkte ze onder meer mee aan een gendertraining van rechters. Nu woont ze al bijna drie jaar hier – de periode dat haar geliefde vriendin ziek is en voor wie ze in het land is gebleven. Ze doceert mensenrechten aan een van de universiteiten in de stad en doet onderzoek naar geweld tegen vrouwelijke Colombiaanse migranten in het grensgebied. Analú reisde ook met regelmaat naar haar thuisland Costa Rica, waar ook nog andere vriendinnen van haar wonen. Samen met nog enkele andere vrouwen richtten ze in 2005 de mensenrechtenorganisatie Humanas op. ‘Ze is… was een kei in het tot stand brengen van projecten. Ze beschikt over een enorme helderheid als het gaat om waar het naartoe moet en wat er gedaan moet worden. Ze is een voortreffelijk politiek strateeg.’ In 2007 zou ze haar organisatie verlaten om een hoge functie binnen de huidige regering op zich te nemen, om er vijf jaar later terug te keren nadat haar ontslagaanvraag – na maanden – was geaccepteerd. Ze kon zich niet langer vereenzelvigen met het beleid en de uitvoering ervan, zoals ze ook tijdens die boekpresentatie in december, waarvan ze me de video had gestuurd, in een soort van retrospectieve reflectie had verwoord: “Het schrijven van het inleidende artikel was lastig, zeg maar een gespartel, vanwege al datgene dat er de afgelopen jaren is gebeurd. Het waren jaren waarin we gezien hebben dat deuren zich leken te openen, maar uiteindelijk moeten we vaststellen dat we het met kruimeltjes moeten doen. De regering heeft van staatswege een betoog over mensenrechten ontwikkeld dat slechts bij woorden blijft.”

Roxa vertelt me hoe ze later samen een project voor mensenrechten voor indiaanse vrouwen in de provincie Chimborazo uitvoerden. ‘Een prachtig project, Peter. Daarna ging het bergafwaarts met haar, begon haar arm op te spelen en had ze veel pijn.’ Stroompjes tranen treden – uitvergroot door haar brillenglazen – buiten hun oevers. ‘Onze relatie was heel genereus. Door haar ben ik ten goede veranderd. Ook heeft ze me in aanraking gebracht met de kundalini yoga die ook voor haar een bron van spirituele groei is geworden. Ik vind het ongelooflijk indrukwekkend zoals zij haar ziekte draagt. We houden innig van elkaar en ik zal haar enorm gaan missen.’ Bij een nieuwe golf tranen achter glas besluit ik te gaan dansen met Carmen om de tranen van mijzelf te verdringen. Uitstel van executie. Even later breek ik alsnog in de keuken in het bijzijn van Marga. Ze troost me, praat met me. Over haar zuster, over mij, over ons. ‘Waarom zijn jullie het na jullie scheidingen in hemelsnaam nooit met elkaar aangegaan, Peter?’ En tijdens het praten breekt ook zij. Totaal. Tranen en nog eens tranen. ‘Ah, dit lucht op. Ik heb in maanden niet kunnen huilen.’

Wanneer we thuis zijn, doe ik het zittend op de rand van mijn bed nog eens dunnetjes over. Ik huil en voel pijn, heel veel pijn. Marga troost me met woorden, Carlos woordeloos.

MAANDAG 9 MAART

Ze is verplaatst naar de intensive care, deelt Marga mee nadat ze een telefoontje heeft ontvangen.

Aan het einde van de ochtend word ik samen met familieleden van andere patiënten geïnstrueerd over het reilen en zeilen op deze afdeling. Goed de handen wassen en desinfecteren, geen spullen mee naar binnen nemen vanwege de hygiëne en dat soort zaken meer. Iedere ochtend, om elf uur, geven ze een praatje over een bepaald onderwerp. Morgen is dat voeding.

Ik zit in de wachtruimte en denk na over de gesprekken van gisteravond. Wil ze nog? Kan ze nog? Wat wil haar omgeving en wat is de invloed daarvan op haar? Iedereen was optimistisch gestemd over de mogelijkheid dat ze eind deze week naar huis zou kunnen. Dat zit er nu zeker niet in, en voor het eerst vraag ik me af of ze het ziekenhuis sowieso nog uitkomt. Een bizar idee waar ik op dit moment niet al te lang bij stil wil staan.

Om half drie krijgen we van de behandelend arts te horen wat de medische stand van zaken is. Aanleiding voor haar opname op deze afdeling zijn de hartritmestoornissen waar ze gisteren last van had. Haar hart gaat als een razende tekeer, de hoop op naar huis kunnen gaan is aan het vervliegen. Matías is zeer pessimistisch en wil eigenlijk dat zijn moeder rust vindt. Het is genoeg lijden geweest en misschien is het inderdaad maar beter dat ze gaat. Ze is op en vreest de dood niet, zoals ze me gisteren zei. Wel heeft ze veel last van nostalgie.

Aan het einde van de middag geven Matías en ik haar persoonlijke spulletjes een plekje, enkele verdiepingen lager in het ziekenhuis. Handig als je een familielid hebt die hier werkt. Haar jongste zuster Pauli is anesthesiste op de afdeling brandwonden en weet wel waar we de spulletjes zolang kunnen bewaren. Maar ontelbare malen belangrijker is dat ze iedere morgen voordat ze aan het werk gaat, en ook ’s middags na gedane arbeid, bij haar zuster langsgaat, met haar praat, de medicatie checkt, verplegend personeel achter hun broek zit indien dit nodig is, en op deze manier een uiterst belangrijke vertrouwensrol in het hier en nu van haar zieke zuster speelt.

Na haar tas met persoonlijke bezittingen en een grote rode plastic zak met kleding, een kussen en een dekentje een veilige plek te hebben gegeven, gaan we samen naar huis. Voordat we de bus pakken, lopen we eerst een stuk door de aanpalende wijk en praten over zijn moeder en over hemzelf. Hij staat me steeds meer naar het hart. Een heerlijk en eerlijk joch. Recht door zee en wijs voor zijn leeftijd. Hij vertelt me dat hij van studierichting wil veranderen en geneeskunde wil gaan studeren. Volgens zijn moeder heeft haar ziekteproces en de verzorgende taak die hij daarin samen met zijn broer heeft vervuld, een belangrijke rol gespeeld in deze beslissing. Gezien zijn studieachtergrond moet hij echter wel aanvullende cursussen doen, scheikunde en biologie, maar dat heeft hij er graag voor over.

’s Avonds praat ik met Marga over hoe het proces van haar zuster is verlopen. ‘Nadat ze de diagnose kanker had vernomen – dat was op 21 maart 2012 – was haar eerste impuls om zich direct te laten opereren. Na enkele dagen is ze evenwel gaan praten met de bio-energetisch arts die ze al eerder regelmatig consulteerde – medisch maakte ze bijna altijd gebruik van alternatieve genezers – en deze man praatte haar de operatie uit het hoofd. Een tweede alternatieve arts die ze raadpleegde, raadde haar echter wel degelijk aan om zich eerst te laten opereren en daarna bij hem terug te komen. Maar dat deed ze niet. Ze volhardde erin en vertrouwde ongeveer tweeëneenhalf jaar op de diensten van deze bio-energetische arts. Aanvankelijk zag ze er ook heel goed uit, vooral door het strenge dieet waar ze zich met grote discipline aan hield. Ze had een prachtige huid en haar haar glansde als nooit tevoren. Maar onder deze uiterlijke schijn woedde de ziekte voort en toen haar rechterarm dik en pijnlijk werd, wist ze wat er aan de hand was en veranderde ze van aanpak. Het is een agressieve borstkanker die al die tijd heel veel schade heeft aangericht.’

Ze vertelt me dat zij, haar zusters en vriendinnen woedend zijn op de betreffende man. Niet alleen vanwege de vele valse beloften die hij heeft gedaan, ook omdat het haar heel veel geld heeft gekost. In die eerste ziektefase was haar relatie met haar jongste zuster verre van gemakkelijk. Vaak hadden ze heftige meningsverschillen omdat Pauli wilde dat ze zich zou laten opereren. Daar zijn fikse woorden bij gevallen waarbij haar zuster zich zeer gekwetst heeft gevoeld. Het temperament van Analú kennende, kan ik me daar veel bij voorstellen. Ook haar oudste broer heeft in die periode met haar gepraat en haar onder meer gewezen op haar verantwoordelijkheid jegens haar zonen, en ook dat verliep niet zonder geruzie. Haar houding was er een van: ‘Het is mijn lichaam en dus mijn beslissing.’ En: ‘Mijn zonen zijn al groot en volwassen.’ Dat laatste treft me bijzonder, omdat ze het in haar gesprekken met mij juist zo vaak over haar kinderen heeft en met name over Mati, die nog zo jong is. Ook verhaalt ze over de eenzaamheid in haar leven van de laatste jaren. Dit horen uit de mond van haar zuster doet pijn, al had ze me daar ook zelf over geschreven en geuit hoe lastig ze het vond om vriendschap te sluiten met haar eenzaamheid. En ik vertel haar over onze ‘niet-ontmoeting’ in Den Haag en over de afstand die ze tot me bewaarde toen ik in 2011 in Ecuador was, hoe ontwijkend ze reageerde op mijn mails en op mijn uitnodiging om een paar dagen naar de kust te gaan, hoe we elkaar dan eindelijk op de laatste avond van mijn verblijf zouden treffen en ze ook deze afspraak te elfder ure afblies met de smoes dat ze iets met vriendinnen moest doen, hoe verdrietig ik daarna terugreisde naar Nederland en hoe zich daarna weer een stilteperiode in ons contact aandiende. Een stilte die pas afgelopen oktober werd verbroken toen ik van haar ziekte vernam.

‘Ach, het gedoe van mijn zuster,’ verzucht Marga. En dat is waar. Dat is ontegenzeglijk helemaal waar. Maar ongetwijfeld waren we beiden in de val gelopen van de projecties van onze geest, hetgeen middels contact dat voor het merendeel bestaat uit de uitwisseling van mails, maar al te gemakkelijk gebeurt. Dus had ook ik daadkrachtiger kunnen optreden om dit schimmige spel van projectiemechanismen op een open, directe en contactvolle manier helder te krijgen. Maar nu is nu. En daarom is het kloppend om op dit moment aan haar zijde te zijn, triest genoeg in de laatste fase van haar leven.

DINSDAG 10 MAART

Carlos en ik reizen samen per taxi naar het ziekenhuis. Daarvandaan gaat hij te voet verder naar zijn werk. ‘Het wordt een prachtige dag,’ zegt hij onderweg. ‘Ik hou van dit uur van de dag vanwege het licht.’

Kort na negenen hoor ik dat ze om elf uur van de intensive care af mag. Dat is het goede bericht van deze ochtend. Bij het ontbijt was ze opgewekt geweest. Ze had er beter uitgezien en had weer praatjes gehad. Haar hartritme heeft zich hersteld, maar de oorzaak van de stoornissen is vooralsnog onduidelijk.

De tijd tikt voorbij terwijl ik zit op een hardplastic groen stoeltje dat deel uitmaakt van een drietal die gekoppeld zijn aan een grijs onderstel. Gladde grijze tegels onder mijn voeten. Een brede, horizontale oranje band op de muur, waarboven ronde bordjes met rode randen en een diagonale streep de bezoekers verbieden om te roken, te rennen of afval op de grond te gooien. Naast me zit een magere man die gekleed gaat in een rode sportbroek en een jack van een bekend sportmerk. Op zijn hoofd prijkt een blauwe pet waarop met witte letters Climacool staat. In zijn rechteroor draagt hij een hangertje in de vorm van een kruis. Hij verblijdt de aanwezigen in de wachtruimte met zijn wel erg harde muziek en maakt deze vreugde nog eens groter door om de haverklap van radiostation te veranderen. Plotseling wordt zijn smartphone overstemd door het door merg en been gaande gegil en daaropvolgende gehuil van een vrouw die zich languit op de grond stort. ‘O nee, God, o nee. Neee… Neee… Ooo, God…’ Buiten zinnen en met haar gezicht plat op de vloer bewegen haar armen, benen en romp in heftig schokkende bewegingen over de tegels. Vier personen knielen vliegensvlug bij haar neer, grijpen ieder een ledemaat vast en proberen haar tot bedaren te brengen. De vrouw wordt aan het zicht onttrokken door een grote groep mensen die eromheen gaat staan en van wie sommigen bijna even hard krijsen en huilen als de vrouw zelf. Het zijn onmiskenbaar eenvoudige mensen van het platteland. De intensive care was voor een van hun geliefden de laatste halte op aarde.

Niet veel later doet een jonge vrouw met luide stem een beroep op alle personen in de wachtruimte om, vanwege de grote tekorten, bloed af te staan. ‘Dat u er dun of dik van wordt, dat zijn sprookjes, dat is helemaal niet waar. U moet daarna alleen wat extra drinken.’ Haar goedbedoelde betoog mag niet baten: niemand biedt zich aan.

’s Middags is ze weer terug op haar vertrouwde afdeling, op een andere kamer. Daar mag – nee, moet iemand permanent bij haar zijn, in ieder geval overdag. En ook zelf wil ze graag gezelschap.

Voor haar mond en neus draagt ze een zuurstofkapje. Ze heeft een te lage zuurstofsaturatie die met grote regelmaat wordt gemeten met behulp van een saturatiemeter die op een van de vingers van haar linkerhand wordt gezet. De waarde – normaal tussen de 95 en 99 – geeft aan hoeveel procent van het hemoglobine in de rode bloedcellen in slagaderlijk bloed zuurstof heeft gebonden en geeft, gezien de conditie van haar longen, belangrijke informatie over de effectiviteit van haar ademhaling. Ze vraagt om water en om de rugleuning van haar bed iets verticaler te zetten. Bij kleine beetjes geef ik haar te drinken, slokje na slokje. Daarna laat ik het hoofdeinde weer zakken en niet veel later dommelt ze weg. Ik kijk naar buiten. De hemel is vol van een diep helder blauw dat grote witgrijze wolken omvat. Vanachter het kapje murmelt ze onverstaanbare woorden. Ik druk een kus op haar voorhoofd, hoor het suizen van de zuurstof en nog meer onrustig gemurmel. Wanneer ik haar over de haren strijk, wordt ze stil en blik ik weer door het raam naar de platte, oranjebruine daken van de ziekenhuisgebouwen beneden mij, met daarachter de nerveuze bewegingen van de stad. In de verte ogenschijnlijk stilstaande witgrijze wolken die zachtjes de boezems van de bergen strelen, deze nauwelijks lijken aan te raken en zich verplaatsen met een subtiliteit die mensen vreemd is. Even perst ze haar mond samen, licht gekreun, de slang die onophoudelijk zuurstof in het masker laat. Ze probeert haar linkerarm iets omhoog te krijgen.

‘Wil je er ter ondersteuning een kussentje onder?’

‘Oké,’ zegt het maskertje zacht.

Ik loop naar de balie en vraag erom. Het blijkt niet voorhanden te zijn, maar ze beloven me er een te gaan zoeken.

‘Het komt eraan,’ zeg ik.

Ze knikt. ‘Ik heb het koud.’ Wanneer een verpleegster even later een kussentje komt brengen, vraag ik ook nog om een deken. Haar hoofd valt wat achterover. Licht gemurmel. ‘Een danser.’

‘Een danser?’

‘Ja.’

‘In je droom?’

Haar hoofd schudt van nee en ze zakt weg.

‘Water,’ hoor ik even later. Ik haal het kapje bij haar weg en geef haar een slokje dat ze met enige moeite doorslikt. Daarna nog een slokje, en nog een. Kleine beetjes water die vanaf de mond tot aan de maag heel, heel lang onderweg zijn.

‘Wil je het raampje verder opendoen? Ik heb het warm.’

Koele lucht stroomt de kamer binnen en ik sla de dekens weg van haar benen. ‘Beter zo?’

Ze knikt en sluit haar ogen. ‘Hoe is dat boek van Lenin?’

‘Welk boek, Analú?’

‘Dat boek dat je op je vorige reis aan Carlos hebt gegeven.’

‘Dat was geen boek van Lenin, lieverd. Dat was van een andere auteur: Otto Scharmer.’

Stilte, suizen van zuurstof.

‘Is de armband mee teruggekomen van de intensive care?’

‘Armband?’

‘Ja, die met balletjes en een plaatje eraan die jij me hebt gegeven.’ Gelukkig heeft ze haar ogen gesloten en hoeft ze de uitdrukking op mijn gezicht niet te zien, want ik weet zeker dat ik haar nooit een armband heb gegeven.

Wanneer ik haar klaarmaak voor de nacht, is de hemel al uren donker. Ze mompelt de namen van haar zoons en doezelt in. Even voordat ik de trap naar beneden neem, blik ik naar het andere uiteinde van de gang, naar de wachtruimte van de intensive care waar nog altijd enkele mensen aanwezig zijn. Nooit eerder in mijn leven werd ik op een en dezelfde dag tot driemaal toe aangeklampt door ouders met wanhopig smekende blikken in hun ogen en een soortgelijk verhaal dat altijd betrekking heeft op medicijnen die gekocht moeten worden voor een doodziek kind of op een medische interventie waar ze geen geld voor hebben. En drie keer besef ik dat een bankbiljet dit menselijk drama dat in deze eeuw niet opgevoerd zou mogen worden, niet zal oplossen.

Ik loop de treden af en pak een taxi naar huis, douch me lang en bovendien met zeep – iets dat ik nagenoeg nooit doe.

WOENSDAG 11 MAART

Bij het oude parochiekerkje van de wijk pak ik een overvolle bus. De eerste straten moet ik op de treeplank staan en me stevig vasthouden alvorens ik me uit deze gevarenzone naar binnen kan wurmen. Bij het busstation neem ik de snelbus en een klein half uurtje later stap ik uit tegenover de Casa de la Cultura – het Cultuurhuis. Langs de kopse kant van het Ejido park loop ik in westelijke richting naar het ziekenhuis. Het striemende gepiep van een taxi die bruusk tot stilstand komt, overstemt het overige verkeerslawaai. Twee naast elkaar rijdende koeriers op motorfietsen doen een vergeefse poging om uit te wijken en knallen er hard achterop. Hun voertuigen vallen om, de mannen krabbelen op, tieren en vloeken naar de taxichauffeur en slaan met hun helmen tegen de ramen. ‘Hijo de puta, hijo de puta – Hoerenzoon, hoerenzoon.’ Even sla ik het schouwspel gade, maar al gauw loop ik verder. Mijn gedachten zijn elders.

Ze zit op een stoel en heeft kort daarvoor iets ontbeten. Niet veel, het smaakt haar niet. Even later komen ze haar halen om haar te douchen. Mijn hulp is nodig om haar op te tillen van een soort voetenplankje dat in een badkuip staat die even oud moet zijn als het ziekenhuis zelf, dat wil zeggen vierenveertig jaar. Het personeel – nou ja het merendeel dan, naar mijn inschatting – doet er in de hulpverlening alles aan om gebreken te compenseren: één monitor per vierpersoonskamer die van het ene naar het andere bed wordt gereden, oude gordijnen die niet meer open of dicht kunnen, afgebladerd schilderwerk. Ik help haar overeind en schrik van haar geteisterde lichaam dat in zijn naaktheid niets van haar lijden verhult. Samen met een verpleegster breng ik haar terug naar haar kamer die ik even later moet verlaten zodat er een echo gemaakt kan worden. Ik loop naar het einde van de gang. Behalve een versleten ziekenhuisbed staan daar de bekende plastic stoeltjes. Blauw zijn ze hier, van een tint die zo donker is als die van een schemerende hemel in de avond. Aan de muur hangt een meer dan levensgrote poster zoals je deze in groten getale tegenkomt in de gangen van dit gebouw. Ze zijn meer dan een meter hoog en zeker twee meter breed. Op elk daarvan staat een lid van het medisch of verzorgend personeel afgebeeld, samen met een patiënt. Hun namen staan onderaan vermeld. In de rechter benedenhoek het gestileerde beeldmerk van het ziekenhuis: een witte hand met daarop een gele man, een paarse vrouw en een rood kind. Daar weer onder staat IESS: Instituto Ecuatoriano de Seguridad Social – Ecuadoriaans Instituut voor Sociale Zekerheid. En daar weer onder: Renovar, actuar y servir! – Vernieuwen, handelen en dienen! In de linkerbovenhoek staat met grote witte letters: CON SOLIDARIDAD SOMOS PARTE DE UN GRAN EQUIPO – met solidariteit maken we deel uit van een groots team. Deze slogan past goed bij de vaak populistische stijl van deze (in woorden) anti-neoliberale regering die gedurende haar eerste termijn een actieve rol van de staat mogelijk maakte – onder meer via het verbeteren van de openbare diensten en een grotere toegang van de armen tot onderwijs en gezondheidszorg – maar die nu in haar tweede termijn meer en meer van koers verandert en wordt geconfronteerd met protesten uit nagenoeg alle lagen van de bevolking. Op alle foto’s – en dus ook op deze – breed lachende gezichten van zowel behandelaar als van patiënt, alsof ze zojuist te horen hebben gekregen dat ze de loterij hebben gewonnen.

Ik ga zitten en laat mijn gedachten gaan over de vraag hoelang je het leven mag of moet rekken. Hierin word ik gestoord door een telefoontje van Marga. ‘Heb je al met haar gepraat over naar huis gaan, met alle noodzakelijke voorzorgsmaatregelen en palliatieve middelen?’

Gisteravond had ze me verteld niet nogmaals aan de chemo te willen. Ik geef haar zuster terug dat het me belangrijk lijkt dat ook Daniel en Matías dit onderwerp met hun moeder bespreken. Niet alleen omdat het haar zoons zijn, maar vooral omdat zij het vanwege hen en met name Mati zo moeilijk vindt om los te laten. Ze ligt met twee andere vrouwen op een vierpersoonskamer. Veel privacy is er dus niet en ik beloof het aan te gaan op een geschikt moment. Marga op haar beurt belooft het te bespreken met haar broers en zusters, en ook met haar ouders, die nog van niets weten. Zij leven in de veronderstelling dat hun dochter aan het werk is in een provincie in het zuiden van het land. Haar moeder of vader – de meningen onder de broers en zusters lopen uiteen wie van de twee in dit opzicht het sterkst is – zou het nieuws van haar kanker weleens niet kunnen overleven en naar ik begrijp was het ook haar wens een en ander stil te houden. Het lijkt inmiddels onvermijdelijk dat het thema zal moeten worden aangesneden.

Tranen prikken achter mijn ogen. Wat een dag belooft dit te worden…

DONDERDAG 12 MAART

Gedurende het ontbijt lachen we over kleine dingen, een welkom moment van relatieve ontspanning na de lijdensweg van gisteren die praten over naar huis gaan schier onmogelijk maakte.

Wanneer het dienblad is opgehaald, krijgt ze een prik met een licht-radioactieve vloeistof, en halverwege de ochtend begeleid ik haar samen met een verpleger op een rijdende brancard naar de begane grond, waar de afdeling nucleaire geneeskunde is gevestigd. Ik parkeer haar vervoermiddel tegen de muur, niet ver van de stoeltjes in de wachtruimte. Al snel worden we geabsorbeerd door het luidruchtige schouwspel dat de hoog in de hoek hangende televisie aan ons opdringt.

‘Zal ik je ergens anders heen brengen?’

‘Nee, laat maar.’

Haar ogen blikken schuin omhoog, net als die van de meeste andere wachtenden. Een klein meisje ligt vredig in de armen van haar moeder te slapen. De koele, klinische atmosfeer contrasteert sterk met de geuren, het schoeisel en de kleding van deze mensen, waarvan sommigen waarschijnlijk al uren geleden uit hun dorp zijn vertrokken of misschien zelfs gisteren al aan hun reis zijn begonnen.

‘Wat een stomme programma’s blijven we toch maken. We hebben niets geleerd.’ Het programma gaat over afvallen voor mensen met obesitas en wordt gepresenteerd door een vrouw die zelf deelnemer had kunnen zijn.

‘Moet je die presentatrice zien. Waar slaat het op?’

Ze zakt weg en slaapt in. Ik loop op en neer door de gang en spiek in alle kamers. Niemand te zien. Ik verbaas me over de antiquarische oudheid van de computers en wens vurig dat het apparaat dat op haar staat te wachten van recentere datum is. Na anderhalf uur wachten wenkt een man aan het uiteinde van de gang. ‘Herrera, Ana?’ Ik steek mijn hand op, rijd de brancard richting de witgejaste figuur en manoeuvreer deze vervolgens samen met hem de onderzoekskamer binnen. Met hulp van een tweede laborant tillen we haar met onderlaken en al op de smalle tafel. Eén-twee-drie! Ik zie haar ogen naar boven blikken, naar een reusachtig grote en verlichte foto die achter glas aan het plafond is aangebracht. De fotograaf heeft hem liggend op de grond genomen, richting een helblauwe hemel met op de voorgrond de lentegroene en rijk bebladerde kronen van enkele grote loofbomen. Langzaam beweegt ze weg van deze hemelse aanblik en schuift ze naar de gapend ronde opening die haar in zijn klinische kilheid omvat. Haar is verteld om stil te blijven liggen terwijl de gammacamera’s hun lot-voorspellende werk doen. Ik houd het reservoir van de beide drains van haar longen vast en beweeg mee om de beide slangen die uit haar lichaam komen voldoende ruimte te geven. Zonder enige vorm van bescherming sta ik naast deze medische machine, hetgeen haar na afloop een glimlach ontlokt. ‘Nu ben jij ook een beetje bestraald.’

Daarna is het wederom wachten in de gang. Het duurt niet lang of ze begint te huilen. ‘Ik wil Mati zien, ik heb hem zo lang niet gezien.’ Dikke tranen rollen langs haar wangen. Haar ogen zijn rood en dik geworden en staan diep, diep verdrietig. ‘Vraag hem alsjeblieft om zo snel mogelijk te komen.’ Ik vertel haar dat hij op dit moment op de universiteit is.

Wanneer de sympathieke verpleger en ik haar terug naar haar afdeling brengen, blijkt dat er een eenpersoonskamer voor haar is klaargemaakt. Kamer nummer vijf, ongeveer in het midden van de gang, aan de linkerkant. Intermediate care. Wanneer ze haar nieuwe plekje heeft ingenomen, vraagt ze aanvankelijk met grote regelmaat: ‘Wie komt er de kamer binnen?’

‘Niemand, Analú. Dat zijn mensen op de gang. Je nieuwe kamer ligt tegenover de balie.’

‘O.’

Het is er warm, benauwend warm. De balkondeuren zijn dichtgeplakt met van die bruine tape die ook wel voor verhuisdozen wordt gebruikt. Ze kunnen dus niet open en ik weet niet of het is toegestaan de tape te verwijderen of door te snijden. Eerst waai ik haar met mijn handen wat lucht toe, maar omdat dat niet veel helpt, besluit ik de deur van het toilet als waaier te gebruiken. Pas daarna pak ik het slimmer aan en vraag ik aan de overburen bij de balie om een stuk karton. Ik leg een nat handdoekje op haar voorhoofd en met een ander wrijf ik zachtjes over haar geteisterde lichaam.

‘Peter, het ijs lijkt gesmolten.’ Er ligt een ice-pack op haar onderbuik, daar waar de poortkatheter onderhuids is ingebracht voor het toedienen van farmaceutische middelen. De plek is gaan ontsteken. Maar de ontsteking in haar longen is vele malen erger: ze krijgt nu elke zes uur een zware dosis antibiotica en ook de hoeveelheid morfine is verhoogd. We vragen een verpleegster om nieuw ijs.

Ze worstelt met haar lichaam en doet ademhalingsoefeningen. Met haar linkeronderarm gaat ze horizontaal voor haar borststreek een klein stukje op en neer. ‘Oef, oef, oef.’ Haar gezicht staat onrustig. ‘Kun je me helpen met het stabiliseren van mijn ademhaling volgens de kundalini yoga methode?’

‘Het spijt me, Analú. Daar ben ik niet mee bekend. Ik doe andere oefeningen.’

Haar blik spreekt boekdelen: Wat heb ik daar nu aan?

‘Kun je het laken onder mij strak trekken? Ik heb het gevoel dat de plooien mijn rug vermorzelen.’

En na gedane arbeid: ‘Wil je een kussen onder de linkerkant van mijn rug leggen?’

Met veel moeite brengt ze haar linkerarm over haar romp heen en pakt ze het rechter zijhek vast, zodat ze het linkergedeelte van haar rug een stukje omhoog kan trekken. In de ontstane ruimte leg ik het kussen neer, waarna zij zich terug laat zakken.

‘Goed zo?’

‘Ja, dank je.’ Een diepe zucht.

Seconden later: ‘Ah, iets naar boven graag.’

Een paar tellen daarna: ‘Iets meer naar binnen.’ Weer trekt ze zich langzaam omhoog en wanneer er meer ruimte ontstaat, schuif ik het kussen verder onder haar rug. Ze laat zich achterover vallen, maar haar blik laat niets aan duidelijkheid te wensen over: ze is nog verre van tevreden.