Vrij gehecht

Een praktisch boek over
hechting & relaties

Jeroen Hoekman

Tweede, volledig herziene editie,
bewerkt door Sandra Kouwenhoven

Tweede, volledig herziene editie,
december 2023,
bewerkt door Sandra Kouwenhoven
Eerste editie, januari 2018

© J.M. Hoekman

Omslagfoto: © kupicoo

Ebook/Epub ISBN: 978-90-828013-7-8
NUR: 770

Uitgeverij: 4nul4, Den Haag

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden de auteur en uitgever geen aansprakelijkheid voor eventuele fouten en onvolkomenheden, noch voor de directe of indirecte gevolgen hiervan.

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, waaronder begrepen het reproduceren door van middel van druk, offset, fotokopie of microfilm of in enige digitale, elektronische, optische of andere vorm of (en dit geldt zonodig in aanvulling van het auteursrecht) het reproduceren (i) ten behoeve van een onderneming, organisatie (incl. training/coaching) of instelling of (ii) voor eigen oefening, studie of gebruik welk(e) niet strikt privé van aard is.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

1 Hechting en hechtingspatronen

1.1 De hechtingstheorie

1.2 Hechting en hechtingspatronen

1.3 Hechtingspatronen en relaties

2 Een zekere (veilige) hechting

2.1 De voorwaarden voor een zekere hechting

2.2 De drie kenmerken van een zeker hechtingspatroon

2.3 Hoe stellen we iemands hechtingspatroon vast?

3 Het Afwijzende hechtingspatroon

3.1 Het Afwijzende hechtingspatroon in het algemeen

3.2 Het Idealiserend-afwijzende patroon

3.3 Het Denigrerend-afwijzende patroon

3.4 Het Controlerend-afwijzende patroon

4 Het Gepreoccupeerde hechtingspatroon

4.1 Het Gepreoccupeerde hechtingspatroon in het algemeen

4.2 Het Hulpeloos-gepreoccupeerde patroon

4.3 Het Boos-gepreoccupeerde patroon

4.4 Het Traumatisch-gepreoccupeerde patroon

5 Het Ontwrichte hechtingspatroon

6 Trauma en therapie

6.1 Hechtingspatronen en trauma

6.2 Therapie bij de verschillende soorten trauma

6.3 Wanneer therapie?

6.4 Keuze therapeut

7 EMDR bij hechtingsproblemen

7.1 Introductie

7.2 Wat is EMDR?

7.3 Interview Frances Ruijter, EMDR-therapeut

8 Hechtingspatronen, communicatie en empathie

8.1 Verbeteren van je communicatie

8.2 Ontwikkelen van empathie

9 Veilig exploreren

9.1 Een praktijkvoorbeeld

9.2 Aanwijzingen bij het exploreren

10 FAQ

11 Afsluiting

12 Nawoord

13 Literatuurlijst

Voorwoord

Dit boek heb ik geschreven voor iedereen die meer wil weten over hechting, de verschillende hechtingspatronen, en over wat je kunt doen om - als je dit niet hebt - alsnog een zeker hechtingspatroon te ontwikkelen. Het boek is voornamelijk gericht op de partnerrelatie, maar omdat hechting bij al onze relaties een rol speelt, is het ook heel goed bruikbaar als je geen relatie hebt. Ik heb het boek geschreven als zelfhulpboek, maar ook professionals kunnen het boek gebruiken om hun kennis over hechting te verbreden. Deze kennis kan vervolgens toegepast worden bij relatietherapie, maar ook bij individuele therapie waarbij hechtingsvraagstukken een rol spelen. Het boek kan ook ondersteunend zijn bij therapie door de cliënt zelf te laten zoeken naar herkenning in de tekst en als naslagwerk.

De eerste editie van dit boek is in 2018 uitgegeven. Deze tweede editie heeft bewerkingen ondergaan op zowel inhoud als leesgemak. Er is een hoofdstuk toegevoegd over trauma en therapievormen die kunnen helpen bij de verschillende hechtingspatronen. EMDR heeft als belangrijke therapievorm zijn eigen hoofdstuk gekregen.

Voor de algehele redactie en het hier en daar inhoudelijk aanscherpen van deze tweede editie, wil ik graag mijn dank uitspreken naar Sandra Kouwenhoven voor het geweldige werk dat zij onder soms moeilijke omstandigheden heeft verricht.

Jeroen Hoekman

1 december 2023, Den Haag

Inleiding

Dit boek gaat over hechting en over het effect dat ons hechtingspatroon op ons leven heeft, in het bijzonder op onze partnerrelatie. Maar waarom een boek over hechting? Omdat ik bij het begeleiden van individuele cliënten en stellen zie hoe enorm groot de rol is die hechting speelt in onze relaties, maar over het algemeen een onderbelichte factor blijft. Hechting komt weleens voorbij in algemene termen, maar krijgt zelden de aandacht die het, op basis van de effecten op ons (liefdes)leven, verdient.

Een niet-zekere hechting kan een bron van veel ellende zijn. Zolang we dus niet op een dieper niveau naar ons hechtingspatroon kijken, zullen we de invloed die het op ons leven heeft ook niet kunnen begrijpen of veranderen. Onze hechting zit namelijk in alles verstopt. Het heeft invloed op de manier waarop we in een team functioneren, hoe we leidinggeven, en op hoe we ons verhouden tot onze ouders, vriend(inn)en en onze liefdespartner. Mochten we daar niet happy mee zijn, dan is het zaak om te begrijpen wat er in de interactie gebeurt en wat we eraan kunnen doen om dit te veranderen.

De bedoeling van dit boek is om een bijdrage te leveren aan de bewustwording van hechting en de invloed die het op mensen heeft, met als uiteindelijk doel dat de lezer sensitieve en gelijkwaardige (partner)relaties kan ontwikkelen. De titel van dit boek, ‘Vrij gehecht’, heb ik gekozen omdat een ‘zekere hechting’ in het classificatiesysteem dat ik gebruik om iemands hechtingspatroon vast te stellen, wordt benoemd als ‘free’. Het woord ‘zeker’ kan daarnaast een gevoel van kracht oproepen: ‘ik ben zeker en dus sterk’ en dat is nu juist niet de bedoeling. Mensen met een zeker hechtingspatroon laten in de praktijk niet zozeer zekerheid en kracht zien, maar bewegen zich gewoonweg vrij(er) en met meer sensitiviteit in het emotionele landschap.

Ik begin dit boek met een uitleg over hechting en over hoe de verschillende hechtingspatronen ontstaan. Aansluitend ga ik nog wat dieper in op wat een zekere hechting inhoudt. Vervolgens beschrijf ik de verschillende hechtingspatronen en de bijbehorende subpatronen. Om te illustreren hoe hechtingspatronen er in de praktijk uit kunnen zien, maak ik gebruik van citaten uit films en toneel, songteksten en dialogen tussen stellen uit mijn praktijk voor relatietherapie. Bij elk (sub)patroon geef ik adviezen wat je kunt doen om een meer zeker hechtingspatroon te ontwikkelen. Daarna ga ik dieper in op de soorten trauma bij de verschillende hechtingspatronen en welke vormen van therapie hierbij eventueel geschikt zijn. De daaropvolgende hoofdstukken gaan over het ontwikkelen van vaardigheden die passen bij een zekere hechting. Het boek eindigt met een hoofdstuk met veelgestelde vragen, een afsluiting en een nawoord.

Door het lezen van dit boek kan je een indruk krijgen van je eigen hechtingspatroon. Dit kan echter best lastig zijn omdat iedereen wel dingen kan herkennen bij verschillende (sub)patronen (zie ‘Hechtingspatronen zijn geen hechtingsstijlen’ in paragraaf 1.3). Om hier zekerheid over te krijgen kun je een test doen (zie paragraaf 2.3). Maar ook zonder test kun je aan de slag met de adviezen in dit boek die je voor jou van toepassing vindt.

De voorbeelden in het boek gaan over heterostellen. Dit komt omdat ik deze voornamelijk zie in mijn praktijk. Dit boek is echter ook toepasbaar voor stellen van hetzelfde geslacht of non-binaire personen omdat hechtingspatronen niet geslachtsgebonden zijn. De voorbeelden zijn dusdanig bewerkt dat deze niet tot specifieke stellen terug te leiden zijn.

Vaak kan waar ‘hij’ staat ook ‘zij’ gelezen worden of andersom, en het kind kan vaak zowel jongen als meisje zijn. Waar over de ouder, vader of moeder wordt gesproken kan ook ‘verzorger’ gelezen worden.

Bezoek ook de website: www.vrijgehecht.nl.
Hier vind je een blog over hechting en gerelateerde
onderwerpen en links naar de beschreven songs
en andere liedjes over hechting op Youtube en Spotify.

Of volg de ‘Vrij gehecht’ Facebookpagina
voor meer kennis en tips over hechting.

1Hechting en hechtingspatronen

Wat is hechting, hoe ontstaan hechtingspatronen en hoe zien deze patronen eruit? Deze vragen zal ik in dit eerste hoofdstuk beantwoorden. Maar eerst zal ik iets vertellen over de hechtingstheorie, van oorsprong tot de hedendaagse neurowetenschap. Aan het eind van dit hoofdstuk zal ik alvast kort iets zeggen over hechtingspatronen en relaties. Dit wordt later in de hoofdstukken 3, 4 en 5 uitgebreid uitgewerkt.

1.1De hechtingstheorie

Hoewel de hechtingstheorie al 75 jaar bestaat, is er pas sinds de laatste jaren steeds meer aandacht voor het fenomeen hechting, zowel in de psychologische literatuur als in de praktijk. De theorie werd in de jaren ‘40 en ‘50 ontwikkeld door de Engelse psychiater John Bowlby en daarna verder uitgediept door Mary Ainsworth.¹ Hechting is volgens de theorie van Bowlby een interactief systeem tussen hoe het kind zelf omgaat met emoties (het affect regulerend systeem van het kind) en hoe de ouder omgaat met de emoties van het kind (het complementaire systeem van de ouder). Het hechtingspatroon komt volgens de theorie dus tot stand door de interactie tussen ouder en kind.

Een gezonde hechting is volgens de theorie van Bowlby alleen mogelijk als een kind in zijn eerste jaren op een betrouwbare en sensitieve wijze door een ouder wordt verzorgd. Hoe een kind zich in zijn beginjaren hecht, bepaalt volgens de theorie hoe hij op latere leeftijd met emotionele prikkels om zal gaan. Het bepaalt ook hoe hij zich tot zijn medemens zal gaan verhouden. De manier waarop je als kind gehecht bent heeft dus grote invloed op al je toekomstige relaties, zowel privé als zakelijk. Een gemankeerde hechting in de vroege jeugd kan volgens de theorie leiden tot veel emotionele en relationele moeilijkheden als volwassene.

Over welke periode van ons leven gaat het? Volgens de hechtingstheorie wegen de eerste twee jaren van ons leven het zwaarst. Dat is de periode waarin ons brein nog relatief ‘leeg’ is en het meest kwetsbaar voor emotionele indrukken. Ik gebruik hier zelf vaak de computer als metafoor: het brein van het kind is dan als de harde schijf die een nog leeg ontvangststation is voor de cognitieve en sociaal-emotionele ‘software’ die het kind ‘geïnstalleerd krijgt’ tijdens de interactie met zijn omgeving. Als er programmeerfouten optreden door bijvoorbeeld een tekort aan veiligheid, geborgenheid of bevestiging, leidt dat in deze visie tot een volwassen leven waarin gestuurd wordt met software die gebaseerd is op angst in plaats van vertrouwen. Of met software die gefragmenteerd is geraakt en de volwassene in bepaalde situaties verlamt of doet ontsporen.

Een vete tussen psychologen?

Je kunt je afvragen waarom de hechtingstheorie zo lang buiten beeld is gebleven binnen de wereld van de gevestigde psychologie en nu pas weer de aandacht krijgt die het verdient. Dit komt voornamelijk omdat destijds de theorie van Bowlby en zijn volgelingen door critici werd gezien als ‘te academisch’ en als ‘laboratoriumwetenschap’. Bowlby’s gedachte dat er een biologisch aantoonbaar systeem bestaat dat verantwoordelijk is voor de emotionele band tussen moeder en kind, werd niet goed ontvangen. Men vond het te beperkt en haaks staan op de uitgangspunten van de psychoanalyse. Bowlby ging volgens critici voorbij aan de driftenleer van Freud. Deze gaat niet uit van een interactief systeem tussen ouder en kind, maar stelt dat het menselijk handelen wordt gedreven door de drang (drift) van het individu zelf naar bevrediging van lusten, zoals eten en voortplanting. Daarnaast reduceerde Bowlby volgens critici de oorzaak van vele, zo niet alle, psychologische problemen in het volwassen leven tot fysieke en emotionele ervaringen opgedaan in de beginfase van het leven. En dat vonden ze veel te ver gaan. De grondleggers van de psychoanalyse legden veel meer nadruk op de invloed van onze eigen psyche en onze onbewuste (seksuele) driften op de ontwikkeling van psychologische problemen.

Je kunt bovenstaande zien als een ‘stille vete’ tussen twee psychologische stromingen, die ervoor gezorgd heeft dat er decennialang weinig tot geen interactie heeft plaatsgevonden tussen de psychoanalyse en de ontwikkelingspsychologie waaruit de hechtingstheorie is voortgekomen. De hechtingstheorie heeft hierdoor sinds de jaren zeventig weinig aandacht gekregen en is daarom ook niet doorgedrongen in de praktijk van de meeste psychotherapeuten. Door de opkomst van gedragstherapieën is de hechtingstheorie nog verder verdrongen. Pas de laatste jaren is het herontdekt door nieuwe inzichten in het menselijk brein.

Neurowetenschap

Ondanks het feit dat de hechtingtheorie niet veel plaats had in de praktijk van psychologen, is er wel veel onderzoek gedaan naar het fenomeen hechting. Door middel van nieuwe technieken waarmee het brein onderzocht kan worden, is inmiddels aangetoond dat het brein van kinderen die in een veilige omgeving opgroeien zich anders ontwikkelt dan het brein van kinderen die opgroeien in een omgeving waarin zij blootgesteld worden aan misbruik en/of verwaarlozing. Vroege levenservaringen kunnen het aantal neuronen, de complexiteit van de neuronen en de communicatie tussen neuronen aanzienlijk veranderen. Dit heeft ingrijpende gevolgen voor de werking van de hersenen en daarmee ook voor het gedrag op latere leeftijd.² Deze ontdekkingen onderschrijven het gedachtengoed van Bowlby dat ervaringen uit de beginfase van het leven op latere leeftijd psychologische problemen kunnen geven.

1.2Hechting en hechtingspatronen

Wat is nu eigenlijk hechting? Hechting is het proces van interactie tussen een kind en een of meer opvoeders dat leidt tot een duurzame emotionele band. Meestal gaat het om de ouders en/of grootouders. Vaak hebben kinderen een voorkeur voor de ene persoon boven de andere. Hechting is bepalend voor een goede ontwikkeling van een kind en later, als volwassene, voor het onderhouden van gezonde relaties. De basis van waaruit onze huidige kennis van hechting en hechtingspatronen is ontstaan, is gelegd door de Canadese psycholoog Mary Ainsworth. Mary Ainsworth was een leerling van John Bowlby en heeft een test ontwikkeld waarmee bij kinderen van twaalf tot twintig maanden al vastgesteld kan worden hoe zij gehecht zijn. Deze test, ‘The Strange Situation’ (‘De vreemde situatietest’), toont aan dat kinderen emotioneel gezien heel verschillend kunnen reageren op een situatie waarin de ouder het kind tijdelijk verlaat en het kind even alleen moet zijn met een vreemde verzorg(st)er. Deze verschillende reacties duiden op verschillende hechtingspatronen. Hieronder zal ik de uitgebreide beschrijving van deze test gebruiken om deze hechtingspatronen te introduceren.

De Strange Situation

De test gaat als volgt: een ouder verblijft samen met zijn of haar kind in een neutrale ruimte. Het kind mag in zijn eigen tempo wennen aan de nieuwe kamer.

Daarna wordt het volgende draaiboek uitgevoerd:

1.Er komt een vreemd persoon binnen die met de ouder in gesprek gaat en het kind opzoekt. De ouder vertrekt zo onopvallend mogelijk.

2.De eerste scheiding: de vreemde persoon schenkt aandacht aan het kind.

3.De eerste hereniging: de ouder komt terug en stelt het kind gerust. De vreemde vertrekt. Daarna vertrekt de ouder weer.

4.Tweede scheiding: het kind is alleen.

5.De vreemde persoon komt terug en schenkt aandacht aan het kind.

6.Tweede hereniging: de ouder komt binnen, begroet het kind en neemt het op schoot. De vreemde vertrekt zo onopvallend mogelijk.

Bij deze test worden vier aspecten van het gedrag van het kind geobserveerd, namelijk:

1.De mate waarin het kind exploreert gedurende het gehele experiment. (Exploreren betekent ‘leren door te ontdekken’, bijvoorbeeld de ruimte gaan ontdekken, met nieuw speelgoed gaan spelen, etc.)

2.Hoe het kind reageert op het weggaan van de ouder.

3.Hoe het kind reageert nadat het alleen is gelaten met de vreemde persoon.

4.Hoe het kind reageert tijdens de hereniging met de ouder.

De verschillende reacties van de kinderen zijn terug te brengen tot de vier typen hechtingspatronen:

•Zeker: Het gedrag van het kind kenmerkt zich door een evenwicht tussen alleen gaan ontdekken en in de buurt van de ouder willen blijven. Als de ouder het kind verlaat, wordt er vaak even angstig gereageerd. Het kind verliest zichzelf echter niet in de stress, maar onderdrukt deze ook niet. Zodra de ouder terug is, zoekt het kind toenadering en is weer snel op zijn gemak.

•Angstig-vermijdend: Het gedrag van het kind kenmerkt zich door veel met de nieuwe omgeving bezig te zijn. Het exploreert veel meer ten opzichte van andere kinderen. Bij vertrek of terugkomst van de ouder negeert het deze vaak en gaat door met wat het aan het doen was. De uiterlijke rust van het kind blijkt echter een façade. Uit onderzoek van Ainsworth (zie voetnoot 1) blijkt dat het kind wel degelijk een angst voelt - namelijk om afgewezen te worden - maar dit niet laat blijken. Zulke kinderen krijgen in de huiselijke situatie al snel het predicaat ‘vroeg zelfstandig’. Het kind doet geen emotioneel appel op de ouder omdat het vaak in situaties is geweest waarin de ouder niet beschikbaar was voor het kind en/of aan het kind duidelijk heeft gemaakt dat het niet bij de ouder aan moet kloppen als het hulp nodig heeft. Het kind houdt zijn gedrag daardoor neutraal en schakelt zijn emoties (behoefte aan nabijheid, etc.) uit.

•Angstig-zich verzettend: Het gedrag van het kind kenmerkt zich door in de buurt te blijven van de ouder en relatief weinig te exploreren. Op het moment dat het alleen is, speelt het vaak zelfs helemaal niet. Het kind reageert zeer emotioneel op het vertrek en de terugkomst van de ouder. Het is verdrietig (wil aandacht) en boos (verzet zich) op hetzelfde moment, vandaar het begrip ‘angstig - zich verzettend’.

•Gedesorganiseerd: Het gedrag van het kind kenmerkt zich door tegenstrijdigheden. Het kan bijvoorbeeld bij terugkomst van de ouder eerst blijdschap tonen en daarna plotseling verstillen of zelfs bevriezen. Het lijkt soms in de war over wat het moet doen bij terugkomst van de ouder. Moet het er nu naartoe of vandaan? Het is voor iemand die observeert dus niet duidelijk wat er gebeurt, omdat er tegenstrijdige signalen worden afgegeven.

Hoe ontstaan deze hechtingspatronen?

Hoe deze hechtingspatronen ontstaan kan ik het beste uitleggen aan de hand van een alledaagse situatie. Ik wil hierbij opmerken dat dit een zeer gesimplificeerde weergave is. In paragraaf 2.1 staat een uitgebreider voorbeeld, maar ook dat moet gezien worden als een simplificering van de complexe werkelijkheid.

Laten we kijken naar een kind dat ontspannen bezig is met een dagelijkse bezigheid. Vervolgens ontstaat er een stressprikkel omdat de hond van de buren plotseling de kamer binnen komt lopen. Door deze dreiging wordt het hechtingssysteem geactiveerd. Het kind zal zoeken naar een ouder of hechtingsfiguur. De vraag is of deze beschikbaar en/of attent is en reageert op het signaal van het kind. Is de ouder sensitief³ en beschikbaar, dan volgt een co-regulering van de stress. De ouder biedt veiligheid aan het kind, het kind ontspant en kan aan de nieuwe situatie wennen. Het kind kan daarna terugkeren naar de ontspannen dagelijkse bezigheid. Op deze manier ontstaat een zeker hechtingspatroon.

Als de ouder niet beschikbaar is of niet reageert op de reactie van het kind, dan kan de stress van het kind nergens naar toe. Het kind zal dan proberen de stress te verminderen door nabijheid te zoeken bij de ouder, ook al heeft deze in eerste instantie niet adequaat gereageerd op het initiële hulpsignaal. Wanneer de ouder het kind nog steeds niet helpt of niet kan helpen, zal het kind uiteindelijk een deactiverende (emotioneel afgesloten) strategie ontwikkelen. Het lost het probleem zelf op door een veilige plek te zoeken of door de dreiging op een andere manier het hoofd te bieden. Deze strategie leidt op den duur tot een angstig-vermijdend hechtingspatroon.

Als de ouder in de buurt is, maar zelf veel te heftig reageert op de aanwezigheid van de hond (omdat de ouder overvallen wordt door zijn of haar eigen angst), wordt de stress van het kind ook groter. Het kind zal daardoor in toekomstige situaties steeds dichter in de buurt blijven van de ouder totdat het een hyperactieve (emotioneel hyperalerte) strategie heeft ontwikkeld, waarbij het zich bij de minste of geringste dreiging vastklampt aan de ouder. Deze strategie leidt op den duur tot een angstig-zich verzettend hechtingspatroon.

Het gedesorganiseerde hechtingspatroon ontstaat als er regelmatig stressprikkels zijn die een emotionele grens overschrijden en deze grillig en onbegrijpelijk zijn. In dit geval zoekt het kind bijvoorbeeld veiligheid, troost of nabijheid van een ouder, maar krijgt dit om onnavolgbare redenen soms wel en soms niet. Nemen we het voorgaande voorbeeld dan lacht de ouder het kind bijvoorbeeld uit als het bang naar hem kijkt als de hond plotseling de kamer binnenkomt en doet er wellicht nog een schepje bovenop door te zeggen: “Rocky, pak dat vervelende kind maar!” Zowel de hond als de ouder voelen nu onveilig. Het kind kan nergens heen en zijn angst wordt niet opgelost. De volgende dag als ze de hond op straat tegenkomen, aait de ouder de hond en nodigt het kind met vriendelijke stem uit om hem ook te komen aaien. Maar dit voelt voor het kind dan niet veilig meer, omdat het nog steeds bang is voor de hond en bovendien bang is dat de ouder de hond weer op hem af zal sturen. Het kind weet niet wat hem te wachten staat. Dit grillige gedrag komt in de praktijk voor bij ouders die bijvoorbeeld getraumatiseerd zijn, verslaafd of anderzijds psychisch niet orde. De ene keer, als de pet van de ouder goed staat of als er nog niet gedronken is, krijgt het kind aandacht en hulp van de ouder en is er sprake van sensitiviteit tussen de twee. De andere keer krijgt het kind in een identieke situatie echter een klap of wordt uitgescholden. Ondanks de onveiligheid zal het kind (maar ook veel volwassenen doen dit) toch blijven proberen om de nabijheid van de ouder (of later de partner) op te zoeken, omdat het er niet alleen voor wil staan en zich ook de prettige momenten herinnert. Door het onveilige gedrag van de ouder wordt het voor het kind echter vaak onmogelijk gemaakt om bij de ouder te blijven, maar het wordt ook onmogelijk gemaakt om zich er emotioneel voor af te sluiten of om weg te gaan omdat dit een ander gevaar oplevert, namelijk om er helemaal alleen voor te staan. De stressprikkels zijn in dit geval grensoverschrijdend en structureel van aard en zorgen ervoor dat het kind in een ‘onopgeloste’ situatie blijft hangen. Mensen die dit patroon hebben vertellen mij vaak dat het gaat om een gevoel van ‘vastzitten’: je kunt voor je gevoel geen kant op.

De vier hechtingspatronen

De door Ainsworth vastgestelde hechtingspatronen zijn inmiddels verder onderzocht en qua terminologie veranderd. Hoe zien deze hechtingspatronen er dan nu uit? Wat zijn de gedragskenmerken van mensen die al dan niet zeker gehecht zijn? In de volgende hoofdstukken zal ik daarop ingaan. Ik zal niet alleen stilstaan bij de vier inmiddels klassieke hechtingspatronen, maar ik zal ook aandacht besteden aan de verschillende varianten die per hechtingspatroon bestaan. In de tabel hieronder geef ik alvast een korte samenvatting van de kenmerken per hechtingspatroon.

De vier hoofdcategorieën zijn:

•Zeker

•Afwijzend (voorheen angstig-vermijdend)

•Gepreoccupeerd (voorheen angstig-zich verzettend)

•Onopgelost-ontwricht, in het kort ‘Ontwricht’ (voorheen gedesorganiseerd)

Zeker gehecht | Niet zeker gehecht
Heeft een positief zelfbeeld, gelooft dat anderen sympathiek zijn, is attent en beschikbaar voor anderen. Exploreert op een evenwichtige manier. | Afwijzend: Ontkent gevoelens van angst of verdriet (verhuld negatief zelfbeeld) en ontkent het belang van intieme relaties. Legt te veel nadruk op exploreren ten nadele van de aandacht voor anderen.
| Gepreoccupeerd: Het (negatief) zelfbeeld is afhankelijk van het verkrijgen van waardering en bevestiging van anderen. Exploreert niet of te weinig omdat het stress oplevert. Verlatingsangst.
| Ontwricht: Heeft een negatief zelfbeeld en geen vertrouwen in anderen. Is in emotionele zin onvoorspelbaar en grillig in intieme relaties. Heeft hoge niveaus van stress. Bindingsangst.

1.3Hechtingspatronen en relaties

In een volwassen relatie zien we dat de vier verschillende hechtingspatronen tot verschillende soorten reacties kunnen leiden na een relationele gebeurtenis. In de tabel hieronder kun je lezen welke reactie je kunt verwachten als gevolg van positief of negatief gedrag van de partner.

Overigens wil ik hier benadrukken dat mensen niet hun hechtingspatronen zijn, maar dat het hechtingspatroon wel een grote invloed kan hebben op hoe mensen met elkaar omgaan. Daarnaast dient de lezer zich tijdens het lezen van dit boek te blijven beseffen dat ik het niet over goede of foute hechtingspatronen heb. Hechtingspatronen overkomen ons en van schuld of oordeel kan dan ook geen sprake zijn. Mijn doel is om mensen zich bewust te maken van hun eigen hechtingspatroon en hoe hun hechtingspatroon hun relatie kan beïnvloeden. Als je weet dat je geen zeker hechtingspatroon hebt, dan kun je er zelf al veel aan doen om miscommunicatie en relatieproblemen te voorkomen. En als je het ook van je partner weet, dan heb je nog veel meer mogelijkheden om elkaar daar waar nodig te helpen om jullie relatie naar een hoger niveau te tillen.⁴

Perfecte ouders bestaan niet

In theorie zou het zo moeten zijn dat we, als we sensitieve, toegankelijke en beschermende ouders hebben gehad, een zeker hechtingspatroon hebben ontwikkeld. In de meeste gevallen is dit ook zo, het is alleen niet altijd het geval. Zelfs in het geval van ‘perfecte’ ouders kunnen we als kind niet hebben gekregen wat we op basis van onze karakterstructuur nodig hadden. Naar mijn idee zit daar een verschil met de klassieke theorie. Eén plus één is dus niet altijd twee. Een kind dat een heel ander karakter heeft dan zijn ouder kan zich nog steeds onbeschermd of niet gezien voelen, ondanks de beste bedoelingen van de ouder.

Als je zelf een kind hebt, kan het zijn dat je bij het lezen van dit boek dingen tegenkomt waarvan je vindt dat je die ‘fout’ hebt gedaan bij hem of haar. Je eigen hechtingspatroon kan daar een grote rol bij spelen. Dat is geen fout, maar een logisch gevolg van een patroon dat zich van ouder op kind voortplant. Toch kunnen ook ouders met een niet-zekere hechting alsnog een zeker patroon bij hun kind realiseren door zich bewust te zijn van hun eigen patroon en dat bij zichzelf te veranderen of door vaardigheden te ontwikkelen die bijdragen aan een zekere hechting bij het kind.⁵ Maar zoals ik eerder aangaf kunnen ook zeker gehechte ouders fouten maken. Maar er kan ook een niet-zekere hechting bij een kind ontstaan als gevolg van dingen die ons overkomen en waar we niets aan kunnen veranderen. Een ouder kan bijvoorbeeld onvoldoende beschikbaar zijn voor een kind door werk, financiële problemen of ziekte.

Los van hoe een hechtingspatroon tot stand komt, is het van groot belang om te weten dat een hechtingspatroon te veranderen is. Dat is de reden waarom ik dit boek geschreven heb. De praktijk wijst namelijk uit dat dit niet zo makkelijk is als het lijkt en zeker niet als je er geen hulp bij krijgt.

Hechtingspatronen zijn geen hechtingsstijlen

Nu je alvast een beetje weet hoe de verschillende hechtingspatronen zich in een volwassen relatie kunnen manifesteren, wil ik even stilstaan bij het verschil tussen de begrippen ‘hechtingsstijl’ en ‘hechtingspatroon’. Je zou zeggen dat dit slechts een verschil in woordkeuze is, maar helaas is dat niet het geval. Als je daar niet op bedacht bent, kan het tot nogal wat verwarring leiden, zeker als je het internet op gaat. Het verschil tussen deze twee termen is nogal fundamenteel. Van een hechtingsstijl is sprake als er wordt gekeken naar hoe iemand reageert in een specifieke sociale context. Het is een construct uit de sociale psychologie. Simpel gezegd: de hechtingsstijl die iemand laat zien is afhankelijk van de situatie of de relatie waarin hij of zij zich bevindt. Dit is dus een tijdelijke en wisselende strategie om met emoties om te gaan. De ene keer gebruikt iemand een afwijzende stijl (bijvoorbeeld door te ontkennen dat er een probleem is of door de ander zijn probleem niet te willen horen), de andere keer een angstige stijl (door alles wat gebeurt op zichzelf te betrekken of door het conflict te vermijden). Een voorbeeld: een stel zit op de bank en de man antwoordt op een vraag van de vrouw: “Ach, zo gaan die dingen nu eenmaal, dat is toch heel normaal?” Voorgaande is een afwijzende strategie. De man wil ergens niet naartoe met zijn gevoel en probeert de sfeer te neutraliseren. Dit betekent echter niet dat de man een afwijzend hechtingspatroon heeft. Het is slechts een momentopname in een gesprek. Het zou best kunnen dat de man in kwestie zeker gehecht is of gepreoccupeerd.

Een hechtingsstijl is dus sterk situationeel en wordt, in tegenstelling tot een hechtingspatroon, vaak gemeten met behulp van situationele vragenlijsten met vragen als: Wat doe je als je partner is vergeten om te zeggen dat hij later thuis zal komen?, etc. Deze vragenlijsten meten wat de persoon doet in een specifieke situatie of tijdens een uitwisseling in een gesprek, maar zeggen niets over zijn of haar fundamentele hechting.

Bij onderzoek naar iemands hechtingspatroon wordt wel gekeken naar de fundamentele hechting in de persoonlijkheid. Het hechtingspatroon is veel constanter dan een hechtingsstijl - ik kan in een gesprek immers de hele tijd wisselen van stijl, maar niet van mijn onderliggende patroon - en staat los van de wisselende situaties of relaties waarin een mens zich kan bevinden. Er wordt gekeken naar hoe het brein is georganiseerd en door middel van een specifiek onderzoek wordt aan het licht gebracht welke defensieve tactieken het brein bij voorkeur gebruikt om hechtingsprikkels te vermijden of te ontkennen. Het meetinstrument is geen vragenlijst maar een persoonlijk interview, waar ik in hoofdstuk 2 nog verder op in zal gaan.

Onderzoek wijst uit dat er weinig tot geen verband bestaat tussen een hechtingsstijl die uit een test komt en het hechtingspatroon.⁶ Je kunt een hechtingspatroon dus niet bepalen door een vragenlijst in te vullen. Doe je dat wel, dan zie je grote foutmarges ontstaan. Mensen die een hechtingsstijlentest doen en de uitslag krijgen dat ze bijvoorbeeld zeker gehecht zijn, kunnen in de praktijk dus bedrogen uitkomen. Wees dus alert op wat voor soort test je doet en waar deze voor bedoeld is.

¹ Voor een uitgebreide behandeling van de hechtingstheorie verwijs ik graag naar de grondleggers. Het originele werk van John Bowlby en Mary Ainsworth zijn het meer dan waard om in de originele vorm te lezen: Bowlby, John (1983). Attachment and Loss (2nd ed.), (3 Volumes). Basic Books. Ainsworth, Mary (2015). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation (1st ed.). Psychology Press.

² Sullivan, Regina M. (2012). The Neurobiology of Attachment to Nurturing and Abusive Caregivers. Hastings Law Journal, 2012 Aug, 63(6), 1553-1570.

³ Birsch, K.H. (2012). Treating Attachment Disorders. Guilford Press. Sensitief gedrag wordt hier gedefinieerd als empathisch gedrag. Het vermogen om je te identificeren met de intentie, motivatie, gedachten en gevoelens van een ander persoon, en om de innerlijke wereld van de ander in je eigen innerlijke wereld te kunnen omvatten of gespiegeld te zien.

⁴ In hoofdstuk 10, de FAQ, zal ik ingaan op combinaties van hechtingspatronen in relaties.

⁵ Hechtingspatronen blijken transgenerationeel te zijn. Je kunt daardoor op basis van de hechtingspatronen van de ouders een redelijke voorspelling doen over het hechtingspatroon van een kind, zelfs als dat kind nog niet geboren is. Zeker gehechte ouders hebben een 3 tot 4 keer zo grote kans op een zeker gehecht kind dan niet zekere ouders. Achtergestelde en/of getraumatiseerde kinderen bleken als ouders slechts in 1 van de 17 gevallen hun kind van een zekere hechting te kunnen voorzien. Bron: Fonagy, Peter (13 May 1999). Paper to the Developmental and Psychoanalytic Discussion Group. American Psychoanalytic Association Meeting. Washington DC.

⁶ Cassidy, Judest & Shaver, Phillip R. (2008). Handbook of Attachment: Theory, research and clinical applications. Guilford Press.

2Een zekere (veilige) hechting

In dit hoofdstuk zal ik eerst nog even op een rij zetten wat de voorwaarden zijn voor het ontwikkelen van een zekere hechting. Daarna zal ik uitgebreid ingaan op de drie kenmerken van een zekere hechting. Als laatste zal ik nog iets vertellen over de testen die gedaan kunnen worden om iemands hechtingspatroon vast te stellen.

2.1De voorwaarden voor een zekere hechting

In hoofdstuk 1 heb ik al kort besproken hoe hechtingspatronen ontstaan. Hieruit kunnen de voorwaarden voor een zekere hechting worden afgeleid. Voor het ontwikkelen van een zeker hechtingspatroon heeft een kind een hechtingsfiguur (ouder of verzorger) nodig die:

•Een veilige omgeving biedt waarbinnen het kind veilig kan exploreren en daarbij de autonomie van het kind zachtjes aanmoedigt. Het gaat hier om het ruimte geven aan de behoefte van het kind om zichzelf - los van de ouder - te ontwikkelen, terwijl de ouder beschikbaar blijft als veilige haven om naar terug te gaan. Op die manier kan het kind zelf op ontdekking gaan met de geruststelling dat er iemand is op wie kan worden teruggevallen.

•Bij gevaar of dreiging op een sensitieve en empathische wijze bescherming kan bieden. Hiermee bedoel ik dat de verzorger de vaardigheden heeft om hulpsignalen van het kind correct te interpreteren en deze daarna adequaat en zonder uitstel te beantwoorden. Alles draait hier dus om het kunnen en willen interpreteren van de signalen van een baby of een jong kind en het ondernemen van passende actie. Zoals een cliënt van mij het eens formuleerde: “Koekjes bakken met een kind dat verdrietig is, betekent niets voor het kind als het niet eerst even is vastgehouden en met aandacht is getroost.”

•Het kind voldoende bescherming, troost en sensitiviteit kan bieden om een gezonde zelfregulatie te ontwikkelen. Zelfregulatie is een proces dat je in staat stelt om zelf in tijden van stress, je fysieke en emotionele reactie te reguleren. Dat je weet hoe je om moet gaan met zaken als bijvoorbeeld vermoeidheid, pijn, angst, boosheid of stress. Een baby doet zijn eerste ervaringen met regulatie op als hij bij pijn of angst wordt getroost door bijvoorbeeld zijn moeder. De moeder vermindert dan via haar eigen capaciteit tot zelfregulatie - ze raakt namelijk niet van slag door haar huilende baby - de stress van haar kind. Hoe vaker dit gebeurt, hoe groter de kans dat het brein van het kind op een bepaald moment onafhankelijk van de moeder in staat is om dit zelf te reguleren. Inmiddels zijn sommige neurowetenschappers zelfs van mening dat Bowlby’s hechtingstheorie eigenlijk een ’regulatietheorie’ is. Hechting wordt in hun ogen gezien als een interactieve vorm van regulatie tussen twee op elkaar afgestemde mensen, die tot doel heeft om tot een gelijktijdige emotionele betrokkenheid te komen.⁷

Omdat veiligheid zo’n grote rol speelt bij hechting is een ‘zekere hechting’ dan ook hetzelfde als een ‘veilige hechting’. Het woord ‘zeker’ kan de indruk geven dat het iets is dat te maken heeft met kracht, controle of een bepaald soort onafhankelijkheid. Dit is echter niet correct en is een reactie die vaak voorkomt bij mensen met een afwijzend hechtingspatroon voor wie ‘het zelf kunnen’ een belangrijke kwaliteit is. Een zeker patroon heeft daar echter niets mee te maken. Ik spreek in de praktijk daarom ook liever over ’veilige’ en ’onveilige’ hechtingspatronen, maar zal dat hier - omwille van de eenduidigheid in de literatuur rondom hechting - niet doen.

Een zekere hechting is dus het gevolg van het gedrag van de ouder naar het kind toe. Veiligheid en emotionele sensitiviteit zijn daarbij de sleutelwoorden. Daarbij gaat het niet alleen om het vervullen van de puur functionele behoeftes van het kind. De momenten waarop er wordt gespeeld en de wereld samen met de ouder of verzorger wordt ontdekt, blijken ook erg belangrijk voor de hechting van het kind. De tijd die een ouder doorbrengt met een kind ten behoeve van functionele zaken zoals de fysieke verzorging, blijkt zelfs minder impact te hebben dan de speelse momenten.⁸ Verder blijkt ook dat de momenten waarop de hechting tussen het kind en de ouder of verzorger daadwerkelijk tot stand komt, niet eens zo lang duren. Je hoeft dus niet zelf continu bij het kind te zijn of hele dagen met het kind door te brengen om een zekere hechting te waarborgen (mits het kind de rest van de tijd bij een andere veilige verzorger is, bijvoorbeeld bij de kinderopvang). Het gaat om de kwaliteit en intensiteit van het contact, niet om de kwantiteit!

2.2De drie kenmerken van een zeker hechtingspatroon

Nu we weten wat de voorwaarden voor een zekere hechting zijn, zal ik ingaan op de drie kenmerken van zeker gehechte mensen:

1.Zeker gehechte mensen hebben een goed ontwikkelde interne vertrouwensbasis.

2.Zeker gehechte mensen worden minder geleid door defensieve processen.

3.Zeker gehechte mensen zijn tot synchronie in staat.

Hieronder zal ik deze kenmerken verder toelichten waarbij ik ook aandacht zal besteden aan de niet-zekere hechtingspatronen om de verschillen duidelijk te maken.

1.Zeker gehechte mensen hebben een goed ontwikkelde interne vertrouwensbasis (ISB)

Het eerste belangrijke kenmerk van het zekere patroon is het aanwezig zijn van een zogenaamde ‘geïnternaliseerde zekere basis’, in het vervolg afgekort als ISB (Internal Secure Base). Een ISB kan ontstaan als een kind zich lichamelijk en emotioneel op een diep niveau thuis voelt bij en verbonden is met de ouder of opvoeder. Een ISB komt voort uit positieve ervaringen met een hechtingsfiguur die als veilig anker fungeert op momenten dat het kind gaat exploreren. Naarmate er meer ervaring is opgedaan met veilig exploreren, wordt de behoefte aan een fysieke persoon als veilig anker kleiner. De externe, fysieke hechtingsfiguur wordt op den duur getransformeerd in een interne vertrouwensbasis waaraan het kind (en later de volwassene) zich gaat vasthouden op momenten dat er moet worden geëxploreerd. Je kunt dit zien als een soort ‘virtuele veilige plek’ die in tijden van stress kan worden bezocht.

Op een bepaalde manier is de ISB een bron van wijsheid waaruit de persoon kennis, vaardigheden en zelfvertrouwen kan halen om emotionele stress het hoofd te kunnen bieden. Hoe meer ervaring het kind opdoet met een zekere ouder (een ouder die de stress van het kind kan reguleren), hoe sterker deze bron van zelfregulatie van het kind kan worden en hoe beter de volwassen persoon in zijn latere leven emotioneel stressvolle situaties het hoofd zal kunnen bieden.

In de praktijk komt het erop neer dat iemand met een voldoende ontwikkelde ISB de tijd neemt om even na te denken over moeilijke situaties. Iemand met een ISB heeft het exploreren in de buitenwereld op een effectieve wijze verbonden met zijn binnenwereld en vice versa. Hij exploreert met behulp van een goed ontwikkeld intern model van de werkelijkheid en combineert en herschikt eerdere emotionele ervaringen - daar waar nodig - op een creatieve manier om tot een empathische en ondubbelzinnige gedragskoers te komen voor deze nieuwe situatie.

Hieronder zal ik met een praktisch voorbeeld laten zien hoe een zeker patroon met een ISB in de praktijk ontstaat. Ter vergelijking zal ik daarna ook laten zien hoe in dezelfde situatie de andere patronen kunnen ontstaan. Onderstaand voorbeeld is uiteraard weer een simplificering van de werkelijkheid.

Stel je het volgende tafereeltje voor: een moeder zit op haar stoel in de woonkamer en leest een tijdschrift. Haar kind van 18 maanden oud speelt naast haar stoel met wat blokken. Op een bepaald moment wordt de aandacht van het kind getrokken door een stuk speelgoed. Dit stuk speelgoed ligt aan de andere kant van de kamer, vlakbij een niet-afgesloten stopcontact. Het kind kijkt omhoog en ziet dat zijn moeder nog bij hem in de buurt is. Alle signalen staan op groen om op ontdekkingsreis te gaan. Het kind loopt naar het stuk speelgoed en kijkt nog één keer naar mama om te controleren of alles nog goed is. Er kunnen nu vier verschillende scenario’s ontstaan:

1.De moeder kijkt op en ziet haar kind naar haar kijken. Ze concludeert dat alles in orde is met het kind, maar dat ze het wel even extra in de gaten moet houden omdat het kind ergens naar toe onderweg is, en leest verder. Het kind loopt naar het stuk speelgoed. Daar aangekomen speelt het even totdat zijn aandacht wordt getrokken door de twee zwarte oogjes van het stopcontact. Het kind stopt en kijkt weer even naar zijn moeder om er zeker van te zijn dat ze nog steeds in de buurt is, zodat hij op onderzoek uit kan gaan. De moeder kijkt weer op en ziet dat het kind het speelgoed heeft losgelaten en op weg is naar het stopcontact. De moeder staat op en gaat in de buurt van het kind zitten of staan. De moeder weet haar eigen stress goed te reguleren. Het kind kruipt naar het stopcontact toe en wil er met zijn vingers aan gaan zitten. Pas op dat moment grijpt de moeder in door het kind even af te leiden met haar stem, terwijl ze tegelijkertijd de beweging van het kind naar het stopcontact onderbreekt. Met haar mimiek en de toon van haar stem maakt ze het kind op een zachte manier duidelijk dat er gevaar dreigt bij het stopcontact. Het kind is zich nu bewust van het gevaar en de oorzaak. Mocht het even angstig worden, dan kan de moeder het kind troosten. Het kind heeft nu optimaal mogen exploreren zonder dat er een te groot gevaar is ontstaan. Het kind neemt deze ervaring mee en op den duur leiden dit soort ervaringen tot een goed ontwikkelde interne vertrouwensbasis (voldoende ISB). Dit scenario leidt tot een zeker hechtingspatroon.

2.De moeder kijkt op en ziet haar kind naar haar kijken. Ze concludeert dat alles in orde is met het kind en leest verder. Het kind loopt naar het stuk speelgoed. Daar aangekomen speelt hij even totdat zijn aandacht wordt getrokken door de twee zwarte oogjes van het stopcontact. Het kind stopt en kijkt voordat hij verder op onderzoek uitgaat weer even naar zijn moeder om er zeker van te zijn dat ze nog steeds in de buurt is. De moeder kijkt niet op. Het kind kruipt naar het stopcontact toe en wil er met zijn vingers aan gaan zitten. Weer kijkt hij even naar zijn moeder en maakt deze keer misschien ook wat geluid om de aandacht te trekken. Maar zijn moeder reageert nog steeds niet. Het kind gaat ervan uit dat hij veilig is en begint aan het stopcontact te rommelen. Hij krijgt een schok en schrikt van de pijn. Hij begint te huilen, maar de moeder kijkt te laat op om te zien wat de oorzaak is. Ze ziet haar kind aan de andere kant van de kamer zitten en spreekt hem sussend toe: “Stil maar, niks aan de hand.” Ze reguleert haar stress niet maar gebruikt een ontkennende strategie om zich voor het gevoel af te sluiten en leest weer door in haar tijdschrift. Het kind snapt nog niet wat hem overkomen is en merkt dat hij niet op troost of hulp van zijn moeder kan vertrouwen. Het exploreren heeft hem stress opgeleverd die niet wordt weggenomen door een sensitieve reactie van de moeder. Het kind krijgt geen hulp en moet de stress zelf oplossen, maar weet niet hoe. Het enige wat het kan doen is signalen blijven geven (huilen, roepen, etc.), maar als dit geen respons oplevert of zelfs het tegenovergestelde (een geïrriteerde ouder), dan zal het in de toekomst steeds minder sterke signalen gaan geven (en steeds korter gaan huilen of roepen). Het uitblijven van een reactie van de ouder - of een negatieve reactie: “Hou op met dat huilen” - leidt er bij het kind ook toe dat het meer alert wordt op mogelijk gevaar (‘niemand let op mij dus dan moet ik het zelf doen’) en dat het elke keer weer zelf pijn of verdriet moet reguleren tijdens het exploreren (verbijten van de pijn, afreageren door boos te worden, etc.). Stoppen met exploreren kan vaak niet omdat de ouder in dit soort gevallen vaak afwezig is of onbeschikbaar door werk, ziekte of andere redenen. Het kind moet daardoor wel zelf op ontdekking. Of, als de ouder er wel is, worden er vanuit de ouder signalen gegeven ‘om iets voor zichzelf te gaan doen’, etc. Op den duur wordt ook vrijwillige exploratie niet meer uit de weg gegaan, omdat het kind - met vallen en opstaan - steeds meer ervaring krijgt met het zelf oplossen van situaties. Het kind leert dat exploreren iets is wat het ‘moet doen’ van de ouder(s) en dat het kan leiden tot gevaarlijke (stressvolle, angstige of pijnlijke) situaties, maar begrijpt van de ouder(s) dat dit ‘normaal’ is. Emotioneel gezien weet het kind op den duur dat het niet op zijn ouders kan vertrouwen en kan daardoor geen adequate interne vertrouwensbasis (onvoldoende ISB) ontwikkelen. Daarvoor in de plaats ontwikkelt het een emotioneel deactiverende strategie (de aanwezige stress gaan ontkennen of de aandacht verplaatsen naar schoolprestaties, TV en andere niet emotioneel kwetsbare gebieden), en soms qua gedrag een te grote, overheersende zelfredzaamheid.⁹ Vaak is dit geheel in lijn met het patroon van de ouders die dezelfde emotioneel deactiverende strategie gebruiken. Dit scenario leidt dus tot een afwijzend hechtingspatroon.

3.De moeder kijkt op en ziet dat het kind naar haar kijkt. Ze ziet dat het kind van zijn plaats is en kijkt door de kamer om te zien waar het kind naar toe zou kunnen lopen. Ze ziet het stuk speelgoed en het stopcontact aan de andere kant van de kamer en schrikt. Ze staat meteen op, pakt het kind op en neemt hem op schoot. Ze zegt op een angstige toon tegen het kind dat een stopcontact gevaarlijk is en dat hij daar echt niet bij in de buurt mag komen. Het kind vangt de stress op van de moeder, maar weet niet waar het over gaat. Hij heeft het verband tussen het stopcontact en moeders reactie niet kunnen leggen en ziet alleen maar dat moeder angstig is. De moeder grijpt hier te vroeg in en projecteert haar eigen angst op het kind. De moeder beschikt niet over voldoende mogelijkheden tot zelfregulering. Ze krijgt stress van een mogelijk - maar nog niet feitelijk - gevaar en kan dit niet in zichzelf oplossen. Ze draagt haar angst onbewust over op het kind. Het kind associeert, als gevolg daarvan, toekomstig exploreren met het beeld van de angstige ouder en zal zich in het vervolg in een steeds kleinere cirkel om de ouder heen bewegen en bij iedere nieuwe situatie meteen bij de ouder checken of het wel veilig is. De wereld van het kind wordt steeds kleiner en het gevaar steeds groter. Het kan daardoor geen adequate interne vertrouwensbasis ontwikkelen. Daarvoor in de plaats ontwikkelt het een vermijdende strategie (de aanwezige stress snel verstoppen - terwijl je het nog wel voelt - onder allemaal andere associaties en twijfels). Dit scenario leidt tot een gepreoccupeerd hechtingspatroon.

4.Het laatste scenario bestaat uit twee onderdelen. In het eerste onderdeel (dag 1) kijkt de moeder op terwijl het kind naar de hoek van de kamer kruipt. De moeder ziet dat het kind naar haar kijkt, lacht naar hem en gaat weer door met waar ze mee bezig was. Ze merkt niet dat het stuk speelgoed in de buurt ligt van het stopcontact aan de andere kant van de kamer. Het kind heeft hier ook weer oog gekregen voor het stopcontact. De moeder blijft het kind toelachen dus het kind denkt dat hij veilig is. De moeder let echter niet echt op en pas als het kind zich pijn heeft gedaan, komt ze in actie. Ze haalt het kind uit de hoek en troost hem uitgebreid. Het kind laat zich troosten en ervaart hiermee sensitiviteit. Er is hier sprake van een combinatiescenario van 50% afwijzend en 50% zekerheid. Het tweede onderdeel (dag 2) van dit scenario gaat anders. Het kind speelt weer en de moeder is in de buurt. Er is nu een nieuw gevaar, bijvoorbeeld een hete verwarming, en wederom doet de moeder heel aanwezig (lacht naar kind, etc.), maar is feitelijk niet echt met haar gedachten bij het kind. Het kind komt uiteindelijk in aanraking met de hete verwarming, maar krijgt nu, in tegenstelling tot de troost van de vorige dag, een boze moeder tegenover zich. De moeder is kwaad op het kind omdat het aan de verwarming heeft gezeten en spreekt hem bestraffend toe. Door het grillige gedrag van de moeder krijgt het kind tegenstrijdige signalen:

•De moeder geeft geen signalen af om het kind te beschermen (ze blijft vriendelijk toelachen terwijl er gevaar dreigt).

•De moeder troost de ene keer en reageert de andere keer boos.

Het kind komt daardoor in tweestrijd. Hij wil eigenlijk naar die soms lieve moeder, maar durft op een bepaald moment niet meer omdat hij niet meer weet of de moeder nou lief is of juist boos. Dit zie je ook bij kinderen die de ene dag mishandeld worden, maar op een ander moment weer cadeaus krijgen om het goed te maken. Het kind ervaart een aantrekking (de ouder geeft - als veilige haven - aan dat het kind welkom is) en tegelijk een afstoting (de veilige haven blijkt helemaal niet veilig) en gaat dat patroon uiteindelijk meenemen in zichzelf. Een volwassen vrouw met dit patroon kan zich bijvoorbeeld verheugen op een weekendje weg met haar nieuwe partner die tot nu toe heel lief voor haar is geweest (veilige haven), maar gaat een middag voor vertrek flink ruzie met hem maken (of zich ineens niet lekker voelen, etc.) om - onbewust - te regelen dat het weekend niet doorgaat. Hiermee voorkomt ze de teleurstelling en de pijn die volgens haar tijdens het weekend zeker zouden gaan komen (de veilige haven is niet veilig). Door haar jeugd verwacht ze onbewust dat de partner tijdens het weekend qua gedrag ineens zal omslaan, terwijl er feitelijk nog geen tekenen zijn dat dit zal gebeuren. Duidelijk mag zijn dat een kind door bovenstaande ervaringen geen adequate interne vertrouwensbasis (onvoldoende ISB) kan ontwikkelen. Dit scenario leidt, als dit zich vaker herhaalt, tot een ontwricht hechtingspatroon.

Ik wil hier nogmaals benadrukken dat bovenstaande schets een zeer simpele weergave is van hoe patronen ontstaan. Het is bedoeld om de lezer een indruk te geven van de invloed van het gedrag van de hechtingsfiguur op het al dan niet ontwikkelen van een ISB en een zeker hechtingspatroon. In hoofdstuk 9 zal ik laten zien hoe je als volwassene door veilig te exploreren alsnog tot een zekere hechting kunt komen.

2.Zeker gehechte mensen worden minder geleid door defensieve processen

Het tweede kenmerk van een zeker hechtingspatroon vloeit voort uit het eerste. Omdat zeker gehechte mensen hun emoties over het algemeen goed kunnen reguleren, worden zij minder door defensieve processen geleid. Zij kunnen adequaat reageren op vervelende situaties omdat ze zich niet afsluiten voor emoties, maar er ook niet zo gauw door worden meegesleurd. Ze kunnen de emoties dus wel voelen en ze kunnen ook wel de neiging hebben om zich door defensieve processen te laten leiden, maar omdat ze voldoende interne zekerheid hebben, kunnen ze er in de meeste situaties ook voor kiezen om dit niet te doen. Dit komt omdat zij als kind niet vaak werden afgewezen, in angst bleven zitten of zich moesten beschermen tegen situaties waarin het ze er alleen voor kwamen te staan.

Een niet-responsieve en niet-sensitieve opvoeding daarentegen, leidt tot de interne overtuiging van het kind dat - in het geval van een afwijzende hechting - de ander hem niet waardevol genoeg vindt om zorg en bescherming te geven. Of dat hij - in het geval van een gepreoccupeerde hechting - blijkbaar zo kwetsbaar is dat hij bij van alles en nog wat meteen hulp van een ander nodig heeft. De interne vertrouwensbasis is bij beide patronen minder goed ontwikkeld. En daarom zal het kind er eerder van overtuigd zijn dat het minder waard of incompetent is. Het zal daarom steeds vaker gebruik gaan maken van zogenaamde ‘defensieve processen’: vermijden (afwijzend patroon) of ontkennen (gepreoccupeerd patroon). Bij het ontwrichte patroon kan men van beide soorten defensieve processen gebruikmaken, op een grillige en onvoorspelbare manier. Deze defensieve processen vormen - bij het uitblijven van een interne vertrouwensbasis - de basis van de niet-zekere hechtingspatronen.

In de volgende drie hoofdstukken zal ik laten zien hoe de verschillende hechtingspatronen - en dus ook deze defensieve processen - er bij volwassenen uitzien. Omdat er binnen het afwijzende en het gepreoccupeerde patroon nog verschillende manieren zijn waarop mensen met de stress om kunnen gaan, worden deze patronen opgesplitst in verschillende subpatronen.

3.Zekere mensen zijn tot synchronie in staat

Het derde kenmerk, in staat zijn tot synchronie, heeft betrekking op wederzijdse afstemming. Op kinderniveau is synchronie een vorm van ritmische interactie tussen kind en verzorger waarbij er sprake is van wederzijdse focus, wederkerigheid en spiegeling van emoties en gedrag. Baby's coördineren hun interactie met verzorgers al in een soort gesprek. Zij communiceren in een soort natuurlijk ritme met een volwassene, bijna alsof ze afgesproken hebben wanneer ze weer aan de beurt zijn. Baby en verzorger anticiperen op elkaars gedrag en proberen zo een bepaald antwoord van de ander uit te lokken.