Een
kamer
voor jezelf

Een kamer voor jezelf is een uitgebreide en herziene versie van twee lezingen, die door Virginia Woolf in oktober 1928 zijn gehouden voor de Arts Society in Newnham en de Odtaa in Girton.

Een kamer voor jezelf werd in opdracht van Uitgeverji Chaos te Utrecht gedrukt door Wilco B.V te Amersfoort.
Oorspronkelijke titel: A. Room of One’s Own Uitgave The Hogarth Press, Londen, 1929

© Vertaling uit het Engels: Monique ter Berg, 2018

Introductie: Simon(e) van Saarloos en Gloria Wekker december 2017 — januari 2018, New York/Amsterdam.

Grafische vormgeving en zetwerk: Esther Kuipers

ISBN: 978-90-828214-1-3
NUR 323
uitgeverijchaos.nl

Een kamer voor jezelf

VIRGINIA WOOLF

essay

Vertaling uit het Engels door Monique ter Berg

VOORWOORD

Het boek dat u vasthoudt is ons dierbaar. Misschien dat u net de eerste pagina hebt opengeslagen in de boekhandel — om te kijken, een idee te krijgen — of wellicht heeft u dit boek besteld, ernaar uitgekeken en erop gewacht. Hoe het ook zij: dag lieve lezer. Wij zijn Uitgeverij Chaos en dit is onze allereerste pagina. Dit zijn onze allereerste woorden.

Wij zijn een klein jaar geleden ontstaan. Tijdens een winteravond op een zolderkamertje besloot een kleine groep feministen dat als zij zoveel commentaar hadden op de boekenwereld zij het zelf eens moesten proberen. Een doel hadden ze meteen voor ogen: een literaire ruimte creeren voor verhalen en verhalenvertellers die zich niet gerepresenteerd zagen. Schrijvers die maar al te vaak op de deur hebben geklopt, met een manuscript en een vraagteken in de hand, maar geen gehoor kregen. Het moest een uitgeverij worden, een uitgeverij die handelt vanuit een intersectioneel feministisch gedachtegoed.

Als je spreekt over zeggenschap en identiteit, heb je het al snel over een verhaal: over jouw lichaam, jouw liefde, of jouw achtergrond. Een verhaal dat wel of niet door jouw omgeving als authentiek wordt beschouwd; een verhaal dat je wel of niet mag vertellen, waar iemand of niemand naar luistert.

Daarmee was de keuze voor een feministische en literaire klassieker als eerste uitgave vanzelfsprekend. Virginia Woolfs iconische essay A Room of One’s Own is voor het eerst gepubliceerd in 1929 aan de hand van twee lezingen over `vrouwen en fictie' die zij het jaar ervoor gaf aan de Universiteit van Cambridge. De centrale stelling van het essay luidde: als een vrouw fictie wil schrijven moet zij genoeg geld en een eigen kamer met een slot erop hebben. In de discussie die Woolf met vele versies van haarzelf aangaat — Mary Beton, Mary Seton, Judith Shakespeare — bespreekt zij hoe materialiteit en het patriarchale de culturele wereld domineren. Met haar beeldende taal en scherpe ironie neemt Woolf de lezer mee in haar gedachtegang en spoort ons aan de wereld anders te bezien. In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en voortbordurend op de eerste feministische golf deed Woolfs essay iets opmerkelijks: het veranderde een discussie over de heropbouw van een samenleving in een gesprek over ruimtes en wie zich in die ruimtes mag begeven. Wie mag zich een kamer toe-eigenen en wie niet? Wie krijgt het geld en de tijd om, eenmaal binnen, in alle rust kunst te creëren?

In 2018 zijn deze vragen niet minder relevant en, zoals het afgelopen jaar heeft laten zien, nog altijd cruciaal om te blijven stellen. In Nederland is A Room of One’s Own voor het laatst in 1958 vertaald. Met deze nieuwe vertaling van Monique ter Berg willen wij onszelf en u uitnodigen om bestaande ideeen over kunst — over de vanzelfsprekendheid of toegankelijkheid ervan — met nieuwsgierigheid en de benodigde kritiek opnieuw te beschouwen. “Wanneer je leest over een heks op de duikstoel,” legt Woolf uit, of over “een vrouw die bezeten is van de duivel, een tovenares die kruiden verkoopt of zelfs over een zeer opmerkelijke man met een moeder, dan zijn we volgens mij op het spoor van een gefnuikte romanschrijver, een onderdrukte dichter, een zwijgende, roemloze Jane Austen.”

Wat betekent dit in de Nederlandse context? Waar zijn de heksen en duivels in de Nederlandse geschiedenis die nooit een pen in de hand hebben gehad? Sterker nog, hoeveel denkers heeft onze koloniale werkelijkheid met geweld tegengehouden, verloren laten gaan?

Om ons te stimuleren in het herkennen van deze Verloren sporen’ hebben wij Prof. dr. Gloria Wekker en schrijver en filosoof Simon(e) van Saarloos uitgenodigd om reflectie te bieden op Woolfs essay. Een reflectie op schrijverschap en kunstenaarschap in zijn geheel. Via een briefwisseling laten deze twee belangrijke denkers zien hoe kritiek-hebben-op, het-interpreteren en zelf houden-van vaak door elkaar been lopen. Wekker en van Saarloos maken beiden op hun eigen manier duidelijk dat het vieren van kunst niet pal tegenover het bevragen ervan staat. Gedurende het jaar hebben wij nog een aantal extra's in petto. Bezoek regelmatig onze website voor een nieuwe kritische blik: uitgeverijchaos.nl/ geheimekamer. U vindt uw unieke code achterin.

Lieve lezer, we hopen dat u geniet van deze eerste kennismaking met Chaos. We hopen dat het u doet denken, lachen en of en toe stil doet staan. We hopen het wat teweegbrengt, al is het maar zo klein als een vraagteken of zo groot als een uitroep.

Thalia Ostendorf
Sayonara Stutgard
Yael van der Wouden

I
Introductie

Simon(e) van Saarloos en Gloria Wekker
december 2017 — januari 2018
New York City/ Amsterdam

Lieve Gloria,

Ik ben een danser. Dat leerde ik van jou, zonder muziek. Ik ging met je mee naar de Biënnale in Venetië, waar jij moest spreken in het Nederlands paviljoen. We liepen, over en langs het water, zochten de schaduw in de steegjes zonder koelte te vinden en navigeerden redelijk efficient richting de Diaspora-tentoonstelling die bij geen enkel land hoorde. Het begrip diaspora, zoals Seada Nourhussen later in haar column voor Trouw beschreef, wordt niet breed genoeg begrepen: het gaat in de tentoonstelling vooral om zwarte kunstenaars en artiesten van kleur, de mensen die soms migranten of vluchtelingen worden genoemd, terwijl witte en rijke reizigers als ‘expats’ worden gezien. De Britse kunstenaar Yinka Shonibare verwees daar wel naar in de expositie, met zijn werk ‘British Library’: een kleine kamer vol boeken, de kaft bekleed met batikstof. Shonibare verzamelde Britse auteurs met een migrantenachtergrond om eraan te herinneren dat ook witte mannen zoals Alain de Botton en Mick Jagger een bi-culturele achtergrond hebben. Naast de ingang van de kleurrijke British Library hing een serie zwartwit foto’s van Khadija Saye. De 24-jarige fotografe maakte zelfportretten waarop ze Gambiaanse rituelen uitvoert zoals ze die van haar moeder kende. De Diaspora-tentoonstelling in Venetië was haar eerste en laatste grote (institutioneel erkende) expositie: Saye woonde in Londen, in de Grenfelltoren die uitbrandde. Daar had ze een kamer voor zichzelf, in de flat bij haar moeder.

Ik leerde dat ik een danser ben, omdat jij zo gemakkelijk met mij samen was in de krappe hotelkamer die we deelden. De airco deed het niet. Ik wilde me de hele tijd excuseren voor mijn aanwezigheid, omdat ik verwachtte dat je deze irritant en afleidend zou vinden — je was immers in Venetie om te werken. 's Avonds maakte ik een lange wandeling langs de kade, langs de graffitiprotesten tegen luxe cruiseschepen — de leuzen te klein om te lezen vanaf de schepen, dus duidelijk bedoeld ter bewustwording van de toeristen — en ik bleef net zolang weg tot ik dacht je voldoende 'privacy’ te hebben gegund. Had ik die privacy eigenlijk zelf nodig? Ik weet het niet. Het fijne van je zorgen maken over de behoeften van een ander, is dat je eigen verlangens tijdelijk verbleken. Zo kan niet luisteren naar onderlinge verschillen algauw nobel overkomen.

Ik slaap het liefst naakt, maar deed het niet. Naakte huid neemt nog meer ruimte in. De volgende ochtend was het te warm om te ontbijten. We wandelden naar het Nederlandse paviljoen en mochten via een achteringang naar binnen: een klein deurtje zeker een meter boven de grond, in een steegje vrolijk met schone was. We hielpen elkaar over de drempel, stapten naar binnen alsof we een schuilplaats betraden. De achteringang van het Rietveld-paviljoen is niet gebouwd op bezoekers: een rommelig gangetje met een verzakt toilet voor de opzichter, meer niet. Het paviljoen zelf — het deel voor de bezoekers dat ik dus als “het paviljoen zelf’ definieer, alsof het rommelige, weggestopte deel niet het ‘echte’ paviljoen betreft — is ruim en licht. De hoge, witte muren en de vloer van graniet waren koel. Er hingen grote schermen met het werk van Wendelien van Oldenborgh. Zij maakte een video over de Antilliaans-Surinaamse krakersbeweging van de jaren zeventig en van actuele protestbewegingen in Nederland, zoals de We Are Heregroep en de University of Colour, die tot stand kwam tijdens de bezetting van het Amsterdamse Maagdenhuis. In het videowerk is de fysieke ruimte van groot belang. We zien een gebouw dat ooit als weeshuis diende. Meer dan honderd kinderen kregen er een kamer. Nu staat het leeg, de vele stopcontacten kijken met open oogjes de kale ruimte in. We zien de activisten tijdens een lezing over de Surinaamse krakers, hoe ze de Bijlmerwoningen overnamen, omdat ze maar niet bewoond raakten. Hoe ze uitweken naar dat deel van de stad, omdat Surinamers actief uit bepaalde wijken en woningen werden geweerd. Kamers beschikbaar, maar alleen voor witte Nederlanders.

Jij was gekomen voor een gesprek met de Amerikaanse socioloog Avery Gordon. Wij, het publiek, zaten op de tribune, terwijl Avery Gordon en jij achter een tafel zaten, jullie stemmen versterkt, jouw Witte onschuld op tafel naast haar Ghostly Matters: Haunting and the sociological imagination, lag er ook, gelezen zoals jij altijd leest: met veel potloodstrepen en gekleurde plakkers die als tongetjes uit het boek steken om aan te geven dat je er veel belangrijks in hebt gevonden.

Gordon schrijft over “haunting’, over wat ons achtervolgt en vormt zonder dat het expliciet van invloed is. Het boek gaat onder meer over de verdwijningen in Argentinië en over de slavernijgeschiedenis in de Verenigde Staten. Wat is afgeschaft, wat verdwenen is, is hartstikke levend en aanwezig. Witte onschuld gaat ook over een luide stilte: namelijk de witte norm die zichzelf niet als bijzonder ziet. De witte Nederlander als gewoon, neutraal en het koloniale verleden als afgesloten geschiedenis. Vierhonderd jaar koloniaal actief en we doen net alsof dat geen sporen achterlaat. Jullie bieden beiden een taal die het mogelijk maakt om in gesprek te gaan met de meerstemmigheid van de werkelijkheid — waarbij een onderscheid tussen het verleden en het heden noodzakelijk troebel raakt.

Tijdens het tweegesprek noemde jij A Room of One’s Own een “wit, westers concept’. Ik dacht aan een Amsterdams, wit schrijversgezin (met een dubbele achternaam), wonend nabij het Vondelpark. In een interview vertelde een van de zoons dat het gezin elkaar thuis e-mails stuurt om met elkaar te communiceren — ‘Het eten staat klaar’, ‘Ik kom eraan.’ In dat huis heeft ieder zijn eigen kamer en de deuren gaan niet zomaar open. In datzelfde gezin, met dezelfde zoons, werd de moeder achtergesteld in de roman van haar oudste zoon, omdat niet zij, maar de vader een prominente rol in het boek kreeg, met name op momenten waarop zij degene was die opsprong en klaarstond en zorgde. Die ene keer dat de vader zich ermee bemoeide, werd materiaal voor een literaire scene. Die ene keer haalde het geheugen, waardoor de uitzondering werd gezien als ‘normaal’. De moeder als aanwezige afwezigheid: ze is zo vanzelfsprekend aanwezig dat ze nauwelijks wordt opgemerkt.

Ik herken het e-mailen door het huis, de gesloten deuren, het druppelend, moeizaam samenkomen aan de eettafel. Gewoon, de wijze waarop een wit, westers concept — het gezin — leeft. Zo ongeveer was het bij ons thuis ook, met een telefoonnummer per verdieping. Ik belde 1 voor mijn moeder (woonkamer en keuken) en 2 of 3 voor mijn vader (studeerkamer of zolder). Belangrijk om te noteren: beide ouders hadden een eigen studeerkamer. Maar alleen mijn moeder kwam minder aan werken toe als wij kinderen thuis waren. Haar aanwezigheid werd verwacht, maar nauwelijks gewaardeerd. Als kind was ik me daar niet van bewust en stormde ik zonder aarzelen bij mijn moeder de studeerkamer binnen, terwijl ik mijn vader ongestoord liet werken. Jaren later gaf ik ‘de moeder’ van het hoofdpersonage in mijn roman, De vrouw die, geen naam. Ze is expliciet afwezig. Ik zette de moeder niet volop in het licht, maar zette een licht op de blinde vlek. Een beetje zoals jouw Witte onschuld aan witte Nederlanders vraagt om hun eigen blinde vlek op te merken. Je doet wel suggesties hoe het beter kan in Nederland — bijvoorbeeld in het onderwijs — maar je weigert simpele oplossingen te formuleren. Het uitlichten van de blinde vlek is democratischer dan het vullen of wegpoetsen van die vlek. Het vullen van die vlek is een gezamenlijk proces, niet de daad van één schrijver en/of wetenschapper.

Toch lijkt een schrijver alleen te moeten werken, alsof een samenwerking alleen een slap compromis tot gevolg kan hebben. In de wetenschap wordt de voorlopige conclusie van een gezamenlijk onderzoek vaak naar één wetenschapper vernoemd. Een ‘kamer voor jezelf ’ is een wit, westers, beschermd concept, omdat we geloven dat er uit gezamenlijkheid niets nieuws, niets authentieks kan voortkomen. Groepen gedragen zich meeslepend en ruig, het individu is weldenkend en voorzichtig. Het genie is alleen, de massa of ‘de mensen’ samen zijn dom. ‘Grote groepen mensen zijn nooit verantwoordelijk voor hun daden,’ schrijft ook Virginia Woolf (p. 106).

Wat ik overigens altijd vreemd heb gevonden aan de studeerkamers van mijn ouders, met name die van mijn vader: er hangen portretten van ons, de kinderen, zijn ouders en zijn vrouw. Wie heeft bedacht dat je een kamer met een dreigend gesloten deur nodig hebt om het gezin vervolgens nabij te halen? Vormen de portretten van het gezin in de ‘kamer voor jezelf’ een herinnering, beschuldiging, aansporing?

Venetië, 26 graden, ook ’s avonds laat. We aten pizza geserveerd als tapas en ik vroeg je naar het ‘witte, westerse concept’. Jij vertelde dat je geen ‘eigen kamer’ hebt om in te werken. Dat je als kind een vol huis gewend was en juist graag gedeeld leeft tijdens het schrijven en lezen. Ik ben een danser, omdat ik meestal rondspring en verontschuldigend op mijn tenen zwier; in een gedeelde ruimte neem ik veel ruimte in, juist omdat ik mezelf onzichtbaar probeer te maken. Ik ben een danser, maar je zou ook kunnen zeggen dat ik een blinde vlek probeer te belichamen: ik neem veel ruimte in, juist omdat ik geen ruimte wil innemen.

Die avond was ik een stuk rustiger in de hotelkamer. Ik deed niet meer alsof ik er niet was uit vrees dat je privacy verlangde. En ik kleedde me een klein beetje naakter. Je vroeg me — samenzweerderig, als schrijvers onder elkaar, alsof we magische strategieen konden uitwisselen — hoe ik mijn bureau leeghoud. Ik antwoordde: door er geen te hebben. Ik heb een laptop en een rugzak waar alles in past. Mijn boeken staan in de kast van een studio waar andere mensen slapen. Als ik terugkom logeer ik in mijn eigen huis, en weet ik nog altijd direct in welke boeken de huurders hebben gekeken. De boeken liggen niet op volgorde en zijn evenmin thematisch geordend, maar ik voel dat ze elders liggen, dat ze door anderen zijn aangeraakt. Op het raam van de studio — mijn werkplaats als ik ‘thuis’ ben — schreef ik met verf IDNUM ROMA, in zwart en rood, met een hartje erbij. Amor mundi, liefde voor de wereld, met de letters naar buiten gespiegeld, zodat iedereen die langsrijdt het lezen kan en de liefde zich verspreidt. In de andere woning waar ik ‘thuis’ logeer, werk ik aan de eettafel. Deze deel ik met mijn huisgenoot, we hebben ieder een eigen kant. We werken op andere tijden, waardoor ik 's nachts meestal alleen zit, onder een blauw dekentje van de vliegtuigmaatschappij waarmee ik van huis wegkom en naar huis toega — met één en dezelfde vlucht. De eettafel staat in de woonkamer die ook de keuken is, en ik werk bij het gekleurde licht van een slinger kerstlampjes. Dat rozerood is beter dan het helwitte blauw dat uit mijn scherm straalt. Twee meter van de muur waaraan de tafel staat, matcht het raam van de buren ons raam, in een ander gebouw. Zij bewegen als schimmen achter de vitrage, die alleen op zaterdag opengaat, wanneer ze samen (een stel; ogenschijnlijk een man en een vrouw) hun bed afhalen en opmaken. Ik weet niets van hen, maar ze voelen aan als mijn collega's. Afwezige aanwezigen.

Het meest werk ik buiten de deur. In cafés, in de trein, met oordoppen. Als het dan niet lukt, kan ik mijn frustratie op de omgeving richten — te luid, te licht, te veel rumoer. Het feit dat de omstandigheden bij voorbaat niet perfect zijn, maakt me rustig. Hoe meer mijn laptop als een vreemd element voelt (een druk, donker café met luide muziek op vrijdagavond, op schoot in een tram rond spitsuur), des te gemakkelijker die zich laat bedienen. Toen ik drie keer per week een column had in nrc.next, schreef ik op de meest onhandige plekken. Soms verstopte ik me tijdens een feestje om nog wat wijzigingen door te voeren, voordat de krant die avond zakte, soms zocht ik midden op de snelweg in paniek naar internet om de column tijdig te versturen. Dit was deels het gevolg van slechte planning — of de wens om geen prioriteiten te stellen en alles tegelijk te kunnen — maar het was ook een expliciet verkozen werkwijze: voor mij is schrijven fysiek. Wanneer je altijd achter een bureau zit, lijkt het algauw alsof schrijven lichamelijk altijd hetzelfde is, alsof je er geen lichaam voor nodig hebt. Maar mijn teksten komen uit een gesitueerd lijf en ik wil dat mijn lichaam wordt uitgedaagd bij het schrijven, zodat het schrijven echt een handeling is.

De mogelijkheid om mij zo nomadisch thuis te voelen, komt natuurlijk voort uit het feit dat ik op veel plekken ‘welkom’ ben. Wie verplaatst wordt of moet vertrekken, beweegt uiteraard anders dan iemand die ervoor kiest om eens elders te gaan kijken. Ik denk aan de manier waarop Saidiya Hartman in Lose Your Mother. A Journey Along the Atlantic Slave Route het gebrek aan een werkelijk ‘thuisgevoel’ van Afrikaanse Amerikanen beschrijft:

Two people meeting on the avenue will ask,
`Is this where you stay?' Not, 'Is this your house?'
`I stayed here all my life' is the reply. Staying is
living in a country without exercising any claims on
its resources. It is the perilous condition of existing
in a world in which you have no investments. It is
having never resided in a place that you can say is
yours.

Het liefst werk ik buiten de deur, waarschijnlijk omdat er een veilig ‘binnen’ is waar ik mag en kan verblijven. Ik heb altijd een bed om vandaan te vertrekken en soms blijf ik in dat bed om te schrijven. In bed gebeuren er andere dingen: een pen die slaperig van het papier afdwaalt en Rorschachvlekken maakt in de lakens, de rust om onaffe gedachtes onaf te laten, dromen die je verder vertellen welke kant je op moet denken. Het bed is de plek van het vrije werk, zonder koffie, zonder druk, zonder kleren — een prettig contrast met de knellende openbare ruimte. Where the magic happens, inderdaad. Maar in bed ben ik niet altijd alleen en van het bed kan ik me nog wel voorstellen dat het ooit in de openbare ruimte staat. Er is maar één plek waar ik me werkelijk volledig prive waan: op de wc. Van het toilet verwacht ik namelijk dat het altijd een priveruimte zal zijn. Daar kan ik volledig verdwijnen. Soms zit ik daar net zo lang te tikken totdat ik mijn deadline heb gehaald — totdat de toiletbril in mijn billen en dijen gedrukt staat. Voor mij heeft het toilet de status van een ‘kamer voor jezelf.’

Dit doet me denken aan een passage in jouw boek The Politics of Passion, waarbij je een Winti-Pré bezoekt en een vrouw jou meevraagt naar het toilet. Jij denkt dat ze gewoon gezelschap zoekt in het donker en je weet dan nog niet dat ‘samen naar de wc’ een uitnodiging is met een erotisch-romantische lading. Het seksuele kruipt het liefst naar de privéruimte. Daar, zo leren we, is intimiteit mogelijk. In de publieke ruimte, die je met velen deelt, zou intimiteit veel minder gemakkelijk bestaan. Vandaar dat een ‘kamer voor jezelf’, behalve als studeer- of werkkamer, ook als de plek voor liefde en seksualiteit wordt gezien. De liefde als privé-aangelegenheid. Maar wat als je geen kamer voor jezelf nodig hebt om te werken en niet in de mythe van het geïsoleerde genie gelooft: stimuleert dat dan ook om liefde en seksualiteit publiekelijker, gezamenlijker te beleven — meer Amor mundi?

Vraag voor jou: zit het liefdesleven dat je leidt het schrijven weleens in de weg? Wanneer je meerdere geliefdes hebt, lijkt dat — naast jaloezie — immers de meest gestelde vraag; ‘Hoe heb je in godsnaam tijd en ruimte voor verschillende geliefdes?’

Ik denk aan de Zuid-Afrikaanse dichter Ingrid Jonker die haar geliefde André Brink een gedicht schreef dat ze ook naar een andere geliefde stuurde en presenteerde als ‘Voor jou’. Dat vond ik een mooie efficiënte manier van doen. Het doet me afvragen of efficientie inherent corrupt is, of dat het in tijden van reproduceerbaarheid nodig is om het romantische belang van uniciteit te bevragen — in de liefde, maar ook in de kunst, literatuur of wetenschap.

Woolf vindt de priveruimte niet belangrijk vanwege seksualiteit of liefde, maar vanwege de mogelijkheid om te werken. In Een kamer voor jezelf stelt ze, zoals bekend, dat iedere vrouw die fictie wil schrijven, een kamer voor zichzelf moet hebben. Dit is een antwoord op twee vragen die ze, aan elkaar gekoppeld, stelt; ‘Waarom zijn vrouwen arm?’ en ‘Hoe werkt een genie?’

De eerste vraag verwijst naar het feit dat de verdeling van ruimte en middelen evenredig loopt met maatschappelijke invloed. Ik denk aan het werk van de New Yorkse Alexandra Bell, een kunstenaar die als journalist is opgeleid en met haar publieke, visuele werk blootlegt hoe de witheid van witte mensen onbenoemd blijft in mediaberichten, terwijl mensen van kleur voortdurend met hun kleur en achtergrond in verband worden gebracht. Bell legt dit niet uit, zoals ik het nu simpel samenvat, maar toont het door de ruimte-verdeling in de krant visueel te maken. Met dikke strepen zwarte stift ‘corrigeert’ ze metersgroot uitgeprinte artikelen in de The New York Times, om aan te tonen waar de aandacht naartoe gaat, hoe de stereotypering van mensen van kleur keer op keer bestendigd wordt, terwijl bijvoorbeeld een witte man uit Texas een soort ‘neutrale,’ gewone dader wordt, met alleen persoonlijke, psychologische motieven en geen maatschappelijke, politieke. Bell vecht niet voor een ‘kamer voor jezelf’, maar bekritiseert de wijze waarop de ruimte in de krant en andere mainstream media wordt verdeeld. Ze doorkruist de bestaande ruimte en stelt de toegewezen kamers ter discussie.

Jij doorkruiste eveneens. Jij doorkruiste de universiteit, omdat je voor vele studenten en collega's de eerste professor van kleur was.
Jij doorkruiste de ruimte van ‘gender’, door intersectioneel te denken.
Jij doorkruiste de ruimte van antropologie, door niet naar de zogenoemde ‘ander’ te kijken, maar de blik op ‘onszelf ’ te richten.
Jij doorkruiste de mythe van tolerantie, Nederland als een kleine, onschuldige natie, door te vragen waar vierhonderd jaar aan imperalistische ervaring zomaar naartoe is gegaan.
Jij doorkruiste. Je creeerde geen eigen kamer voor jezelf, je wijst op de muren in de ruimte, muren die door velen niet werden gezien of gevoeld.

Virginia Woolf stelt een vraag over armoede, ruimte en talent door zich een zus van Shakespeare voor te stellen. Ze vraagt zich af wat Judith Shakespeare, met hetzelfde talent als haar broer, had kunnen scheppen. Onderwijs of zelfstandig wonen in de stad zouden voor haar niet toegankelijk zijn. Met zulke beperkingen zou haar talent niets betekenen, niets verwezenlijken, stelt Woolf. Een vrouw kon hoogstens een paar brieven schrijven aan het ziekbed van haar vader. Meer niet. Maar hiermee zet Woolf een vorm voorop als dé beste vorm — die van de lijvige roman — en doet ze alsof een kunstwerk maar op één manier tot stand kan komen, alsof wat we doorgaans als een minder ideale situatie om te scheppen beschouwen, niet juist een nieuw soort ‘ideaal’ kan worden. Zo schrijven auteurs als Maggie Nelson en Valeria Luiselli met een kind op schoot. Dat resulteert in gefragmenteerder werk, associatiever misschien, maar wie zegt dat dit minder is? Nelson en Luiselli bevechten hun situatie niet en tonen zo dat een andere situatie andere idealen en ander werk oplevert. In plaats van talent op één manier te willen stimuleren, moeten we ons vermogen om talent te (h)erkennen diversifieren.

Onlangs at ik mee met een Thanksgiving-diner van een voor mij onbekende familie. Er was een vrouw, ooit uit Polen naar New York gekomen, die al jaren tegen haar zin buiten de stad woont. Ze concludeerde dat ze al meer dan vijftien jaar als ‘zorgverlener’ werkt. Ze heeft een zoon van die leeftijd en de vader vertrok. De afgelopen tien jaar zorgde ze eerst voor haar zieke vader en daarna voor haar moeder, die inmiddels overleden is. Deze vrouw bekende zes talen te spreken ‘en eentje half’. Haar grootvader sprak er zestien, ‘maar hij deed er wat mee: hij oefende constant’. Zijzelf had er nu niets aan. Zorgen, werken, zorgen — dat doet ze allemaal in het Engels. Op haar zoon moet goed worden gelet: hij vergeet de voordeur op slot te doen, hij laat het gas aanstaan. Teenage boys, ’verzuchtte ze. Ze verhuisde voor hem naar het platteland. Voor haar ouders móést ze wel zorgen: ‘Ik ben enig kind.’ Toen ik haar woorden van even daarvoor herhaalde — namelijk dat de vader van haar zoon haar abrupt had verlaten en nooit meer iets van zich liet horen (de vader van haar zoon was eens zo'n boy wiens gedrag als teenage werd vergoelijkt) — keek ze me aan alsof de realiteit die hij verkoos voor haar nooit mogelijk zou zijn geweest. Misschien niet moreel, maar materieel was een vlucht van haar even mogelijk als die van de vader. Iets (niet) kunnen is, hoewel materieel bepaald, ook altijd een idee. Daarom gaat privilege ook niet alleen over de reele mogelijkheden die een witte man bijvoorbeeld geniet (zijn mogelijkheden kunnen — doorkruist met klasse, validiteit en seksualiteit — immers tegenvallen). Het gaat vooral om het gevoel ‘recht’ te hebben op; wat je je permitteert, wat je van jou acht, ook als je het niet hebt. Hebben we alien recht op een eigen kamer? Volgens Woolf bovenal de vrouwen die fictie willen schrijven.

Dat brengt me op één van de beperkingen die een eigen kamer met zich meebrengt: wat eigen is, raakt gauw verstopt met een gevoel van veiligheid. Dat is, denk ik, niet gauw het geval bij expliciete safe spaces, waarbij mensen die tot minderheidsgroepen behoren, Veilige ruimtes’ creeren om zich te sterken en de dagelijkse confrontatie met de samenleving aan te gaan. Zoals bekend stuurde Audre Lorde de witte studenten uiteindelijk het lokaal uit, zodat de vrouwen van kleur met elkaar konden zijn — een unieke gebeurtenis. Maar op mensen die zich bijna overal veilig wanen, omdat de wereld voor en door hen is ingericht, heeft een eigen kamer een minder vruchtbaar effect. De kamer wordt een plek waar de eigen wereld wordt bestendigd. Omdat die wereld binnenskamers nogal overeenkomt met de buitenwereld, vloeit deze ‘eigen kamer’ algauw over in de buitenwereld, waardoor het gat tussen de ‘eigen kamer’ en de buitenwereld opnieuw kleiner wordt. Zo lijkt het ook bij Virginia Woolf en haar vrienden te zijn gegaan, toen ze zich donker schminkten, nepbaarden opplakten en tulbanden opzetten. Ze spraken een taal die als Swahili moest klinken en poseerden voor een foto; Virginia ging verkleed als man. Het naspelen van de ‘wilde’ werd erg grappig gevonden door het gezelschap — een grap die binnenskamers populair was, maar in de buitenwereld ook goed werd ontvangen. Ze vulden de kamer immers met ideeen die ook in de buitenwereld floreerden. Zo is de eigen kamer vooral een prettige plek om bestaande normen uit te vergroten.

In haar biomythografie Zami schrijft Audre Lorde hoe het bij haar thuis, als kind, als meisje, beledigend werd gevonden wanneer ze haar deur dichtdeed. Ze had behoefte aan privacy en wilde ongestoord kunnen lezen, maar zulk studieus gedrag was een belediging jegens de gezamenlijkheid van het gezin. Vertoon van intellectuele interesse is verdacht, en zeker van een meisje, misschien wel vooral vanwege die ‘terugtrekkende’ beweging die bij denken past. De blik van degene die zich aan het geheel onttrekt om de dominante posities en ideeën die de samenleving vormen te beschouwen en te bevragen, heeft een vreeswekkend effect. Wellicht vergelijkbaar met de vrees die witte mensen volgens James Baldwin dienen te voelen:

You give me this advantage: that whereas you have never had to look at me, because you’ve sealed me away along with sin and hell and death and all the other things you didn't want to look at, including love, my life was in your hands, and I had to look at you. I know more about you, therefore, than you know about me. I've had to spend my life after all — and all the other Negroes in the country have had to spend their lives — outwitting and watching white people. I had to know what you were doing before you did it.

De eigen kamer is misschien geen noodzakelijke plek om te kunnen scheppen en creëren, maar hoe mensen erop reageren wanneer je ervoor kiest een eigen kamer op te eisen en te betreden: dat zegt alles.

Je leerde mij om een kamer (anders) te delen. Ik dans niet meer alleen.

Simon(e)

Dag lieve Simon(e),

Wat een liefdevolle brief vol dierbare herinneringen, gedachten en associaties schreef je me. Ik herirmer me ons gesprek in Vënetie over Een kamer voor jezelf en ook dat ik er toen niet aan toekwam te zeggen dat er een hele traditie bestaat van zwarte vrouwen die het boek bekritiseerd hebben, vanwege het over het hoofd zien van zwarte schrijfsters. Zo schrijft Alice Walker in In Search of Our Mother’s Gardens Gardens; Womanist Prose over de dichteres Phillis Wheatley die niet alleen geen eigen kamer had, maar zelfs een tot slaaf gemaakt was. Hoe moest zij zich tot Woolfs eisen verhouden?

Het was in ieder geval een genoegen het boek na zo veel jaar te herlezen en erachter te komen wat het nu in mij naar boven haalt. Dat is anders dan toen ik het in eerste instantie, in de zeventiger jaren las, toen ik zelf in de twintig was en las als een witte vrouw, als een witte feministe, blind voor intersectionaliteit, blind voor alle zaken die met kolonialisme en ras te maken hebben. Ook klasse is geen aspect dat me toen heel erg opgevallen is. Nu ik je terugschrijf, in mijn niet-afgesloten studeerkamer, mijn kamer die in verbinding staat met de huiskamer en met de rest van het huis en de mens(en) daar, zie ik hoe relevant het punt is dat je maakt over het huis waarin jij opgroeide. Virginia Woolf schrijft dat wat een vrouw nodig heeft om te schrijven een inkomen is van 500 pond per jaar en een eigen kamer met een slot op de deur, waar zij alleen is en kan nadenken. Niet afgeleid door mensen die plotseling binnenkomen en voor wie je, zoals Jane Austen, de roman die je aan het schrijven bent verborgen moet houden. Ik heb dat nooit als model gehad en ik ben blij dat ik dat ook niet nodig heb, sterker nog, ik wil niet afgesloten van anderen zijn als ik schrijf. Ik vraag af en toe om feedback van mijn geliefde: Hoe begrijp jij dit woord? Hoe zat het ook al weer toen we, tijdens mijn veldwerkperiode, de Marowijne rivier overstaken naar Frans-Guyana? Waar hebben we toen overnacht? En zij wil dat ik naar een bepaalde kleur kom kijken die ze gemengd heeft op haar palet en of die wel past in het stilleven dat ze aan het maken is. Ik wil op dat moment niet opstaan om te gaan kijken, maar na verloop van tijd doe ik het wel, want haar aanwezigheid maakt dat ik kan schrijven. Als mijn andere geliefde er is, wissel ik met haar uit over Latijns-Amerika en de Spaanstalige diaspora in de Verenigde Staten.

In het grote herenhuis waarin ik opgroeide in Nijmegen, hadden we het grootste deel van de tijd familieleden uit Suriname of de Antillen te logeren. Hele families die verlof hadden, woonden voor lange perioden bij ons in, en als kinderen vonden we dat helemaal niet leuk; we wilden niet anders zijn dan andere kinderen. Dat huis moet buitengewoon betekenisvol voor mijn ouders geweest zijn. Het was weliswaar oud en enigszins vervallen, maar het was gigantisch, met vier verdiepingen, met per verdieping wel drie of vier grote kamers. We huurden het, dus veel geld werd er niet besteed aan het in stand houden en verbeteren ervan, en ik stel me voor dat mijn ouders hun geld met vier studerende kinderen wel beter konden gebruiken. Stiekem was mijn vader er eigenlijk wel trots op dat zijn inkomen te hoog was om beurzen voor zijn kinderen mogelijk te maken. Alle geweldige opleidingen die we volgden, soms was dat er meer dan één tegelijk, maakte hij mogelijk. We waren immers voor beter hoger onderwijs naar Nederland gekomen en dus moedigde hij ons altijd aan, waarbij hij als voorwaarde stelde dat we een opleiding af moesten maken voor we met een volgende begonnen, maar daar was een mouw aan te passen, omdat hij zachtmoedig was en stinkend trots op ons. Enigszins beschroomd beken ik dat ik, als zijn jongste dochter, tot mijn eenendertigste op zijn kosten heb gestudeerd tot hij me op een dag schoorvoetend vroeg of het geen tijd was dat ik financieel voor mezelf ging zorgen. Ik denk dat mijn plaats in het gezin in combinatie met gender hier een belangrijke rol speelden. Mijn oudere broers en zussen en zelfs mijn jongste broer waren op veel jongere leeftijd financieel zelfstandig, maar hij wist zich kennelijk niet zo goed raad met een dochter die maar door bleef studeren en activist was. Liefkozend noemden mijn ouders mij ‘een echte blauwkous’. Ik wist toen niet wat dat precies betekende, maar gevoegd naar mijn ouders’ verlangen om een geleerde dochter te hebben, legde het mij geen windeieren.

Voor migranten die begin vijftiger jaren uit Suriname waren gekomen en nu in zo’n groot huis woonden, waarin ze die stoet familieleden uit de West op konden vangen, moest dat huis wel het toppunt van succes symboliseren. Ik heb er nooit een eigen kamer gehad. Ik deelde een kamer met mijn twee oudere zussen. Huiswerk maakte ik in de eetkamer op de begane grond of op mijn bed, nog steeds een van mijn favoriete plekken om te lezen. Mijn vadet moest vaak ’s avonds of in het weekend dossiers over aanvragen in het kader van de Ziekte- of de Werkloosheidswet na kijken, zaken waar zijn medewerkers niet uit waren gekomen en waar hij een eindoordeel over moest vellen. Soms moest hij rechtszaken voorbereiden, wanneer een uitkeringsgerechtigde het niet eens was met de beslissing en in beroep was gegaan. Dan moest hij naar het Hof van Beroep in Arnhem en werd hij gereden door een medewerker in een dienstauto, een lichtblauwe Volkswagen Kever. In vakanties mochten wij, de drie jongste kinderen, met hem mee en werden we op de terugweg getrakteerd op heerlijke frites in het halverwege tussen Arnhem en Nijmegen gelegen dorpje Elst. Hij is mijn voorbeeld van iemand die aan het schrijven is, te midden van drukte, en hij maakte er geen misbaar over en maande ons niet tot stilte. Hij vond het heerlijk om samen met ons te zijn en ons te onderhouden met verhalen over zijn werk of over de ‘toestand in de wereld’. Hij werkte ook aan die eettafel of zelfs in zijn stoel voor de tv, in de huiskamer op de eerste verdieping. Werken doe je waar het kan en waar je je prettig voelt, heb ik geleerd en dat betekent niet dat je een eigen kamer met een slot erop moet hebben, liefst niet zelfs. Maar soms was het zo druk in huis en had ik zo’n spannend boek in handen dat ik mij in een diepe inloopkast op de derde verdieping verstopte, met een kussen onder mijn hoofd en een zak toffees onder handbereik. Terwijl ik mijn naam hoorde roepen, gaf ik niet thuis, zo lang als ik dat redde.

Eén van de genoegens van het herlezen van Een kamer voor jezelf is het plezier in Woolfs gebruik van taal en met name haar descriptieve vermogen. Ik ben weer flink in de weer geweest met gekleurde tongetjes. Tijdens een wandeling noteert ze: ‘Links en rechts een soort struikgewas, goudgeel en hoogrood, dat vurig gloeide, het leek zelfs verbrand. Aan de andere oever stonden de wilgen in een eeuwige klaagzang te treuren, hun haar over hun schouders’ (p. 58).

Ik geniet van de sensualiteit waarmee ze het verschil in de maaltijden beschrijft die geserveerd worden in het gevestigde college voor jonge mannen, hevig besproeid met drank:

(...) de lunch begon met tong, verzonken in een diepe schaal, die de universiteitskok van een sprei van de allerwitste room had voorzien, met alleen hier en daar bruine schroeivlekjes, als de vlekjes op de flank van een hinde. Daarna kwam de patrijs, maar als dit de suggestie wekt van een paar kale, bruine vogels op een schotel heeft u het mis. De vele en veelsoortige patrijzen gingen vergezeld van hun gevolg aan sauzen en salades, de scherpe en de zoete, de ene na de andere; aardappelen zo dun als munten maar minder hard; spruitjes als rozenknoppen maar sappiger. En terstond nadat het gebraad en zijn gevolg eer was aangedaan, zette de zwijgzame bediende, (...) ons het dessert voor dat oprees uit suikergolven in een krans van servetten. Dat pudding noemen en zo in verband brengen met rijst en tapioca, zou een belediging zijn. (p. 66)

Daartegenover staat de karigheid van het maal in het vrouwencollege, waar geen geld is voor luxe. Hier zijn er geen bedienden, Woolf en haar tafelgenoot moeten, als ze niet willen eten in de naargeestige eetzaal, godbetert, zelf hun maaltijd naar boven dragen en het maal wordt weggespoeld met water. Over het mannencollege lezen we: ‘Intussen waren de wijnglazen gloeiend geel en gloeiend rood geworden; waren geleegd; waren gevuld’ (p. 108).

Op het vrouwencollege, na de gewone bouillon, rundvlees met spruiten met omgekrulde, aan de rand vergeelde blaadjes en aardappels, afgemaakt met pruimedanten met custardpudding, is zij gedesillusioneerd. Zoals iedereen weet, ‘is een fatsoenlijk diner van groot belang voor een fatsoenlijk gesprek. Een mens kan niet goed denken, goed liefhebben, goed slapen, als er niet goed gegeten is’ (p. 77).

Het is volstrekt duidelijk dat het rundvlees en de pruimedanten het niet redden in haar ogen. En ook de aangename sigarenrook, de drank, de diepe fauteuils en de plezierige tapijten, de brandstof voor de kachels, de bibliotheken, de laboratoria en de bedienden ontbreken of zijn in onvoldoende mate aanwezig op het vrouwencollege. Met enkele goed getroffen beelden heeft ze ons in een paar bladzijden de scherpe contrasten tussen hogeronderwijsinstellingen voor mannen en vrouwen geschetst en betreurt ze het gebrek aan financieel inzicht en vermogen van de voormoeders, die geen geld te investeren hadden, omdat ze er eenvoudigweg geen zeggenschap over hadden. Opmerkelijk is dat Woolf, in tegenstelling tot Adrienne Rich, die ruim veertig jaar later een even hartstochtelijk pleidooi Toward a Woman-Centered University (1973-1974) houdt, nauwelijks aandacht besteedt aan datgene wat vrouwen zouden moeten leren op de universiteit. Woolf is vooral ontzet over de asymmetrie tussen de ontelbare boeken van mannen over vrouwen, de kennis die welke man dan ook claimt over vrouwen te bezitten en het volslagen ontbreken van het omgekeerde. Ze traceert de rol die vrouwen eeuwenlang voor mannen gespeeld hebben naar een spiegel, die de magische en verrukkelijke kwaliteit heeft om de man tweemaal zo groot weer te geven als hij in werkelijkheid is.

Heel onnadrukkelijk en vanzelfsprekend worden we intussen deelgenoot gemaakt van de wereld die Woolf bekritiseert maar ook naar verlangt: een wereld waarin bedienden met bladen vol met gevulde glazen boven hun hoofd rondlopen — trap op, trap af — waarin deuren opengehouden worden, en waarin de belangrijkste bestaansreden van een bediende is op haar wensen te anticiperen, zoals dat bij de mannen al het geval is. Bedienden bevolken zwijgend en dienstbaar dit universum en er worden dan ook weinig woorden aan hen vuil gemaakt. Klasse is een aanwezige afwezigheid. Hoewel ze hier en daar signaleert dat er mensen uit de lagere klasse bestaan — de schilder die van zijn ladder afkomt, het kindermeisje dat de kinderwagen voorzichtig achterstevoren naar binnen reed, de kolensjouwer die zijn lege zakken opvouwt, de vrouw van de groentewinkel die de verdiensten optelt met haar handen in rode wanten (p. 108) — worden ze nooit meer dan bordkartonnen figuren. Ze zijn er heel af en toe, maar ze dragen weinig betekenis; bij mensen uit de midden- en hogere klasse kan Woolf zich duidelijk meer voorstellen en is haar verbeeldingskracht vele malen krachtiger. Het is kennelijk helemaal niet haar bedoeling dat aan de ergste uitwassen van klasse een eind worden gemaakt; integendeel, vrouwen moeten met hun eigen inkomen van 500 pond per jaar, onderdeel gaan uitmaken van de bevoorrechte klasse. Maar ze zullen dat geld wel op een andere manier inzetten. Vrouwen zouden hun geld niet gebruiken voor het instinct tot bezit, voor de hebzucht om zich de landerijen en de goederen van anderen eigen te maken, om grenzen en vlaggen te maken, oorlogsschepen en gifgas, worden niet gedreven om hun eigen levens en dat van hun kinderen op te offeren. Vrouwen zouden zich realiseren dat ze zich met 500 pond per jaar in leven kunnen houden in de zonneschijn.

Terwijl klasse hier en daar opduikt in haar tekst, is gender de belangrijkste variabele voor Woolf. Vrouwen worden aan het eind van het boek ernstig toegesproken op hun tekortkomingen:

Ik zou willen zeggen, en luistert u alstublieft, want dit is het slotwoord, dat jonge vrouwen naar mijn mening schandalig onwetend zijn. U hebt nooit een ontdekking van enig belang gedaan. U hebt nooit een keizerrijk aan het wankelen gebracht of bent nooit met een leger ten strijde getrokken. De toneelstukken van Shakespeare zijn niet van uw hand en u hebt nooit een barbaars volk kennis laten maken met de zegeningen van de beschaving. Wat is uw excuus? U kunt wel zeggen, wijzend op de straten, pleinen en bossen op aarde die wemelen van de zwarte, witte en koffiekleurige bewoners, allemaal druk bezig met handel, ondernemen en hofmakerij, dat u iets anders te doen hebt. (p. 216)

Via de cynische toon van haar verteller, leest een van Woolfs ‘Marys’ hier jonge vrouwen de les. In haar tirade zegt ze in feite dat nu er hoger onderwijs voor vrouwen mogelijk is, dat nu getrouwde vrouwen eigendom mogen bezitten, de beroepen opengesteld zijn en er kiesrecht is, er geen excuus meer is om inkomensafhankelijk te zijn en nog tien of twaalf kinderen te krijgen. Dat moet afgelopen zijn. Die 500 pond per jaar moet in ieders bereik liggen, zodat vrouwen kunnen gaan schrijven. Schandelijk onwetend noemt ze vrouwen. Het is de hoogste tijd dat ‘vrouwen’ zich aan een nieuwe fase van hun lange, arbeidsintensieve en tot nu toe hoogst obscure carrière gaan wijden. Van aandacht voor klasse is geen sprake.

Wat nog meer opvalt in de hierboven geciteerde passage is de centraliteit van de mannelijke voorbeelden die zij vrouwen voorhoudt. Het kan als cynisme weggezet worden, maar de taal verraadt veel: Woolfs verteller heeft ons al een paar keer verteld hoe betreurenswaardig het is dat vrouwen in tegenstelling tot mannen zo weinig nalatenschap hebben, en dat ze zelf in de gelukkige omstandigheid is een uitzondering op die regel te vormen omdat haar geld, 500 pond per jaar, nagelaten is door een tante. Bij iedere shilling die zij uitgeeft om in een lunchroom te gaan eten of om zich te laten vervoeren, dankt zij haar tante Mary Beton op haar blote Knieën. Die tante stierf overigens door een val van haar paard, terwijl ze een rijtochtje maakte om wat frisse lucht op te snuiven in Bombay. Het wordt ons terloops meegedeeld, en er wordt niet verder op ingegaan. Het belang van de erfenis is dat Woolfs verteller niet meer angstig en bitter hoeft te zijn, niet afhankelijk van een man, dat zij haar hele leven lang voedsel, een huis en kleren zal hebben. Haar erfenis, zo geeft ze aan, is belangrijker dan de wet op het kiesrecht voor vrouwen die in hetzelfde jaar werd aangenomen. Bij dat alles valt Bombay in het niet.

Daarmee bevestigt Woolf de centrale stelling van Edward Said in Culture and Imperialism (1993), namelijk dat zonder dat er expliciet aandacht aan besteed wordt, het koloniale rijk alomtegenwoordig is in de Britse literatuur. In feite, zegt Said, worden de geesten in de metropool rijp gemaakt voor het imperialisme in de literatuur. Woolf levert daar het ene voorbeeld na het andere van en doet dat zonder er ooit impliciet of expliciet commentaar op te leveren. Kolonialiteit als een feit, zo is het nu eenmaal, de voorzienigheid, the white man’s and woman’s burden; er valt uiterst weinig, eigenlijk niets, over te zeggen. Het is net als behang, zonder eigenschappen, een achtergrond van nietsheid. Maar de voordelen van zo’n rijk vallen voor de goede verstaander niet onder stoelen of banken te steken. Said laat in zijn analyses van vroege Britse literatuur zien hoe het heerlijke leven op de Britse landgoederen eruitzag, met copieuze drank- en eetgelagen, met de toneelstukken en de verkleedpartijen die ter verpozing en vermaak, tussen de schuifdeuren, opgevoerd werden. Jouw voorbeeld van Woolf en haar vrienden en vriendinnen die met beschilderde gezichten de ‘wilderi naspelen past in dit ‘onschuldige’ vermaak. Dan waren er nog de regelmatige perioden van plotselinge afwezigheid van de heer des huizes die af moest reizen om zijn bezittingen veilig te stellen tegen de opstandigheid van de tot slaaf gemaakten, of ter vervanging van een wrede directeur/bewindvoerder die tijdens een opstand het leven gelaten had; dit leven werd mogelijk gemaakt door het bezit en de rijkdom van overzeese plantages waar men in de metropool liever niet te veel van af wilde weten. In dit stramien laat Een kamer voor jezelf en ander werk van Woolf zich ook lezen.

Wanneer Woolf verwijtend tegen vrouwen zegt U hebt nooit een keizerrijk aan het wankelen gebracht of bent nooit met een leger ten strijde getrokken’ en U hebt nog nooit een barbaars ras kennis laten maken met de zegeningen van de beschaving (...)’ (p. 214), lijkt ze vrouwen ook te willen voegen in het koloniale regime, net als ze bij klasse doet. Ik kan haar niet anders lezen dan dat het ten onrechte is dat vrouwen zich niet intensiever met het koloniale project bemoeid hebben, want op zijn minst zou dat een beter jaarinkomen opgeleverd hebben. Getuige Mary Beton.

Op het kruispunt van gender, kolonialiteit en ras krijgen mannen zo af en toe een flinke sneer die waarschijnlijk onbedoeld een speciale blik op Woolfs universum mogelijk maakt. Haar opvattingen over mannen en vrouwen zijn overigens voortdurend vrij essentialistisch: mannen zijn a en vrouwen zijn b. Zo is ze van mening dat mannen de onbedwingbare neiging hebben om hun naam overal op te schrijven of het om een grafsteen of een wegwijzer gaat (p. 124). Datzelfde instinct is werkzaam als ze een mooie vrouw of een hond zien passeren: die hond is van mij! Maar het zou ook een stuk land of een man met krullend zwart haar kunnen zijn. Deze laatste passage schudt me al wakker. Net zoals de passage, even later, waarin ze tantaliserend kort een lesbische verhouding ten tonele voert: “Chloe hield van Olivia...”(...) Schrik niet. Bloos niet. Laten we in de beslotenheid van onze gelederen erkennen dat dit soort dingen soms gebeuren. Soms houden vrouwen van vrouwen’ (p. 171).

En dan schrijft ze een zin die me laat schrikken. ‘Een van de grote voordelen van vrouw-zijn is dat je ook een heel mooie, zwarte vrouw kunt passeren zonder een Engelse van haar te willen maken’ (p. 124).

Wat zegt ze hier? Voor een gedegen analyse van wat ze precies bedoelt, zou een aparte studie nodig zijn. Ik kan er hiet slechts naar gissen, maar in eerste instantie denk ik dat ze een contrast construeert tussen witte mannen en vrouwen: kijk, mannen willen alles en iedereen wat ze voorbij zien komen, bezitten, maar vrouwen zijn niet zo. De positie van vrouwen is duidelijk moreel en intellectueel superieur in Woolfs ogen. Met andere woorden, ze zou hier kunnen zeggen dat het voor een Engelse vrouw, in tegenstelling tot een Engelse man, mogelijk is een mooie zwarte vrouw gewoon te kunnen laten zijn wie ze is qua nationaliteit. Ze hoeft geen Engelse te worden. Dat zou een welwillende, maar tamelijk naïeve, lezing zijn, die voorbij zou gaan aan de werking van ras in Woolfs tijd. Want hoewel het Woolf om nationaliteit lijkt te gaan, gaat het in feite om ras en wel in die zin dat Engelsen wit zijn. In de zin ligt immers ook de onmogelijkheid en/of de onwenselijkheid besloten dat, vanuit het perspectief van een witte vrouw, zelfs een erg mooie zwarte vrouw tegelijkertijd ook Engels kán zijn. Dit zou een illustratie kunnen zijn van een vaker geopperde theorie dat witte vrouwen racistischer waren dan mannen tijdens de koloniale periode. Een interpretatie daarvan is dat witte mannen zich wél seksueel inlaten met zwarte vrouwen en dat witte vrouwen zich daardoor bedreigd voelen. Dus hoewel ze ons verzekert dat er seksuele relaties tussen vrouwen mogelijk zijn, komen zwarte vrouwen daar kennelijk niet voor in aanmerking en moet de superioriteit van witte vrouwen over zwarte vrouwen gehandhaafd blijven. Het gaat hier dus om gender, ras en seksualiteit in een koloniale context.

Wat ook de precieze context en de betekenis van de zin zijn, er ligt hier een terrein dat nog verder ontgonnen zou moeten worden, omdat er op zijn minst een hiërarchisch denken ten opzichte van een ‘mooie, zwarte vrouw’ in besloten ligt.

Tot zo ver ben ik gekomen in mijn herlezing van Een kamer voor jezelf, lieve Simon(e). Laten we blij zijn dat we een inkomen van minstens 500 pond per jaar weten veilig te stellen. En laten we ervoor zorgen dat onze analyses omvattender en complexer zijn dan die van Virginia Woolf konden zijn.

Dag, ik zie je vast gauw weer,
Gloria