CIRCULAIRE ECONOMIE
ALS LIFESTYLE

BAS LUITING

PRAKTISCH VAN PRAATPLAN NAAR DOENSCENARIO

Eerst druk, 2018

Copyright © 2018 Bas Luiting

Omslagfoto’s: Dirk Hardy

Overige foto’s: Barbara Medo, Bas Luiting,

Loes Janssen & Shutterstock.

Illustraties: Bygg Architecture, CreCs.

ISBN: 978-90-828612-1-1

Druk: Pumbo.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever / auteur.

Inhoud

Intro

Hoe kijk ik naar een circulaire economie

Als je het verleden kent, begrijp je het heden beter

Circulaire bouwstenen

Plug-In-City

De ontwikkeling van Kringloopwinkels

Plofdesign

Een kwestie van keuzes maken

3D-printers in een kringloopeconomie

De Toekomst: Denk Groter

Schreeuw het van de daken

CIRCULAIRE ECONOMIE
ALS LIFESTYLE

Ik krijg regelmatig mensen op bezoek om over de circulaire economie te praten; voor extra inzicht of voor een netwerkgesprek. Dat streelt me, want men heeft toch in de gaten dat circulair denken en doen mijn levensmotto is. Het schrijven van dit boek kon dus niet uitblijven en ik hoop dat je straks door een andere bril naar de circulaire economie gaat kijken.

Bas Luiting
Oirschot, mei 2018

Voor wie is dit boek bedoeld?

Deze uitgave is geschreven voor een breed publiek; lees het als een algemene, praktische kennismaking met de circulaire economie.

Ik heb geprobeerd het onderwerp niet te ingewikkeld te maken. Als je dit boek gelezen hebt, kun je zelf bepalen of je je wil gaan verdiepen in een specifiek onderdeel. Ik ga ook antwoord geven op vragen die ik regelmatig krijg.

Deze uitgave is overigens niet doorspekt met sluikreclame. Als er namen worden genoemd, dan zijn dat personen en organisaties die ik een warm hart toedraag, die mij hebben geïnspireerd en waar ik trots op ben.

Ik beschrijf de periode vanaf mijn jeugd tot en met nu en vooral situaties die ik als ontwerper, maker en consultant heb ervaren. Al schrijvende kom je er namelijk achter dat met de kennis van het verleden, de hedendaagse problematiek rondom grondstoffen steeds duidelijker wordt. Ik heb gaandeweg geleerd dat welvaart een belangrijke oorzaak is van verspilling. Vanaf het moment dat ik ondernemer werd en in de beginjaren wat zuiniger aan moest doen, kwam dat terug in de manier waarop ik producten ontwierp en produceerde. Ik deed ook ervaring op bij andere bedrijven; van grote toeleveranciers in de maakindustrie tot kleine bedrijven bij mij om de hoek.

Als afsluiter trakteer ik je op mijn visie over een circulaire toekomst. Op het web snuffelen op zoek naar nieuwe informatie in binnen- en buitenland is een onderdeel van m’n dagritme; circulaire economie is voor mij een levensstijl.

Dit boekje is nooit af, verre van compleet en wellicht voer voor critici. Laat de discussie maar op gang komen! Heel graag met een halfvol glas in plaats van een halfleeg glas, dan is het onderwerp ‘circulair’ zelfs leuk als gespreksonderwerp op een verjaardag.

Mijn verleden

In Haarlem ben ik geboren, groeide vanaf m’n achtste op in Eindhoven en heb nu meer dan 30 jaar op de teller staan als inwoner van Oirschot, een kleine gemeente tussen Den Bosch, Eindhoven en Tilburg. Ik ben getrouwd met Liliane, heb een dochter Veerle en een zoon Pieter-Bas. Onze beestenboel bestaat uit Berner Sennenhond Saar en zeven kippen.

Mijn eerste baantje was inspecteur bij een bliksemafleiderbedrijf en daarna werkte ik in de buitendienst bij een kleine Brabantse fabrikant van kabelgoten. In die tijd was ik regelmatig te vinden in het Kantoor van de Toekomst van Chriet Titulaer in Den Bosch waar ik geïnspireerd werd door deze techno-trendwatcher. In 1998 werd ik zelfstandig ondernemer waarmee een droom werkelijkheid werd. Kabelgoten, desktop stekkerdozen voor mobiele telefoons en draagbare computers vormden de rode draad in ons bedrijf Connex. Een van mijn mooiste momenten was in 2009 toen ik bij Vara’s Vroege Vogels op de televisie onze kabelgoten van bioplastic mocht presenteren; gemaakt van grondstoffen uit aardappelschillen en composteerbaar. Eind 2011 kwam de eerste 3D-printer in ons leven om met digitale 3D-tekeningen razendsnel echte producten te maken van bioplastic. Digitaal duurzaam produceren werd een feit!

In 2012 verkocht ik ons bedrijf om fulltime actief te kunnen zijn in de circulaire economie. Met onze getransformeerde piano uit 1895 presenteerde ik tijdens de Dutch Design Week dat jaar ruim 250 keer het verhaal over een economie waarbij de wijze van productontwerp en het bijbehorend productgebruik drastisch zou veranderen; de circulaire economie.

Snel daarna startte ik met soortgenoten de Stichting Circulaire Economie en 2 jaar later de Stichting The Circular Building om de circulaire economie een fysieke plek te geven in de vorm van een living lab met expositie faciliteiten. Daarmee werd het praatplan een doenscenario in Eindhoven op Plug-In-City, mijn favoriete plek waar ik, net als nu via dit boek de boodschap over een circulaire economie met heel veel enthousiasme uit kan dragen en partijen aan elkaar kan knopen.

Plug-In-City won eind 2017 een Award:

‘Beste Circulaire Werklocatie van Nederland’

Daar ben ik béretrots op!

Hoe kijk ik naar de circulaire economie?

Het begrip ‘circulaire economie’, vrij vertaald ‘kringloopeconomie’, is de afgelopen jaren bijna niemand meer ontgaan. Het onderwerp beschrijft de situatie waarbij we op dit moment meer grondstoffen verbruiken dan de aarde aan kan en hoe we dat kunnen veranderen. In 1987 werd hierover al flink aan de bel getrokken door de Verenigde Naties.

Met de wetenschap dat de komende decennia het aantal mensen op aarde met ongeveer 2,5 miljard zal toenemen (van 7,5 nu, naar 10 miljard, ca. 200.000 personen per dag) is het niet moeilijk om te begrijpen dat al deze mensen grondstoffen nodig hebben om te kunnen (over)leven. Vooral voor woningen, mobiliteit, infrastructuren, zorg, technologische apparaten, noem maar op. En dan hebben we het nog niet eens over water en voeding; dat zijn tenslotte de grondstoffen om te kunnen overleven.

Slechts ongeveer 10 procent van de grondstoffen die wereldwijd worden gebruikt, vindt momenteel zijn weg terug in ons leven en daarmee naar onze economie; ruim 90 procent verdwijnt dus. Dat blijkt uit het Global Circularity Report dat onlangs tijdens het World Economic Forum in Davos gepresenteerd werd. Onze Overheid, het bedrijfsleven, organisaties en steeds meer burgers hebben hun bezorgdheid kenbaar gemaakt en zijn op zoek naar een oplossing voor dit probleem. Ik zie het als een uitdaging voor de hele maatschappij om grondstoffen in een gesloten kringloop te behouden maar wel op een manier die in ons huidige en in ons toekomstige leven past. Vanaf dit punt noem ik de circulaire economie dan ook regelmatig een kringloopeconomie.

In 1987 verscheen het VN-rapport ‘Our Common Future’. De belangrijkste conclusie van het rapport was dat de grootste wereldwijde milieuproblemen het gevolg waren van de armoede in het ene deel van de wereld, en de niet-duurzame consumptie en productie in het andere deel van de wereld. Het rapport riep voor het eerst op tot duurzame ontwikkeling. Dit werd gedefinieerd als: “een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de behoeften van het heden, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien, in het gedrang te brengen”.

Er zijn diverse manieren om een circulaire economie uit te leggen en dat komt omdat verschillende mensen de circulaire economie vanuit hun eigen invalshoek beoordelen. Geen verspilling van grondstoffen, een wereld zonder afval dus, zou dat ooit gaan lukken? Hoe noodzakelijk is het economisch aspect? Ik geloof voorlopig niet in een 100% afvalloze maatschappij. Er zitten nog te veel economische belangen van derden tussen waarvan ik denk dat die moeilijk uit te schakelen zijn. Het zal dus nog enkele decennia duren voordat bijna afvalloos leven realiteit is, maar een goed begin is het halve werk en goede voorbeelden doen goed volgen; daar draag ik graag mijn steentje aan bij.

Als we eerlijk zijn is het onderwerp ‘circulair’ niet nieuw maar krijgt het steeds meer aandacht dankzij mensen die een podium krijgen om het verhaal groter uit te dragen en ons bewust te maken van de gevolgen van grondstofverspilling.

Op dit moment onderscheiden we nog 2 soorten kringlopen voor grondstoffen; een biologische materiaalkringloop en een technische materiaalkringloop. In een biologische kringloop gaat het over organische grondstoffen, zoals hout of katoen. Deze producten kunnen na hun werkzame leven worden gecomposteerd. Zo geven ze weer voeding aan nieuwe organische grondstoffen. De natuur heeft al miljoenen jaren haar eigen kringloop!

In een biologische kringloop worden grondstoffen:

•benut als voeding voor de natuur

•benut om er biogas van te maken

•gebruikt om te composteren

•gebruikt als biologische voedingsmiddelen

•benut voor andere producten en toepassingen

•hergebruikt voor een volgend leven.

Een leuk voorbeeld is het idee van de Nederlandse orchideeënkweker Ronald Koeleman die een kans zag voor een duurzaam én winstgevend nieuw product: de circulaire orchidee. Als hij de orchidee, nadat die op de vensterbank heeft gestaan, weer terugkrijgt van de consument, kan hij deze binnen een half jaar opnieuw tot bloei brengen. Dit scheelt energie en kosten én leidt tot een beter product; de orchideeën groeien namelijk groter in een tweede leven. Het Groene Brein, een verbindende schakel tussen bedrijven en wetenschappers, heeft Ronalds vraag voorgelegd aan de vakgroep Technology and Operations Management van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Met vier studenten heeft men vervolgens een voorstel gedaan voor een retoursysteem.

Het idee is om de retourzending van de uitgebloeide orchideeën via een retailer te laten verlopen, bijvoorbeeld IKEA of Albert Heijn. De consument koopt daar zijn circulaire orchidee en brengt de plant terug zodra deze is uitgebloeid. Er is ook duurzaam voordeel: de circulaire orchidee bespaart ongeveer 70 procent CO2-uitstoot.

Een technische kringloop omarmt niet-organische stoffen, zoals metaal en kunststof. Deze grondstoffen blijven circuleren als waardevolle grondstoffen voor de industrie en kunnen als product na hun werkzame leven, weer uit elkaar worden gehaald. Onderdelen kunnen bijvoorbeeld worden omgesmolten en zonder kwaliteitsverlies opnieuw worden benut in andere producten.

In een technische kringloop kunnen producten worden:

•doorgegeven van gebruiker naar gebruiker

•hersteld, middels een onderhoudsbeurt

•opgeknapt, versleten delen worden vervangen

•omgebouwd tot een ander product

•gerecycled door de materiaal-onderdelen-fabrikant.

Als het niet anders kan worden grondstoffen:

•verbrand om er energie uit te halen (o.a. huishoudelijk afval)

•naar een stortplaats gebracht (bijv. asbest)

Ook deze kringloop biedt talloze mooie voorbeelden die verder in dit boek nog ruimschoots worden uitgelicht.

Op dit moment zien we dat recycling nog niet voor alle materiaalcombinaties geschikt is, omdat het de waarde verliest tijdens het recyclingproces. Denk eens aan producten die verlijmd zijn. Die krijgen we niet meer van elkaar los. We noemen dat producten in een lineaire economie; met eenmalige levensduur en vervolgens wordt het definitief afval.

We kennen ook een ‘uitgestelde’ lineaire economie; gebaseerd op producten en materialen die na een, twee of drie keer recyclen uiteindelijk toch vernietigd worden en daarmee ook hun economische waarde verliezen. En zo zullen er meer soorten kringlopen te bedenken zijn.

Duurzaam of Circulair?

Hoe kan je het verschil aangeven tussen het begrip ‘Duurzaam’ en ‘Circulair’? Die vraag komt vaak aan de orde. In mijn beleving kan een product heel duurzaam zijn maar zeker niet circulair en andersom.

Neem als voorbeeld een zonnepaneel; het draagt bij aan het verduurzamen van onze energiebehoefte maar op welke wijze de materialen (glas - edelmetalen, etc.) na einde levensduur weer van elkaar gescheiden kunnen worden, dat moeten we nog bedenken. Laten we daar niet te lang mee wachten want over ca. 10-15 jaar komt de eerste grote berg verouderde zonnepanelen op ons af en op dat moment willen we niet de huidige discussie opnieuw aanwakkeren over het feit dat het recyclen zo ingewikkeld en duur is. Het is dus heel belangrijk dat duurzame producten zo ontworpen worden dat herstellen, demontage en remontage op onderdelenniveau standaard is ingecalculeerd. Het begrip ‘duurzaam’ kwam in 2008 in mijn leven en het begrip ‘circulair’ in 2011.

Mijn eerste duurzame expeditie, en hoe!

Het eerste International Centre for Sustainable Excellence, midden in het centrum van Eindhoven, werd de plek waar ik samen met andere bedrijven duurzame innovaties aan een breed publiek kon presenteren. Cradle to Cradle was daar het toverwoord.

In 2009 werd op de eerste verdieping van de voormalige Philips Lichttoren in Eindhoven het International Centre for Sustainable Excellence (ICSE) geopend. Het gebouw was prachtig gerenoveerd en op ruim 3700 vierkante meter vloeroppervlakte werden een enorme expositieruimte, een auditorium en ca. 50 flexwerkplekken gecreëerd. Vanuit mijn bedrijf Connex Cablemanagement was ik daar een van de eerste deelnemers. Het was tevens een spin-of vanuit de VPRO Tegenlichtuitzending ‘Afval is Voedsel’ en het boek ‘Cradle to Cradle’ dat door Anne-Marie Rakhorst, expert duurzaamheid, in het Nederlands werd vertaald met als titel Afval = Voedsel. Duurzaamheid en economie gingen samen, hand in hand.

Zelden bracht een Tegenlicht-uitzending zo veel teweeg als ‘Afval is Voedsel’. Hierin tonen de chemicus Michael Braungart en de architect William McDonough aan dat groei goed kan zijn voor mens en milieu, èn voor de ondernemer. Via innovatie kan er een duurzame consumerende en producerende samenleving ontstaan zonder schuldgevoel over het milieu. “Geen guilt-management meer”.

Tijdens een lezing van Anne-Marie Rakhorst kreeg ik een objectieve kijk op het fenomeen duurzaamheid en kwam tot de conclusie dat ikzelf eigenlijk ook tot de doelgroep van duurzame ondernemers behoorde. In het ICSE lieten ongeveer 50 bedrijven zien op welke wijze ze een aandeel konden leveren aan een duurzame wereld. Mijn bijdrage bestond uit de levering van biologisch afbreekbare kabelgoten die vanuit de plafondkabelgoot computer- en stroomkabels naar de werkplekken camoufleerden. Dat noemde ik daar ‘de kunst der kabelcamouflage’.