Jack van Weimar

PALIMPSEST

De geheime oorsprong van de islam

© 2018 Gabriel Publicaties

2de druk

ISBN: 978-90-828614-0-2

NUR: 305

Gabriel Publicaties is een imprint van een bekende Nederlandse uitgeverij.

Alle genoemde plaatsen en gebouwen in het boek bestaan echt.

De figurerende personages zijn volledig fictief,

veel van de onderliggende feiten zijn dat echter niet.

Voorwoord

Al lang voor de fatale 11e september 2001 werd het Midden-Oosten beheerst door conflicten tussen religieuze fanatici en ieder die het niet met hún lezing eens was. Landen als Iran, Libanon en Afghanistan waren in de jaren tachtig en negentig al dagelijks op de voorpagina’s van de kranten te vinden. Daarna is de inktvlek almaar groter geworden. Tegenwoordig zijn het groepen als ISIS, Al Qaida, Boko Haram en Al Shabaab die de meeste aandacht trekken, elk in hun eigen regio, elk vechtend voor hun eigen ‘gelijk’. In de afgelopen decennia zijn door deze strijd honderdduizenden doden gevallen en is er een nog veel groter aantal gewonden en wezen. Niet alleen zijn hierdoor hele landen vernietigd, op veel plaatsen kunnen zelfs complete generaties als verloren worden beschouwd. Er heeft zich een ongelofelijke menselijke tragedie voltrokken en deze gaat nog door tot op de dag van vandaag.

Vanwege mijn werk heb ik lang in het Midden-Oosten gewoond. Ik heb dan ook van dichtbij het een en ander meegemaakt. Aanslagen door ISIS en anderen vonden plaats op plekken waar ik kort daarvoor nog had gelopen en een zware autobom ontplofte een paar honderd meter van ons huis vandaan. Collega’s en kennissen die minder geluk hadden, kwamen hierbij om. Het maakt je aanvankelijk angstig en boos, daarna word je nieuwsgierig naar de drijfveren van de mensen die erachter zitten. Zo ben ik me in de afgelopen tien jaar steeds verder gaan verdiepen in de achtergronden en historie van de islam.

Ik kan mij dan ook precies herinneren wat de aanleiding is geweest voor dit boek. Op een vrijdagavond was er een feestje in het appartementencomplex waar we woonden. Onze buurman, een succesvol architect, had een grote opdracht binnengehaald. Vrienden en buren waren uitgenodigd om het te vieren. De dames zaten bijeen rond een grote tafel in de eetkamer, de mannen stonden rond een paar statafels in de woonkamer te praten. De voertaal was merendeels Engels en deels Frans, af en toe vermengd met Arabisch. Het was een gemengd gezelschap van de lokale, intellectuele elite. Er waren onder andere verschillende hoogleraren bij, een filmproducent, een gepensioneerde diplomaat en de echtgenoot van een beroemde tv-persoonlijkheid.

De discussie kwam snel terecht op de verslechterde veiligheidssituatie. De dreiging die op dat moment in deze stad voelbaar was, hield iedereen weg van de drukke winkelstraten en de chique shopping malls. Iedereen vertelde over zijn eigen strategie om geen ‘doel’ te worden van de volgende aanslag. Op de retorische vraag ‘Hoe kunnen we het stoppen?’, kwamen vooral suggesties voor ‘hard optreden’ naar voren. De één had nog radicalere ideeën over ‘hard optreden’ dan de ander. Hierop vroeg ik wat je zou kunnen doen om ‘niet te blijven dweilen, maar eens de kraan dicht te draaien’. Als antwoord op de verbaasde blikken legde ik uit dat we eens moesten kijken of we iets aan de bron van dit kwaad konden doen. Er viel een stilte.

‘Wat bedoel je precies?’

Ik was eigenlijk niet van plan om op een feestje het onderwerp ‘religie’ aan te snijden, dat wordt algemeen gezien als ‘not done’, maar er was geen weg meer terug. Na de nodige excuses en voorbehouden te hebben gemaakt dat ik als niet-moslim niet de wijsheid in pacht had, legde ik toch voorzichtig mijn gedachtegang uit.

‘Fundamentalisten maken gebruik van hun geloofsleer om rechtvaardiging te vinden voor hun daden. Maar recente wetenschappelijke ontdekkingen met betrekking tot de oorsprong van de islam zetten de basis van dit geloofsstelsel behoorlijk op losse schroeven. De implicaties ervan zijn zo serieus dat dit feitelijk de basis voor extreem fundamentalisme onderuithaalt. Er is zoveel nieuws op dit vlak, dat je er wel een boek over zou kunnen schrijven,’ zei ik ter afsluiting.

Een enkeling knikte bedenkelijk, maar de rest keek me geschrokken of zelfs zeer vijandig aan. Ik wist dat ik een grens had overschreden, want wat er in deze regio ook gebeurt in de naam van een religie, die religie zelf wordt nooit in twijfel getrokken. Dit gebrek aan discussie blokkeert iedere mogelijke verandering. De gastheer deed vlug een krampachtige poging om van onderwerp te veranderen. Maar de sfeer was overduidelijk verpest en kwam ook niet meer goed. Vijf minuten later gebaarde ik naar mijn vrouw dat het tijd was om te gaan. Ik had op dat moment al een besluit genomen en ben nog dezelfde avond begonnen met het schrijven. Dat werd ‘Palimpsest’.

Net als veel wetenschappers die kritisch zijn over de oorsprong van de islam, heb ik geen hekel aan deze religie, of welke andere godsdienst dan ook. Het is ieders vrije keuze om een godsdienst te belijden en dat is op zich een groot goed. Overigens is een kritische beschouwing over de islam geen racisme. Islam is geen ras, het is een religie en een religie is een idee, een mentale constructie. En zoals Filiz in het boek ook zegt: ‘Ieder idee moet tegen kritiek kunnen. Als het dat niet kan, is het een slecht idee.’

Helaas heb ik als schrijver moeten besluiten om anoniem te blijven. Dit is niet omdat ik de uitspraken en keuzes in dit boek niet zou kunnen of willen verdedigen, integendeel, ik doe niets liever. Maar door mij zouden mijn moslimvrienden en -collega’s, met wie ik dagelijks werk, in een lastige positie kunnen komen. Daarnaast is er natuurlijk de angst voor fanatici die iedere kritiek op hun geloof beantwoorden met geweld. We hoeven alleen maar te denken aan Theo van Gogh, de cartoonrellen in Denemarken of de gruwelijke moord op de medewerkers van Charlie Hebdo. Dit geweld onderstreept voor mij de noodzaak om dit boek uit te geven. Voor de uitgever zijn deze gewelddadige acties uit het verleden echter eveneens de reden om anoniem te willen blijven.

Ik hoop oprecht dat de discussies die dit boek mogelijk oproept niet worden misbruikt door extreem linkse of rechtse populisten. De heldin is een Turkse-Nederlander en het boek vraagt om hervorming en relativering, maar ook om verzoening en toenadering tussen religies en mensen.

De afgelopen jaren is vrijwel al mijn vrije tijd opgegaan aan de voorbereiding van dit boek. Veel dank ben ik dan ook verschuldigd aan mijn vrouw en een kleine groep mensen die mij hebben geadviseerd en geholpen om Palimpsest mogelijk te maken. Zij weten zelf precies wie ik bedoel.

Ik wens u veel leesplezier en vooral veel stof tot nadenken.

Jack

Midyat

De oude vrouw naast Filiz begon ineens zenuwachtig te worden. Het vliegtuig verminderde vaart en daalde nu merkbaar snel. Onder de vloer van de passagierscabine kreunde het mechaniek van de landingskleppen. Het oude toestel leek zich te verzetten tegen de naderende landing.

Filiz sprak een paar vriendelijke en kalmerende woorden in het Turks, maar dat leek weinig uitwerking te hebben op de vrouw naast haar. De ogen van de vrouw schoten van links naar rechts, alsof ze een uitweg uit het toestel zocht.

‘Dan niet,’ zei Filiz in het Nederlands tegen zichzelf. Ze pakte haar telefoon op en inspecteerde het display, maar de iPhone pikte nog steeds geen signaal op. Met een zucht legde ze haar telefoon in haar schoot terug en keek rond hoe iedereen zich op zijn eigen manier voorbereidde op de landing. Sommigen keken hoe het landschap steeds dichterbij kwam en probeerden herkenningspunten te ontdekken, anderen hadden een bidketting vast en prevelden gebeden waarbij ze de ogen strak gesloten hielden. De vrouw naast haar maakte intussen afstotelijke kermgeluiden.

Even later, terwijl de Boeing 737 nog over de landingsbaan uitrolde, kwamen op Filiz’ telefoon in snel tempo Facebook- en tekstberichten binnen. Meer dan veertig felicitaties schoven over het scherm en sommigen benoemden zelfs het feit dat ze vandaag 45 was geworden. Een paar grappig bedoelde opmerkingen van oud-studenten herinnerden haar eraan dat ze de lijst met Facebook-vrienden nodig eens moest verversen. Ze gaf ze snel toch maar allemaal een like, want haar ‘vrienden’ namen in elk geval de moeite een reactie achter te laten.

Bij een vriendelijk berichtje van haar ex-echtgenoot Mert aarzelde ze even. Toch gaf ze hem ook maar een like. Daarna verdween de telefoon in haar tas.

Filiz was de droge geur en de overdonderende warmte van de woestijn vergeten. Al in de deuropening van het toestel van AnadoluJet overviel de hitte haar.

Lopend over het platform naar de ontvangsthal van het vliegveldje van Mardin dacht ze na over de vele keren dat ze hier al was aangekomen. De vorige keer dat ze hier was geweest, was intussen alweer ruim een jaar geleden. Het was altijd even wennen, maar na een paar dagen had ze zich steeds prima aangepast. Je moest je schema aanpassen, actiever zijn in de vroege morgen en in de avond, rustiger rond het middaguur. Niet aan de zonzijde van de straat lopen, maar altijd de schaduw opzoeken. Net even anders dan in Nederland.

Terugkeren in Turkije leverde bij Filiz altijd een stroom van emoties en gedachten op. Gedachten over haar Turkse roots, terwijl ze opgegroeid was in het koele Nederland. Wat bepaalt eigenlijk waar je je thuis voelt? Gaat een klimaat in je genen zitten, hoeveel generaties duurt zoiets? Hoeveel generaties moet een familie ergens wonen om het je ‘thuisland’ te noemen? Deze vragen speelden de laatste jaren steeds vaker in haar hoofd.

De bagagehal was net zo heet als het betonnen platform buiten. Blijkbaar was hier de behoefte aan airconditioning niet zo zeer aanwezig. In Nederland zou in elk geval iedereen klagen bij deze warmte. Het blijft het favoriete onderwerp in Nederland: praten over de kou, of klagen over de hitte, of de regen of de droogte en hoe slecht dat allemaal is voor de tuin. Wellicht is klagen over het weer hét kenmerk voor een volk dat niets te klagen heeft: een projectie van een niet bestaand ongenoegen, een gemeenschappelijke code voor ‘wat hebben we het goed hier’, dacht Filiz terwijl ze op haar bagage wachtte.

Met een schok kwam de bagageband ineens in beweging en de eerste koffer verscheen door het rubberen sliertengordijn.

Alles zat eigenlijk mee vandaag. De aansluiting van haar vlucht in Istanbul, waar ze met opzet twee uur voor had uitgetrokken, was precies voldoende geweest en nu haar gele koffer ook nog op de bagageband verscheen had ze het gevoel ineens dieper en vrijer te kunnen ademen. Filiz had de hele tijd voorafgaand aan deze reis een gevoel gehad dat er iets mis zou gaan, een onverklaarbare spanning. Terwijl de reis intussen een jaarlijkse routine was geworden. De koffer zag er gelukkig redelijk onbeschadigd uit, dus haar apparatuur zou het ook wel hebben overleefd.

Ook de huurauto die ze via het internet had gereserveerd, bleek keurig klaar te staan. De universiteit stond geen huurauto meer toe bij dit soort reizen: nieuw beleid was dat van het lokale openbaar vervoer gebruik zou worden gemaakt. Weer zo’n maatregel om kosten te besparen, waarbij als rechtvaardiging met het milieuargument werd geschermd. Filiz liep te lang mee in de organisatie om deze simpele argumentaties te geloven. Natuurlijk moet je voorzichtig omspringen met het milieu en met belastinggeld, maar de bureaucraten in Leiden dachten enkel op een Nederlandse schaal, waar je met een openbaar vervoer-website precies het aantal stappen tot een bushalte kunt laten uitrekenen en de bus er ook staat als je op het voorgeschreven tijdstip aankomt. Probeer dat maar eens in Zuid-Turkije. Met Filiz’ reisplan zou het dagen extra kosten om de route af te leggen, in stampvolle dolmuş-busjes zonder airco. Daarom huurde ze een auto op haar eigen kosten.

Het was een witte Peugeot 301. Natuurlijk een witte, want dat is Turkse chique. Deze auto’s, met een ouderwetse kofferbak, zag je nooit in Nederland, maar in andere delen van de wereld kwam je altijd andere modellen tegen. Het zou haar jarenlange ervaring als onderzoeker wel zijn dat dit soort zaken haar opvielen, want eigenlijk had ze niet echt belangstelling voor auto’s.

De medewerker van het verhuurbedrijf hielp haar de koffer in de achterbak te tillen. Daarna legde hij in rap Turks nog wat bijzonderheden over de auto en het contract uit.

‘Tamam1?’ Alles duidelijk?’

Filiz zette haar handtekening en met een ‘Evet, teşekkür ederim2’ nam ze de sleutel over, stapte in en schoof de stoel een eind naar voren en stelde de spiegels af. Ze deed haar hakschoenen uit en probeerde de pedalen te bereiken.

‘Yep. Gelukkig, geen probleem’, zei ze hardop tegen zichzelf. Met haar lengte van één meter tweeënvijftig had ze soms grote moeite de pedalen in vreemde auto’s te bedienen.

Vanaf het vliegveld liep een zeer verzorgde weg naar de stad Mardin. Twee rijstroken per rijrichting en een verhoogde afscheiding tussen de wegen vol met bloeiende plantjes. Zelfs overdag werd er nog gesproeid om de bloemetjes in leven te houden in de brandende zon. Dit was allemaal overduidelijk bedoeld om indruk te maken op de bezoekers van de regio. Deze façade was echter niet lang vol te houden, dacht Filiz en moest glimlachen toen ze na tien minuten de stad binnenreed.

Niet te missen, hier begint het Midden-Oosten, dacht Filiz.

Het straatbeeld had inderdaad niets met het Turkije van Istanbul of Ankara van doen. Het was er stoffig, met veel armoedige gevels met gebroken ramen, karren met paardjes of ezels en erg veel lopende mensen op straat. Filiz manoeuvreerde haar auto tussen de onverschillige medeweggebruikers door. Behoedzaam slingerend baande ze zich een weg tussen handkarren, brommers en straatverkopers door, over wat de hoofdweg door de stad moest voorstellen.

Na een paar kilometer kwam er plotseling een einde aan de bebouwing en even abrupt was ook de drukte verdwenen. Ineens waren er geen brommers of overstekende ouderen meer op de weg. Vanaf dat punt liep de D-380 eerst flink naar beneden om vervolgens weer slingerend te klimmen. De omgeving liet zich lastig beschrijven: voornamelijk waren het afgeronde okerkleurige heuvels met weinig begroeiing. Filiz moest altijd aan karamel denken als ze door deze omgeving reed. Ze had eens karamel-fudge gemaakt zien worden en deze omgeving zou zo met een grote schepspaan omgeroerd kunnen worden tot een enorme fudge.

Er was vrijwel niemand op deze weg. Terwijl de Peugeot daalde en klom en zo de slingerende weg volgde, dwaalden Filiz’ gedachten af naar haar ouderlijk huis. Eigenlijk was ze Turkse, geboren in het oosten van dat land. Haar vader was in de jaren zestig met één van de eerste groepen gastarbeiders naar Nederland gekomen, om te werken in de toen nog bloeiende textielfabrieken van Twente. Eens in de twee jaar kwam hij met de trein en bus naar huis terug. Bij een van die vakanties trouwde hij met zijn oude buurmeisje en een klein jaar later was Filiz geboren.

Toen Filiz twee werd, was ze met haar moeder naar Enschede gekomen. Haar vader had een eenvoudig huisje in Glanerbrug gevonden waar het gezin ging wonen. Filiz kon zich niets meer van haar eerste jaren in Turkije herinneren. Twente, Enschede, maar vooral Glanerbrug was de omgeving waar ze opgroeide en dat voelde als haar ‘thuis’. Haar jeugd was in haar herinnering één aaneenschakeling van spelen, krijttekeningen maken op straat, met een bal stoepranden, belletje drukken en verstoppertje spelen tussen de geparkeerde auto’s. En natuurlijk geheimen delen en vaak te laat thuis komen. Maar het belangrijkste in haar jeugd was Ayfer. Filiz had geen herinneringen aan een tijd voordat ze haar vriendin Ayfer kende: ze was er eigenlijk altijd geweest. De familie van Ayfer was een jaar eerder dan Filiz naar Nederland gekomen en ze woonden schuin tegenover hen. De meisjes waren even oud en hoewel de ouders eigenlijk nooit met elkaar omgingen, waren de meisjes altijd bij elkaar.

De ouders van Ayfer waren Syrisch orthodox en waren vanuit het zuiden van Turkije gevlucht voor het geweld van het Turkse leger dat toen een strijd voerde tegen de Koerden. De taal die ze thuis spraken was Syriac, ofwel Aramees. ‘De taal die Jezus ook sprak,’ zei Ayfer dan vaak, veel vaker dan Filiz nodig vond.

Spelenderwijs leerde Filiz ook Aramees, terwijl Ayfer vloeiend Turks leerde spreken. Samen gingen ze naar de lagere school in Glanerbrug en daarna naar het lyceum in Enschede. Filiz glimlachte bij de gedachte hoe zenuwachtig ze beiden waren toen ze voor het eerst op de fiets naar het lyceum reden. Alles deden ze samen, nooit was één van hun ouders erbij om ze weg te brengen of op te halen. Wellicht ben ik daarom nu zo zelfstandig, dacht ze.

Ze moest even remmen omdat twee vrachtwagens de weg blokkeerden. De chauffeurs waren midden op de weg met elkaar aan het praten. Na een paar tellen wachten achter de trucks drukte ze toch maar eens hard op de claxon. De chauffeur die in haar richting keek, maakte een boos gebaar met zijn vuist, maar toch stopten ze hun gesprek, startten hun wagens en trokken langzaam op. Filiz manoeuvreerde er handig tussendoor.

In de loop van de tijd, ergens halverwege het lyceum, was Ayfer langzaam van haar weggedreven. Niet met een grote ruzie, maar hun belangstelling begon steeds meer uiteen te lopen. Vooral als het om jongens ging. Ayfer vond bepaalde jongens erg leuk, waar Filiz helemaal niets in zag. Zelf hield ze van ‘spannende’ jongens, jongens die iets te vertellen hadden en met wie je wat kon beleven.

Filiz begreep de voorkeuren van haar vriendin steeds minder.

‘Zie je dan niet dat hij doodsaai is! Als hij stopt met ademhalen, zie je niet eens het verschil,’ had Filiz over één van Ayfers vriendjes gezegd. Daarop had Ayfer een week lang niet met haar gesproken.

Toen Ayfer in de lente van hun eindexamenjaar met één van die doodsaaie jongens serieuze verkering kreeg, kwam hun tijd als onafscheidelijke vriendinnen bijna geruisloos ten einde.

Het landschap bleef hetzelfde: kale karamelheuvels, waar het zwarte asfaltlint doorheen slingerde. Soms zag ze een herder met een paar schapen, of een jongetje met een stok dat gehurkt zat op te passen bij een enkele koe. Een paar keer liep er een zwerfhond langs de weg. Filiz zocht al rijdend een werkende radiozender. Op de middengolf vond ze een zender met traditionele Turkse liederen. Heerlijk, ze begon zich al weer een beetje Turks te voelen.

Filiz wist maar al te goed dat ze haar huidige baan aan de universiteit van Leiden te danken had aan haar vriendschap met Ayfer. Vanuit Enschede was ze naar Groningen gegaan om de talen en culturen van het Nabije en Midden-Oosten te studeren. Daar had ze zich gespecialiseerd in de Semitische talen. Ze beheerste nu het Hebreeuws en het Aramees. Het Aramees ging haar vreselijk gemakkelijk af. Ze had de universitair docent indertijd erg verrast door in rap Aramees vragen te stellen tijdens het college. Dan maak je wel indruk, als eerstejaars.

Ineens was er weer bebouwing aan beide zijden van de weg. Ze reed geleidelijk Midyat binnen. Op het eerste gezicht zag het er nog stoffiger en onaanzienlijker uit dan Mardin, maar als je in de oude kern kwam, dan viel er wel degelijk een zekere charme te ontdekken. Het centrum bestond uit een wirwar van kleine straatjes die ingeklemd werden door blokvormige huizen, allemaal met een plat dak en in dezelfde okergrijze kleur als de rest van de omgeving. Het enige wat aan deze kubistische legoconstructie ontsteeg, was hier en daar een minaret.

Filiz wist waar ze moest zijn en reed door naar de noordkant van het stadje, want daar lag hotel Kasrı Nehroz, haar verblijfplaats voor deze reis.

‘Merhaba, hoşgeldiniz3,’ groette het meisje van de receptie haar plichtmatig. Filiz antwoordde haar in correct Turks.

Het hotel was vroeger een ‘han’ geweest, een beveiligde herberg, zonder ramen aan de buitenkant, maar open naar de binnenzijde. In de afgelopen jaren was het prachtig opgeknapt en elke keer wanneer ze hier kwam, was het weer mooier geworden. Ze had de sleutel gekregen van kamer 12 en zette haar koffer neer in de witgepleisterde hotelkamer. Het rook er fris en de airconditioning werkte prima. De kunst aan de wanden was origineel en de kleine kunstwerkjes in de verlichte nisjes waren met smaak gekozen en zeker geen goedkope massaproducten. Een uitnodigend tweepersoonsbed stond midden in de kamer met een kleurrijke, lichte sprei erop.

Filiz pakte haar koffer uit, haalde een professioneel foedraal met fotoapparatuur uit de koffer, zette dit op de grond en hing haar kleren in de kast. Daarna trok ze haar eigen kleren uit en gooide deze over de stoel. Bij de wastafel friste ze zich op, stak haar haar op en trok een kort zwart jurkje aan. En open zomerschoenen met hakken. Ze liep altijd op hakken. Het feit dat ze vrij klein was, speelde hierbij zeker een rol. Zelfs als ze thuis was, liep ze nog op schoenen met hakken van minstens vijf centimeter. Ze kon niet anders. Als ze eens een dag op platte schoenen liep, zoals laatst met een sportdag van de faculteit, deden haar achillespezen dagenlang pijn.

Over een kwartier zou de duisternis invallen, dus als ze nog een rondje om het hotel wilde maken, moest ze snel zijn. Filiz wist precies waar ze heen wilde. Een paar straatjes verderop was een verzameling winkeltjes, waarvan eentje die de lokale wijn verkocht. Haar favoriete wijn was de rode, ongefilterde volle wijn die nog in aardewerkvaten in de grond fermenteerde.

‘Je bent ook nog jarig vandaag,’ zei ze tegen zichzelf. ‘Dus een flesje wijn mag zeker.’

Het was maar een kleine tweehonderd meter lopen, maar zelfs op dat kleine stukje had Filiz al het gevoel dat de sfeer in de straatjes anders was dan een jaar geleden. De blikken waarmee men haar aankeek, het niet beantwoorden van haar groet… Wat was hier aan de hand?

Balancerend over de ongelijke keien en de gaten in de weg vermijdend, kwam ze bij haar wijnwinkeltje aan. Het winkeltje was dichtgeplakt met posters en er lag allemaal roestige rotzooi voor de deur.

Op een muurtje een paar meter verderop zat een stel jongens. Filiz besteedde er geen aandacht aan. Voordat ze zich realiseerde wat voor een groepje dit was, werd ze bruut aangesproken door een van de tieners. ‘Wat doe jij hier? Je hoort hier niet thuis, ga weg!’

Ze negeerde de toon en vroeg: ‘Weten jullie waar deze winkel naartoe is verhuisd?’

Nu sprong een van de jongens van het muurtje en zei: ‘De zaak is dicht, want ze verkochten spul van de duivel! Haram4!’

‘Echte moslims drinken niet en vrouwen kleden zich hier gepast. Bedek je, jij hoer! Hoer!’

‘Ahmet, houd je in, je ziet toch dat ze een yabanci5 is!’ zei een andere jongen.

‘Niks mee te maken, alleen een hoer loopt er zo bij. En de regels die voor ons gelden, gelden ook voor ieder die hier in de buurt komt. Pak een stok en sla haar op haar benen!’

Filiz was te verbaasd om te reageren. Ze stond bewegingsloos te kijken naar de jongens en de scène die ze maakten.

‘Loop met me mee,’ zei een vrouwenstem achter haar.

Filiz draaide zich om en zag een zwartgesluierde vrouw staan. ‘Kom,’ zei ze nog een keer kortaf.

Filiz volgde haar en ze gingen twee huizen verderop snel de voordeur binnen. De jongens waren intussen allemaal opgestaan en begonnen hun richting op te lopen. Sommigen hadden lange dunne stokken in de hand. De vrouw sloot de deur achter Filiz met een grote, houten grendel. Voor de deur riepen de jongens nog wat en ze duwden en schopten tegen de deur, maar de deur zat stevig dicht.

‘Je bent hier veilig,’ zei de vrouw en ze deed haar sluier af. ‘Ik ben Fatma. Welkom in mijn huis.’

‘Wat... Wat.. was dit ineens? Dit heb ik hier nog nooit meegemaakt,’ zei Filiz, nog duidelijk geschrokken. ‘Ik tril helemaal.’

‘Dit is het vergif van de Salafisten, van ISIS, of hoe ze heten,’ zei Fatma. ‘Het is de laatste maanden steeds erger geworden. Allerlei types hangen hier rond, ze vallen iedereen lastig die zich in hun ogen on-islamitisch gedraagt en als je kritiek op ze hebt, keren ze zich massaal tegen je.’ Ze zuchtte. ‘Je spreekt Turks, maar je bent een yabanci, hoe komt dat, hoe kom je hier?’

Fatma maakte met een handgebaar duidelijk dat ze moest gaan zitten. ‘Ik ben hier in Turkije geboren, in Malatya, maar mijn vader vond werk in Nederland, daar ben ik opgegroeid. Vandaar.’

Filiz had altijd het gevoel dat ze zich moest verontschuldigen omdat ze buiten Turkije was opgegroeid. Het voelde steeds als een vorm van verraad tegen de Turken die in Turkije waren gebleven.

‘Je ouders hadden groot gelijk, hoor. Het was hier al nooit veel bijzonders, maar het wordt door dit soort tuig alleen nog maar erger! Het is mijn eigen Turkije niet meer,’ zei Fatma met oprechte zorg in haar stem. ‘Er loopt hier ook van allerlei buitenlands geteisem rond: Arabieren, Tsjetsjenen, Afghanen, Marokkanen en Britten. Maar ook onze eigen Turkse broeders herken ik niet meer. En onze mannen hier doen er niets tegen. Het lijkt wel of ze allemaal onder de drugs zitten. Apathisch zijn ze!’ Bij elk woord maakte Fatma handgebaren die onderstreepten wat ze bedoelde. Ze was overduidelijk erg emotioneel. ‘Zelfs met mijn eigen man kan ik er niet over praten. Geen van de mannen luistert. Ze lopen allemaal achter elkaar een fuik in en wij vrouwen kunnen roepen wat we willen, maar ze lopen door. Vergif is het, echt geestelijk vergif!’

Filiz twijfelde hoe ze hierop moest reageren. ‘En de regering dan, wat doet de Turkse regering hiertegen?’ probeerde Filiz.

‘Mwah.’ Fatma maakte een minachtend gebaar. ‘Die doet helemaal niets! Ze kúnnen niets doen, want een groot gedeelte van de Turken steunt dit soort bewegingen. En het zijn allemaal Soennitische broeders, hè? ‘Die principes van ISIS zijn op zich prima, alleen hun methodes zijn wat cru…’: dat heb ik letterlijk een Turkse regeringsfunctionaris laatst op tv horen zeggen. Het gaat echt verkeerd hier...’ Ze keek Filiz strak aan. ‘Echt!’

Fatma leek oprecht bang toen ze deze laatste zin zei.

‘Dank je, lieve Fatma, je hebt me gered. Ik hoop zo dat je er geen problemen door krijgt. Ik ben vaak hier in Midyat geweest. Vroeger kon je zelfs midden in de nacht met een minirok over straat gaan, toen was je gewoon veilig en nu dit!’ Het klonk een beetje onbeholpen.

‘Ik denk dat je het kleine buurtwinkeltje zocht?’

Filiz knikte en keek haar vragend aan.

‘De eigenaar is naar Istanbul vertrokken, na alle bedreigingen. Ze hebben zijn hele winkel vernield. Hij zat hier al meer dan veertig jaar en daarvoor zijn vader...’

‘Vreselijk!’ was het enige wat Filiz kon uitbrengen. ‘Zoiets heb ik in mijn eigen Turkije nog nooit meegemaakt.’

‘Tsja, welk Turkije bedoel je? Het is zeker het oude Turkije niet meer. We hebben er hier het laatste jaar een beetje aan kunnen wennen, maar het blijft afschuwelijk. En ik weet ook niet hoe dit zal eindigen. Ik denk er steeds vaker over om te vertrekken, maar dat is dan weer een overwinning voor die idioten. Ik vraag me steeds af of dit het dieptepunt is, of dat het misschien het begin is van nog veel meer ellende. Je weet het gewoon niet, hè?’ Ze zweeg even. ‘En ik heb ook helemaal geen plek om naartoe te gaan,’ voegde ze er zacht aan toe. Toen herpakte ze zich. ‘Ik maak even thee. Mijn man komt zo thuis. Ik heb wel een stel doeken voor je, die wikkel je dan om je hoofd en schouders en om je knieën en dan loopt mijn man wel even met je mee, via het straatje aan de achterkant naar het hotel. Je kwam vast vanuit het Kasrı Nehroz Hotel, niet?’

Filiz knikte.

Ze dronken samen thee. Een half uur later kwam de man van Fatma inderdaad thuis. Filiz wikkelde zich in de doeken die Fatma aanreikte en liep daarna samen met de man naar het hotel. Hij liep voor haar uit en zei de hele weg niets tegen haar. Filiz deed de doeken af bij de deur van het hotel. Ze gaf ze terug aan de man, zei een paar dankwoorden en stak haar hand uit. Maar hij nam haar uitgestoken hand niet aan, pakte de doeken aan, mompelde wat, draaide zich om en liep terug de nacht in.

Tegen negenen realiseerde Filiz zich op haar hotelkamer dat ze nog iets moest eten. Ze friste zich opnieuw even snel op en ging naar het dakterras. Het terras was sfeervol verlicht met fakkels en er klonk een zacht geroezemoes van alle gasten die aan het dineren waren. Uit verborgen luidsprekertjes klonk beschaafde muziek, die je alleen kon horen als je stil luisterde.

Als Filiz over een terras wandelde, dan keken alle mannen, altijd. Ze zag er dan ook fantastisch uit. Ze had lang, ravenzwart haar, donkere ogen, een klein neusje en een prachtig slank figuurtje. In Nederland vroegen ze haar vaak of ze Indonesisch was.

In haar little black dress met elegante heels liep ze naar de achterste van twee vrije tafeltjes. Ze nam plaats op de stoel waar ze overzicht had over het hele dakterras. Aan de andere tafeltjes zaten voornamelijk stellen, er was één grotere groep van zakentypes en aan de tafel naast haar zat een man alleen.

Zonder de kaart te raadplegen, bestelde Filiz een paar mezzes als voorgerecht en een Iskender kebab als hoofdgerecht. En een glas rode wijn.

‘Het spijt me, maar dat hebben we niet meer,’ zei de ober. ‘De vergunning is niet vernieuwd.’

Ze keek de man verbaasd aan en zuchtte even. ‘O, nou, doe dan maar een versgeperste sinaasappelsap, als dat er wel is.’

De ober knikte, forceerde een glimlach en liep naar de keuken.

‘Het wordt steeds vervelender hier,’ zei ze in het Turks, iets te hard, voor zich uit.

De man aan het tafeltje naast haar hoorde het en keek verstoord op. Filiz zag het en met haar ervaring van eerder die avond, begreep ze ineens dat het land echt aan het veranderen was. En niet in een goede richting, dat was duidelijk. Ze nam zich voor voorzichtiger te zijn.

(1) Begrepen?

(2) Zeker, veel dank

(3) Hallo, van harte welkom!

(4) Taboe, volgens de koran

(5) Buitenlander

Genève

Op datzelfde moment, maar drieduizend kilometer verderop, in het chique InterContinental Hotel in Genève, maakte Shelley Rubin zich op voor het diner. Ze maakte deel uit van de Amerikaanse onderhandelingsdelegatie die besprekingen voerde met Iran over het Iraanse kernprogramma. De onderhandelingen duurden al jaren en waren erg complex. Het Westen, de soennitische buurlanden en niet in de laatste plaats Israël, waren vreselijk benauwd voor een nucleair Iran. Maar Iran hield vast aan haar argument dat iedereen wel tolereerde dat Israël kernwapens had en daarom Iran dit niet kon worden ontzegd.

Shelley probeerde zich bij de onderhandelingen steeds in te leven in de motivatie van de Iraanse onderhandelaars. Ze begreep de Iraanse positie voor een deel, maar snapte niets van de rigide opstelling van de Ayatollahs die vanuit Iran de besprekingen beïnvloedden. Telkens als ze constructief een paar stappen verder waren gekomen en het resultaat met het thuisfront werd besproken, kwam uit Qom, het religieuze centrum van Iran, als opbeurende reactie: ‘Neen!’

Soms leek het wel of ze bewust aanstuurden op de verslechtering van de positie van de bevolking.

‘Of…’ dacht ze eens met afgrijzen. ‘Het lijkt soms wel op of ze bewust op een nucleair conflict in de regio aansturen… De apocalyps over jezelf uitroepen om één of andere oude tekst in vervulling te doen gaan. Dit ten koste van miljoenen levens.’

Ze probeerde deze gedachte te verbannen als een niet-bestaande optie en zocht vervolgens met de andere onderhandelaars maar weer naar een nieuwe invalshoek in de zoveelste poging om de besprekingen vlot te trekken.

Shelley, net vijftig, was afkomstig uit een joods gezin. Ze was een beetje ‘op gewicht’, maar ze weigerde categorisch aan allerlei diëten mee te doen. Haar ingebakken hekel aan beweging en sporten en haar voorliefde voor lekker eten, dat vaak toevallig net niet caloriearm was, brak haar vooral de laatste jaren steeds meer op. Shelley was nooit getrouwd. Eigenlijk, zo verklaarde ze het soms, ben ik gewoon getrouwd met mijn werk, zoals nonnen vroeger zich geheel wijdden aan Jezus. Niet dat ze geen man of partner zou willen hebben, maar het was er eenvoudigweg nooit van gekomen. Regelmatig vroeg ze zich af waar ze in het verleden een andere beslissing had kunnen nemen, maar dan bleef ze zichzelf steeds het antwoord schuldig.

Ze had de titel ‘ambassadeur’ en dat gaf haar rang binnen het ministerie aan. Deze titel vond ze zelf altijd eigenlijk iets te veel eer, want zij had maar één plaatsing buiten de VS gehad, waarbij ze maar korte tijd ambassadeur was. Dat was op de Amerikaanse ambassade in Damascus. Ze was hier geplaatst als ‘tweede man’, maar op een dag werd haar baas, de Amerikaanse ambassadeur, dood in zijn bed gevonden. Shelley werd vervolgens automatisch de ‘acting Ambassador’.

Overigens was nooit helemaal duidelijk geworden wat er met de Amerikaanse ambassadeur in Syrië aan de hand was. Hij was tot de avond ervoor in erg goede gezondheid, een sportieve levenslustige man van een jaar of vijftig en de volgende ochtend was hij zomaar dood. De Syrische politie werd gewaarschuwd en deze startte een onderzoek. Het lijk werd onmiddellijk afgevoerd naar een mortuarium. Voordat de Amerikanen konden ingrijpen, had de politie de hele slaapkamer van de ambassadeur met een reinigingsmiddel behandeld. Ze zeiden dat ze op die manier naar sporen zochten, maar dat ze die helaas niet hadden aangetroffen. Terwijl deze ophef plaatsvond in de residentie van de ambassadeur, verrichtten een paar Syrische artsen sectie in het gerechtelijk mortuarium. Later bleek dat ze hierbij alle vitale organen hadden verwijderd, zijn bloed hadden vervangen door een conserveermiddel en het lichaam zo hadden gebalsemd. Bij aankomst van het lichaam in de VS, ruim een week later, was het onmogelijk geweest om nog een doodsoorzaak vast te stellen.

Shelley had het zich erg aangetrokken dat dit allemaal onder haar verantwoordelijkheid was gebeurd, maar de Secretary of State, haar toenmalig baas, had haar gerustgesteld: uit bronnen bleek dat dit in opdracht van de Syrische top was gedaan en dat zij, of haar ambassadeteam, dit nooit hadden kunnen tegenhouden. Het bleef wel aan haar knagen en dit had haar gevormd voor haar verdere carrière. Nooit nam ze meer iets aan als vanzelfsprekend, maar dacht bij iedere situatie waarmee ze later werd geconfronteerd: wat kan de achterliggende motivatie zijn?

Deze avond was Shelley in het InterContinental Hotel toevallig aan hetzelfde tafeltje terechtgekomen als de Secretary of State John Kelsey. Het gesprek van John en Shelley was plezierig op gang gekomen en was geleidelijk via neutrale onderwerpen als ‘familie’ en ‘reizen’ op haar vakantieplannen uitgekomen. Shelley was van plan geweest met haar zus naar Indonesië te gaan, maar het reisadvies van het State Departement voor Indonesië was vorige week veranderd in negatief. Dit was besloten in verband met de toenemende dreiging van extremistisch islamitisch geweld. Aan Amerikanen werd daarom aangeraden uitsluitend bij uiterste noodzaak nog naar Indonesië te gaan.

‘Ik heb mijn zus nog niet kunnen spreken over een alternatief plan, maar het is echt vreselijk jammer. Wij hadden zo graag dat land willen zien.’

John Kelsey had zitten luisteren, kneep zijn lippen samen en schudde zijn hoofd. ‘Het wordt steeds lastiger om mooie landen te vinden die ook nog veilig zijn. Ondanks onze inspanningen lijkt dit extremisme zich als een olievlek te verspreiden. Of misschien wel dankzij onze inspanningen,’ mompelde hij er achteraan. ‘Maar wat doe je eraan? Is het ongelijkheid of armoede dat mensen tot extremisme drijft?’

Shelley antwoordde, niet erg diplomatiek: ‘Ik denk dat het de islam is, het is de religie zelf die een bepalende rol speelt, sir.’ Ze schrok er zelf een beetje van, want ineens was het gesprek op het onderwerp ‘islam’ uitgedraaid. Religie is een extreem gevoelig onderwerp in de Amerikaanse samenleving en je kritisch uitlaten over religie is simply not done.

Kelsey reageerde door zijn wenkbrauwen op te trekken en zijn hoofd schuin te houden. ‘Denk je? Vertel me eens waarom je dit denkt?’

‘Sir, we strijden nu al meer dan tien jaar tegen Al-Qaida en de Taliban en in de loop van de tijd zijn daar Al-Shabaab, Boko Haram en nog meer van dit soort bewegingen bijgekomen. En nu lijkt de nadruk te liggen op de strijd tegen ISIS.’

Kelsey knikte langzaam, maar het was hem niet duidelijk waar ze naartoe wilde.

‘Ik heb het idee dat het dweilen is met de kraan open. U suggereerde al dat mogelijk economische of sociale achterstelling de drijfveer is. Maar het waren gekwalificeerde artsen die zichzelf in het World Trade Center vlogen en een Britse computerexpert onthoofdde mensen in Syrië. Het heeft er alle schijn van dat dit gedrag niet voortkomt uit een gebrek aan kansen of respect dat ze zouden ervaren in de westerse samenleving. Het is wel een verzet, maar voornamelijk uit een religieuze motivatie. ISIS en Al Qaida zeggen het zelf, waarom zouden wij dat dan weerleggen?’

John Kelsey keek haar zwijgend aan.

‘Ik heb veel gelezen over dit onderwerp en kan niet anders dan tot de conclusie komen dat het de heilige boeken de Koran en de Hadith zijn, die niet alleen de inspiratie vormen, maar zelfs duidelijk voorschrijven wat een moslim moet doen.’ Shelley merkte dat ze steeds gehaaster begon te praten. Ze keek snel even rond voordat ze verderging. Niemand lette op hen. ‘Een groep als ISIS doet precies wat staat voorgeschreven. De Koran en de heilige geschriften uit eerste eeuwen van de islam zijn geschreven voor soldaten die het Arabische rijk moesten uitbreiden en verdedigen. Ze staan bol van de gruwelijke slachtpartijen en uitgebreide instructies hoe de buit te verdelen en wat met vrouwen en vee te doen. Of wat te doen met ongelovigen en overwonnen mannen. En dat is precies wat we nu in Afghanistan, Syrië, Irak en Libië zien.’ Ze sloot af zonder op te kijken: ‘We zouden daarom iets aan de brón moeten doen…’

‘Ho,’ zei Kelsey. ‘Als je zo redeneert: in het Oude Testament staan ook gruwelijke zaken! Waarom vermoorden wij niet iemand die hout verzamelt op de sabbat? Dat staat echt voorgeschreven, hoor!’ John Kelsey keek haar uitdagend aan.

‘Ik denk dat we dat aan De Verlichting te danken hebben, sir, waarbij het inschakelen van ‘de rede’ in de plaats kwam van het ‘strikt en blind volgen van een religie’.’ Shelley stopte even en maakte haar betoog af: ‘We kunnen overal waar deze gruwelijke bewegingen hun slachtingen aanrichten proberen in te grijpen met ons leger en dat hebben we ook vaak gedaan. Maar dat heeft vaak het effect van gaten afplakken op een waterbed, terwijl je er met naaldhakken opstaat: je maakt grotere schade dan je repareert.’ Shelley maakte deze opmerking zonder dat ze doorhad dat haar tafelgenoot haar met een heel vreemde blik bekeek. Zij ging geconcentreerd verder. ‘Als we structureel iets willen doen, dan zouden we energie moeten steken in een verlichting of hervorming binnen de islam. Een weg openen voor een rationele benadering, die de vastgeroeste dogma’s overstijgt.’

John Kelsey keek nu in gedachten naar zijn bord met eten en ondersteunde zijn kin met zijn hand.

Het leek Shelley eindeloos te duren voor hij reageerde. Ze kreeg het benauwde gevoel dat ze haar hand had overspeeld en wellicht binnenkort naar een andere baan moest uitzien.

‘Hm, hoe had je dat gedacht?’ antwoordde hij eindelijk. Hij keek haar ineens recht in de ogen. Shelley haalde adem. ‘Sinds De Verlichting, of tenminste, het tijdperk dat in ons deel van de wereld De Verlichting heet, is er kritisch naar de christelijke oorsprong gekeken. Rede kwam voor dogma. Duitse geleerden hebben wat later, in de negentiende eeuw, in hun studeerkamers het Oude en Nieuwe Testament genadeloos zorgvuldig ontleed en de oorsprong van veel teksten kunnen herleiden, kunnen vaststellen waar de bronnen lagen, waar wijzigingen waren aangebracht. Ze constateerden tegenstrijdigheden en onwaarheden. Ze vonden oudere bronnen, zoals het Gilgamesh epos, een Babylonisch verhaal waarin duizend jaar voor het ontstaan van het Oude Testament het verhaal van Noach en de Zondvloed in detail wordt beschreven. Dergelijke conclusies zijn eerst heel onaangenaam en ongemakkelijk, zeker voor iedereen die deze geschriften als het onvervalste woord van God beschouwt. Maar op den duur werkt het relativerend. De christelijke wereld heeft ontdekt dat veel van de waarden van de godsdienst niet zitten in het letterlijke gebod, maar in de positieve boodschap,’ besloot Shelley haar monoloog met een glimlach.

‘En jij denkt dat de islamitische wereld ook door een dergelijk proces heen moet?’

‘Ik zie geen andere keuze, sir. Als we niet eeuwig willen blijven dweilen, lijkt me de enige weg om die kraan een flink eind dicht te draaien.’

John Kelsey keek Shelley aan. ‘En jij wilt nu voorstellen dat wij zoiets organiseren, met Duitse geleerden en dergelijke, om de Koran helemaal te ontleden, of opgravingen te doen? Of was je idee dit te stimuleren van binnenuit de religie? Heb je nagedacht hoe onze vrienden in Saoedi-Arabië hierover denken, vooral als het door ons wordt geleid?’ Hij pauzeerde even. ‘Maar je hebt wel een goed punt. Ik vraag me ook af of wij het ons, als wereld, kunnen permitteren om het niet te doen. We worden hier in Genève dagelijks geconfronteerd met de risico’s die we lopen als we niets zouden doen. Ik zal er even goed over nadenken. Misschien heb je na deze onderhandelingen wel ineens een aardig project...’

Tell Hamis

Een groep Turkse jongens zat op vuile matrassen in een bijna gesloopt huis in het Syrische dorpje Tell Hamis. Ze waren tussen de 20 en 25 jaar. Ze probeerden allemaal krampachtig een baardje te laten groeien, maar dat was overduidelijk niet iedereen gegeven. Op dat moment waren ze twee weken in Syrië en de belangrijkste indruk van die tijd was direct aan hun lichaamshouding af te lezen: dodelijke verveling.

Peri was met zijn 25 jaar één van de ouderen en, voor zover hij de anderen kende, de hoogst opgeleide. Hij was een normaal gebouwde jongeman uit Adiyaman, een overwegend Koerdische provincie in het zuidoosten van Turkije, waar de islamitische broederschappen al heel lang de scepter zwaaien. Peri had ouderenverzorging gestudeerd aan de universiteit van Adiyaman, maar hij deed deze studie helemaal niet ‘met zijn hart’ en werd vorig jaar na het zakken voor drie tentamens weggestuurd van de opleiding. Om de schande te voorkomen en de druk van zijn ouders te ontlopen, vertrok hij naar zijn oom, die in Istanbul woonde. Via zijn oom kreeg hij daar een baantje als koerier. Het klonk prima: een baantje met veel vrijheid en een brommer om mee door de stad te scheuren. Het leek zoveel beter dan elke dag bejaarden verzorgen.

Hij maakte lange dagen, vaak gevuld met alleen maar rondhangen, wachtend op werk. Peri werd betaald per bestelling, vaak maar een paar lira voor een vracht. In de avonduren verdiende hij ook nog iets bij door te werken in een bakkerij. Boven de bakkerij was een gebedsruimte, waar mannen samenkwamen die zeer serieus met hun religie bezig waren. In deze gebedsruimte ontmoette Peri op een avond Osman Fidan. Peri sprak hem altijd aan met zijn voornaam, gevolgd door het woordje ‘Bey’, dat ‘heer’ betekent. Osman Bey kleedde zich op een karakteristieke manier: hij liet zijn haar lang groeien en een baard staan, droeg een wit, lang shirt, een cargobroek en een simpel halfrond, wit mutsje. Hij begreep snel dat Osman Bey in de gebedsruimte werkte voor een islamitische vereniging genaamd Hisader. Hisader zorgde voor eten in de ruimte naast de gebedsruimte en Peri at regelmatig mee.

Osman Bey vertelde Peri verhalen en Peri luisterde. Osman had een eigenaardige manier van vertellen, waarbij je een gevoel van saamhorigheid, of misschien zelfs een gevoel van samenzwering, kreeg. Het was alsof hij voortdurend de belangrijkste geheimen met je deelde. Het deed hem soms denken aan zijn vroege jeugdjaren, wanneer zijn moeder hem een boek voorlas voor het slapengaan, dit intieme gevoel bij het delen van spannende verhalen.

De indoctrinatie van Peri ging verder toen Osman hem een aantal religieuze teksten meegaf. De teksten waren selecties uit boeken, geschreven door ideologen van de Moslimbroederschap. Deze geschriften gaven Peri een gevoel van opwinding, van ‘bestemming’. Hij raakte ervan overtuigd dat als iedereen uiteindelijk aanhanger zou zijn van het ware geloof, de tegenstellingen weg zouden vallen en vrede en welvaart dan vanzelfsprekend zouden zijn. De strijd voor dit ideaal, de jihad, is hierdoor een gerechtvaardigde strijd.

Al lezend begreep hij dat alles wat er gebeurde in de wereld ook bedoeld is zo te zijn: het is allemaal voorbestemd. Hij raakte er langzamerhand ook van overtuigd dat er voor hemzelf een rol was weggelegd binnen het geloof, iets wat, had hij het gevoel, op grootse wijze zijn bestaan op aarde zou bevestigen.

Peri wist nog precies dat hij heel verrast was geweest toen hij van zijn vriend Mustafa hoorde dat Osman Bey een lid was van ISIS. Hij had altijd een veel negatiever beeld gehad van ISIS. Osman Bey was geen bloeddorstige krijger, hij vertelde enkel mooie verhalen. Hij stond voor hoop, hoop op een glorieuze en rechtvaardige toekomst.

Peri had zijn vriend Mustafa leren kennen tijdens de gesprekken in de gebedsruimte, waarbij ze constateerden dat ze beiden in dezelfde ‘ontdekkingstocht naar het geloof’ waren beland.

‘Is Osman Bey lid van ISIS? Nee, dat lijkt me sterk, want hij laat ons stukken van de Moslimbroederschap lezen en ISIS ziet de Broederschap toch als afvalligen?’

Mustafa had het Osman een paar dagen later zelf maar gevraagd en had als antwoord gekregen dat teksten die de Moslimbroederschap rechtstreeks aan de Koran en de Hadith ontleende, nooit fout konden zijn. Wat de Moslimbroeders in zijn ogen inderdaad tot afvalligen maakte, was hun gebrek aan daadkracht bij de acties die de Koran voorschrijft. ‘Al jaren heeft Doğan, de grote leider van het land, de mogelijkheid om hier in Turkije de sharia door te voeren en een jihad te beginnen, maar hij doet niets anders dan de Amerikanen te vriend houden en zichzelf verrijken. Daarom is hij een kafir, een ongelovige. Er komt een dag dat we ook met hem en zijn Moslimbroederschap-kliek afrekenen,’ zei Osman Bey met rustig gedempte stem.

Peri en Mustafa moesten even wennen aan het idee, maar voelden dat Osman Bey in de kern wel gelijk had: de heilige teksten waren erg duidelijk op dit vlak. Niet veel later nodigde Osman Bey Peri en Mustafa uit om hun islamitische plicht te doen en zich aan te sluiten bij ISIS. Ze spraken beiden af om zich eind juli, na de Ramadan, te melden.