DIT IS MIJN MOEDER

TOMMY WIERINGA

DIT IS MIJN MOEDER

© 2019 Tommy Wieringa

Vormgeving omslag Brigitte Slangen

Vormgeving binnenwerk Martien Frijns

Beeldredactie Martien Frijns en Viviane Sassen

Foto auteur Viviane Sassen

Lithografie Marc Gijzen

Logo Floris Tilanus

Foto’s privéarchief auteur

ISBN 978 90 828 8301 5

TER NAGEDACHTENIS AAN LIA WIERSEMA
(1942-2015)

VOORWOORD

In de zomer van 2008 wordt in Trouw Louis Tas geïnterviewd. Over zijn ouders zegt de dan achtentachtigjarige psychiater: ‘Weet je wat het is? Ik weet dat het onredelijk is, maar ik betrap mezelf op de gedachte dat het zo langzamerhand te lang begint te duren: ze mogen nu eindelijk wel weer eens terugkomen.’

Zijn vader en moeder zijn respectievelijk twintig en achtentwintig jaar dood wanneer hij dit vertelt, maar aan de rand van zijn bewustzijn, waar het kind leeft dat hij was, spelen ze al die tijd verstoppertje.

Sommige doden hebben een hardnekkig naleven. Soms zie je ze in menigten, soms hoor je opeens duidelijk hun stem of duiken ze op als je een ui snijdt of koffiebonen maalt. (‘Vergeet niet te treuren,’ schreef Neeltje Maria Min aan Menno Wigman na de dood van diens moeder. ‘Als je dat overslaat blijft ze altijd overal met je mee naartoe willen. Verschanst ze zich in je kraag, in je jaszak, in je zakdoek, in je leesboek. Komt ze tevoorschijn als je het deksel van de pan tilt of een greep in de bestekla doet.’)

Daar, aan de rand van het bewustzijn, is ook mijn eigen moeder levend als altijd. Sinds haar overlijden leven we in vrede. Zou ze opstaan uit de dood, dan vliegen we elkaar binnen een uur weer in de haren.

Zelfs op haar sterfbed maakten we ruzie, over een streek die ze iemand postuum wilde leveren. Het liep zo hoog op dat ze zei: ‘Donder nu maar weer op en je hoeft ook niet terug te komen.’

‘Dat doe ik niet,’ zei ik, ‘want als je dan doodgaat dan zit ik ermee en jij niet.’

Toen ik jong was, deelde ze ook nog weleens een klap uit, maar daar kwam op een vroege, regenachtige zaterdagmorgen in Drenthe een abrupt einde aan – de auto waarmee we naar de markt moesten zat vast in de modder, ze vond dat ik niet hard genoeg duwde en haalde uit. Het was de eerste keer dat ik terugsloeg. Ik ramde een vuist in haar buik en voortaan hield ze haar handen thuis.

Ons leven als kat en hond was begonnen nadat ze mijn vader verliet, en ik me op mijn twaalfde aan haar gezag onttrok door bij hem te blijven wonen. Ik was haar onvoorspelbare gedrag wel een beetje zat, geloof ik, hoe dan ook verkoos ik zijn lichte verwaarlozing boven haar grillen. Zo ontsnapte ik aan haar eindeloze to-dolijstjes en het bazige tikken van haar ring op het vensterglas waarmee een volgend klusje werd aangekondigd.

Ook al bleef onze verhouding tumultueus, in mijn herinnering en in de brieven en ansichtkaarten die ze me heeft geschreven vind ik ook overvloedige bewijzen van liefde. Op een briefkaart uit 2006 schrijft ze: ‘Vanuit het diepst van m’n hart wens ik je geluk, succes, innerlijke rust en heel veel vreugde op de rest van je levenspad. Bid dat ik nog lang van je mag genieten. Gaan we vanuit! (Inshallah.)’

Hoewel intelligent vertrouwde mijn moeder sterker op het ongerijmde dan op een consequente redenering. Ze schaamde zich zelfs toen ik al lang en breed volwassen was niet voor een ‘waarom, daarom’ als dat zo uitkwam, en stelde steevast intuïtie boven het argument. Dat maakte een gesprek moeilijk en een discussie eigenlijk onmogelijk.

Niettemin bracht ze graag onderwerpen ter tafel die conflictstof bevatten. Kindervoeding en inentingen, kankerverwekkende straling, de farmaceutische industrie, antroposofie, chemtrails, Bilderberg, de Nieuwe Wereldorde – de hele new age-santenkraam, aangevuld met de complottheorieën die je overal op internet vindt, complotten waar, het zou ook eens niet, meestal Joden achter zitten; antisemitisme in een kek nieuw jasje kortom. Tot gekmakens toe bleef ze me bestoken met die flauwekul. Ze kon er niet over ophouden, het was onmogelijk die klippen te omzeilen en het over vrediger onderwerpen te hebben: kleinkinderen, vakantieplannen, huisdieren, wat dan ook.

Vooral de laatste tien, vijftien jaar van haar leven beschouwde ze het als haar heilige plicht om te evangeliseren, zodat ze zichzelf later niet kon verwijten dat ze ons niet voor de gevaren had gewaarschuwd.

Afmattende incompatibilité d’humeur – ruziën over elkaars wereldbeeld was ons meest vertrouwde tijdverdrijf. Het valt achteraf niet goed te begrijpen waarom we er zoveel energie aan besteedden. Met verbazing kijk ik terug op de ernst en de meedogenloosheid waarmee we onze conflicten uitvochten. Het was een soort freefight waarin alles was geoorloofd om de ander te treffen. Als ze een enkele keer begon te huilen, sloot ik me voor haar tranen af. Huilen was valsspelen, vond ik. Meestal eindigde het met ‘donder nu maar weer op’, wat ik dan deed, of niet, dat lag eraan.

Mijn moeders spirituele ontwikkeling is redelijk goed in kaart te brengen. In de brieven die ze begin jaren zeventig schrijft aan een vriend in Nederland, na onze emigratie naar Aruba, is haar worsteling met het geloof duidelijk te volgen. Hoewel in naam nog hervormd en kerkelijk, raakt ze geïnteresseerd in de bevrijdingstheologie van de jaren zestig en zeventig, met als uitkomst dat ze de kerk de rug toekeert. Voortaan zal ze alleen nog tegendraadse geestesrichtingen en theorieen omarmen, te beginnen bij het feminisme van Germaine Greer en de antipsychiatrie van Steven de Batselier en Jan Foudraine. Eenmaal terug in Nederland, na zes jaar Antillen, krijgt ze belangstelling voor de esoterie en de antroposofie, en helaas ook voor de bijbehorende macrobiotische spijswetten, zodat we een tijdlang heel beroerd gegeten hebben.

Haar fundamentele wantrouwen jegens de gevestigde orde is even groot als haar geloof in paranormale dimensies en de heilzame werking van Ganges-water. (Ze heeft een flesje van dat water in haar koelkast staan, soms neemt ze er een slokje uit. Als je ermee schudt, dwarrelen er asdeeltjes van verbrande lijken door het heilige rivierwater, als sneeuwvlokjes in een sneeuwbol.) Van geregistreerde medicijnen gelooft ze alleen in de bijwerkingen, maar de autoriteit van een auralezer accepteert ze klakkeloos. Ze verdraagt het slecht als iemand er anders over denkt. Zo iemand moet worden bewerkt, bestookt, bekeerd – ze stuurt fanatiek mails en kopieën rond, die ze zelf weer ontvangt uit de boezem van een samenzweringsclub waarbij ze zich heeft aangesloten, Willen Wij Weten, waar de vaste overtuiging leeft dat 9/11 een inside job was en dat een geheime wereldregering de mensheid manipuleert met zendtechnologie en chemicaliën. Op hun website werken de leden aan een gesloten wereldbeeld waarin alles met alles samenhangt, en vooral: waarin alles altijd klopt. De echokamer van het internet produceert hun gelijk in obscene hoeveelheden. Googelen noemen ze diepgaand onderzoek, suggesties onomstotelijke feiten. ‘Oriënteer je dan ook een keer,’ roept mijn moeder vaak uit. ‘Op internet kun je het allemaal terugvinden!’

Ik ben elf jaar als, op het schoolplein van de katholieke jongensschool Sint Jozef in Geesteren, Geert Oude Voshaar mijn moeder beledigt. Het is pauze, de zon schijnt, Geert Oude Voshaar zegt: ‘Oene moo is ’n hekse.’ Dat mag zo zijn, maar ik trek hem in een gevecht wel de haren uit zijn rooie rotkop. Hoewel ik me schaam voor mijn moeders buitenissige verschijning, bescherm ik haar te vuur en te zwaard tegen de spot van anderen.

Van jongs af aan heb ik haar recht op excentriciteit verdedigd – eerst omdat het een biologische wet is dat ze van je moeder moeten afblijven en later ook vanwege de meer politieke opvatting dat het individu beschermd moet worden tegen de opvatting van de massa, een gedachte die verderop in mijn leven zou worden gesteund door John Stuart Mill, die in Over vrijheid excentriciteit beschouwt als medicijn tegen de tirannie van de meerderheid.

Toen ik ouder werd verdween de schaamte voor mijn moeder. Ervoor in de plaats kwam soms zelfs bewondering. Ze leefde naar eigen inzicht en op eigen voorwaarden. Overheden en gezagsdragers negeerde ze. Ze reed altijd en overal te hard, overtrad alle verkeersregels, haalde haar schouders op over verkeersboetes en wond agenten om haar vinger; Pippi Langkous with a vengeance. Ik stond doodsangsten uit wanneer ze zich achter het stuur opmaakte terwijl ze 140 reed en meer in de achteruitkijkspiegel keek dan door de voorruit.

Vanaf Aruba schrijft ze in een brief:

Veertien dagen geleden heeft Joop me in San Nicolas van het politiebureau gehaald. Het hoofd van z’n school kwam het hem heel voorzichtig vertellen en was verbijsterd over Joop z’n reactie: ‘Eindelijk,’ zei hij. Gemeen hè? Ik reed te hard en toen ze me achtervolgden probeerde ik, heel stom, dat geef ik toe, te ontkomen, een hele race maar ze reden me klem. ’t Was net een film, met de sirene en het blauwe zwaailicht aan! Ik ben al jaren m’n rijbewijs kwijt, dat al wel verlopen zal zijn. Ik moest de auto uit maar ik weigerde en bleef zitten, weer een hele poos gepraat over de mobilofoon en toen vonden ze het waarschijnlijk toch een te warme klus om me eruit te dragen zodat er een agent naast me kwam zitten die me naar het politiebureau in San Nicolas bracht. Ik mag nu eigenlijk niet meer rijden en moet weer examen doen. Ik moet ook nog een dag naar het Huis van Bewaring maar ik blijf niet slapen hoor.

Een week na dit incident bericht ze doodkalm dat ze haar auto total loss heeft gereden tegen een vrachtwagen.

Het leven was een ernstig spel, dat je het beste een beetje laconiek kon spelen.

Grote en kleine tegenslagen behandelde ze met dezelfde lichtheid. Ze gaf niet om geld en haalde haar schouders op toen ze eens voor een ton werd getild door een investeerder in duurzaam tropisch hardhout.

Dat ik haar in mijn woede soms dood wenste, kwam alleen omdat ze onsterfelijk was. Pas in 2005 werd ze sterfelijk. Een plek op haar rechterborst, door haar antroposofische arts lang voor een ontsteking aangezien, bleek de ziekte van Paget, een vorm van kanker met een grote overlevingskans, maar mijn moeder besloot de ziekte naar eigen inzicht te behandelen. Ze was de gedroomde patiënt voor charlatans die ozontherapie, hyperthermie, bachbloesemtherapie, magnetisering, reiki, goudpleisters en engelentherapie aanboden, net zo lang tot de kanker door de huid stak en ze alsnog een operatie onderging.

Too little, too late.

‘Dit is mijn moeder,’ zei ik op 4 november 2015 in de Nieuwe Kerk in Groningen, en keek naar de langwerpige rieten mand voor het spreekgestoelte. Ze was niet alleen mijn moeder, maar ook een van mijn meest favoriete personages; ik heb altijd graag over haar geschreven. Een avontuurlijker en onverschrokkener iemand ontmoette ik nog nooit. Een ontiegelijke lastpak, maar het zout der aarde. Ze bestemde haar eigen leven en koos ervoor deze dood te sterven. Of dat verstandig was, is de vraag. Maar hoe fel en vruchteloos we daar ook over streden en hoe diep de stiltes die daar soms op volgden, het refrein was altijd liefde, of ik nu wilde of niet.

STRUIKELROVER

Sommige families kiezen een buitenhuis of een afgelegen hotel voor hun tragedies, mijn familie komt ’s zomers bijeen op een eiland. Mijn moeder, twee van mijn zusters en mijn neefje van vijf zijn al een week op Texel, ik kom als laatste aan met de boot van zes uur. Mijn neefje smaakt zout, mijn zussen zijn rood en vragen: ‘Ben ik al bruin?’ De stemming is alsof er net ruzie is geweest.

Aan mijn bezoek is veel telefoonverkeer voorafgegaan. Elk jaar wanneer de familie belt en vraagt of ik naar eiland zus of zo kom, klinkt het of ik onmisbaar ben. Ik blijk gevoelig voor het argument van onmisbaarheid.

In de koelkast van het vakantiehuis is geen bier, zodat ik naar Den Burg moet om wat te halen. In een weiland op weg naar het dorp staat een bord.

ONS EILAND

VOOR DE HEILAND

Artikelen die met rijm worden aangeprezen, vond mijn grootvader van moederskant, moeten principieel worden gewantrouwd. In een supermarkt met avond- openstelling koop ik een doosje Grolsch met twaalf flesjes erin. Wat drink je veel, zegt mijn moeder in mijn hoofd.

Op de terugweg stop ik bij een begraafplaats waar 476 Georgiërs begraven zijn, soldaten van het 822ste Georgische Bataljon die in februari 1945 op Texel in opstand kwamen tegen de Duitsers. Het massagraf is bedekt met een strak patroon van losse rozen, alsof er juist een herdenking heeft plaatsgevonden. Met knarsend schelpenzand onder mijn zolen vraag ik me af of de Georgiërs nakomelingen hebben verwekt bij Texelse vrouwen, want dat is wat soldaten in den vreemde nu eenmaal doen, eerst hun zaad geven en dan hun bloed.

In de tuin achter het huisje wachten we de rest van de avond af. De zon zinkt in het aardappelveld. ‘Wat drink je veel,’ zegt mijn moeder. En later, bezorgd: ‘Waar blijft de maan toch?’

Ik maak een bed op voor mezelf in de woonkamer. Mijn zusters delen voor het slapengaan de badkamer. Bij het eerste ochtendlicht word ik door vliegen aangevallen met het enthousiasme waarmee ze het achterste van een paard begroeten.

NET ALS VROEGER

Eeuwenoude vloerplanken kraken boven mijn hoofd. Stofgruis dwarrelt uit de kieren in het plafond. Het is weer zover. Ze stommelt weer. Het plafond komt met de dag lager. Als ik hier nog langer blijf zal ze al het leven uit me persen.

Ze roept vanuit haar slaapkamer dat ik boven moet komen. ‘En neem de telefoon mee!’

Ze moet veel praten. Dat gaat beter met de telefoon dan met mij. Gewoonlijk verloopt ons contact ook per telefoon. Dat gaat al jaren goed, dat wil zeggen, beter dan in het echt.

Boven schuift ze juist weer in bed met een grimas van pijn.

‘Waarom blijf je niet in bed?’ zeg ik. ‘De arts heeft gezegd –’

‘De arts heeft geen eigen bedrijf.’

‘Twee weken plat is iets anders dan na drie dagen weer op.’

‘Jezus kon het ook.’

Ik geef haar de telefoon. Ze vraagt of ik haar agenda van beneden wil halen. ‘En mijn bril!’ roept ze me na.

Deze dingen breng ik haar. Ze toetst een nummer in en krijgt na lange tijd iemand in Bombay aan de lijn. Er is een probleem. Een schip met een partij In- diase sieraden aan boord ligt vast in het Suezkanaal. Ze vraagt de Indiase connectie wat er is misgegaan en geeft orders in gebroken Engels. ‘I need my goods next week, Mookerjee. You understand me?!’

Zoals ze daar rechtop tegen de gele kussens zit, gewond na een bijna fatale val door een glazen ruit, doet ze denken aan een capo die zijn malafide handel vanachter tralies voortzet. Later die middag komt de pedicure. Vroeg in de avond haar privélerares Engels.

Mijn moeders kracht is ongebroken en dwingt bewondering af, maar maakt ook dat zij geen gevoelens van ontferming opwekt. Iemand als zij, plotseling in behoeftige omstandigheden geraakt, kan maar op weinig meegevoel rekenen. Zelf vindt ze dat ze er evenveel recht op heeft als ieder ander. Wanneer het uitblijft, vervult dat haar met groot zelfmedelijden.

Nu ze het bed moet houden, ben ik in huis om klein huishoudelijk werk te doen en voor haar te koken. Vanavond kabeljauwfilet en aardappelpuree naar een recept uit de krant, met bouillon, geslagen eiwit, warme melk en crème fraîche erin. De zon veegt over de keukentafel, een glazen blauwe boeddha in het raam werpt kleine regenbogen op de muren. Tussen de bloemen op de binnenplaats van dit zeventiendeeeuwse pakhuis schommelt een donzige hommel.