Delen door nul

of over hoe om te gaan met de dood zonder te geloven in iets

Delen door nul

of over hoe om te gaan met de dood zonder te geloven in iets

Voor Fiep Alders, 1939 - 2012

en Anneke Alders-Teeuwen, 1940 - 2022

C.J. Alders

Delen door nul

of over hoe om te gaan met de dood zonder te geloven in iets

Copyright © 2024
MSc. Cornelis Johannes Alders

Uitgeverij: Klokwerk-Design, Amsterdam
Omslagontwerp: C.J. Alders
Vormgeving binnenwerk: C.J. Alders

Foto voorkant: N. Mul, 1972
Foto achterkant: United Photos de Boer / Rob Hendriks, 2002
Foto binnenkant: C.J. Alders
Foto auteur: L. Fotiadis
Redactie: Max de la Croix, Sacha Gaus

ISBN: 9789082930139
ISBN: 9789082930153 (e-book)
ISBN: 9789082930146 (hardcover)
NUR: 320

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www.klokwerk-tekst.nl

“De mens denkt vrij te zijn alleen omdat hij zich bewust is van zijn handelingen, en onbewust van de oorzaken waar die handelingen door bepaald worden.”
Ethica, Spinoza

“De kwestie is dat u anderen ziet zoals u dénkt dat ze zijn. En anderen zien u, zoals zij dénken dat u bent. Iedereen is maar een verzinsel van degene die hij ontmoet!”
Het spook van Bommelstein, Toonder

“Socrates, slaap je?”
Alcibiades tegen Socrates in Symposion, Plato

Inhoud

Intro      9

Mooi weer spelen      11

Iets dat toch wel een klein beetje vervelend is      17

Cobra      19

Zin in het leven      21

De moeder van de wetenschap      24

Bestendig lichaam      27

Timmerman      37

Dromer      46

Herinneringen      48

Papa, slaap je?      50

Spel en spelen      52

Delen door nul      56

De zachte hand      66

Waarom huil je?      70

Geven      72

Bommel      74

Verdwenen verhalen      76

Het verhaal van God      84

Een keten van reacties      91

Preventief scannen      99

Die dagen      102

Deelneming      105

Bekentenis      106

Het muurtje      108

Hele leuke moeilijke sommetjes      110

Groei en verval      113

Uitzichtloos en ondraaglijk lijden      130

Kerstmis      139

Hans Danst      140

Aankondiging      143

Het een na laatste gesprek      147

Het laatste gesprek      148

Echt      152

Afscheid      155

Hoe het verder ging      157

En dan      162

Leven in vooruitgang      166

Leven met verlies      172

Het luciferdoosje      175

Doorleven      176

Besluit      183

Proces      185

As      187

Manifest      190

Uitvaartrede      191

NB      199

Intro      

“Was jij zelf bij Socrates, Phaedo, op die dag waarop hij in de gevangenis het gif dronk? Of heb je het van iemand anders gehoord?”

“Ik was er zelf bij, Echecrates.”

“En wat heeft hij gezegd voor zijn dood? Hoe is hij gestorven?
Graag zou ik dat horen.”

Met deze zinnen begint Plato zijn dialoog ‘Phaedo’, waarin hij het sterfbed van Socrates beschrijft. In deze dialoog filosofeert Socrates er met zijn vrienden vrolijk op los voordat hij de gifbeker leegdrinkt – uitzonderlijk goedgehumeurd geeft hij zijn gedachten over het leven, en de dood.

Via deze dialoog vertelt Plato ons van zijn ‘vormenleer’. In die vormenleer ziet hij een bewijs voor de onsterfelijkheid van de ziel, die incarneert in verschillende lichamen. Tussen twee incarnaties door neemt de ziel volgens Plato de kennis in zich op van de basisconcepten waarmee de menselijke geest werkt. Deze kennis neemt hij vervolgens mee naar het sterfelijke bestaan, en dit maakt het mogelijk om in het aardse bestaan categorieën te herkennen.

Het komt volgens Plato kortom door de kennis van het onsterfelijke deel van de ziel dat de mens de capaciteit heeft om iets van de wereld om hem heen te begrijpen. Zonder onze ziel zou de wereld volgens hem onbegrijpelijk zijn. Mij heeft hij daarmee echter nooit weten te overtuigen.

Mijn liefde voor filosofie heb ik van mijn moeder. Bijna twee jaar terug besloot zij niet meer te eten en te drinken. Twee weken later was zij overleden.

Mijn moeder was bijna 82, maar lichamelijk nog behoorlijk fit, en bijzonder actief: ze las graag filosofie, maar ook over kunst en actualiteiten, en ze organiseerde leesclubs en lezingen. Zij speelde daarnaast piano en viool, sprak luisterboeken in voor slechtzienden, en tot een aantal jaar geleden roeide ze zelfs nog wekelijks. Al met al had ze een bijzonder rijk sociaal leven, en voor de meeste mensen om haar heen kwam haar beslissing daarom als een donderslag bij heldere hemel.

Mijn moeder en ik keken beiden met een cynische blik naar het idee van een hiernamaals. Voor het aannemen van een leven of een andere vorm van continuïteit van ons bewustzijn na de dood heb ik andere bewijzen nodig dan Plato levert: empirische bewijzen, of logische redeneringen. En die zijn er niet.

De vragen blijven. Wat gebeurt er met ons na de dood? Maar belangrijker: hoe gaan we daarmee om?

Ik ga daarvoor terug naar de vragen van Plato: het is tijd om zijn werk over te doen – zo niet beter, dan in ieder geval overtuigender. Daarvoor ga ik tien jaar verder terug in de tijd, naar het sterfbed van mijn vader.

Mooi weer spelen

Je was er zelf bij, Kees, op die dag dat je vader euthanasie kreeg en stierf.

Inderdaad, ik was erbij.

Vertel dan maar, wat heeft hij gezegd voordat hij stierf? En wat zeiden wij tegen elkaar? Graag zou ik dat van jou horen. Of vind je het vervelend om daarover te vertellen?

Nee, ik vertel daar graag over. Het doet mij altijd goed herinneringen aan papa terug te halen, ook als het gaat om zijn laatste momenten. Of ik nu zelf over hem spreek, of dat ik verhalen over en rondom hem aanhoor, dat is eigenlijk hetzelfde.

Wij, de mensen om hem heen, en hij zelf, we hoopten dat het zo’n vaart niet zou lopen met zijn ziekte. Toen hij uiteindelijk besloot om het einde niet af te wachten, duurde het zoals je weet nog een week voordat hij stierf. De eerste paar dagen omdat hij dat zo wilde, maar later omdat bij zo’n euthanasie een hele procedure moet worden doorlopen voordat die eindelijk kan worden uitgevoerd.

Vertel alsjeblieft zoveel als je kan, en voel je vooral niet tegengehouden ook te vertellen wat je daar zelf bij voelde. Vertel me over die laatste dagen.

Het waren dagen met veel tegenstrijdige gevoelens, herinner ik me. We hebben veel gehuild, maar ook gelachen. Ik had medelijden met papa, maar we waren tegelijkertijd ook blij voor hem, omdat hij zo volkomen vrede leek te hebben met zijn eigen sterven. Hij zag er zelfs naar uit.

Niemand van ons geloofde in een leven na de dood.

Nee, maar als iemand daar vrede mee leek te hebben, dat zelfs als een bevrijding zag, dan was dat papa wel. Hij droeg ons op om niet te lang om hem te treuren, omdat het volgens hem wel goed was zo. Tegelijkertijd wilden we hem natuurlijk niet kwijt.

Wij, dat waren mijn broer en zus, en mijn zwager, en jij natuurlijk. Behalve de dokter heeft de laatste twee dagen niemand hem verder nog kunnen bezoeken ... al had hij dat vooraf graag gewild, en ook zo gepland. Maar uiteindelijk heeft hij dat bezoek allemaal weer afgezegd, omdat hij zich daarvoor simpelweg te slecht voelde.

Begin anders met een paar dagen terug te gaan, naar het moment dat jij zelf bij ons huis aankwam.

Dat was op donderdag 5 januari. Ik herinner me dat ik die dag een flinke kater had. Wij, mijn jongere broer en ik, waren de avond daarvoor bij een goede vriend op bezoek geweest, en het was echt een leuke avond geworden. Raar genoeg spraken we die avond nauwelijks over papa. Wel waren we onverantwoord lang doorgegaan met bier en wijn, en hadden we de laatste trein bewust gemist, omdat die vriend aan kwam zetten met nog meer drank. We waren nauwelijks nog in staat te lopen, en zijn met een taxi teruggegaan naar Amsterdam.

Toe maar.

Ja, vreemd was dat. We wisten wat we de volgende dag gingen doen en hebben daar die avond bijna geen moment over nagedacht. Achteraf begrijp ik het zelf niet echt, hoe je van het ene moment op het andere moment in een volkomen andere stemming kan zijn.

Zo werkt dat nu eenmaal. De menselijke geest is een veranderlijk iets.

Enfin, mijn broertje belde me die volgende ochtend, en stelde voor een half uur later naar Heemstede te gaan dan we afgesproken hadden. We hadden gedacht samen te reizen, maar ik wilde dit keer per se op de tijd arriveren die ik aan jullie had doorgegeven. Dit overigens geheel tegen onze gewoonte in. Dat halve uur kon ik dus niet wachten, en ik nam meteen de trein.

Je wilde op tijd zijn vanwege de situatie?

Omdat ik er wilde zijn voor jullie, en ook wel omdat ik het alleen-reizen kon gebruiken. Ik had een tas meegenomen met schoon goed, omdat ik meende dat ik die nacht wel zou blijven. Ik had ook een boek meegenomen, Phaedo, van Plato. Ik had al veel van Plato gelezen, maar deze dialoog gek genoeg nog niet. Ik besefte er toen nog niet de ironie van dat ik nou net dat boek in mijn tas stopte. Of dacht ik er wel bij na? In ieder geval, ik stopte dus Plato’s dialoog aan Socrates’ sterfbed in mijn tas.

Symbolisch?

Misschien een overdreven gevoel voor dramatiek. Enfin, ik miste toen stom genoeg door een omleiding en onoplettendheid mijnerzijds de busaansluiting op station Heemstede. Ik ben het stuk gaan lopen, waardoor ik slechts een kwartier eerder dan mijn broer arriveerde.

De dagen daarvoor trouwens had ik dagelijks met papa gebeld, vanaf het moment dat hij opbelde met de mededeling dat hij het wilde opgeven en het allemaal snel een einde zou hebben. Hij belde op één januari 2012, op nieuwjaarsdag. Ik had de eerste keer dat de telefoon ging met mijn handen op mijn oren doorgeslapen. Op oudejaarsavond had ik lang gepraat en gedronken met mijn broer. De tweede of derde keer dat er gebeld werd nam ik op, om mijn ouders - want ik wist wel dat jullie het waren die belden - zoals gebruikelijk een gelukkig nieuwjaar te wensen.

Papa was, of leek, tijdens dat telefoongesprek nog wel op kracht. Maar hij sliep bijna niet meer, en kon eigenlijk geen voedsel meer binnenhouden. Dat vertelde hij me. Het was klaar zei hij, ik moest er maar aan wennen dat het heel snel gebeurd zou zijn.

Ik schrok. Dit ging allemaal veel sneller dan ik had gedacht. Ik hoopte dat hij zo ziek niet zou zijn, dat hielden hij zelf en wij allemaal telkens tegen elkaar vol, we zeiden dat hij het nog wel even uit zou houden. De eerste helft van het jaar daarvoor zeiden we vaak zelfs tegen elkaar dat hij nog wel tien jaar zou hebben. Zo praatten we elkaar moed in.

Maar het ging niet beter, papa werd zieker. Nu had ik op oudejaarsavond toen ik mijn zusje aan de telefoon had al wel had begrepen dat er iets niet goed zat. Maar hoe het echt met hem gesteld was, dat wist ik niet.

Papa voelde zich continu doodziek. Er was geen ontkennen meer aan, en ook geen ontkomen meer aan. Dit zou niet meer overgaan en alleen maar verergeren.

De daaropvolgende dagen hebben we iedere dag gebeld. En al stond zijn besluit vast, het nieuws was wisselend. Op twee januari meldde hij dat het slechter ging. We hebben toen langer gepraat dan de vorige dag. Op drie januari voelde hij zich naar het leek een stukje beter. De vierde van januari echter, een woensdag, sprak ik alleen met jou, en heb ik papa door de telefoon alleen gedag gezegd, zo moe was hij. Ik zou die donderdag naar Heemstede gaan. Het was toen het plan dat hij die maandag daarna afscheid zou nemen.

Toen ik die donderdag eindelijk aankwam stond mijn tante in de deur, ze ging net weg. Misschien had ze jou gezelschap gehouden tot ik er zou zijn, en vertrok ze omdat ze zag dat ik eraan kwam, ik weet het niet. Zij stond zichtbaar te vechten tegen de tranen toen ze jou en mij gedag zei.

Ik hing mijn jas op, en vroeg je of ik gelijk door mocht naar papa. Dat kon. Of papa nog veel bezoek kreeg? Nee, bezoek was eigenlijk te vermoeiend. De meeste mensen die langskwamen bleven naar ik begreep beneden in de woonkamer zitten, en werden niet meer bij hem toegelaten.

Ik liep echter niet meteen met jou de trap op, maar eerst de woonkamer in waar ik mijn zusje en haar vriend door de ramen al had zien zitten. Ik groette ze, we zeiden zo wat tegen elkaar, geen idee meer wat, en ik vroeg na een tijdje of we naar boven naar papa toe zouden gaan. “Hij is bezig de muziek voor zijn uitvaart uit te zoeken”, zei jij, je kwam net weer naar beneden. “De country en de blues galmen door de kamer, en de tranen staan je vader in de ogen. Maar dat komt niet omdat het zijn begrafenismuziek is! Als hij deze muziek speelt komen bij hem altijd de waterlanders.” Dat wist ik wel.

Toen we boven jullie slaapkamer binnenkwamen veerde mijn vader op, en hij groette mij enthousiast met een lach en een wijde armzwaai “Hai Kees!” Vrolijk.

“Kijk, dat heet nou mooi weer spelen”, lachte je.

En ik vond dat hij er nog vrij goed in slaagde. Maar toen ik aan het voeteneind van zijn bed ging staan, zag ik ondanks dat de kamer half verduisterd was hoe slecht hij eraan toe moest zijn.

Met kerst had papa er oud en vervallen uitgezien. Hij was moe, had pijn, gaf over, maar hij liep nog rond, en was zelfs even gaan houthakken in de garage, voor de open haard. Dat was een week geleden.

Nu hadden zijn armen en benen nog slechts de helft van de dikte die ze normaal hadden, of zelfs minder. Ook zag hij vreemd geel. Tijdens het spreken was hij steeds onrustig. Hij probeerde telkens een andere lighouding aan te nemen, ging nu en dan op de rand van zijn bed zitten, ging daarna weer liggen.

Naast hem lag zijn laptop, waarmee hij tot dan toe bezig was geweest de muziek uit te zoeken voor zijn eigen uitvaart.

Je weet: papa had het altijd enorme onzin gevonden dat mensen over hun graf probeerden te regeren. Alsof je daar nog iets van merkt! Voor naasten van mensen die op hun sterfbed nog allerlei beloftes proberen af te dwingen had hij altijd een helder advies: wel beloven, maar gewoon niet doen.

Vandaar dat het me ergens een beetje vreemd leek dat hij zich op dit moment nog bezighield met zijn eigen uitvaartdienst.

Waarom? Was er voor hem niet veel anders te doen dan zich daar nog druk om maken? Wilde hij ons nog iets meegeven? Gaf zijn dood hem de kans ons nu iets te laten horen? Is dit een laatste show?

Hij liet ons de nummers horen die hij al uitgekozen had: een klagerige blues van Bessy Smith en een vrolijke jazz van Louis Armstrong. Tijdens het beluisteren van met name Bessy Smith stonden hem de tranen in de ogen. “Ik vind dat zo mooi hè”, riep hij uit.

Hij liet daarna ook nog wat country horen die hij toch maar had laten afvallen voor de uitvaart. Ik vond het eerlijk gezegd allemaal maar vreselijk slappe muziek. Maar we stonden braaf rond zijn bed, en luisterden. Ongemakkelijk, maar ik hoefde tenminste niet net te doen alsof ik geëmotioneerd was, want dat was ik toch wel. Naast dat ik me maar moeilijk een houding kon geven – moest ik luchtig doen, of iets anders – voelde ik me ook nog flink brak van de vorige avond. Ik voelde me kortom ongemakkelijk en kloten, maar ik wist dat dat niets was vergeleken met hoe die man voor me in dat bed zich voelde, en die zo graag zijn kinderen nog wat country wilde laten horen.

Op de dag van de uitvaart hebben we naast die twee stukken overigens ook een stuk van Sherazade van Rimsky-Korsakov gedraaid, weet je nog?

Ja, dat is een stuk dat we ook vaak gedraaid hebben toen ik nog klein was. Dat raakte me meer.

Dat stuk deed jouw vader weer aan zijn vader denken: het was een van de favoriete stukken van jouw opa. We vonden dat allemaal erg mooi. Het speelde bij binnenkomst, dat weet ik nog wel.

Daarnaast had papa voor de uitvaart een stuk van Saint-Saëns uitgekozen. Dat vond ik zo raar. Ik had gedacht dat papa eigenlijk alleen maar country en blues zou willen laten horen, naast Sheherazade dan. Misschien heeft hij met Saint-Saëns ons en vooral jou tegemoet willen komen?

Ik weet het niet. Hij vertelde dat hij dat stuk vaak in de auto draaide. Die CD lag daar in het handschoenenvakje.

Hij wilde de Havanaise horen, maar door een foutje klonk tijdens de uitvaart het stuk daarvoor op de CD, Introduction et Rondo Capriccioso. En juist dat stuk doet mij nu altijd aan papa denken als ik het hoor. Als ik aan hem terugdenk hoor ik het vaak zelfs spontaan in mijn hoofd, of fluit ik het voor me uit. Vooral als ik terugdenk aan die laatste dagen.

“Het gaat niet meer, jongens”, zei papa toen we de muziek geluisterd hadden. Of misschien had hij het voor de muziek al gezegd. Ik weet het niet meer. Wat ik nog wel weet is hoe mijn broertje binnenkwam, zo een vijf of tien minuten nadat we boven waren. “Ach, hai Pieter wat zie je eruit!” zei mijn vader, omdat hij drijfnat van de regen binnenkwam, die had hem overvallen. Hij mompelde een wat onhandige verontschuldiging. En ik denk dat papa toen zijn aankondiging gedaan had, toen we er allemaal waren.

“Het gaat niet meer jongens. Ik wilde eerst dat het maandag zou gebeuren. Maar ik denk toch ... nu … dat ik het op zaterdag al wil doen.” Papa verlegde zijn been, en trok daarbij een pijnlijke grimas. Hij zei: “Ik zou het heel fijn vinden als jullie in de buurt zouden willen zijn als het gebeurde. Jullie hoeven er niet bij te zijn hoor, maar als jullie dan beneden zouden willen zitten, dan zou ik dat heerlijk vinden.”

Zei hij ‘heerlijk’?

Ja, volgens mij is dat het woord dat hij gebruikte. Hij zou het heerlijk vinden.

“Als jij wil dat ik erbij ben, papa, dan wil ik er ook graag bij zijn,” zei ik daarop, “maar als je liever wilt dat alleen mama erbij is, dan is dat ook goed.”

“Je hoeft niet hoor”, zei hij daarop.

Zei hij dat? Dat kan ik me niet meer herinneren.

Ja, dat zei hij. En dat is typisch papa. Bij papa moest je zoals je weet altijd een beetje aandringen om hem een gunst te verlenen. Als hij ook maar een beetje het idee had dat iemand moeite voor hem deed, of iets voor hem opofferde, wilde hij dat beslist niet hebben.

Ja, zo zat die man in elkaar.

Maar ik wist ook niet zeker wat hij wilde. Ik wist echter wel dat als ik niet aan zou dringen, ik nooit zou weten wat hij het liefst zou willen.

Ik zei daarom maar precies wat ik dacht: “Ik vind het natuurlijk niet leuk papa, maar dat is omdat je weggaat, niet omdat ik erbij ben. Als ik ook maar het idee heb dat ik weg zou vluchten, zal ik daar vast mijn hele leven spijt van hebben. Als jij wilt dat ik erbij ben, wil ik er dus echt bij zijn.”

“Nou,” zei mijn vader, “dan zou ik het wel heel fijn vinden.”

“Dan ben ik erbij”, zei ik.

“Dan wil ik er ook bij zijn”, zei mijn zusje dapper. En ook mijn broer zei hetzelfde. Inmiddels stonden we met zijn vijven te huilen rond mijn vaders bed. Ik geloof dat alleen jij je nog redelijk goed wist te houden. Jij had natuurlijk al genoeg tranen vergoten.

Iets dat toch wel een klein beetje vervelend is

Het was denk ik februari het jaar daarvoor dat ik telefoon van mijn vader kreeg, met jou op de achtergrond. Het kan ook eind januari geweest zijn, ik weet het niet meer precies. “Kees, ik moet je wat vertellen dat toch wel een heel klein beetje vervelend is.”

Ik was meteen gealarmeerd.

Papa sprak altijd in eufemismen. Het leven mocht niet zo zwaar zijn. Als hij mij opbelde met de boodschap “Kees, ik moet je iets heel ernstigs vertellen”, wat hij weleens deed, dan wist ik: er is weer een of ander irrelevant nieuwsfeit waar hij het over wil hebben, waarschijnlijk een sportwedstrijd die niet gelopen was hoe mijn vader wilde – hij wist dat ik nooit een bal gegeven had om sportuitslagen.

Ja, dat was zijn manier om de draak te steken met iedereen die iets belangrijk kon vinden, en vooral met zichzelf.

Inderdaad, maar als papa begon met zinnen als “iets dat toch wel een beetje jammer is” wist ik daarom ook altijd dat er dan iets serieus aan de hand was. De formulering “toch wel een heel klein beetje vervelend” kon alleen maar iets echt ernstigs betreffen.

Het was dan ook vervelend.

Ja. Nogal. Papa was naar de arts geweest met twee klachten: een bobbel in zijn zij die hem pijn deed, en een vreemde smaak in zijn mond.

Het ging daarna eigenlijk razendsnel: er volgden wat onderzoeken en steeds werd het ergste bevestigd. Het was niet goed, het was kwaadaardig, er waren uitzaaiingen, de constatering kwam te laat om er echt nog wat aan te doen, remmen van de ontwikkeling was de enige hoop, zonder medicatie zou papa nog maar een klein jaar te leven hebben, met medicatie … nou ja …

Dat zijn moeilijke weken geweest.

Nou, inderdaad. Voor jullie natuurlijk vooral. Voor ons ook. Tegelijkertijd echter gaat het leven ook door. Ik had eerder al een vakantie geboekt in Cádiz, om een cursus Spaans te volgen van drie weken. Toen ik daarheen ging, ging papa volgens mij voor het eerst aan een chemokuur. Het voelde een beetje vreemd toch op reis te gaan, maar natuurlijk ging ik. Uiteindelijk was dat gewoon een leuke reis. Ik maakte me zorgen om jullie, natuurlijk, maar het lukte me goed mijn zinnen te verzetten. Zoals ik al zei: het verbaast me toch hoe je als mens van het ene op het andere moment een heel andere stemming kan hebben.

Maar ook papa probeerde zoals altijd vooral luchtig te reageren op het nieuws. En hij bleef vol goede moed.

“Het komt wel goed.”

“Het is ongemakkelijk, maar het gaat wel hoor.”

“Ik heb altijd gedacht dat ik onsterfelijk was. Misschien zal ik dat moeten bijstellen. Toch moet ik het zien.”

“Ik heb nog wel even hoor.”

“Het gaat wel goed hoor.”

Maar uiteindelijk was dat optimisme ongerijmd. Hij was er soms dan ook wat serieuzer over, en zei dan: “Het is wat het is”, en: “Ik heb gewoon domme pech gehad.”

Bijna een jaar lang had papa zijn lijden bedekt onder die flinke laag optimisme, soms gelardeerd met een flinke dosis galgenhumor, maar ondanks zijn instelling en de medicatie die hij slikte ging hij in dat jaar langzaam maar zeker achteruit. Het moet een enorm zwaar jaar voor hem geweest zijn, waarin hij uiteindelijk niets meer kon proeven, omdat zijn ziekte hem een nare smaak in de mond gaf, die steeds sterker bleef hangen. Hij omschreef het alsof hij alleen nog maar verbrand voedsel proefde. Langzaam verdrong dat alle andere smaken.

Ik was die donderdag gekomen met het idee dat ik de volgende dag weer zou vertrekken naar Amsterdam. Hij had mij gezegd dat hij maandag wilde sterven, en vijf dagen in Heemstede doorbrengen leek mij voor ons allemaal te veel van het goede, ook voor hem. Hij had voor zijn laatste dagen een planning gemaakt met belangrijke bezoeken van heel goede vrienden van hem, van wie hij heel graag afscheid had willen nemen. Als wij daar de hele tijd bij zouden zijn, zouden we vast vroeg of laat in de weg lopen, zo had ik bedacht.

Ik zag er daarbij ook zelf tegenop om vijf dagen in Heemstede te blijven. Zo’n lange tijd treuren rond een sterfbed, dat leek me niet alleen een hele belasting voor de anderen, maar ook zeker voor mezelf. Van gezamenlijk op de bank hangen en theedrinken, waar zo’n bezoek aan jullie gewoonlijk op neer kwam, kreeg ik het normaliter op den duur al op mijn heupen, en dan helemaal bij een rouwvisite, zo had ik bedacht. Liever ging ik na het bezoek die avond weer terug naar Amsterdam, ook om weer wat te kunnen werken.

Ja, ik snap dat wel.

Echt?

Ja hoor. Je had ooit als puber al eens gezegd: ik ben het gezin zo zat. En dat snapte ik toen zo ontzettend goed.

Ja, OK, maar dat was toen. Je hebt me dat verhaal trouwens als eens eerder verteld, en dat had me ook toen al verbaasd. Het is toch een vrij harde opmerking voor ouders lijkt mij?

Het hoort toch wel precies bij die fase in je leven. En ik herkende het zo.

Goed, maar dit was natuurlijk een totaal andere situatie. Nu ik hoorde dat papa nog maar twee dagen zou leven, wilde ik graag blijven. De komende bezoeken van zijn vrienden had hij tot zijn verdriet maar zonder enige twijfel afgezegd. Het ging niet meer. Hij wilde alleen nog maar zo snel mogelijk van alles af zijn.

Na die scene met die countrymuziek waren wij allemaal naar beneden gegaan, alleen jij was nog bij papa gebleven. Na een tijdje kwam ook jij naar beneden. “We hebben de dokter gebeld”, zei je. “Het kan. Papa wil zaterdag weggaan.” Ik weet niet meer wat jouw letterlijke woorden waren, maar zo ongeveer moeten ze zijn geweest. De gewoonte om elkaar naar de kinderen te duiden als ‘papa’ en ‘mama’ hebben jullie nadat we volwassen waren nooit verleerd. Toen vertelde ik je dat ik graag wilde blijven. Om bij papa te zijn en om jou te steunen. Mijn broer en zusje wilden ook graag blijven. “Tenzij je wil dat ik wegga”, zei ik. “Misschien is het te druk, of wil je met papa alleen zijn?”

“Ik ben zo blij dat jullie er zijn”, was jouw antwoord.

Cobra

Het zal eind juli van het jaar daarvoor geweest zijn dat je een week in het buitenland was, met het orkest waar je in speelde. Omdat papa ziek was, wilde je eigenlijk niet gaan, maar mijn vader zei dat je je niet tegen moest laten houden: alles moest gaan zoals het normaal zou gaan.

Omdat papa een week alleen thuis zou zijn en dat verder niet zo gewend was, en hij, natuurlijk, ook ziek was (vooruit), hadden wij, mijn broer, zusje, en ik, alle drie een dagje uit met hem gepland.

Ik zou met hem naar het Cobra Museum gaan. Mijn vader zou mij thuis afhalen, we zouden wat theedrinken, en dan samen verder reizen naar Amstelveen. Omdat mijn huis nogal slecht bereikbaar is met de auto, en zeker voor iemand die wil parkeren, had hij de auto bij station Heemstede gezet, en was hij met de trein gekomen.

Maar bij mij thuis was hij in twijfel of hij de auto wel had afgesloten. “Stom hè? Ik weet het gewoon niet meer. Ik word nu echt een ouwe zak.” Ik zei dat het niet erg was, en we zijn met de trein naar station Heemstede gegaan. Ik weet het niet eens meer zeker, maar volgens mij was de auto keurig afgesloten. We zijn toen samen met de auto naar het Cobra Museum gereden.

“Zeg maar niet tegen mama hoor, dat ik niet meer wist of ik de auto had afgesloten.” Mijn vader geneerde zich er een beetje voor. Onnodig natuurlijk. Het is een lieve herinnering.

Ja, dat is het.

Ik kan het me niet meer herinneren, maar vrijwel zeker heeft papa tijdens dat bezoek aan het Cobra Museum weer dat verhaal verteld dat hij vast al honderden keren had verteld: hoe hij zijn vader met sinterklaas als surprise een fantasieschilderij van ‘Karel Appel’ had gegeven, getiteld ‘vragende kindergezichten’. Mijn grootvader had het in de hal opgehangen en meerdere mensen zouden hem gevraagd hebben of het een echte Appel was.

Volgens mij vond mijn opa Cobra helemaal niks. Mijn vader kon Cobra echter wel waarderen. Het museum was mooi, maar viel me op als erg klein – een korte expositie. Ondanks dat was papa na het doorlopen van die expositie erg moe. Hij ging even zitten om uit te blazen. Wij zijn daarna naar een Chinees restaurant in Zuid gereden.

Ik weet nog dat we op de winderige parkeerplaats voor het restaurant over Amy Winehouse gesproken hebben. Zij was toen net overleden, en volop in het nieuws. Papa kende haar niet. Ik dacht dat hij haar muziek vast wel zou kunnen waarderen, en ik raadde hem aan het thuis eens te beluisteren. “Soul en blues, dat vind jij wel goed, pap, kan niet missen.”

Of hij dat ook gedaan heeft weet ik niet. Ik vermoed van niet. Hij was niet zo in de stemming om nieuwe muziek van een net overleden zangeres te beluisteren, vermoed ik. Vast zette hij liever muziek op die hij al kende. Country en Blues. Dat stel ik me zo voor …

Papa prefereerde de laatste tijd oosters eten, omdat de sterke kruiden van die keukens hem nog de meeste smaak opleverden, door de smaak van zijn ziekte heen. Hij at zijn bord echter bij lange na niet leeg. Hij vroeg of ik de pekingeend die ik had lekker vond. Ja, het was heel lekker. Wil je een stukje proeven? Nee, dat wilde hij toch liever niet.

Terug op de lege en winderige parkeerplaats had ik een enorm leeg gevoel. Mijn vader reed mij naar huis en zette mij voor de deur af. Hij zei bij het afscheid iets als: “Ik denk dat ik nog wel tien jaar blijf hoor.”

Voor het eerst had ik daar toen twijfels bij.

Juist omdat hij dat toen nog even zei.

Maar toen ik hem weg zag rijden hield ik me net als hij vast aan de gedachte.

Zin in het leven

“Is er nog iets dat we voor je moeten doen, of dat je wil weten papa”, vroeg ik. Nadat we hadden besloten dat we tot zijn euthanasie in Heemstede zouden blijven, waren we een beetje beneden blijven hangen en hadden wat gepraat, en daarna waren we met zijn allen maar weer naar boven gelopen, om te zien of papa juist gezelschap wilde of liever wilde rusten. Alleen jij was nog even beneden gebleven. Het voelde wat vreemd om met zijn allen in een kring rond het voeteneind van jullie bed te staan, misschien voelde papa zich wel bekeken, opgelaten.

“Nee hoor, dat hoeft echt niet. Ik ben blij dat jullie geweest zijn en dat ik jullie gezien heb. Straks gaan jullie weg, en dan moeten jullie maar gewoon lekker verder gaan met alles, dan zie ik jullie zaterdag weer terug.”

“Nee papa, we blijven”, zeiden mijn zusje en ik bijna tegelijkertijd.

“Oh. Echt?”

“Ja, we willen bij jou in de buurt blijven, en mama helpen.”

“Oh, dat vind ik wel heel fijn. Maar dan moeten jullie nu wel stoppen met huilen hoor”, zei hij toen.

Dat lukte toen redelijk.

Het was niet alleen maar fijn voor papa om te weten dat we in de buurt waren. Misschien vond hij het zelfs wel een beetje ongemakkelijk. Hij vond het denk ik vooral fijn om te weten dat we jou steunden.

Jij kwam even binnen, maar slechts om te zeggen dat de volgende dag de uitvaartondernemer zou komen om onze wensen te bespreken, daarna liet je ons weer met papa alleen. “Doen jullie maar vooral wat jullie het beste vinden”, zei mijn vader, maar alleen om er daarna toch weer aan toe te voegen: “Ik had zo graag dat plaatje van Tom Poes op mijn rouwkaart gehad, maar jammer, dat kan niet hè.”

“Maar waarom kan dat dan niet?”

“Nou, vanwege copyrights niet”, zei hij. “Toonder Studio’s is daar heel erg streng in hoor.”

“Ach wat jammer.” Ik vond het maar een raar idee. Alsof Toonder Studio’s spionnen zouden installeren bij elk uitvaartcentrum.

“Ja, inderdaad heel erg jammer. Want het had zo mooi gepast.”

“Je bedoelt het laatste plaatje van alle Tom Poes-verhalen toch? Dat Tom Poes wegloopt met zijn knapzakje?”

“Ja, van ‘Het Einde van Eindeloos’. Dat is toch zo’n toepasselijk plaatje … Maar het tekstje voor op de rouwkaart heb ik al wel. Misschien wil mama niet dat ik het al aan jullie vertel. Nou ja, dan moet je maar niet zeggen dat jullie het al weten.”

Terwijl hij praatte bleef hij maar ongemakkelijk verzitten op zijn bed, zijn benen steeds anders neerleggen, dan weer omhoog, dan weer naar beneden. Het moet echt veel moeite gekost hebben nog zo goed te praten.

“Het is: ik heb een heerlijk leven gehad, en dat komt door de ondervonden liefde van gezin en familie, en vriendschap van velen.

En dan daaronder de datum: Fiep, 02-01-2012.”

Geen wereldschokkende tekst natuurlijk, een beetje ouderwets en plechtstatig, maar we zeiden dat we het mooi vonden. Het was ook wel een mooie boodschap, omdat dit het antwoord was op een vraag die ik hem nog had willen stellen: of hij tevreden was, of hij het allemaal de moeite waard vond.

Niet iedereen die overlijdt heeft de kans dat te vertellen. Ik vraag me dan af hoe iemand na een jaar lang zo doodziek te zijn nog oordeelt. Maar papa zei: “Ik heb een heerlijk leven gehad.” Dat is toch een mooie gedachte?

Is dat geen vraag die iedereen zich wel eens stelt: is het de moeite waard?

Ja, dat denk ik wel.

En wat zou je daar zelf op antwoorden?

Ik denk dat het de moeite wel waard moet zijn, omdat we die moeite nu eenmaal allemaal doen.

Nou, dat vind ik wel een heel makkelijk en theoretisch antwoord! Ik vroeg er natuurlijk naar om te weten hoe jij het voelt. Is het leven echt de moeite waard? Ondanks de pijn die we hebben, de moeilijke momenten, en de saaie momenten? Eigenlijk zeg je: “Het is wat het is.” Maar is dat allemaal niet gewoon gebaseerd op zelfbedrog? Het leven kan zwaar zijn … en toch gaan wij mensen maar door. Waarom eigenlijk?

Ik denk dat het antwoord dat ik net gaf toch meer dan slechts theoretisch is. We vinden het de moeite waard, kennelijk – dat oordeel is er gewoon. Waarop dat dan gebaseerd is, is voor mij een minder belangrijke vraag.

Ik denk dat wij als mensen die balans maar heel moeilijk bewust kunnen maken. We zullen er op verschillende momenten anders over oordelen. Het ene moment hebben we maar weinig voeling met ons eigen oordeel op een ander moment. Uiteindelijk willen en gaan de meeste mensen toch door.

Als je wilt weten hoe ik er zelf in sta: zelf geniet ik over het algemeen heel erg van het leven. Los van het plezier en het genot dat er natuurlijk ook is, verwonder ik me over wat ik zie – in positieve zin. Puur ervaren wat is, dat heeft iets bijzonders. Ik maak mooie dingen mee, en in moeilijke momenten bedenk ik me dan dat het vaak maar om een tijdelijke inzinking gaat, een geestelijke moeheid, die vaak trouwens domweg teruggaat op een fysieke moeheid, want dat gaat vaak hand in hand.

Dat is wel een vermogen hoor, dat te kunnen.

Zeker is het dat. Maar het is een vermogen dat de meeste mensen volgens mij wel hebben. Het hangt natuurlijk ook van omstandigheden af. Als ik het dan allemaal een keer niet zie zitten, dan weet ik tenminste dat ik slechts uit hoef te rusten, en de volgende dag weer anders in mijn vel zal zitten, er anders tegenaan zal kijken.

Dat is als je niet ziek bent, lichamelijk of geestelijk … als je jong bent, en er nog kans op echte verandering is.

Misschien ja, en daar ben ik dan ook soms bang voor, dat je op het einde wanhopig kan worden, en kan denken dat het allemaal toch voor niets is geweest. Dat je terugkijkt, en ziet dat de laatste tijd voornamelijk narigheid was en aftakeling.

En dat je dan denkt: wat heeft en had het dan eigenlijk nog voor zin ...

Ja, laten we eerlijk zijn, mama. Het menselijk leven is uiteindelijk een tragedie, en geen komedie ... in die zin dat een komedie eindigt met een feestmaal en een tragedie met een sterfscène.

Dat laatste is precies wat we allemaal krijgen.

Ja, maar ook een tragedie kan mooi zijn. Ik kan me echter voorstellen dat iemand die lang ziek is aan het eind van het leven ook steeds meer sombere gedachten krijgt. Dat hij denkt: waar gaat dit heen – en dat hij dan zolang hij lichamelijk aftakelt ook geestelijk steeds dieper zinkt, en ook een hekel gaat krijgen aan de route die hij heeft afgelegd om te komen waar hij is. Maar papa leek dat niet te hebben.

Nee, dat klopt, daar had hij geen last van ...

De moeder van de wetenschap

Weet je nog wat voor hem ook per se op zijn rouwkaart moest? Onder zijn naam moest komen te staan: ‘Hij was een bevlogen leraar wiskunde.’ Ook dat hebben we gedaan natuurlijk. Maar die vond ik dan wel bijzonder. Meestal zie je op een rouwkaart iets staan van ‘vader en liefhebbende echtgenoot’. Maar papa wilde herinnerd worden als wiskundeleraar. Dat hij vader en echtgenoot was, dat was duidelijk. Het is echter wel een statement dat hij op zijn rouwkaart nog de passie voor zijn vak wilde uitdrukken.

Dat was het zeker. Hij had echt een roeping.

Ik moet ook denken aan wat mijn oom vertelde tijdens de uitvaartdienst. Dat herinner je je vast nog wel.

Nou, vertel het eens in jouw woorden?

Mijn oom vertelde van een keer dat hij en papa bij ons in de bijkeuken zaten, de plek waar wij normaal altijd aten. Je weet dat die man in het latere Indonesië geboren was en nog in een Jappenkamp had gezeten als kind. Als puber moet hij naar Nederland gekomen zijn, maar hij had altijd nog een grote voorliefde voor mystiek en filosofie, en dan met name oosterse filosofie. Als hij sprak klonk hij vaak nogal geëxalteerd, wat op de uitvaart trouwens erg goed uitpakte. Maar tijdens die toespraak vertelde hij dat in zijn gesprek met papa in de bijkeuken - waarschijnlijk met wijd uitgespreide armen want zo kennen we hem tenslotte - uitriep: “De filosofie is natuurlijk de moeder van de wetenschap.”

Waarop papa tegen zijn zwager zegt: “Sorry, nee, de wiskunde is de moeder van de wetenschap.”

Ach ja, dat herinner ik me nog wel. Dat is wel echt typisch je vader.

Nu, tijdens de uitvaart van papa staat mijn oom dit verhaal te vertellen, precies weer met de wijde spraakgebaren van hem. Hij had moeite het podium op te komen, zijn stok staat tegen de katheder geleund. Hij ging toen al lichamelijk achteruit. Maar iedereen hing aan zijn lippen.

Ja, die man kon goed vertellen.

“Fiep keek naar dingen,” zegt hij, “Fiep liep met mij de tuin in en zei: ‘Die plant daar, die heeft vier jaar achtereen gebloeid! Dat hoort die soort in deze contreien niet eens te doen. En hier doet hij het vier jaar achter elkaar!’”

Ik wist precies over welke plant hij het heeft. Dat is die yucca in de tuin, die inderdaad zo enorm gegroeid was en inderdaad zelfs bloemen gaf.

Ik vind het een beetje een vreemd verhaal. Je vader gaf toch helemaal niets om planten in de tuin?

Nee, maar hij was wel dol op rare dingen, en dingen die onwaarschijnlijk lijken. En dit is dan kennelijk hoe mijn oom zich papa herinnert. En ik hoor hem mijn vader laten zeggen:

“Wiskunde is de moeder van alle wetenschap! We hadden daarop een lange discussie, en uiteindelijk moest ik toegeven, of zal ik nu toegeven, Fiep, vooruit, de wiskunde is de moeder van alle wetenschap.”

Ik heb eerlijk gezegd geen idee welke argumenten papa daarvoor toen had ingebracht, en het lijkt mij bovendien sterk dat mijn oom zich door mijn vader toentertijd ook daadwerkelijk heeft laten overtuigen.

Maar dat doet er niet toe. Ikzelf zou mijn vader ook nooit gelijk geven op dit gebied. Wat mijn vader bedoelde is echter denk ik wel te begrijpen: de wetenschap is meten, en wat is er te meten zonder schaal? De wiskunde vormt als het ware het werktuig om te kunnen meten.

Er moet een net zijn om over de wereld te werpen, zeg maar een soort ruitjespapier, waardoor ieder punt een bekende positie krijgt, en daardoor wordt die wereld begrijpelijk. En dat net, dat was volgens mijn vader de wiskunde. En dat vond hij prachtig. “Mooi hè?” riep hij soms uit als hij mij als onwillige puber bijles gaf.

Ja, hij was inderdaad een bevlogen leraar. Zijn missie was aan iedereen te tonen hoe prachtig de wiskunde wel niet is.

Inderdaad. Maar mijn interesse in wiskunde was op het moment dat ik het moest leren helaas werkelijk minimaal. Wat moet een puber vol hormonen nou ook met wiskunde?

Natuurlijk heeft papa veel pogingen gewaagd mij niet alleen de vaardigheid in het vak te leren, maar ook vooral de liefde ervoor door te geven. Dan maakte hij een ingewikkelde som om te oefenen, met heel veel variabelen en ongelooflijk ingewikkelde getallen als waarden, maar met een heel simpele uitkomst. Een oneindig lang getal, dat met een simpele breuk te schrijven bleek. “Mooi hè?”

Ja, dat is mooi. Dat zag ik toen niet, maar nu wel. De wereld is oneindig ingewikkeld, maar door de wiskunde kunnen we haar in simpele begrijpelijke formules beschrijven. Wiskunde is de moeder van alle wetenschap.

Nu zeg je het zelf. Heeft hij je overtuigd?

Eerlijk gezegd: nee. Maar ik snap hem wel. Misschien heeft mijn vader in dat gesprek met mijn oom wel heel andere argumenten gebruikt. Hij had kunnen zeggen dat de eerste Griekse filosofen ook en vooral wiskundigen waren. Wellicht heeft hij zelfs beweerd dat filosofen nooit zoveel betekend hebben voor de wetenschap, en wiskundigen wel. Voor natuurkunde en sterrenkunde en de bouwkunst is dat natuurlijk wel het geval, tenminste, als je de wetenschapsfilosofie dan even buiten beschouwing laat - wat papa dan ook wel deed. Van filosofen had hij nooit zo’n hoge pet op.

Dat klopt. Mijn filosofieboeken zette je vader op de bovenste plank van de kast, en toen ik hem vroeg waarom, antwoordde hij: dat is immers de zweverige sector.

Haha, ja. Zo zag hij dat ook. Filosofie, daar kon hij niet zoveel mee. De wiskunde was voor hem wezenlijk anders. Wiskundigen maken de wereld met hun formules bevattelijk en begrijpelijk. En doordat ze hem begrijpelijk maken, maken ze de wereld ook mooi. “Mooi hè?”

Ja, dat is wel een mooie gedachte.

Bestendig lichaam

Terug naar de dagen voordat papa stierf. De volgende dag, ik denk ergens in de ochtend, kwamen de uitvaartondernemers, het waren er twee, waarvan er een volgens mij stage liep. Terwijl papa boven lag, zaten wij beneden om de tafel om zijn uitvaart te bespreken. Hij boven, doodziek, wij beneden. Het waren twee aardige dames. De een was een wat oudere dame die het woord voerde, de tweede was duidelijk bij haar in de leer. In het gesprek met hen kwam het Tom Poes-plaatje ter sprake.

“Oh, maar dat gaan we gelijk proberen te regelen”, zei de oudere dame. Ze zocht de Toonder studio’s op, en kreeg wonder boven wonder zomaar een oude bekende aan de lijn. Die zou binnenkort terugbellen. Binnen een half uur werd er ook teruggebeld: het was goed dat het plaatje voor de rouwkaart gebruikt zou worden.

Toen de uitvaartondernemers weg waren wilden we gelijk naar boven om papa te vertellen dat het was gelukt met dat plaatje. We snelden de trap op en ik geloof dat ik als eerste de kamer binnenkwam, want ik zag mijn vader liggen op zijn zij dit keer, zijn hoofd op het kussen. Hij keek schuin opzij naar het matras. Het zag eruit als een erg ongemakkelijke houding. “Papa, het is gelukt! We mogen het plaatje van Tom Poes gebruiken voor de rouwkaart!” zei ik.

Hij keek op. “Wat?”

“Dat we het plaatje van Tom Poes mogen gebruiken voor de rouwkaart. We hebben gelijk gebeld naar Toonder Studio’s en het is goed.”

“Oh echt? Oh dat is zo fijn”, lachte hij, en barstte vervolgens in tranen uit.

“Nou zijn wij eindelijk gestopt moet huilen, nu moet jij nodig zelf beginnen zeg”, zei ik hem, natuurlijk ook door mijn tranen heen.

“Het is zo mooi. Zo mooi! Zo toepasselijk, oh, ik vind het zo fijn”, zei mijn vader. Jij ging naast hem zitten op het bed. “Fiep, wil je in je tenniskleren gecremeerd worden?” zei jij. De uitvaartondernemers hadden gevraagd hoe mijn vader in zijn kist zou willen komen te liggen, en gesuggereerd iets te nemen waar hij zich gemakkelijk in voelde tijdens zijn leven.

“Ik? Doe niet zo gek!” zei papa verbaasd.

“Maar hoe dan?” vroeg jij, nog steeds lachend.

“Nou, gewoon: zo”, zei mijn vader, met twee handen naar zijn vieze pyjama gebarend.

“Oh echt?”

“Ja, wat maakt dat nou uit?”

Ja, je vader gaf daar inderdaad helemaal niets om, hoe hij zijn kist in ging. Hij ging ook nooit kijken naar mensen die opgebaard lagen.

En voor jou was dat hetzelfde, toch? Ik kan me nog herinneren dat jij destijds wél was gaan kijken naar jouw vader toen deze opgebaard lag, terwijl je dat eigenlijk niet graag gewild had.

Mensen raadden mij aan te gaan, omdat ik er anders spijt van zou kunnen krijgen. Vervolgens heb ik er altijd spijt van gehad dat ik toch was gegaan. Ik kan me nog herinneren dat zijn gezicht helemaal grijs was, en dat zijn haren gekamd waren zoals hij ze nooit had. Hij was het niet. Het was een akelig gezicht.

Een dood lichaam is niet meer de mens die er was …