© 2019 Rutger Bregman

Omslagontwerp: Leon Postma en Martijn van Dam

Art direction: Harald Dunnink

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Infographics: Leon de Korte en Leon Postma

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Vormgeving: Pre Press Media Groep

ISBN 9789082942194

NUR 320

www.decorrespondent.nl

We hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden van de foto’s en illustraties te achterhalen. Maak je aanspraak op de rechten en ben je niet benaderd? Neem dan vooral contact met ons op.

RUTGER BREGMAN

DE MEESTE MENSEN DEUGEN

EEN NIEUWE GESCHIEDENIS VAN DE MENS

Voor mijn ouders

‘De mens zal beter worden als je hem toont hoe hij is.’

— Anton Tsjechov (1860-1904)

INHOUD

 Proloog

1. Een nieuw realisme

2. De echte Lord of the Flies

Deel 1. De natuurstaat

3. De opmars van de Homo puppy

4. Kolonel Marshall en de soldaten die niet schoten

5. De vloek van de beschaving

6. Het mysterie van Paaseiland

Deel 2. Na Auschwitz

7. In de kelder van de Stanford-universiteit

8. Stanley Milgram en de schokmachine

9. De dood van Catherine Susan Genovese

Deel 3. Waarom goede mensen slechte dingen doen

10. Hoe empathie verblindt

11. Hoe macht corrumpeert

12. De vergissing van de Verlichting

Deel 4. Een nieuw realisme

13. De kracht van intrinsieke motivatie

14. De Homo ludens

15. Zo ziet een echte democratie eruit

Deel 5. De andere wang

16. Theedrinken met terroristen

17. Het beste medicijn tegen haat, racisme en vooroordelen

18. Toen de soldaten uit de loopgraven kwamen

 Epiloog

 Dankwoord

 Bronnen

PROLOOG

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog maakte de Britse legertop zich grote zorgen. Londen was in acuut gevaar. De stad was, aldus ene Winston Churchill, ‘het grootste doelwit ter wereld, een enorme, vette, dure koe, die is vastgebonden om het roofdier te lokken’.¹

De naam van dat roofdier? Adolf Hitler. Als het volk zou breken onder de terreur van zijn bommenwerpers, was het gedaan met Groot-Brittannië. ‘Het verkeer zal stoppen, de daklozen zullen gillen om hulp en de stad zal afglijden in totale chaos’, vreesde een Britse generaal.² Miljoenen burgers zouden mentaal instorten. Het leger zou niet eens aan vechten toekomen, omdat het de hysterische massa’s in toom zou moeten houden. Churchill voorspelde dat minstens drie tot vier miljoen inwoners van Londen op de vlucht zouden slaan.

Wie wilde weten welk onheil in de lucht hing, hoefde eigenlijk maar één boek open te slaan: Psychologie des foules – ‘Psychologie der massa’s’. De Franse auteur, Gustave Le Bon, was een van de invloedrijkste geleerden van zijn tijd. Hitler had het boek van kaft tot kaft gelezen, net als Mussolini, Stalin, Churchill en president Roosevelt.

Le Bon legde haarfijn uit wat er gebeurt in noodsituaties. Vrijwel onmiddellijk, schreef hij, daalt de mens ‘een aantal treden op de ladder van de beschaving’.³ Dan grijpen paniek en geweld om zich heen. Dan openbaart zich onze ware natuur. Op 19 oktober 1939 dicteerde Hitler het aanvalsplan aan zijn generaals. ‘De genadeloze inzet van de Luftwaffe om de Britse wil tot verzet te breken, kan en zal volgen op het gegeven moment.’⁴

De Britten vreesden dat het al te laat was. Even werd nog overwogen om een netwerk van schuilplaatsen te graven onder Londen, maar uiteindelijk werd dat plan toch maar afgeblazen. Straks zouden mensen nooit meer bovenkomen, verlamd door de angst. Op het laatste moment werden nog wel een paar psychiatrische noodhospitalen opgezet buiten de stad, om de eerste slachtoffers in op te vangen.

Toen begon het.

Op 7 september 1940 vlogen 348 Duitse bommenwerpers over het Kanaal. Het weer was goed. Veel inwoners van Londen waren buiten en keken omhoog toen om 16.43 uur de sirenes begonnen te loeien.

Die septemberdag zou de geschiedenis ingaan als Zwarte Zaterdag, en de periode erop als ‘de Blitz’. Alleen al op Londen vielen in negen maanden tijd meer dan 80.000 bommen. Hele buurten werden weggevaagd. Een miljoen gebouwen werden beschadigd of compleet vernietigd, en meer dan 40.000 mensen kwamen om.

Hoe reageerden de Britten? Wat gebeurde er toen zij met miljoenen tegelijk maandenlang werden murw gebeukt met bommen uit de lucht? Hoe hysterisch werden ze, hoe beestachtig of nog erger?

Laat ik beginnen met het verslag van een Canadese psychiater.

In oktober 1940 reed dr. John MacCurdy door Zuidoost-Londen. Hij bezocht een arme buurt die zwaar was getroffen door de bombardementen, met om de honderd meter een krater of ruïne. Als mensen ergens in paniek moesten zijn, was het hier.

Dit trof de psychiater aan, kort nadat het luchtalarm was afgegaan:

Kleine jongens bleven spelen op de stoep, klanten bleven afdingen, een politieman regelde het verkeer in majestueuze saaiheid en fietsers trotseerden de dood en de verkeersregels. Niemand, voor zover ik kon zien, keek naar de lucht.⁵

Wie leest over de maanden van de Blitz, stuit op de ene na de andere beschrijving van een wonderlijke kalmte die neerdaalde over Londen. Een Amerikaanse journalist interviewde een Brits echtpaar in hun keuken. Terwijl de ramen trilden, genoten ze rustig van hun thee. Waren ze niet bang, vroeg de journalist. ‘O nee. En als we dat waren, wat zouden we daaraan hebben?’⁶

Alles wees erop dat Hitler geen rekening had gehouden met het typisch Britse karakter. De stiff upper lip. De droge humor. Ondernemers zetten bordjes voor de ruïnes die eens hun winkels waren: ‘MORE OPEN THAN USUAL.’ De eigenaar van een pub haakte handig in op de ravage: ‘OUR WINDOWS ARE GONE, BUT OUR SPIRITS ARE EXCELLENT. COME IN AND TRY THEM.’⁷

De Britten ondergingen de bommen van de Luftwaffe als de vertragingen van de trein: irritant, maar er viel mee te leven. De treinen reden overigens gewoon door tijdens de Blitz en de schade aan de economie stelde ook niet veel voor. In april 1941 werd de Britse oorlogsproductie harder geraakt door Tweede Paasdag, toen iedereen vrij had, dan door de Blitz.⁸

Na een paar weken werd over de Duitse bommen gepraat als over het weer. ‘Het was erg blitzy vandaag, vond je niet?’⁹ Een Amerikaanse schrijver noteerde dat ‘de Engelsen sneller verveeld zijn dan wie ook’ en vrijwel niemand nog dekking zocht.¹⁰

En die mentale ravage? Die miljoenen getraumatiseerde slachtoffers waar de experts voor hadden gewaarschuwd? Nergens te bekennen. Natuurlijk was er veel verdriet en woede. Natuurlijk werd er diep gerouwd om de geliefden die waren omgekomen.

Maar de psychiatrische noodhospitalen bleven leeg. Sterker nog, de mentale gezondheid van veel Britten ging erop vooruit. Het alcoholmisbruik nam af. Er pleegden minder mensen suïcide dan in vredestijd. Na de oorlog verlangden veel Britten zelfs terug naar de Blitz, toen iedereen elkaar hielp en het niet uitmaakte of je links of rechts, arm of rijk was.¹¹

‘De Britse samenleving werd in veel opzichten sterker van de Blitz’, zou een Britse historicus later schrijven. ‘Hitler was ontgoocheld.’¹²

Al met al had die beroemde massapsycholoog, Gustave Le Bon, er niet verder naast kunnen zitten. De noodsituatie bracht niet het slechtste in mensen naar boven. Het Britse volk steeg juist een paar treden op de ladder van de beschaving. ‘De moed, de humor en de vriendelijkheid van gewone mensen’, schreef een Amerikaanse journaliste in haar dagboek, ‘blijven verbijsterend in het licht van deze nachtmerrie.’¹³

De onverwacht positieve effecten van de Duitse bombardementen leidden tot een nieuwe militaire discussie. Groot-Brittannië bezat zelf ook een vloot aan bommenwerpers, en de vraag was: hoe konden deze het beste worden ingezet tegen de vijand?

Vreemd genoeg bleven de experts van de Royal Air Force geloven dat de wil van een volk kon worden gebroken. Met bombardementen. Oké, misschien was dat bij het eigen Britse volk niet gelukt, maar dat was een uitzonderlijk geval. Geen enkel volk ter wereld was zo nuchter en moedig. De Duitsers daarentegen zouden ‘nog geen kwart’ van het aantal bommen kunnen verdragen, aldus de deskundigen. De vijand had sowieso een ‘gebrek aan morele veerkracht’.¹⁴

Deze experts kregen ruggensteun van de boezemvriend van Churchill: Frederick Lindemann, ook wel bekend als Lord Cherwell. Op een van de weinige portretten die er van hem zijn, zien we een lange man met bolhoed, wandelstok en ijskoude blik.¹⁵ In de verhitte discussies over de luchtmacht bleef Lindemann stellig. Bombarderen werkt. Net als Gustave Le Bon had hij geen hoge pet op van het gewone volk, dat hij als laf en paniekerig beschouwde.

Om zijn punt kracht bij te zetten, stuurde Lindemann een team van psychiaters naar Birmingham en Hull, twee steden die genadeloos waren gebombardeerd. In korte tijd interviewden de wetenschappers honderden mensen die hun huis hadden verloren tijdens de Blitz.¹⁶ Ze vroegen naar de kleinste details – van ‘het aantal gedronken pinten tot het aantal aangeschafte aspirientjes’.¹⁷

Een paar maanden later ontving Lindemann het eindrapport. De conclusie stond met grote letters op het titelblad:

‘GEEN BEWIJS VOOR EEN VERZWAKKING VAN DE MORAAL.’¹⁸

En wat deed Frederick Lindemann? Die wuifde deze conclusie weg. Hij had al besloten dat bombarderen uitstekend werkt en liet zich niet meer van de wijs brengen.

Lindemann schreef dan ook een heel ander memo, dat vervolgens op Churchills bureau belandde:

Onderzoek lijkt uit te wijzen dat het vernietigen van iemands huis zeer schadelijk is voor diens moraal. Mensen lijken het nog erger te vinden dan het verlies van hun vrienden of zelfs familie. […] Wij kunnen tien keer zo veel schade toebrengen aan de 58 belangrijkste Duitse steden. Er is weinig twijfel dat dit de wil van het volk zal breken.¹⁹

Zo werd de discussie over de effectiviteit van het bombarderen beslecht. ‘Het rook naar een heksenjacht’, zou een historicus later schrijven.²⁰ Zorgvuldige wetenschappers die tegen het bombarderen van de Duitse bevolking pleitten, werden weggezet als lafaards. Landverraders.

De fanatiekelingen waren het eens: de Duitsers moesten nog veel harder worden aangepakt. Churchill gaf het groene licht, waarna de hel losbarstte boven Duitsland. Uiteindelijk vielen er tijdens deze bombardementen tien keer zo veel doden als tijdens de Blitz. In Dresden stierven in één nacht meer mannen, vrouwen en kinderen dan in Londen tijdens de hele oorlog. Meer dan de helft van de Duitse steden werd vernietigd. Het land veranderde in één grote, smeulende puinhoop.

Ondertussen werd slechts een klein deel van de geallieerde luchtmacht ingezet om strategische doelwitten te bombarderen, zoals fabrieken en bruggen. Tot de laatste maanden van de oorlog bleef Churchill er namelijk van overtuigd dat bommen het beste op burgers konden worden gegooid, om de Duitse moraal te breken. In januari 1944 kreeg hij nog een memo van de Royal Air Force op zijn bureau: ‘Hoe meer bommen we gooien, hoe bevredigender het effect.’

De premier onderstreepte die zin, met zijn beroemde rode pen.²¹

Wat er in werkelijkheid in Duitsland gebeurde?

Laat ik weer beginnen met een verslag van een vooraanstaand psychiater. Van mei tot juli 1945 interviewde dr. Friedrich Panse bijna honderd Duitsers die hun huis hadden verloren. ‘Achteraf barstte ik van de energie en stak ik een sigaar op’, vertelde een van hen. De sfeer na een aanval was ‘als na een oorlog die net is gewonnen’, merkte een ander op.²²

Van massale paniek was nergens sprake. De inwoners die voor het eerst werden gebombardeerd, reageerden juist opgelucht. ‘De behulpzaamheid van de buren was geweldig’, noteerde Panse. ‘Gezien de ernst en de duur van de psychische belasting was de houding van de bevolking opmerkelijk evenwichtig en gedisciplineerd.’²³

Hetzelfde beeld rijst op uit de verslagen van de Sicherheitsdienst, die de eigen bevolking nauwlettend in de gaten hield. Na de bombardementen bleek iedereen elkaar te helpen. Slachtoffers werden uit het puin getrokken, branden werden geblust. Kinderen van de Hitlerjugend renden af en aan om de gewonden en daklozen te helpen. Een kruidenier zette voor de grap een bordje over ‘rampenboter’ buiten: ‘HIER WIRD KATASTROPHENBUTTER VERKAUFT!’²⁴

(Oké, de Britse humor was wel beter.)

Kort na de overgave van Duitsland, in mei 1945, trok een team van geallieerde economen door het verslagen land. Het Amerikaanse ministerie van Defensie had het de opdracht gegeven om het effect van de bombardementen te onderzoeken. De hoofdvraag: zou het leger dit wapen vaker moeten inzetten?

De wetenschappers wonden er geen doekjes om: de bombardementen waren een fiasco geweest. De Duitse oorlogseconomie was er waarschijnlijk zelfs sterker door geworden, waardoor de oorlog langer had geduurd. Tussen 1940 en 1944 was de productie van Duitse tanks met een factor negen gestegen. Die van gevechtsvliegtuigen met een factor veertien.

Een Brits team van economen kwam tot dezelfde conclusie.²⁵ In de eenentwintig verwoeste steden die zij onderzochten, was de productie sneller gestegen dan in een controlegroep van veertien steden die niet waren gebombardeerd.

‘We begonnen in te zien’, schreef een Amerikaanse econoom, ‘dat we op een van de grootste, misschien wel dé grootste misrekening van de oorlog waren gestuit.’²⁶

Wat me nog het meest fascineert, is dat ze allemaal dezelfde fout maakten.

Hitler en Churchill, Roosevelt en Lindemann – stuk voor stuk deelden ze het mensbeeld van Gustave Le Bon, de psycholoog die had beweerd dat de menselijke beschaving maar een dun laagje is. Ze waren ervan overtuigd dat de luchtmacht dat laagje zou wegblazen. Maar hoe meer bommen er vielen, hoe dikker de laag werd. Het was geen dun vliesje, het was eelt.

Toch drong die conclusie nauwelijks door tot de militaire experts. De Amerikanen wierpen vijfentwintig jaar later drie keer zo veel bommen op Vietnam als op Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog.²⁷ Dat werd een nog grotere mislukking. Zelfs als het bewijs ons recht in het gezicht staart, weten we onszelf nog voor de gek te houden. Tot op de dag van vandaag geloven veel Britten dat hun veerkracht tijdens de Blitz typisch Brits was.

Maar ze was niet typisch Brits. Ze was typisch menselijk.

HOOFDSTUK 1

EEN NIEUW REALISME

1.

Dit is een boek over een radicaal idee.

Het is een idee waar machthebbers al eeuwen benauwd van worden. Waar religies en ideologieën zich tegen hebben gekeerd. Waar media zelden verslag van doen en de geschiedenis één lange ontkenning van lijkt.

Tegelijkertijd is het een idee dat onderbouwing vindt in nagenoeg ieder vakgebied van de wetenschap. Dat door de evolutie wordt gestaafd en door het alledaagse leven bevestigd. Een idee dat zozeer aansluit bij de menselijke natuur, dat het vaak niet eens meer opvalt.

Hadden we de moed om het serieus te nemen, dan zou blijken: dit idee kan een revolutie ontketenen. De samenleving op haar kop zetten. Als het werkelijk tot je doordringt, is het zelfs een levensveranderend medicijn, waardoor je nooit meer op dezelfde manier naar de wereld kijkt.

Het idee in kwestie?

De meeste mensen deugen.

Ik ken niemand die het idee beter uit kan leggen dan Tom Postmes, hoogleraar sociale psychologie in Groningen. Al jaren stelt hij dezelfde vraag aan zijn studenten:

Een vliegtuig maakt een noodlanding en breekt in drie stukken. De cabine vult zich met rook. Alle inzittenden realiseren zich: we moeten hier weg. Wat gebeurt er?

• Op Planeet A vragen de inzittenden elkaar of ze in orde zijn. Personen die hulp nodig hebben, krijgen voorrang. Mensen zijn bereid hun leven te geven, zelfs voor vreemden.

• Op Planeet B is het ieder voor zich. Totale paniek breekt uit. Er wordt geschopt en geduwd. Kinderen, ouderen en mensen met een handicap worden onder de voet gelopen.

Vraag: op welke planeet leven we?

‘Ik schat dat 97 procent denkt dat we op Planeet B leven’, vertelt Postmes. ‘Maar in de praktijk leven we vrijwel altijd op Planeet A.’¹

Het maakt niet uit aan wie je het vraagt. Linkse en rechtse, arme en rijke, ongeschoolde en belezen mensen – iedereen maakt dezelfde inschattingsfout. ‘Eerstejaars studenten weten het niet, derdejaars niet, masterstudenten niet, en ook veel professionals niet, tot rampenbestrijders aan toe’, verzucht Postmes. ‘Aan het onderzoek ligt het niet. Men zou dit kunnen weten sinds de Tweede Wereldoorlog.’

Zelfs de beroemdste rampen in de geschiedenis speelden zich af op Planeet A. Neem de ondergang van de Titanic. Als je de film hebt gezien, denk je misschien dat iedereen in paniek was (afgezien van het strijkkwartet). Maar nee, er werd niet geduwd en getrokken. Een ooggetuige rapporteerde dat er ‘geen indicatie van paniek of hysterie’ was, ‘geen angstkreten, en geen heen en weer geren’.²

Of denk aan 11 september 2001. Duizenden mensen liepen geduldig de trappen van de Twin Towers af, ook al wisten ze dat hun levens in gevaar waren. Brandweerlieden en gewonden kregen voorrang. ‘Mensen zeiden echt: “Nee, nee, jij eerst”’, herinnerde een van de slachtoffers zich later. ‘Ik kon het niet geloven dat mensen op dit punt zouden zeggen: “Alsjeblieft, ga voor.” Het was onwerkelijk.’³

Dat mensen van nature egoïstisch, paniekerig en agressief zijn, is een hardnekkige mythe. De bioloog Frans de Waal spreekt ook wel van de ‘vernistheorie’.⁴ De beschaving zou maar een dun laagje zijn, dat bij het minste of geringste zou barsten. Maar het is precies andersom: juist als de bommen uit de lucht vallen of de dijken breken, komt het beste in ons naar boven.

Op 29 augustus 2005 braken de dijken van New Orleans. De orkaan Katrina raasde over de stad, waarna 80 procent van de huizen onder water liep. Het werd de grootste natuurramp in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ten minste 1.836 mensen kwamen om.

Die week stonden de kranten vol met berichten over verkrachtingen en schietpartijen in New Orleans. Er deden gruwelijke verhalen de ronde, over gangsters die plunderend rondzwierven en een scherpschutter die reddingshelikopters onder vuur nam. In het Superdome-stadion, het grootste opvangcentrum, zaten maar liefst 25.000 mensen als ratten in de val. Zonder elektriciteit. Zonder water. Journalisten rapporteerden dat de kelen van twee baby’s waren doorgesneden, en dat een zevenjarig meisje was verkracht en vermoord.⁵

De korpschef van de politie zei dat de stad weggleed in anarchie en de gouverneur van Louisiana vreesde hetzelfde. ‘Wat mij vooral boos maakt’, zei ze, ‘is dat rampen als deze vaak het slechtste in mensen naar boven halen.’⁶

Die conclusie ging de wereld over. De gelauwerde historicus Timothy Garton Ash schreef in de Britse krant The Guardian wat iedereen al dacht:

Haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. […] Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.

Daar was hij weer: de vernistheorie. New Orleans had een klein gaatje geopend, aldus Garton Ash, in ‘de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur’.⁷

Pas maanden later, toen de journalisten waren verdwenen, het water was weggepompt en de columnisten een nieuw onderwerp hadden gevonden, ontdekten wetenschappers wat er echt was gebeurd in New Orleans.

Het geluid van de scherpschutter bleek de klep van een gastank. In het Superdome-stadion waren zes mensen omgekomen: vier op natuurlijke wijze, één door een overdosis en één door zelfdoding. De korpschef moest toegeven dat hij geen enkel officieel verslag van moord of verkrachting had. En inderdaad: er was veel geplunderd, maar vooral door groepen die samenwerkten om te overleven, soms zelfs met de politie.⁸

Onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden dat ‘de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was’.⁹ Er was een armada van boten gearriveerd, tot uit Texas, om zo veel mogelijk mensen te redden. Er waren honderden reddingsgroepen gevormd. Eén groep had zich de Robin Hood Plunderaars genoemd: elf vrienden die voedsel, kleren en medicijnen ‘stalen’ en uitdeelden.¹⁰

De stad was, kortom, niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door moed en naastenliefde.

Katrina voldeed hiermee aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen reageren op rampen. Het Disaster Research Center heeft sinds 1963 op basis van bijna zevenhonderd veldstudies vastgesteld dat er, in tegenstelling tot wat je in films ziet, nooit totale paniek uitbreekt na een ramp. Er is ook nooit sprake van een vloedgolf van egoïsme. Het aantal misdaden – moord, diefstal, verkrachting – daalt meestal. Mensen blijven rustig, raken niet in shock en komen snel in actie. ‘En hoeveel er ook geplunderd wordt’, merkt een van de onderzoekers op, ‘het verbleekt altijd bij het wijdverbreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten.’¹¹

In noodgevallen komt het beste in mensen naar boven. Ik zou geen sociologisch inzicht weten dat zo stevig is onderbouwd en zo straal wordt genegeerd. Het beeld dat in de media wordt geschetst is steevast het omgekeerde van wat er daadwerkelijk na een ramp gebeurt.

Ondertussen kostten de hardnekkige geruchten in New Orleans wel mensenlevens.

Zo kwam de hulpverlening tergend traag op gang omdat reddingswerkers niet zonder beveiliging de stad in durfden. Er werden 72.000 militairen opgeroepen met de opdracht op ‘tuig’ te vuren. ‘Deze troepen weten hoe ze moeten schieten en doden […] en ik verwacht dat ze dat zullen doen’, aldus de gouverneur.¹²

Zo geschiedde. Bij de Danzigerbrug in het oosten van de stad schoot de politie op zes onschuldige en ongewapende Afro-Amerikanen, waarna een jongen van 17 en een geestelijk gehandicapte man van 40 stierven. (Vijf agenten werden hiervoor later veroordeeld tot hoge gevangenisstraffen.)¹³

Natuurlijk, de ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld. Maar de dynamiek van rampspoed is steeds dezelfde. Er is een collectieve tegenslag, er komt een vloedgolf van samenwerking, bestuurders raken in paniek, en dan volgt de tweede ramp.

‘Mijn eigen indruk’, schrijft Rebecca Solnit, die het magistrale boek A Paradise Built in Hell (2009) schreef over de orkaan Katrina, ‘is dat elite panic ontstaat doordat machthebbers de mensheid zien naar hun eigen evenbeeld.’¹⁴ Koningen en dictators, gouverneurs en generaals denken dat gewone mensen egoïstisch zijn, omdat ze dat zelf zo vaak zijn. Ze gebruiken grof geweld omdat ze iets willen voorkomen dat zich alleen in hun eigen fantasie afspeelt.

2.

In de zomer van 1999, op een kleine school in het Belgische Bornem, kregen negen kinderen mysterieuze ziekteverschijnselen. Hoofdpijn. Braken. Hartkloppingen. ’s Ochtends waren ze vrolijk de klas binnengekomen, maar na de lunchpauze voelden ze zich niet goed. De leraren konden maar één verklaring bedenken: al deze negen kinderen hadden tijdens de pauze een flesje Coca-Cola gedronken.

Het duurde niet lang of journalisten kregen lucht van het incident. En dus begon de telefoon op het hoofdkantoor van Coca-Cola te rinkelen. Dezelfde avond stuurde het bedrijf een persbericht de wereld in: miljoenen flesjes zouden in België uit de schappen worden gehaald. ‘We zijn koortsachtig op zoek naar de oorzaak en hopen in de komende dagen een definitief antwoord te hebben’, meldde een woordvoerder.¹⁵

Maar het was al te laat. De klachten verspreidden zich als een olievlek over het land, tot over de grens met Frankrijk. Lijkbleke kinderen werden afgevoerd in ambulances. Alle producten van Coca-Cola bleken die week gevaarlijk voor kinderen, of het nu Fanta, Sprite, Nestea of Aquarius was. Het ‘Coca-Cola-incident’ werd een van de grootste financiële stroppen in de geschiedenis van het 107-jarige bedrijf. Maar liefst 17 miljoen dozen frisdrank werden teruggeroepen in België en alles wat nog in de koelhuizen stond moest worden vernietigd.¹⁶ Kosten: meer dan 200 miljoen dollar.¹⁷

Maar toen gebeurde er iets vreemds. Na een paar weken kwamen de toxicologen met lege handen uit het lab: er was niks te vinden in die flesjes. Geen pesticiden. Geen ziekteverwekkers. Geen schadelijke metalen. Niks. Ook in het bloed en de urine van de honderden patiënten werd niets gevonden. De wetenschappers konden geen enkele chemische verklaring vinden voor de heftige symptomen, die inmiddels bij meer dan duizend jongens en meisjes waren geconstateerd.

‘Die kinderen waren echt ziek, laat daar geen twijfel over bestaan’, zou een van de onderzoekers later opmerken. ‘Alleen was het niet de cola die hen ziek had gemaakt.’¹⁸

Eigenlijk ging het Coca-Cola-incident over een oude, filosofische vraag.

Wat is waarheid?

Sommige dingen zijn waar, of je er nu in gelooft of niet. Water kookt bij 100 graden. Roken is dodelijk. President Kennedy werd vermoord op 22 november 1963 in Dallas.

Andere dingen kunnen waar worden, als we er tenminste in geloven. In de sociologie wordt ook wel van een ‘self-fulfilling prophecy’ gesproken. Als je bijvoorbeeld voorspelt dat een bank zal omvallen en genoeg mensen je geloven, dan zullen zij net zo lang geld van hun rekening halen totdat de bank is omgevallen.

Of neem het placebo-effect. Slik een neppil waarvan de dokter zegt dat hij werkt en je zou je zomaar beter kunnen voelen. Hoe theatraler de placebo, hoe groter die kans. Zo is een placebo inspuiten meestal effectiever dan er een slikken. Zelfs aderlaten kon op deze manier helpen. Niet omdat de middeleeuwse geneeskunde nou zo geweldig was, maar wel omdat mensen zich goed konden voorstellen dat ze beter zouden worden van zo’n heftige ingreep.

En de ultieme placebo? Opereren! Trek je witte jas aan, dien de verdoving toe, drink een kopje koffie en vertel je patiënt bij het ontwaken dat de operatie een overdonderend succes was. Uit een grote overzichtsstudie in het British Medical Journal, waarin echte operaties voor bijvoorbeeld rugpijn of brandend maagzuur werden vergeleken met zo’n toneelstuk, bleek dat de placebo in driekwart van de gevallen ook hielp. In de helft was de placebo zelfs even goed.¹⁹

Maar het werkt ook andersom.

Slik een neppil waarvan je denkt ziek te worden, en de kans is groot dat je het wordt. Waarschuw je patiënten voor ernstige bijwerkingen, en ze zouden er zomaar last van kunnen krijgen. Er is relatief weinig onderzoek gedaan naar dit ‘nocebo-effect’, omdat het niet erg verantwoord is om mensen het gevoel te geven dat ze ziek worden. Toch wijst alles erop dat een nocebo heel krachtig kan zijn.

In de zomer van 1999 kwamen de Belgische medici tot dezelfde conclusie. Misschien was er daadwerkelijk iets mis geweest met een paar Coca-Cola-flesjes in dat dorpje Bornem. Het zou kunnen. Maar verder waren de wetenschappers er zeker van: in de rest van het land moest sprake zijn geweest van een ‘massale psychogene ziekte’. Of in gewonemensentaal: het zat tussen de oren.

Dat wil niet zeggen dat de slachtoffers zich aanstelden. Meer dan duizend Belgische kinderen waren écht misselijk, koortsig en duizelig. Wat tussen de oren komt, kan levensecht worden. Als het nocebo-effect iets leert, dan is het dat ideeën nooit zomaar ideeën zijn. Wat we geloven, is wat we worden. Wat we zoeken, is wat we vinden. Wat we voorspellen, is wat gebeurt.

En hier komt het: ons negatieve mensbeeld is ook een nocebo.

Als we geloven dat de meeste mensen niet deugen, gaan we elkaar zo behandelen. Dan halen we het slechtste in elkaar naar boven.

Uiteindelijk zijn er maar weinig ideeën die de wereld zo sterk beïnvloeden als ons mensbeeld. Wat we aannemen in elkaar, is wat we oproepen. Als we het hebben over de grootste uitdagingen van onze tijd – van de opwarming van de aarde tot het tanende vertrouwen in elkaar – dan denk ik dat het antwoord begint bij een ander mensbeeld.

In dit boek zal ik niet betogen dat we van nature goed zijn. Mensen zijn geen engelen. We hebben een goed been en een slecht been, de vraag is welk been we trainen.

Ik zal slechts betogen dat we van nature, als kind, op een onbewoond eiland, als een oorlog begint of de dijken breken, een sterke voorkeur hebben voor dat goede been. Ik zal een grote hoeveelheid wetenschappelijk bewijs aandragen waaruit blijkt dat een positiever mensbeeld realistisch is. Tegelijkertijd denk ik dat het nóg realistischer kan worden als we erin gaan geloven.

Er is een parabel die al jaren op het internet rondzwerft, en waarvan niemand precies de oorsprong kent. Ze bevat volgens mij een simpele, maar diepe waarheid:

Een grootvader zei eens tegen zijn kleinzoon: ‘Er speelt zich een gevecht in mij af, een strijd tussen twee wolven. De ene is slecht, boos, hebzuchtig, jaloers, arrogant en laf. De andere is goed – hij is rustig, liefdevol, bescheiden, gul, eerlijk en betrouwbaar. Deze wolven vechten ook in jou en in ieder ander persoon.’

De jongen dacht even na en zei toen: ‘Welke wolf zal winnen?’

De oude man glimlachte.

‘De wolf die jij voedt.’

3.

Als ik de afgelopen jaren op feestjes vertelde dat ik werkte aan dit boek, zag ik al snel opgetrokken wenkbrauwen. Ongelovige blikken. Een Duitse uitgever wees mijn boekvoorstel resoluut af: de Duitsers zouden niet geloven in het goede van de mens. Een lid van de Parijse intelligentsia verzekerde me dat Fransen de harde hand van de staat nodig hebben. Toen ik na de verkiezingen van 2016 door de vs reisde, vroeg de ene na de andere Amerikaan of ik ze nog wel op een rijtje had.

De meeste mensen deugen? Keek ik weleens televisie?

Niet lang geleden liet een studie van twee Amerikaanse psychologen nog zien hoe hardnekkig het geloof in onze eigen verdorvenheid is. De onderzoekers legden hun proefpersonen verschillende situaties voor waarin mensen iets goeds leken te doen. Wat bleek: mensen zijn getraind om overal egoïsme in te zien.

Iemand helpt een oude man over straat?

Doet-ie zeker om goed over te komen.

Iemand geeft geld aan een dakloze?

Vast om zelf een lekker gevoel te krijgen.

Ook toen de onderzoekers de harde cijfers lieten zien, over vreemdelingen die portemonnees netjes terugbrengen en over het feit dat de overgrote meerderheid van de bevolking zelden fraudeert, kregen de meeste deelnemers geen positiever mensbeeld. ‘In plaats daarvan’, schrijven de psychologen, ‘besluiten ze dat schijnbaar onzelfzuchtig gedrag alsnog egoistisch moet zijn.’²⁰

Cynisme is een theorie van alles. Ze klopt altijd.

De vraag die me nu al jaren fascineert, is waarom we de wereld zo negatief bekijken. Hoe is het mogelijk dat zo veel mensen denken dat we op Planeet B leven, terwijl zo veel wetenschappelijk bewijs in de richting van Planeet A wijst?

Is het een gebrek aan opleiding? Eerder het tegendeel. In dit boek zullen talloze geleerden voorbijkomen die overtuigd zijn van onze verdorvenheid. Politieke overtuiging dan? Ook dat maakt weinig uit. Menig gelovige beschouwt ons als door en door zondig wezen. Menig kapitalist denkt dat we van nature egoïstisch zijn. Menig milieuactivist ziet de mens als een plaag die de planeet verwoest. Duizend meningen, één mensbeeld.

En dus begon ik me af te vragen waar ons zwarte mensbeeld vandaan komt. Waarom zijn we ooit gaan geloven in de verdorvenheid van de mens?

Ik heb inmiddels wel een vermoeden.

Stel: er komt morgen een nieuwe drug op de markt. Hij is extreem verslavend, en verspreidt zich binnen de kortste tijd onder de bevolking. Wetenschappers doen grondig onderzoek en concluderen dat de drug gepaard gaat met, ik citeer, ‘misperceptie van risico’s, angst, negatieve gevoelens, aangeleerde hulpeloosheid, vijandigheid ten opzichte van anderen en afstomping’.²¹

Zouden we het middel gebruiken? Zouden onze kinderen het mogen proberen? Zou de overheid het legaliseren? Het antwoord is drie keer ja. Ik heb het namelijk over een van de grootste verslavingen van onze tijd. Over een drug die we dagelijks innemen, die zwaar wordt gesubsidieerd en op enorme schaal aan onze kinderen wordt verstrekt.

Het nieuws.

Ik ben nog opgevoed met de gedachte dat het nieuws goed is voor je ontwikkeling. Een betrokken burger zou regelmatig de krant moeten lezen en het journaal kijken. Hoe beter we het nieuws volgen, hoe beter we geïnformeerd zijn, hoe gezonder de democratie.

Dit is nog altijd het verhaal dat ouders aan hun kinderen vertellen, maar wetenschappers komen inmiddels tot heel andere conclusies. Er zijn tientallen studies die uitwijzen dat het nieuws je mentale gezondheid schaadt.²²

De grondlegger van dit onderzoeksveld, de hoogleraar George Gerbner (1919-2005), sprak in de jaren negentig al van het ‘gemenewereldsyndroom’. De klinische symptomen omvatten misantropie, cynisme en pessimisme. Mensen die het nieuws volgen stemmen vaker in met uitspraken als ‘De meeste mensen denken alleen aan zichzelf’. Ze geloven vaker dat je als individu niets kunt bijdragen aan een betere wereld. Ze zijn ook vaker gestrest en depressief.

Onlangs werd in dertig landen een simpele vraag gesteld: ‘Denk je dat de wereld erop vooruitgaat, hetzelfde blijft, of erop achteruitgaat?’ In álle landen, van Rusland tot Canada, Mexico tot Hongarije, antwoordde de overgrote meerderheid dat de wereld erop achteruitgaat.²³

In werkelijkheid is het precies andersom. De extreme armoede, het aantal oorlogsslachtoffers, de kindersterfte, de misdaad, de honger, de kinderarbeid, het aantal doden bij natuurrampen en het aantal vliegtuigcrashes zijn in de afgelopen decennia omlaag gevlogen. We leven in de rijkste, veiligste en gezondste tijd ooit.

Waarom we dit niet weten? Simpel: omdat het nieuws over de uitzonderingen gaat. Aanslag, geweld, ramp: hoe uitzonderlijker een gebeurtenis, hoe nieuwswaardiger ze wordt. Je ziet nooit een kop als ‘AANTAL MENSEN IN EXTREME ARMOEDE GISTEREN MET 137.000 AFGENOMEN’, terwijl die kop in de afgelopen vijfentwintig jaar iedere dag op de voorpagina had kunnen staan.²⁴ Je ziet nooit een liveverbinding met een correspondent die zegt: ‘Ik sta hier in Lutjebroek, waar vandaag wéér geen oorlog is uitgebroken.’

Een paar jaar geleden onderzocht een team van Nederlandse sociologen hoe media verslag doen van vliegtuigcrashes. Tussen 1991 en 2015 nam het aantal ongelukken gestaag af, maar de aandacht voor ongelukken nam juist toe. Het gevolg: mensen werden steeds banger om in steeds veiligere vliegtuigen te stappen.²⁵

Een ander team van mediawetenschappers bouwde een database met meer dan vier miljoen krantenberichten over immigratie, misdaad en terrorisme. Wat bleek: juist in periodes met weinig immigratie of geweld besteedden de kranten er méér aandacht aan. ‘Er lijkt geen of zelfs een negatief verband te zijn’, concludeerden de onderzoekers, ‘tussen het nieuws en de realiteit.’²⁶

Met ‘het nieuws’ bedoel ik natuurlijk niet alles wat journalisten maken. Er zijn talloze informatieve vormen van journalistiek die je helpen om de wereld beter te begrijpen.

Maar het nieuws – verslaggeving over recente, incidentele en sensationele gebeurtenissen – is de meestvoorkomende vorm. Acht op de tien volwassenen in de westerse wereld consumeren dagelijks nieuws. Gemiddeld besteden we er een uur per dag aan. Dat is drie jaar op een mensenleven.²⁷

Er zijn twee simpele redenen waarom mensen zo vatbaar zijn voor de somberheid van het nieuws. De eerste wordt door psychologen de negativity bias genoemd. We zijn nu eenmaal gevoeliger voor het slechte dan voor het goede. Toen we honderdduizenden jaren leefden als jagers en verzamelaars, konden we beter honderd keer te vaak bang zijn voor een spin of slang dan één keer te weinig. Van te veel angst ging je niet dood, van te weinig wel.

In de tweede plaats hebben we last van de zogenoemde availability bias. Als mensen ergens makkelijk een voorbeeld van kunnen noemen, dan denken ze dat dit vaker voorkomt. Dus het feit dat we worden gebombardeerd met gruwelijke verhalen over vliegtuigrampen, kinderlokkers en onthoofdingen – verhalen die je niet snel uit je hoofd krijgt – zorgt al snel voor een verwrongen wereldbeeld. ‘We zijn niet rationeel genoeg om te worden blootgesteld aan de pers’, merkt de statisticus Nassim Nicholas Taleb op.²⁸

In dit digitale tijdperk worden de extreme kanten van het nieuws nog verder aangezet. Vroeger wisten journalisten niet al te veel van je. Ze produceerden voor de massa. De mensen achter Facebook, Twitter en Google daarentegen kennen je heel goed. Ze weten waar je op klikt. Ze weten wat je het schokkendst en gemeenst vindt. Ze weten hoe ze je aandacht kunnen vasthouden, om je vervolgens de lucratiefste advertenties te serveren.

Je zou het moderne mediageweld kunnen zien als een strijd tegen het alledaagse. Want laten we eerlijk zijn: de levens van de meeste mensen zijn saai. Sympathiek, maar saai. En ja, iedereen wil saaie en sympathieke buren (en de meeste buren zijn dat ook). Maar met ‘saai’ trek je geen aandacht. Met ‘sympathiek’ verkoop je geen advertenties. Silicon Valley schotelt ons daarom steeds extremer materiaal voor, waar we steeds sneller op klikken. ‘Nieuws is voor de geest’, merkt een Zwitserse romancier op, ‘wat suiker is voor het lichaam.’²⁹

Het goede in de mens legt het ondertussen af in de berichtgeving. Want juist het goede is alledaags.

Een aantal jaar geleden probeerde ik het over een andere boeg te gooien. Voortaan geen nieuws of telefoon meer bij het ontbijt. Voortaan een goed boek. Geschiedenis. Psychologie. Filosofie.

Toch stuitte ik al snel op hetzelfde probleem. Ook in boeken regeren de uitzonderingen. Zo gaan de bestverkochte geschiedenisboeken steevast over rampen en tegenspoed, tirannie en onderdrukking. Oorlog, oorlog, en nog eens oorlog. Mocht er een keer géén oorlog zijn, dan noemen geschiedkundigen dat het ‘interbellum’.

Ook in de wetenschap heeft decennia een donker mensbeeld geheerst. Zoek een boek over de menselijke natuur en je stuit op titels als Demonic Males, The Selfish Gene en The Murderer Next Door.

Biologen zijn jarenlang uitgegaan van de deprimerendste versie van de evolutietheorie. Zelfs als een dier iets aardigs leek te doen, werd het nog als egoïsme neergezet. Dieren houden van hun familie? Nepotisme! Een aap deelt een banaan? Er wordt van hem gebietst!³⁰ Of zoals een Amerikaanse bioloog sneerde: ‘Wat doorgaat voor samenwerking blijkt een mengelmoes van opportunisme en uitbuiting te zijn. […] Krab een altruïst en zie een huichelaar bloeden.’³¹

Binnen de economische wetenschap was het niet anders. Economen zagen de mens als Homo economicus. We zouden voortdurend bezig zijn met ons eigen gewin, als egoïstische en berekenende robots. Op dit mensbeeld bouwden economen een kathedraal van theorieën en modellen, waarop stapels wetgeving werden gebaseerd.

Al die tijd werd nooit uitgezocht of de ‘Homo economicus’ überhaupt bestond. Pas rond het jaar 2000 bezochten de econoom Joseph Henrich en zijn collega’s vijftien kleine gemeenschappen in twaalf landen op vijf continenten. Ze lieten landbouwers, nomaden, jagers en verzamelaars allerlei testen doen, op zoek naar iemand die voldeed aan het egoïstische mensbeeld waar economen al decennia van uitgingen.

Zonder resultaat. Keer op keer bleken mensen te sociaal en te sympathiek.³²

Na de publicatie van hun invloedrijke paper bleef Henrich zoeken naar dat illustere wezen waar zo veel economen in geloofden. En toen vond hij het. Of nu ja, Homo (mens) is niet helemaal het goede woord. Homo economicus bleek namelijk een chimpansee. ‘Het model is bijzonder succesvol gebleken in het voorspellen van het gedrag van chimpansees in eenvoudige experimenten’, merkt Henrich droogjes op. ‘Dus al het theoretische werk is niet voor niets geweest. We hebben het alleen toegepast op de verkeerde soort.’³³

Minder grappig is dat het economische mensbeeld decennia als een nocebo heeft gewerkt. Al in de jaren negentig vroeg de econoom Robert Frank zich af wat het beeld van de mens als egoïstisch wezen met zijn studenten deed. Hij liet ze allerlei opdrachten doen waarin hun vrijgevigheid werd gemeten, en wat bleek: hoe langer ze economie hadden gestudeerd, hoe egoïstischer ze waren.

‘We worden wat we onderwijzen’, aldus Frank.

Dat mensen van nature egoïstisch zijn, is een leerstuk dat in het Westen al eeuwen wordt onderwezen. Grote denkers als Thucydides, Augustinus, Machiavelli, Hobbes, Luther, Calvijn, Burke, Bentham, Nietzsche, Freud en de Amerikaanse Founding Fathers onderschreven stuk voor stuk de vernistheorie van de beschaving. Ze gingen er allemaal van uit dat we op Planeet B leefden.

Het fascinerende is dat niet alleen het traditionele christendom, maar ook de rationele Verlichting (de stroming die in de achttiende eeuw het verstand boven het geloof plaatste) is geworteld in een duister mensbeeld. De orthodoxe gelovigen dachten dat we verdorven waren, en hoogstens een laagje vroomheid over onze natuur konden smeren. Veel verlichte filosofen dachten óók dat we verdorven zijn, maar kwamen met een andere remedie: een laagje rationaliteit over onze verrotte natuur.

Als je focust op het mensbeeld, valt keer op keer de continuïteit in het westerse denken op. ‘Van de mensen kan men in het algemeen zeggen dat ze ondankbaar, wispelturig en huichelachtig zijn’, schreef Niccolò Machiavelli, de grondlegger van de politieke wetenschap. ‘Alle mensen zouden tirannen zijn, als ze zouden kunnen’, schreef John Adams, een van de grondleggers van de Amerikaanse democratie. ‘We stammen af van generaties aan moordenaars, wier liefde voor moord in hun bloed zat’, schreef Sigmund Freud, de grondlegger van de psychologie.

En het vreemde is: zulke denkers zijn steevast ‘realistisch’ genoemd. Dissidente denkers werden ondertussen beschimpt om hun geloof in het goede van de mens.³⁴ Emma Goldman, een feminist die haar hele leven werd vervolgd voor haar strijd voor vrijheid en gelijkheid, verzuchtte eens: ‘Ach arme menselijke natuur, wat een verschrikkelijke misdaden zijn begaan in uw naam! […] Hoe groter de mentale charlatan, hoe sterker zijn obsessie met de slechtheid en zwakheid van de mens.’³⁵

Pas sinds een aantal jaar komt de ene na de andere wetenschapper, vanuit totaal verschillende disciplines, tot de conclusie dat ons duistere mensbeeld aan een volledige herziening toe is. Dit besef is nog zo pril dat wetenschappers het vaak niet eens van elkaar weten. Of zoals een vooraanstaand psycholoog uitriep toen ik haar vertelde over nieuwe stromingen binnen de biologie:

‘Oh God, so it’s happening there as well?’

4.

Voordat ik verslag doe van mijn zoektocht naar een nieuw mensbeeld, heb ik nog drie waarschuwingen.

Wie het opneemt voor de mens neemt het op tegen een hydra, dat mythologische monster met zeven koppen die – als Hercules er één van afsloeg – dubbel teruggroeiden. Met cynisme is het net zo. Voor ieder misantropisch argument dat je ontkracht, krijg je er twee terug. De vernistheorie is een zombie die weigert te sterven.

Wie het opneemt voor de mens neemt het ook op tegen de machtigen der aarde. Voor hen is een hoopvol mensbeeld ronduit bedreigend. Staatsgevaarlijk. Gezagsondermijnend. Het impliceert immers dat we geen egoïstische dieren zijn die van bovenaf moeten worden gecontroleerd, gereguleerd en gedresseerd. Het impliceert dat de keizer geen kleren aanheeft. Een bedrijf met intrinsiek gemotiveerde werknemers kan prima zonder managers. Een democratie met betrokken burgers heeft geen politici nodig.

Wie het opneemt voor de mens, tot slot, zal om de haverklap worden bespot en beschimpt. Je zou naïef zijn. Onnozel. Iedere zwakke plek in je betoog zal genadeloos worden blootgelegd. Wat dat betreft is het makkelijker om een cynicus te zijn. De pessimistische geleerde, die in zijn leunstoel oreert over het menselijk tekort, kan voorspellen wat hij wil. Als zijn profetieën niet uitkomen, kan hij zijn gelijk immers alsnog claimen. Want wie weet gaat het in de toekomst wel mis? En misschien hebben zijn wijze woorden ons voor erger behoed? De doemprofeet klinkt o zo diepzinnig, wat hij ook roept.

De redenen voor hoop zijn daarentegen altijd voorlopig. Er is nóg niets misgegaan. Je bent nóg niet bedrogen. Een idealist kan zijn leven lang gelijk hebben, maar toch als naïef worden weggezet. Met dit boek wil ik daar verandering in brengen. Wat nu onredelijk, onrealistisch en onhaalbaar lijkt, kan straks de normaalste zaak van de wereld zijn.

Het is tijd voor een nieuw mensbeeld. Het is tijd voor een nieuw realisme.

HOOFDSTUK 2

DE ECHTE LORD OF THE FLIES

1.

Toen ik begon te schrijven aan dit boek, besefte ik dat ik om één verhaal niet heen kon.

Het decor: een onbewoond eiland in de Stille Oceaan. Een vliegtuig is net neergestort. De overlevenden zijn een stuk of twintig Britse schooljongens, die hun geluk niet op kunnen. Het strand, de schelpen, het water – het is alsof ze in een jongensboek zijn terechtgekomen. En nog beter: er zijn geen volwassenen.

Al op de eerste dag voeren de jongens een soort democratie in. Een van hen, Ralph, wordt verkozen tot leider. Hij is de golden boy, de John F. Kennedy van het stel: atletisch, charismatisch, aantrekkelijk. Zijn actieplan bestaat uit drie punten. Eén: lol trappen. Twee: overleven. Drie: rook maken voor passerende schepen.

Alleen punt één wordt een succes. De meeste jongens blijken liever te spelen en te schranzen dan op het vuur te letten. Jack, een potige jongen met rood haar, jaagt het liefst op varkens. Met het verstrijken van de tijd worden hij en zijn vrienden steeds roekelozer. En net als er een schip voorbijkomt, hebben ze hun post bij het vuur verlaten.

‘Je overtreedt de regels’, roept Ralph verontwaardigd.

Jack haalt zijn schouders op. ‘Wat maakt het uit?’

‘De regels zijn het enige wat we hebben!’

Als de duisternis valt, groeit de angst voor een beest dat zich op het eiland schuil zou houden. Maar het echte beest zit in de jongens zelf. Ze beschilderen hun gezicht en werpen hun kleren af. Hun verlangen om te knijpen en te schoppen en te bijten wordt steeds groter.

Al die tijd houdt één jongen, Piggy, het hoofd koel. Piggy wordt zo genoemd omdat hij dikker is dan de rest. Hij heeft astma, een bril en kan niet zwemmen. Piggy is de stem van de rede, maar niemand luistert. ‘Wat zijn we?’ vraagt hij zich wanhopig af. ‘Mensen? Of dieren? Of wilden?’

Weken later zet een Britse officier eindelijk voet aan wal. Het eiland is dan een smeulende ravage. Drie kinderen, onder wie Piggy, zijn dood. ‘Ik had gedacht dat een groep Britse jongens zich beter zou gedragen’, schampert de officier. Ralph, ooit de leider van die keurig opgevoede kinderen, barst in tranen uit.

‘Ralph huilt om het einde van de onschuld’, lezen we, ‘om de duisternis in het hart van de mens…’

Het bovenstaande verhaal is van a tot z verzonnen. Het ontstond in 1951, in het hoofd van een Britse leraar genaamd William Golding. ‘Zou het geen goed idee zijn’, vroeg hij op een dag aan zijn vrouw, ‘als ik een boek schreef over een paar jongens op een eiland, om te laten zien hoe ze zich echt zouden gedragen?’¹

Uiteindelijk zouden er tientallen miljoenen exemplaren van Lord of the Flies (Heer der vliegen in de Nederlandse vertaling) over de toonbank gaan. Het boek verscheen in meer dan dertig talen en groeide uit tot een van de grootste klassiekers van de twintigste eeuw.

Achteraf is het succes van het boek eenvoudig te verklaren. Golding liet als geen ander zien waar de mens toe in staat is. ‘Zelfs als we beginnen als een onbeschreven blad’, schreef hij in zijn eerste brief aan zijn uitgever, ‘dan nog dwingt onze natuur ons er een potje van te maken.’² Of, zoals hij later opmerkte: ‘De mens produceert kwaad zoals een bij honing.’³

Natuurlijk hielp de tijdgeest mee: begin jaren zestig vroeg een nieuwe generatie haar ouders naar de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog. Was Auschwitz een uitzondering, of zit er een nazi in ieder van ons?

William Golding suggereerde met Lord of the Flies het laatste, en scoorde zo een enorme hit. De invloedrijke criticus Lionel Trilling stelde dat de roman een ‘mutatie in de cultuur’ teweegbracht.⁴ Uiteindelijk won Golding zelfs de Nobelprijs voor zijn oeuvre dat, in de woorden van het Zweedse comité, ‘als realistisch verhalende kunst’ op briljante wijze ‘de menselijke conditie in de wereld van vandaag belicht’.

Tegenwoordig is Lord of the Flies veel meer dan een roman. Natuurlijk, het verhaal is verzonnen en staat in bibliotheken bij de afdeling fictie. Toch is het boek verworden tot het ultieme voorbeeld van de vernistheorie. Golding was de eerste die het aandurfde: een realistisch kinderboek. Geen sentimenteel gedoe over een huisje op de prairie of een kleine prins.

Nee, dit was een spijkerhard verhaal over hoe kinderen echt zijn.

2.

Ik weet nog goed dat ik de roman voor het eerst las, als tiener. Ik weet nog dat het verhaal me somber achterliet, en dat ik er lang over gepiekerd heb. Twijfelen aan Goldings mensbeeld deed ik geen seconde.

Pas jaren later begon het te knagen, toen ik het boek nog eens las. Ik verdiepte me in de biografie van William Golding, en kwam erachter dat hij een getormenteerd mens was. Hij was een alcoholist. Had last van depressies. Sloeg zijn kinderen. ‘Ik heb de nazi’s altijd begrepen’, bekende Golding, ‘want ik was van nature net zo.’ En het was ‘gedeeltelijk vanuit treurige zelfkennis’ dat hij Lord of the Flies had geschreven.⁵

Andere mensen interesseerden de schrijver weinig. Zijn biograaf merkt op dat hij niet eens de moeite nam de namen van kennissen goed te spellen. ‘De natuur van de Mens met hoofdletter M’, zo schreef Golding, ‘werd een urgentere zaak voor mij dan daadwerkelijk mensen ontmoeten.’⁶

Zou een wetenschapper ooit hebben uitgezocht, vroeg ik me af, wat kinderen echt zouden doen op een onbewoond eiland?

Ik schreef een essay waarin ik Lord of the Flies vergeleek met de inzichten uit de moderne wetenschap, en concludeerde dat kinderen waarschijnlijk heel anders zouden reageren.⁷ ‘Er is geen greintje bewijs’, citeerde ik de bioloog Frans de Waal, ‘dat kinderen zich zo zouden gedragen.’⁸

Maar toen ik dat stuk publiceerde, waren veel lezers sceptisch. Ik had alleen studies aangehaald over kinderen thuis, op school of op zomerkampen. Die gingen niet over de echte vraag, namelijk: wat doen kinderen als ze alleen zijn, op een onbewoond eiland?

Toen begon het: mijn zoektocht naar de ware Lord of the Flies.

Natuurlijk, de kans dat een universiteit toestemming zou geven om kinderen maanden achter te laten in de wildernis, is nooit erg groot geweest. Zelfs niet in de jaren vijftig. Maar misschien, dacht ik, is het een keer per ongeluk gebeurd? Na een schipbreuk misschien?

Ik voerde wat simpele zoektermen in. ‘Kids shipwrecked.’ ‘Real life Lord of the Flies.’ ‘Children on an island.’ De eerste resultaten gingen over een misselijke Britse realityshow uit 2008, waarin kinderen tegen elkaar waren opgezet. Maar na een uur of wat kwam ik op een obscuur blog, waar het volgende verhaal werd verteld:

One day, in 1977, six boys set out from Tonga on a fishing trip. […] Caught in a huge storm, the boys were shipwrecked on a deserted island. What do they do, this little tribe? They made a pact never to quarrel.⁹

Er stond geen bron bij. Na een paar uur zoeken ontdekte ik dat het verhaal bij de bekende anarchist Colin Ward vandaan kwam, die erover schreef in zijn boek The Child in the Country (1988). Ward verwees op zijn beurt naar een rapport dat was geschreven door de Italiaanse politicus Susanna Agnelli, voor een of andere internationale commissie.

En dus ging ik op jacht naar dat rapport. Ik had geluk: een Brits winkeltje voor tweedehands boeken had een exemplaar, en twee weken later had ik het in huis. Ik vloog door het rapport, en inderdaad – op pagina 94 stond het.

Zes jongens, alleen op een eiland. Maar weer dezelfde formulering, weer dezelfde details, en weer geen bron.¹⁰

Misschien kon ik Agnelli vragen waar ze het verhaal vandaan had, bedacht ik, maar toen kwam ik erachter dat ze in 2009 was overleden. Als het echt gebeurd zou zijn, dan moest er een artikel uit 1977 over te vinden zijn. Dan konden de jongens zelfs nog in leven zijn. Maar hoelang ik ook zocht, in het ene na het andere archief – ik vond niets.

Soms heb je gewoon een beetje geluk nodig. Op een dag had ik per ongeluk de jaartallen verkeerd ingevoerd in een krantenarchief, en was daardoor in de jaren zestig aan het graven. En dat bleek de sleutel, want het jaartal 1977 in het rapport van Agnelli was een tikfout.

Ineens zag ik het, een bericht van 6 oktober 1966, in de Australische krant The Age. De kop: ‘SUNDAY SHOWING FOR TONGAN CASTAWAYS’. Het bericht ging over zes jongens die drie weken eerder waren aangetroffen op het kleine eiland ‘Ata, ten zuiden van Tonga, een eilandengroep in de Stille Oceaan. De Australische schipper Peter Warner had ze na meer dan een jaar gered. Hij had zelfs de televisie ingeschakeld om een reportage te maken over hun avontuur.

‘Het wordt al gezien als een van de grote klassiekers van de zee’, concludeerde de krant.

Ik barstte van de vragen. Zouden de jongens nog in leven zijn? Zou ik die tv-reportage kunnen vinden? Ik had nu in ieder geval de naam van de kapitein, Peter Warner. Zou hij nog leven? En zo ja, hoe vind je iemand die hoogbejaard is en aan de andere kant van de wereld leeft?

Toen ik verder zocht op de naam van de kapitein, kwam de volgende verrassing. In een recente editie van de Daily Mercury, een piepklein buurtkrantje van Mackay, Australië, vond ik een bericht met de volgende kop: ‘MATES SHARE 50-YEAR BOND’. Er was een kleine foto bij afgedrukt, van twee lachende mannen. De een had zijn arm om de ander geslagen. Het artikel begon zo:

Achter in een bananenplantage bij Tullera, in de buurt van Lismore, zitten twee onwaarschijnlijke vrienden […]. De mannen hebben lachende ogen en een sprankelende energie die je niet zou verwachten op hun leeftijd. De oudste is 83, de zoon van een rijke industrieel. De jongste is 67, een kind van de natuur.¹¹

Hun namen? Peter Warner en Mano Totau. Waar ze elkaar van kenden?

Van een onbewoond eiland.

3.

Op een ochtend in september vertrokken we, mijn vrouw Maartje en ik. We hadden een auto gehuurd in Brisbane, aan de oostkust van Australië, en ik zat nerveus achter het stuur. Ik was zenuwachtig omdat ik aan de linkerkant van de weg moest rijden (en vijf keer voor m’n rijexamen was gezakt). En vooral omdat ik eindelijk een van de sleutelfiguren zou ontmoeten.

Na meer dan drie uur kwamen we aan. Het was the middle of nowhere, een plek waar zelfs Google Maps de weg niet wist. Maar daar zat hij, voor een klein huisje aan de kant van een onverharde weg: kapitein Peter Warner, de man die vijftig jaar eerder zes kinderen had gered.

Voordat ik zijn verhaal vertel, moet je een paar dingen weten over Peter. Zijn leven is op zichzelf namelijk al een film waard. Peter is de jongste zoon van Arthur Warner, in de jaren dertig een van de rijkste en machtigste mannen van Australië. Arthur Warner was de eigenaar van een gigantisch imperium, Electronic Industries, dat indertijd de Australische markt voor radio’s domineerde.

Het was de bedoeling dat Peter in de voetsporen van zijn vader zou treden, maar in plaats daarvan liep hij op zijn zeventiende van huis weg. Op naar de zee, op naar het avontuur. ‘Ik vocht liever tegen de elementen dan tegen mensen’, zo zou hij zich later herinneren.¹²

In de daaropvolgende jaren bevoer Peter de zeven zeeën. Hij reisde van Hongkong tot Stockholm, van Peking tot Sint-Petersburg. Toen hij vijf jaar later terugkeerde, liet de verloren zoon trots een Zweeds schippersdiploma zien aan zijn vader. Die was niet onder de indruk en eiste dat zijn zoon iets nuttigs zou leren.

‘Wat is de makkelijkste studie?’ vroeg Peter.

‘Accountancy’, loog Arthur.¹³

Na vijf jaar avondschool had Peter eindelijk zijn diploma op zak. Maar ook al ging hij aan de slag in zijn vaders bedrijf, zijn hart lag nog altijd bij de zee. Als het even kon, vertrok hij naar Tasmanië om mee te varen op een van zijn eigen vissersboten. Zo kon het gebeuren dat hij in de winter van 1966 op audiëntie ging bij de koning van Tonga. Peter wilde kreeften vangen in diens jurisdictie, maar de majesteit – Taufa‘ahau Tupou IV – wilde er niets van weten.

Teleurgesteld voer Peter terug naar Tasmanië. Hij nam een lange omweg, buiten de koninklijke wateren, om nog wat te vangen. Toen zag hij het. Een minuscuul eiland in een azuurblauwe oceaan.

De naam: ‘Ata. Hier waren al jaren geen schepen voor anker gegaan, wist Peter. Een eeuw geleden hadden er nog mensen gewoond, maar op een zwarte dag in 1863 was een slavenschip aan de horizon verschenen en was de bevolking ontvoerd. Sindsdien was ‘Ata onbewoond – het was vervloekt en vergeten.

Maar die dag was er iets vreemds aan de hand met het eiland. Door zijn verrekijker zag Peter dat delen van de groene klippen waren verbrand. ‘Het is ongebruikelijk dat er zomaar een vuur begint in de tropen’, vertelde hij ons een halve eeuw later. ‘Dus toen besloot ik de situatie van dichtbij te bekijken.’ Eenmaal aan de westkant van het eiland hoorde Peter een kreet uit het kraaiennest van zijn schip.

‘Ik hoor iemand roepen!’ schreeuwde een van zijn mannen.

‘Onzin’, riep Peter terug, ‘dat zijn gillende zeevogels.’

Maar toen zag hij een jongen door zijn kijker. Naakt. Haar tot op de schouders. De wilde verschijning sprong van de rotsen en dook in het water. Andere jongens volgden, luid gillend en schreeuwend.

Peter beval zijn bemanning hun geweren te laden. In Polynesië was het gebruikelijk om zware criminelen te dumpen op afgelegen eilanden.

Daar kwam de eerste jongen aangezwommen. ‘Mijn naam is Stephen’, riep hij in perfect Engels. ‘We zijn met zijn zessen en we schatten dat we hier al vijftien maanden zijn.’

Peter geloofde er niets van. Eenmaal aan boord zeiden de jongens dat ze leerlingen waren van een Britse kostschool, in Nuku‘alofa, de hoofdstad van Tonga. Het eten op school zou zo ranzig zijn geweest dat ze op een dag hadden besloten een boot te lenen, waarna ze in een storm waren beland.

Wat een slecht verhaal, dacht Peter. Met de two-way radio nam hij contact op met Nuku‘alofa. ‘Ik heb hier zes kinderen’, zei hij tegen de operator, ‘ik kan hun namen geven en misschien kunt u dan de school bellen om te controleren of ze inderdaad leerlingen zijn.’

‘Standby’, klonk het aan de andere kant.

Twintig minuten verstreken, toen kwam het antwoord. (Terwijl Peter ons over dit moment vertelde, werden zijn ogen weer vochtig.)

‘Een emotionele operator kwam aan de lijn. “Jullie hebben ze gevonden”, riep hij, “deze jongens waren opgegeven. De uitvaartdiensten zijn al geweest. Maar jullie hebben ze gevonden!”’

Ik vroeg Peter of hij weleens van het boek Lord of the Flies had gehoord.

‘Ja, dat heb ik gelezen’, vertelde hij lachend. ‘Maar dit is een héél ander verhaal!’

4.

In de maanden die volgden probeerde ik zo nauwkeurig mogelijk te reconstrueren wat er op dat kleine eiland ‘Ata was gebeurd. Het geheugen van Peter, bijna negentig jaar oud, bleek uitstekend. Ik controleerde zijn herinneringen aan de hand van andere bronnen, en het klopte allemaal.¹⁴

Mijn belangrijkste bron vond ik een paar uur rijden bij Peter vandaan. Mano Totau, toen vijftien jaar oud, was nu bijna zeventig, en nog altijd de boezemvriend van de kapitein. Een paar dagen na onze ontmoeting met Peter ontving hij mijn vrouw en mij hartelijk in zijn sjofele garage in Deception Bay, iets ten noorden van Brisbane.

De echte Lord of the Flies, vertelde Mano ons, begon in juni 1965.

De hoofdpersonen waren zes jongens van de streng christelijke St. Andrew’s-kostschool in Nuku‘alofa. De oudste was zestien, de jongste dertien. Eén ding hadden ze gemeen: ze verveelden zich stierlijk. De jongens smachtten naar avontuur in plaats van proefwerken, naar de zee in plaats van school.

Zo ontstond het idee om ervandoor te gaan. De jongens wilden naar Fiji, een eilandengroep duizend kilometer verderop, of misschien zelfs naar Nieuw-Zeeland. ‘Veel andere kinderen op school wisten ervan’, aldus Mano, ‘maar ze dachten dat we een grap maakten.’

De jongens hadden één probleem: ze hadden geen boot. En dus besloten ze de zeilboot van meneer Taniela Uhila te ‘lenen’, een visser aan wie ze allemaal een hekel hadden.

Veel tijd om de reis voor te bereiden namen ze niet. De kinderen brachten twee zakken bananen mee, een paar kokosnoten en een klein gasstel. Niemand dacht eraan om zeekaarten mee te nemen, laat staan een kompas. Ervaren zeilers waren ze ook niet. Alleen David, de jongste, wist hoe je een boot moest besturen (‘daarom wilden ze zo graag dat ik meeging’, zou hij later vertellen).¹⁵

De reis begon voorspoedig.

Toen de avond viel had niemand door dat een kleine zeilboot de haven verliet. Het weer was goed. Er woei een zachte bries over de kalme zee.

Maar die nacht maakten de jongens een kapitale fout: ze vielen in slaap. Een paar uur later werden ze wakker, toen het water al op hen inbeukte. Het was donker. Om hen heen zagen ze alleen maar schuimende, witte golven. De jongens hesen het zeil, maar dat werd door de wind in stukken gereten. Vervolgens brak het roer. ‘Als we weer thuis zijn’, lachte Sione, de oudste, ‘moeten we Taniela vertellen dat z’n boot net zo is als hij. Oud en humeurig.’¹⁶

In de dagen erop viel er weinig te lachen. ‘We dreven acht dagen rond’, herinnerde Mano zich later. ‘Zonder voedsel. Zonder water.’ De jongens probeerden vis te vangen. Ze vingen wat regenwater op met opengesneden kokosnoten en deelden het eerlijk: ’s ochtends een slok, ’s avonds een slok. Sione probeerde het gasstel te gebruiken om zeewater te koken. Het hete apparaat viel om, en liet een grote brandwond achter op zijn been.

Maar toen, op de achtste dag, verscheen het wonder aan de horizon. Land. Een klein eiland. Geen tropisch paradijs met witte stranden en wuivende palmbomen, maar een enorme, steile rots die 350 meter boven de oceaan uitstak.

Tot op de dag van vandaag is het eiland ‘Ata een onbewoonbare plek. Een ruige Spanjaard kwam hier een paar jaar geleden nog achter. Hij organiseert ‘schipbreukervaringen’ voor rijke mensen met rare behoeftes, en wilde kijken of ‘Ata geschikt was voor zo’n expeditie. De beste man hield het maar negen dagen uit. Toen een journalist hem vroeg of hij zijn bedrijf naar deze rots wilde uitbreiden, antwoordde hij resoluut.

‘Nooit. Dat eiland is veel te zwaar.’¹⁷

De kinderen hadden een andere ervaring. ‘Tegen de tijd dat wij aankwamen’, zou kapitein Peter in zijn memoires schrijven, ‘hadden de jongens een kleine commune opgezet, met een moestuin, uitgeholde boomstronken om water op te vangen, een sportschool met merkwaardige gewichten, een badmintonveld, kippenhokken en permanent vuur.’¹⁸

Om met dat laatste te beginnen: na talloze pogingen lukte het Stephen, die later ingenieur zou worden, om met twee houtjes vuur te maken. Waar de jongens in de verzonnen Lord of the Flies ruzie kregen over het vuur, lieten de jongens in de echte Lord of the Flies hun vlam nooit meer uitgaan. Meer dan een jaar lang.

De kinderen spraken af in duo’s te werken en maakten een strak rooster. Twee werkten in de moestuin, twee kookten, en twee stonden op de uitkijk. Soms hadden ze ruzie, maar als dat gebeurde, gingen ze even uit elkaar. De een naar de ene kant van het eiland, de ander naar de andere kant, tot ze waren afgekoeld. ‘Na een uur of vier brachten we de ruziemakers weer bij elkaar’, zou Mano later vertellen. ‘“Oké, en nu sorry zeggen”, zeiden we. Zo bleven we vrienden.’¹⁹

Iedere dag begonnen en eindigden de jongens met zang en gebed. Een van hen, Kolo, maakte van een stuk wrakhout, twee halve kokosnoten en zes staaldraden van de kapotte boot een soort gitaar, een instrument dat Peter tot op de dag van vandaag in zijn bezit heeft. Kolo’s muziek hielp de kinderen om de moed erin te houden.

Dat was hard nodig. In de zomermaanden regende het nauwelijks en werden ze gek van de dorst. De jongens bouwden een vlot waarmee ze het eiland probeerden te verlaten, maar dat werd kapotgebeukt in de golven.²⁰ En dan was er nog een zware storm, waarbij een grote boom op hun hut viel.

Op een dag ging het helemaal mis: Stephen gleed uit, viel van een klif en brak een been. Voorzichtig daalden de jongens af en hielpen hem terug naar boven. Ze verbonden Stephens been met takken en bladeren. ‘Maak je geen zorgen’, lachte Sione. ‘Wij zullen je werk doen, terwijl jij daar ligt als koning Taufa‘ahau Tupou zelf!’²¹

Het was zondag 11 september 1966 toen de jongens werden gered.

Op dat moment verkeerden ze in topconditie. Later zou de lokale arts, dr. Posesi Fonua, de jongens aan een medisch onderzoek onderwerpen en zich verbazen over hun gespierde lijven en Stephens perfect genezen been.

Maar het avontuur was nog niet voorbij. Bij aankomst in Nuku‘alofa werden de jongens opgewacht door de politie. Je zou denken dat de agenten dolgelukkig waren: zes verloren zonen die na anderhalf jaar terugkwamen. Maar nee: ze enterden Peters boot, pakten de jongens op en gooiden hen in de gevangenis. Want ja, ze hadden vijftien maanden eerder die boot van meneer Taniela Uhila ‘geleend’, en die was daar nog steeds boos over.

Gelukkig had Peter een plan. Hij realiseerde zich dat dit schipbreukverhaal een perfect Hollywoodscript was. Zes kinderen, alleen op een eiland – mensen zouden het nog jaren navertellen. En Peter had contacten bij de televisie. Als accountant van zijn vaders bedrijf handelde hij in de rechten van films.²²

Peter wist dus wat hem te doen stond. Vanaf Tonga belde hij de manager van Channel 7 in Sydney. ‘Jullie mogen de Australische rechten, geef mij de wereldrechten’, zei hij. ‘Dan bevrijden we deze jongens uit de gevangenis en brengen we hen, met jullie filmploeg, terug naar het eiland.’ Vervolgens stapte Peter naar meneer Uhila, gaf hem 150 pond voor zijn oude boot, waarna de jongens werden vrijgelaten – op voorwaarde dat ze zouden meewerken aan de film.

Een paar dagen later arriveerden de medewerkers van Channel 7, in een oude DC3 die eens per week op Tonga landde. ‘Uit dat vliegtuig stapten drie van die televisietypes’, grinnikte Peter tegen Maartje en mij. ‘In hun stadse kleding met puntschoenen.’

Toen het gezelschap samen met de zes jongens aankwam bij ‘Ata, lagen de televisietypes al misselijk tegen de reling. Erger nog: ze konden niet zwemmen. ‘Maak je geen zorgen’, zei Peter, ‘deze jongens zullen jullie redden.’ De kapitein roeide de trillende mannen naar de branding.

‘Hier gaan jullie eruit.’

Vijftig jaar later, toen Peter ons over dit moment vertelde, kreeg hij weer tranen in zijn ogen – van het lachen dit keer. ‘Dus ik gooide ze uit de boot, en die Australische televisielui begonnen te zinken. De jongens doken achter ze aan en sleepten ze door de golven, het strand op.’

Vervolgens moesten ze de klif op, waar ze de rest van de dag mee bezig waren. Eenmaal boven aangekomen was de televisieploeg helemaal gesloopt. De documentaire over ‘Ata was dan ook geen succes. Hij was slecht geschoten en een groot deel van de 16mm ging verloren. Zo bleven er maar dertig minuten over. ‘Of nu ja’, zei Peter, ‘twintig minuten plus reclame.’

Toen ik van de Channel 7-documentaire hoorde, vroeg ik me af of hij nog te vinden zou zijn. Peter had hem niet. Vanuit Nederland schakelde ik een historisch onderzoeksbureau in, dat gespecialiseerd is in het zoeken en restaureren van oude programma’s. Maar waar zij ook zochten, ze konden hem niet vinden. Gelukkig kon Peter me in contact brengen met een andere filmmaker, Steve Bowman, die de jongens in 2006 had opgezocht.

Steve was gefrustreerd dat het verhaal van de zes jongens nog steeds niet beroemd was. Zijn documentaire was nooit uitgezonden, omdat zijn distributeur failliet ging. Steve was zo vriendelijk zijn ruwe interviews met de jongens te delen, bracht me in contact met de oudste schipbreukeling, Sione, en sterker nog: hij vertelde me dat hij de enige kopie van die originele 16mm-documentaire van Channel 7 in bezit had.

‘Mag ik ’m zien?’ vroeg ik Steve.

‘Natuurlijk’, antwoordde hij.

En daar zat ik dan: maanden nadat ik op een obscuur blog over zes kinderen uit Tonga had gelezen, keek ik op mijn laptop naar de beelden uit 1966. ‘Ik ben Sione Fataua’, begon het. ‘Vijf klasgenoten van het St. Andrew’s College en ik spoelden aan op dit eiland, in juni 1965.’

De vreugde was enorm toen de jongens terugkeerden bij hun families in Tonga. Vrijwel alle negenhonderd inwoners van het eiland Ha‘afeva stonden hen op te wachten. ‘Zodra het ene feest was afgelopen’, vertelt de voice-over van de Channel 7-documentaire uit 1966, ‘begonnen de voorbereidingen voor het volgende.’

Peter werd een nationale held. Al snel kwam er bericht van koning Taufa‘ahau Tupou IV, of de kapitein opnieuw op audientie wilde komen. ‘Dank voor het redden van zes van mijn onderdanen’, zei de koning, ‘is er nu iets wat ik voor u kan doen?’

De kapitein hoefde niet lang na te denken. ‘Jazeker! Ik zou graag kreeften komen vangen in deze wateren en hier een bedrijf beginnen.’

De koning gaf zijn toestemming. Peter voer terug naar Sydney, waar hij zijn baan in het bedrijf van zijn vader opzegde en een nieuw schip liet bouwen. Vervolgens liet hij de zes jongens overkomen om hun te geven waar het hun om begonnen was: een kans de wereld te ontdekken. Sione, Stephen, Kolo, David, Luke en Mano werden de bemanning van Peters nieuwe vissersboot. De naam van die boot? ATA.

5.

Dit is de echte Lord of the Flies.

En wat blijkt: het is een hartverwarmend verhaal. Het is een verhaal waar liedjes en romans, toneelstukken en blockbusters aan zouden moeten worden gewijd.

Maar het is een onbekend verhaal. Terwijl William Golding nog altijd wordt gelezen, zijn de jongens van ‘Ata anoniem gebleven. Golding wordt door televisiehistorici zelfs gezien als de geestelijk vader van een van de populairste genres op de buis: ‘reality-tv’.

De aanname van dit soort shows – van Big Brother tot Temptation Island – is dat mensen zich als beesten gedragen als je ze vrijlaat. ‘Ik las en herlas Lord of the Flies’, zei de bedenker van de hitserie Survivor eens. ‘Ik las het toen ik twaalf was, nog een keer toen ik twintig was, nog een keer toen ik dertig was, en toen we het programma maakten weer.’²³

De moeder van het genre is MTV’S The Real World. Sinds 1992 begint iedere aflevering met een deelnemer die zegt: ‘Dit is het ware verhaal van zeven vreemdelingen […]. Ontdek wat er gebeurt als mensen niet meer aardig zijn voor elkaar, and start getting real.’

Liegen, bedriegen, krenken en kwetsen – iedere keer wordt het als ‘realistisch’ en ‘echt’ opgevoerd. Maar wie zich verdiept in de productie van zulke programma’s slaat steil achterover van de hoeveelheid bedrog die nodig is om het slechtste in de mens naar boven te halen. Kandidaten worden voorgelogen, dronken gevoerd en tegen elkaar uitgespeeld.

De Amerikaanse show Kid Nation zette eens veertig kinderen bij elkaar in een verlaten stad, in de hoop dat ze elkaar te lijf zouden gaan. ‘Ze stuitten er steeds op dat we het te goed met elkaar konden vinden’, zou een van de deelnemers zich later herinneren, ‘en dan moesten ze iets bedenken waar wij ruzie over konden maken.’²⁴

Je zou nog kunnen zeggen: ach, wat maakt het uit? Mensen begrijpen wel dat het entertainment is.

Maar verhalen zijn zelden zomaar verhalen. Vaak werken ze als nocebo’s. Uit recent onderzoek van de psycholoog Bryan Gibson blijkt dat het kijken van Lord of the Flies-achtige televisie mensen agressiever kan maken.²⁵ Het verband tussen kinderen die gewelddadige beelden zien en agressie in het latere leven is sterker dan de link tussen asbest en kanker, of tussen calciuminname en botmassa.²⁶

Nog duidelijker is het effect van cynische verhalen op ons wereldbeeld. Britse onderzoekers ontdekten dat meisjes die meer reality-tv kijken vaker zeggen dat je gemeen en leugenachtig moet zijn om vooruit te komen.²⁷ ‘Degenen die de verhalen van een cultuur vertellen’, zei de mediawetenschapper George Gerbner eens, ‘beheersen het menselijk gedrag.’²⁸

Het is, kortom, tijd voor een ander verhaal.