Het even kan anders

François Jullien

Het leven kan anders

Oorspronkelijk verschenen onder de titel Une seconde vie

© Editions Grasset & Fasquelle, 2017

Vertaald door Evelien Van Beeck

Nawoord door Evelien Van Beeck

© Nederlandse uitgave: Uitgeverij Lontano, Amsterdam, 2019

Vormgeving omslag: De Lirium

Vormgeving binnenwerk: Pre Press Media Groep

Druk- en bindwerk: Wilco, Amersfoort

ISBN 9789083003719

NUR 730

www.uitgeverijlontano.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor degene die in staat is een volgende keer te lezen

Inhoud

Woord vooraf

I. Een nieuw begin?

II. Over gedecanteerde waarheden

III. De betekenis van «volgend»

IV. Geen ouderdom, ook geen wijsheid

V. Over ervaring

VI. Luciditeit

VII. Vrijmaking

VIII. Volgende liefde

IX. Herlezing, herneming, herverbinding

Finale

Nawoord van de vertaalster

Aantekeningen van de vertaalster

Woord vooraf

Vanachter zijn gedachten, of zelfs ook vanachter al het andere, ontwaart een personage uit een moderne roman, dat al een zeker parcours in zijn leven heeft afgelegd, op het moment dat hij het gordijn voor zijn raam wegschuift en het huis aan de overkant van de straat ziet, hoe vanuit een hinderlaag de volgende vraag hem overvalt. Het is een vraag die bruut zijn vroege ochtendmijmeringen onderbreekt: waarom ga ik eigenlijk verder met leven? Het is deze vraag die we op een dag, een lucide dag, niet langer kunnen vermijden. Zelfs als ze niet met zo’n saaie man getrouwd geweest was, zou Emma haar gesteld hebben.¹ Het is waar dat we voor zo’n vraag, of eigenlijk voor dat wat hier de vraag is, die triviale en brutale vraag, haastig kunnen vluchten, we kunnen haar ook met onze dagelijkse beslommeringen in slaap wiegen. Maar het is een vraag die blijft knagen, een vraag die we met ons mee blijven dragen. Romanschrijvers uit eerdere tijden (het geldt nog voor Stendhal) hadden het makkelijk: zij konden hun personages terechtstellen en zich er daardoor op een of andere manier van ontdoen; ze konden ook besluiten hun roman simpelweg niet te voltooien als ze niet meer wisten hoe ze verder moesten: als de ontdekking van het leven geleefd was, als er voldoende van de liefde en ambitie geproefd was, als de illusies aan diggelen lagen en de personages een overschot aan luciditeit bereikt hadden. Maar met die gemakkelijke strategie van de romankunst komen wij in het leven niet verder. We zijn ook niet de romanschrijvers van ons eigen leven.

We leven niet meer in een tijd waarin de filosofische queeste zich laat opdelen, op comfortabele afstand van het subject, in gebieden die direct naast elkaar bestaan en die een zekere orde vertonen: datgene wat ik kan «weten», datgene wat ik moet «doen», datgene waarop ik mag «hopen». Kennis, moraal, geloof in onsterfelijkheid bestaan nu niet meer binnen grenzen waarvan we aannemen dat ze universeel en daarmee ook legitiem zijn. Wetenschap twijfelt voortaan aan haar vanzelfsprekendheden, deugd is tot in haar wortels verdacht geworden, en het lukt het geloof niet goed meer waarde te hechten aan een Genezijde, of we nu in historische zin of in de zin van het heil zouden denken. Dat verklaart ook waarom we dankzij een stille wending (die nog onvoldoende onderzocht is) van een moraal die uit voorschriften bestaat, dat wil zeggen een moraal van regels van de rede, imperatieven die uit het gedrag of uit dogma voorkomen, overgegaan zijn naar een ethiek van verbetering en vooruitgang. Ons onderzoek hebben we teruggebogen naar het menselijk vermogen het leven in de existentie te ontplooien. Maar wat betekent «existeren», als ik die term weghaal uit de ontologie om in plaats daarvan er een denken over het leven zelf op te schragen en ik er dus het moderne werkwoord van maak, de beslissende term waar alles rond draait. Het is uit dat woord in die betekenis dat de vraag voortkomt die we ons in de vroege ochtend stellen: zal ik in staat zijn me los te maken van mijn voorafgaande leven, dus van mijn leven dat in de modder van de wereld is komen vast te zitten, zodat ik op een goede dag opnieuw kan beginnen? Of om die vraag nog eens te verhelderen in de context waarin ze gesteld wordt: ben ik op het punt aangekomen waarop ik in staat ben gebruik te maken van mijn geleefde leven om in een beweging – waarin ik er zowel naar terugkeer als me ervan verwijder – mijn leven niet te herhalen, maar het te «hernemen», dat wil zeggen om mijn leven te transformeren en eindelijk te beginnen werkelijk te «existeren»?

Toegegeven, we kunnen dit onderzoek beperken tot het niveau van de modieuze markt van persoonlijke ontwikkeling en geluk, als we een gemakkelijk en geruststellend antwoord willen vinden dat ons niet veel kost. We kunnen het ook opsluiten binnen het kader van het soort gladde banaliteiten waarop de wijsheid een patent heeft, waaruit we dan een meer of minder vrolijke berusting destilleren. Maar we zijn ook in staat het op filosofische wijze aan te pakken om er een moediger oplossing voor te zoeken, dat wil zeggen een oplossing die vindingrijker is.

Dat is wat ik mij hier voorneem in mijn uitwerking van het begrip van een volgend leven.

Een nieuw begin?

We hebben maar één leven. Dat is wat we zeker weten. We zijn niet in staat uit ons leven te stappen en erin terug te keren. Zodra we ons van onszelf bewust zijn, beseffen we dat we gevangenen zijn in een continue wedstrijd die ons van handeling naar handeling brengt en dwingt, van uur tot uur, van slaap tot ontwaken, zonder dat er een cesuur of een onderbreking is, zonder tussenspel en zonder tussenruimte, zonder een enkele adempauze, zonder rust – zonder «stopknop». Gevangen in die wedstrijd missen we een plaats daarbuiten, vanwaar we onze plaats weer zouden kunnen innemen. In één beweging gaan we van de bloeitijd van de jeugd naar de uitputting daarvan: «een leven». We hebben geen reserveleven om dat leven te vervangen. Als het om het leven gaat kunnen we het spel niet herbeginnen, als met een dobbelsteen die we nogmaals gooien – het zijn de woorden van Antiphon –, als een pion op het schaakbord die we kunnen terugtrekken en nog eens verplaatsen: anathesthai ton bion ouk estin.² Het leven kan niet opnieuw gespeeld worden, het is geen wedstrijd die we opnieuw kunnen beginnen. Dat is dan de reden – besluit onze moralist³ – dat we alles wat we hebben aan het moment, het huidige moment, moeten geven, omdat dit moment nooit zal terugkeren, en we ons voor uitstel moeten hoeden. Het is ook de reden dat we het leven niet op de lange baan mogen schuiven door niets anders te doen dan ons erop voor te bereiden, alles maar voor morgen te bewaren zonder ooit te leven. Het alternatief zou het «andere leven» zijn, waarvan het leven hier niets dan de voorbereiding en de pijnlijke anticipatie is: het leven aan Genezijde, het «ware leven», vera vita, in het «paradijs», het leven dat loont en beloont, het leven waarop we in feite wachten, dat beloofd wordt door het geloof en waarvan de dood de toegang is. Er zal een gordijn opzij geschoven worden en dan kan het leven beginnen …

Wat ik hier wil doen is me losmaken zowel van dat ene leven als van dat andere, dus zowel van dat Geloven als van die evidente zekerheid, om me af te vragen of er geen «volgend» leven mogelijk is, en of dat volgende leven zelfs niet binnen ons bereik is. Dus om me af te vragen of er in het leven geen nieuw begin kan plaatsvinden, maar dan zonder dat we daarvoor een Elders moeten inroepen of een beroep op hoop moeten doen, dat wil zeggen zonder te zwichten voor de verleiding hier een cesuur in de ervaring te introduceren waarvoor eigenlijk geen legitimiteit bestaat: zo’n cesuur breekt het proces dat de koers van het leven uitmaakt en dat om die reden het enige is waarop ik werkelijk kan vertrouwen. Zonder te vervallen in die oude mythologie waarin we het verleden kunnen uitwissen en zich een Renaissance voltrekt. In hoeverre kan ik opnieuw beginnen te leven, maar dan wel binnen het continuüm van mijn leven? Dat volgende leven kan alleen dit leven hier zijn, omdat het geen ander leven is, terwijl het zich van dit leven toch voldoende losmaakt in de zin dat het er het verlengde van is, met als gevolg dat er zich een nieuwe start kan aftekenen, dus dat er iets in ons leven is dat overgespeeld kan worden. En ook met als gevolg dat de ontwikkeling van ons leven het mogelijk maakt dat het een nieuw leven baart dat – omdat het afstand genomen heeft van het voorafgaande leven, dus zich verwijderd heeft van het gewone leven, zogezegd van het karrespoor daarvan, ektos patou⁴ – een leven is dat eindelijk werkelijk kan beginnen, dat wil zeggen dat voor het eerst gekozen kan worden uitgaande van dat wat zich al laat onderscheiden. Dit volgende leven is een beter soort leven waarin we dan dus eindelijk beginnen te existeren.

En het ontstaat zonder de tussenkomst van een aangekondigde Cesuur, zonder een grote omwenteling die van buiten in gang gezet zou zijn, zonder een bekering ook. Zonder dat er een paard valt dat op een dag van heel dichtbij de dood heeft aangeraakt. Zonder dat er een wagen verongelukt, waarop een openbaring volgt. Maar ook zonder dat er een auto tegen de balustrade van de Pont de Neuilly heeft moeten botsen en ondersteboven beland is – en er is ook geen sluier waarvan we kunnen hopen dat hij plotseling scheurt, dankzij een of andere catastrofe, zodat daarachter een Waarheid zichtbaar wordt. Want dat «volgende leven» komt voort uit het innerlijk van het leven zelf, maar dan van een leven dat tot op dat punt bewerkt, doordacht en in harmonie gebracht is, dat als er nog iets is dat het een beperking zou opleggen, dat vanzelf, geleidelijk aan, weggesneden wordt: dat er een besluit geluidloos gerijpt is, sterker geworden, gemakkelijker gemaakt, waaraan we meer en meer steun ontlenen als we ons een beetje van onszelf willen verwijderen (van ons vastkleven aan ons verleden), en als we ons opnieuw aan ons leven willen wijden. Discreet en onopgemerkt doordenkt ons leven zich opnieuw, zet zich opnieuw in gang, besnoeit op zijn investeringen, maakt zich vrij van nieuwe mogelijkheden en gaat daar net zo lang mee door tot we op een dag in staat zijn van die verborgen spanningen te profiteren – ze te kapitaliseren – en voldoende afstand te nemen om voor het eerst globaal ons leven met andere ogen te overzien, het te heroriënteren, en het daardoor te ontdoen van dat wat het in de weg stond, het weg te laten gaan van de plaats waar de touwen het vasthielden, tegenhielden, in een windstilte hielden, aan de kade – en het opnieuw te laten uitvaren. Of opnieuw: misschien wel voor het eerst te laten uitvaren.

We hebben het in dat geval over een «volgend leven», niet omdat we plotseling begiftigd zouden zijn met een «volgende blik», maar omdat er telkens iets meer begrip, iets meer inzicht neerslaat in de manier waarop we naar het leven – ons leven – kijken, omdat er ’s nachts een helderheid is gekomen die ons in staat stelt eindelijk, eindelijk niet achter de dingen te zien – we rukken niet iets weg zodat we een voor ons verborgen waarheid zouden zien – maar door de dingen heen. In de stroperige brei van het leven worden dan samenhangen zichtbaar die we eerder niet zagen. Dat wil zeggen dat we langzaam oog krijgen voor het filigrein van het leven dat dankzij de verbindingen daarvan meer bepaalde meer intieme configuraties van het leven zichtbaar maakt waarvan we geen vermoeden hadden en niemand ons ooit iets verteld had (of dat gekund zou hebben): het gaat om wat ik in dit boek «luciditeit» noem. Deze configuraties drukken iets heel anders uit dan we op het eerste gezicht van het leven zien, ze verschijnen onder onze ogen terwijl ze tegelijk impliciet – «bevat» – zijn in de materie van het leven en daarvan niet losgemaakt kunnen worden. Het is ook niet zo dat ze een ander kennisdomein in het leven roepen dat naast het concrete zou bestaan en dat theoretisch van aard zou zijn of zelfs metafysisch, maar ze blijven «in het element» (im Elemente) van de ervaring, maar nu zo dat ze daarin opgemerkt worden. Ze worden in de regel niet door de filosofie geëxpliciteerd, maar door de literatuur (in romans). Omdat ze niet abstract zijn, maken ze een nieuw perspectief mogelijk, niet op het leven (waarbij «op» in overeenstemming is met de hoge, uitzicht biedende afstand van uitwendigheid), maar in het leven, dus in de structuur en de stroperigheid van dat leven: dus in het leven zelf en de individuele ontwikkeling ervan. Want als de ervaring zichzelf decanteert,⁵ betekent dat een transformatie van de horizon en verschijnt er een ander innerlijk interieur. Niet in de zin dat er zich een Genezijde toont, maar in die dat er nog onbeproefde bronnen vanonder die ervaring, aan die ervaring voorbij, ontdekt worden. Is dat volgende leven dan niet iets als een «volgende adem», of misschien beter gezegd een volgende kans (kans < cheance < cadere: val, dat wil zeggen de uitkomst van de worp van een dobbelsteen). Maar we moeten ons dan wel afvragen wat hier dat «volgend» precies betekent.

Want «nieuw» leven (nieuw vertrek), de term die ik zelf zoëven heb voorgesteld, klopt in feite niet, namelijk omdat hij nog te zeer een beroep doet op de voorstelling (en het gemak) van een «cesuur» – en dat is niet meer dan een begin om uit te spellen waar het hier werkelijk om gaat. Want een nieuw leven, dat wil zeggen een leven dat we «nieuw» noemen omdat het met onze wensen in overeenstemming zou zijn en dat in één klap ons bestaan zou veranderen, dat is een onmogelijkheid. Behalve dan (ik noemde dat al) als we het opvatten als een breuk in de zin van een bekering, als een «afleggen van de oude Adam» – de palaios anthropos,⁶ – en hem in nieuwe kleren steken, zoals het pleidooi is geweest van de religieuzen –, maar dat lukt alleen als we het «struikelblok» (voor de rede), het «skandalon» accepteren dat hiaat en willekeur vormen. En is het niet zo dat we altijd de flarden van ons verleden met ons mee dragen, hoe luid we onze Bevrijding ook verkondigd mogen hebben? Er doet zich zo’n diepe omwenteling (of verschijning) helemaal niet voor (natuurlijk, tenzij op de weg naar Damascus), die in staat is ons leven radicaal te veranderen. En als dat toch het geval zou zijn, ging het om een inkeer. Dat is ook de reden waarom er alleen een volgend leven mogelijk is dat continu is met datgene wat we retrospectief het «eerste» leven noemen. En waartegen het zich onopgemerkt afzet voordat het zich doet gelden. Het is altijd door allengs weg te sluipen uit het toegewijde leven dat het volgende leven zich daaruit geleidelijk losmaakt en afstand neemt, terwijl het er tegelijk ook uit voortvloeit en daarbij nieuwe mogelijkheden opent: in een lange draagtijd, dankzij minieme mutaties en onthechtingen die nauwelijks opvallen of die anekdotisch lijken maar die zich allengs met elkaar vervlechten, zich vertakken en elkaar versterken en dan stollen, zich uitrekken en in intensiteit groeien, net zolang tot ze de eerste wankelingen tot stand brengen, die nog goeddeels aan onze aandacht ontsnappen hoewel we er al van beginnen uit te gaan.

Natuurlijk willen we elk jaareinde geloven in het Nieuwjaar, dat wil zeggen in een «nieuw jaar», dus in de mogelijkheid van een «nieuw begin». Die uitdrukking op zich is al verleidelijk, dankzij de kracht van de resolutie – de revolutie – die alles opnieuw in gang kan zetten. Vandaag is de dag dat ik ga veranderen: wie heeft dat niet ooit gezegd? Maar hoe we ons ook inspannen en hoezeer we het ook willen, het blijft toch niet meer dan een «plechtige» belofte. Ik kan de datum van mijn nieuwe begin vastleggen, al is het maar symbolisch, maar dat is vergeefs. Ik kan verkondigen, in de zin waarin de Verteller (die van In de schaduw van de meisjes in bloei)⁷ aan Gilberte wil schrijven, dat «we met ingang van 1 januari aan een nieuwe vriendschap zouden gaan bouwen, een vriendschap die zo hecht zou zijn dat niets haar ooit kapot zou kunnen krijgen …». Natuurlijk kan ik ervan overtuigd zijn – als in een geloofshandeling – dat ik alles vanaf nul kan hernemen en opnieuw kan beginnen: dus ook «Gilberte opnieuw leren kennen als in de tijd van de Schepping». Wat ervan overblijft is niettemin alleen het oude en kwellende verlangen – in feite het verlangen om lief te hebben, of nog eerder het verlangen dat Zij mij liefheeft –, het koppige verlangen dat nooit opgeeft. Het is het uitgangspunt – het uitgangspunt van een sokkel die me tot slaaf van mijn verleden maakt – voor het utopische plan van een Cesuur. Ook als we – in de zin waarin we de blinde wetten van de natuur met religie overdekken, zo vervolgt Proust – «op nieuwjaarsdag proberen het bijzondere idee dat ik me van hem was gaan vormen op hem te plakken, dan is dat altijd vergeefs». In de schemering van die eerste dag heb ik, op het moment dat ik in de straat voorbijging, «die eeuwige en gemeenschappelijke materie, die vertrouwde vochtigheid, het onwetend vloeien van de oude dagen alweer herkend». Het ik-subject, ongeacht wat het verlangen is om een nieuw begin te schrijven, ook als het zichzelf daarbij weet te schragen, is niet in staat te breken met die pregnante, stagnerende omkleding, omhulling van de wereld of met de «isotopische» richting ervan (het «vloeien» van Proust). Het leven, om te beginnen dat in mijzelf, is er te zeer mee verkleefd.

We zijn dus niet in staat de wedstrijd opnieuw te beginnen, niet in staat werkelijk te geloven een «nieuw leven» te kunnen entameren, de scène van het begin (het eerste begin) over te kunnen spelen (begin: debuut: de-but: de eerste worp van de dobbelsteen: dé). Maar is er wel ooit sprake van een eerste begin? Als de vraag luidt: in hoeverre zijn we in staat in het leven het initiatief te hervinden – weer in handen te nemen – door dat weg te nemen van datgene wat geweest is: dan is dat een vraag die we zelf stroomopwaarts moeten nemen. Dat wil zeggen, als dat «het initiatief hervinden» in zichzelf problematisch is, hebben we dan wel ooit met een eerste initiatief te maken gehad? Want als er iets als een begin (initium) had moeten zijn, in welke mate zou dat dan het subject een initiatief gegund hebben? Het is niet alleen zo dat, op dat eerste moment, in die eerste fase, dat «subject» aan allerlei invloeden onderhevig is (van omgeving, taal, onderwijs enz., dat wil zeggen van al datgene waarvan Descartes zijn cogito wilde vrijwaren), maar op het moment dat we «het leven betraden», zoals de uitdrukking is, waren we nog helemaal niet in staat om te kiezen hoe we zouden leven en zijn we amper vertrouwd met de ervaring van een eerste begin. Anders gezegd, als we toen een keuze hadden moeten maken (hadden moeten doen waarvan een keuze de objectieve vorm is), dus een keuze voor een levensstijl, een beroep, liefde …, dan zouden we dat grotendeels blind gedaan hebben. Niet alleen omdat we niet wisten wat we kozen, maar vooral omdat we niet wisten dat we kozen. Er is nooit zoiets geweest als het eerste moment – heel abstract gezegd – waarop we daadwerkelijk begonnen zijn te kiezen wat we «zouden willen» leven. Want die «eerste» keuzen waren alleen in retrospectief «keuzen», en waren eerder eindpunten, waarbij datgene wat ons tot die keuzen bracht, en om te beginnen dat er hier sprake van een keuze (begin) is, ontsnapt.

Het is dus alleen in een volgende fase (een volgende tijd) dat, zelfs als het zo is dat een «nieuw» begin dan niet mogelijk is, iets dat in de buurt van een begin komt zich kan aftekenen, dat iets dat lijkt op een keuze tevoorschijn kan komen. Het is alleen dankzij het decanteren van onze ervaring, en omdat we afstand genomen hebben van dat wat onze ervaring voortdurend impliceert en oplegt en indamt, dat er iets met een zekere status en een zeker gezag als een initiatief vrijgemaakt kan worden. Het is namelijk alleen in dat wat zich geleidelijk onthecht als een volgende mogelijke fase, een volgende mogelijke tijd, dat we als een filigrein beginnen te zien wat er zich in het leven heeft afgespeeld, en dus dat we in het element van het al aangevangen leven de feitelijke mogelijkheden beginnen te zien en we daardoor in staat zijn naar ons leven terug te keren en zich daar op een werkelijkere manier mee te verbinden en aan toe te wijden. Is het niet zo dat de mogelijkheidsvoorwaarde voor zo’n ongrijpbaar begin pas aan het einde verwerkelijkt begint te worden? Want op het moment van dat vermaarde begin in het leven hadden we geen afstand en dus ook geen bewustzijn van (voor) dat begin. Maar als we langzaam terugkeren naar het leven dat we geleefd hebben, naderen we opnieuw het vermogen om van start te gaan. Het «nieuwe» («eerste») begin is utopisch (een mythisch begin), maar een volgend begin, dat zich verwijdert van het begin dat als zodanig er nooit geweest is, krijgt daardoor heimelijk een bestaan en wordt tussengevoegd. Als het dus niet om een nieuw leven gaat, dan is het door ons leven te hernemen dat we kunnen verbeteren wat in ons leven misschien een slechte keuze geweest is, maar vooral dat we ons gereed maken, dankzij de afstand die ontstaan is, om in staat te zijn te kiezen wat er nog niet was, dat we beginnen ons «erbuiten» op te stellen – ex-istere in het Latijn –, buiten datgene wat het leven geconditioneerd en omvat heeft binnen de limieten waarvan we niet eens wisten dat het daaraan onderworpen was, de limieten die we dan kunnen beginnen los te maken van grenzen waarvan we aannamen dat ze door het noodlot of door het wezen opgelegd waren, en dus als gevolg daarvan, in de eigenlijke zin van het woord, die we hier naar voren zullen brengen – te beginnen te ex-isteren.