In verwarde staat

Karlijn Roex

In verwarde staat

Kritiek op een politiek van normaliteit

Copyright © 2019 Karlijn Roex en Uitgeverij Lontano

Copyright voorwoord © 2019 Trudy de Hue

Met dank aan: Stichting Psychiatrie en Filosofie

Vormgeving omslag: De Lirium

Vormgeving binnenwerk: Pre Press Media Groep

Druk- en bindwerk: Wilco, Amersfoort

ISBN 978 90 8300 373 3

NUR 740 en 730

www.uitgeverijlontano.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord – Trudy de Hue

1. Inleiding

1.1 Een weggedrukt perspectief op de macht

1.2 De politiek van normaliteit: als jouw vrijheid tot maatschappelijk probleem wordt

1.3 Van sociologe die schrijft voor de onderdrukten naar onderdrukte die sociologe is

1.4 Mijn onderzoek

1.5 De opzet van het boek

2. Een agressieve politiek van normaliteit

2.1 Een aanval in de kern

2.2. Een onderbelichte strijd

2.3 Onrustige rode lijnen achter een ‘rustige’ orde

2.4 Terugkeren naar de oude wereld is niet mogelijk

2.5 Een zelfverdediging vanuit de kern

3. De hartslag van een bange samenleving: de geboorte van de ‘verwarde persoon’

3.1 2 februari 2017

3.2 24 april 2019

3.3 Het ontstaan van de figuur van de ‘verwarde persoon’

3.4 De jaren 2016-2018

4. ‘Verwarde personen’ en de neoliberale strafstaat

4.1 Heipalen van een strakke orde

4.2 Data-doubles

4.3 De gevangenis strekt haar tentakels uit: tussen zorg en straf

4.4 De vriendelijke Big Brother

4.5 Verborgen macht: mobiele isoleercellen in een panoptische samenleving

4.6 Naar een neoliberale controlestaat V2.0

5. Toen abnormaal een probleem werd

5.1 De angst voor verwardheid: natuurlijk of aangeleerd?

5.2 Hiërarchie: destructief voor de nieuwsgierigheid en de verbeelding

5.3 De ‘gevaarlijke klassen’

5.4 ‘Verwarde mensen’ in een wereld van voorspelbaarheid

5.5 Ordeverslaafd

5.6 Van ordeverslaafd naar nieuwsgierig

6. ‘Verwarde personen’ in een ingebeelde wereld zonder banaal kwaad

6.1 7 september 2016, Amsterdam

6.2 Schizofreen met mes

6.3 De normaliteit van het kwaad

6.4 Schizofreen zonder mes

6.5 Abnormaal kwaad onder een vergrootglas: een dubbele standaard

6.6 Normaal in alledaags taalgebruik

6.7 Normaal kwaad: Goede wil, kwader trouw

6.8 Bekentenissen van een dader

7. Verwardheid hebben we nodig

7.1 Een weg uit de dystopie?

7.2 Macht op straat

7.3 Een ‘begin maken’

7.4 Een uitnodiging tot een nieuw begin

Opgedragen aan Wim Maljaars en aan alle anderen
die gebukt gaan of gingen onder het etiket ‘verward persoon’.

Wie televisie kijkt, leert een aantal griezelige zaken […]. We zitten gevangen tussen wat we willen zijn en wat we werkelijk zijn. […] Deze beelden […] tasten ons vermogen aan om te leven met de wereld zoals die is. En met onszelf zoals we zijn. (James Baldwin) ¹

Tweederde van mijn landgenoten lezen dit soort kranten, horen elke morgen en avond hetzelfde geluid, worden elke dag bewerkt, vermaand, opgehitst, ontevreden en kwaad gemaakt […]. Het heeft geen zin de zaken menselijk te bezien, te zeggen, te schrijven, het heeft geen zin goede gedachten in zijn hoofd te mobiliseren – op twee, drie mensen die dat doen, zijn er dag na dag duizend kranten, tijdschriften, toespraken, openbare en besloten zittingen die allemaal het tegendeel nastreven en ook bereiken. (Herman Hesse, 1927)²

1 ‘To watch the TV screen for any length of time is to learn some really frightening things […]. We are cruelly trapped between what we would like to be and what we actually are. […] These images […] weaken our inability to deal with the world as it is – ourselves, as we are.’ Baldwin in Grellety, R. (Producent), Peck, R. (Producent en Regisseur) & Peck, H. (Producent). (2017). I Am Not Your Negro [Documentaire] (Officiële Nederlandsvertaalde editie). Verenigde Staten/ Franrkijk/ België/ Zwitserland: IDFA, Wide House & Cinema Delicatessen.

2 Hesse, H. (2013[1927]). De Steppewolf. (P. Grashoff, Vert.). Amsterdam: De Bezige Bij, p. 119-120.

Voorwoord

Iedereen die het begrip ‘verwarde persoon’ wel eens in de mond of pen neemt, zou dit boek moeten lezen. Het zou op zijn minst verplichte literatuur moeten zijn voor journalisten, politieagenten, juristen en politici. Het boek is een noodkreet, maar wel de meest beheerste en ordelijke noodkreet die ik ooit heb gehoord. Het kaart grote maatschappelijke onrechtvaardigheid aan, veroorzaakt door mensen die zichzelf als vertegenwoordigers van de rechtsstaat zien.

Karlijn Roex benadrukt de goede bedoelingen van deze mensen. De onrechtvaardigheid komt voort uit een basale denkfout, die in de logica ‘reverse inference’ (omgekeerde afleiding) heet: ‘er is criminaliteit door verwarde personen; dus zijn verwarde personen criminelen’. De denkfout kwam breed in zwang nadat in 2015 bekend werd dat de schokkende moord op Els Borst is gepleegd door een ‘verwarde man’. Door missers van de politie kon deze Bart van U. lange tijd op vrije voeten blijven, waarbij hij ook nog zijn zus zou doden. De politie had dus fouten gemaakt, maar de media benadrukten vooral de verwardheid van de dader als oorzaak. Hierna ging de drogreden opgeld doen dat alle verwardheid gelijk staat aan misdadigheid.

Roex geeft er talloze voorbeelden van in rapporten, interviews en krantenberichten. De gevolgen van de denkfout zijn immens. Ophitsende citaten uit zelfs de keurigste kranten, doen je soms de tranen in de ogen springen. Wie even niet weet hoe het verder moet, en dat niet kan verbergen, heet tegenwoordig ‘een tikkende tijdbom’, die dus gevaarlijk op ontploffen staat. Voor deze mensen geen helpende hand meer, maar een melding van de angstige burger bij de politie. Roex heeft het zelf voor het eerst ervaren toen ze als beginnende studente, overweldigd door de stress van studie-achterstand, begon te schreeuwen tegen een onwelwillende receptioniste. Dat kwam haar te staan op opsluiting in een politiecel, en vervolgens blijvende angst om weer te worden opgepakt. Die angst veroorzaakt op zich al paniek, wat de kans weer vergroot dat je opnieuw onder het containerbegrip ‘verwarde personen’ wordt gerubriceerd. Agenten die haar op straat om haar identiteitsbewijs vragen, zien haar ‘verleden’ ook direct in hun mobiele dossier.

Laten we de categorie van ‘de verwarde persoon’ vergelijken met die van ‘het zoemende insect’ waar we ook zo driftig jacht op maken. Jazeker, er zijn gevaarlijke exemplaren onder de zoemende insecten. Momenteel is de tijgermug als zodanig veel in de pers. Maar wordt ‘zoemen’ nu reden om een grote diversiteit aan insecten in één groep te plaatsen, en te doen alsof de natuur zelf deze categorie heeft bepaald? En als sommige zoemende insecten gevaarlijk zijn, vormt de hele categorie dan een gevaar, zodat die in zijn geheel moet worden uitgeroeid? Je hoort het rechtschapen politici al zeggen: ‘Waarom vloog deze tijgermug nog vrij rond? Waarom is die niet dood geslagen? Want zoemende insecten, dat weten we, kunnen voor heel grote problemen zorgen’.

Dit citaat is een bewerking door mij van een uitspraak door de politicus Jesse Klaver, geciteerd in het tweede hoofdstuk van dit boek. De aanleiding was een ernstig steekincident en Roex bepreekt meer van dergelijke gruwelijke gebeurtenissen. Het valt haar dus zeker niet te verwijten dat ze het bestaan daarvan miskennen zou. Wel wijst ze erop dat ‘de verwarde persoon’ geen helder afgebakende mensensoort is, want het woord ‘verwardheid’ wordt gebruikt voor heel verschillende gedragingen bij heel verschillende typen mensen. Het gaat haar ook vooral om de laatste zin van Klaver, waarin hij – even onbedoeld als schadelijk – de generaliserende stap maakte van deze verwarde en gevaarlijke man naar ‘verwarde personen’ in het algemeen. Klaver is bepaald de enige niet. Anderen waarschuwen voor verwarde personen omdat ‘ze’ ‘met dakpannen kunnen gaan gooien’ of ‘gaan zwaaien met een mes’, wat nog maar enkele van Roex’ voorbeelden zijn.

Op het eerste gezicht klinkt het milder te spreken van ‘personen met verward gedrag’, zoals het landelijk ‘Schakelteam Personen met Verward Gedrag’ doet. Deze term kan de situatie echter ook verergeren, want van alles kan tellen als ‘verward gedrag’, stelt Roex terecht. Mensen die dat ‘vertonen’ mogen nu al worden aangehouden, zonder dat ze iets strafbaars hebben gedaan. Een nadere specificatie van ‘verward gedrag vertonen’ heet daarbij ‘overlast veroorzaken’. Maar wat telt dan als overlast? Veroorzaak je overlast als je luidkeels zingt of publiekelijk een lachbui krijgt? Aanhoudingen zonder zelfs maar de verdenking van een strafbaar feit vinden plaats in dictatoriale landen – en nu dus ook in Nederland.

Roex plaatst haar noodkreet in de context van analyses van de risicomaatschappij, die we met zijn allen aan het optuigen zijn. Eerst bestreden we criminaliteit, maar nu steeds meer ook risico op criminaliteit, met verwardheid als een signaal daarvan. Daarna verbreedden we de focus verder naar het risico op ‘verwardheid’, met dáárvan weer ‘overlast’ als signaal. Overlast is echter iets wat anderen ervaren, die daar dus zelf ook een rol in spelen. Hun ervaring hoeft niet te worden miskend om er toch voor te waarschuwen dat hij een nogal zwakke indicatie van iemands mogelijke misdadigheid is. Wat precies ‘overlast’, ‘verwardheid’, of ‘misdadigheid moet heten, blijft vaak in het vage. Maar op de achtergrond spelen steeds weer de ergste voorbeelden mee.

Bijen zoemen ook, en veel van de zoemende insecten zijn onontbeerlijk voor het voortbestaan van het leven op deze aardbol. Voor een goed functionerende mensenmaatschappij is er een navenant grote variatie nodig aan menselijke eigenschappen en uitingen. Ook de uitbreiding van het arsenaal aan ‘stoornissen’ – en zelfs ‘verborgen stoornissen’ – laat echter zien dat er een angstwekkend normaliseringsproces gaande is. Dit boek moet breed worden gelezen, want het gaat niet alleen over het onrecht dat bepaalde mensen wordt aangedaan. Het gaat over een fundamentele aantasting van de democratie, vanuit goede maar verwarde bedoelingen.

Trudy Dehue

Inleiding

Hoe zou jij je voelen wanneer iemand tegen je zei dat je niet goed bent alleen omdat je anders bent? (Haemin Sunim, 2016)³

1.1 Een weggedrukt perspectief op de macht

Om iets te leren over macht in een samenleving, zoekt men het beste in haar onrespectabele hoeken. Daar schuilen de zaken die de machthebber liever uit zicht houdt. Vanuit dat gegeven keek Michel Foucault, één van ’s werelds grootste filosofen uit de 20e eeuw, naar de gestichten en gevangenissen.⁴

Voor het huidige boek heb ik geen uitstapje naar andere tijden of plaatsen hoeven maken. In de onrespectabele hoeken van de samenleving vind ik mijn eigen thuis. Ik behoor tot een groep waarvan de vrijheid te boek staat als een serieuze bedreiging voor de openbare orde en veiligheid. Of het nu gaat om ons ‘los lopen’ in de straten of ons wonen in ‘normale wijken’: steeds wordt onze vrije aanwezigheid in deze samenleving tot een maatschappelijk probleem gemaakt. Dat gebeurt de laatste jaren opnieuw door middel van een publiek debat over een‘verwarde-personenproblematiek’.

Door dit debat heen klinkt een zich intensiverende politiek van normaliteit, een politiek die ongekend onderdrukkend uitpakt voor de afwijkenden van deze tijd. Tegenwoordig worden deze afwijkenden alleen geen waanzinnigen meer genoemd, en zelfs de frase ‘psychiatrisch patiënt’ is uit de running. Ze worden ‘verwarde personen’ genoemd. Onder die noemer scharen we vervolgens nog meer mensen die niet ‘rendabel’ zijn, of niet goed zijn ‘ingeburgerd’, en we reduceren hen allen tezamen tot een nieuw maatschappelijk probleem: een ‘verwarde-personenproblematiek’.

Naast nieuwe woorden en frasen, ontstond er ook een reeks heel nieuwe praktijken. Nederland berooft steeds vaker mensen abrupt van hun vrijheid onder het oordeel dat zij ‘verward persoon’ zouden zijn. De politie – in samenwerking met de 112 bellende burger – pikt deze mensen eruit tussen de brave burgers op basis van zogenaamde ‘vroegsignalen’ of ‘acuut verward gedrag’. Agenten houden hen buitenstrafrechtelijk aan, houden hen urenlang vast in een politiecel of begeleiden ‘hulpverleningsteams’ met het oppikken en ‘vervoeren’ naar een instelling. Het gaat jaarlijks om tienduizenden mensen, en hun aantal neemt toe.⁵

De politie registreert ons op een, als het ware, zwarte lijst (de ‘E33-meldingen’), waarna we als groep publiekelijk worden terecht gewezen in krantenberichten over de meest zeldzame drama’s. En dus een object worden van collectieve angst. Eigenlijk worden we dus al volgens de sociologische definitie gestraft, ook al bedoelt de meldende burgerij het zeker niet bestraffend. De sociologische definitie van straffen komt van Émile Durkheim, de 19e-eeuwse Franse denker die vaak als de grondlegger van de sociologie wordt beschouwd:⁶

Straffen is terechtwijzen, het toekennen van schuld. Daartoe heeft de belangrijkste vorm van straffen altijd de vorm gehad van de schuldige partij op een zwarte lijst plaatsen, op afstand houden en isoleren, een vacuüm rondom de persoon te maken, en de persoon van anderen die de wet volgen te scheiden. Maar straffen is slechts een materieel symbool waardoorheen een innerlijke staat wordt gecommuniceerd: het is een notatie, een taal waar het publieke geweten van een maatschappij praat. Het sentiment wat de daad oproept wordt hiermee tot uiting gebracht.⁷

Bijna als een soort ritueel, klinkt er nu jaarlijks een luide alarmkreet: ‘Verwarde mensen: ze duiken steeds vaker op.’⁸ Elk jaar zijn er weer meer meldingen, met zowel nieuwe ‘overtreders’ als ‘recidiverende verwarden.’⁹ Hierin lijken we wel te worden weggezet als een soort epidemie, die een anders zo vredige en geweldloze orde verstoort. En inderdaad, het jaar 2018 vangt welhaast aan met de volgende krantenkop: ‘Verward op straat: het is een nieuwe epidemie.’¹⁰ We zijn een epidemie die een instantie als het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, moet kwantificeren.¹¹ Dit is taal van een overheid en een normale bevolking die, zoals de Nederlandse socioloog Willem Schinkel zou zeggen, sociaal hypochondrisch is: die continu de gezondheid van de ‘eigen samenleving’ moeten controleren en die daarbinnen wijzen naar de zogenaamd ontwrichtende rol van elementen die vreemd heten te zijn.¹² Dat zijn dan de migranten, verwarden, daklozen, mensen met een niet-westerse achtergrond, ga maar door. Het liefst gebeurt dit met precieze cijfers, uitgesproken met een bloedserieuze ambtenarenblik tegenover een ernstig knikkende journalist, die de pleidooien voor meer toezicht gulzig neerpent: meer zero tolerance, meer blauw op straat, meer macht.

De geboorte van dit nieuwe ‘verwarde-personendebat’ onthult zorgwekkende aspecten van de macht in onze samenleving. Deze aspecten worden pas zichtbaar als we stoppen dit debat te bekijken vanuit het perspectief van degenen die volgens de huidige premier Mark Rutte ‘normaal doen’, en proberen het vanuit het perspectief van ‘de verwarde persoon’ zelf te bekijken. Het probleem is dat velen die stap niet maken. Dat nalaten doen zij denk ik niet bewust. Het is niet dat mensen lui zijn of onwillig. Ze staan er simpelweg niet bij stil dat er ook anderen zijn, mensen die niet aan de norm voldoen, bij wie dat debat heel anders binnenkomt. Het debat heeft voor ons andere consequenties: in termen van vrijheid, macht en ons thuisvoelen in de samenleving.

Dit boek bevat een perspectief dat is uitgesloten van ‘normaalzijn’. Maar in dit boek gaat het niet over onszelf: dit boek is geen ‘verward’ perspectief op ‘verwardheid’. In dit boek ga ik niet mijzelf bestuderen en beschrijven als een interessant geval waar ‘normale’ mensen van kunnen ‘leren’. Met het beschrijven van enkele van mijn ervaringen, beoog ik niet een blauwdruk te bieden van wat ‘verwardheid’ is. Maar mijn ervaringen leggen wél iets bloot over de ideologische reactie van een overheid en van ‘normale’ mensen op ‘verwardheid’. Toch bevat dit boek ook geen verhandeling over hoe ‘normale’ mensen beter met ‘ons verwarden’ om zouden kunnen gaan. Het biedt geen handleiding voor redders die ons willen emanciperen. Teveel woorden zijn daaraan al vuil gemaakt in toespraken en media-optredens. Vaak zien we dan gerekruteerde ervaringsdeskundigen, die spreken alsof er ergens een perfect ‘normale’ souffleur stond. Genoeg van dat! Ik ga precies het omgekeerde doen. Ik ga een perspectief geven op de macht, kijkend naar dominante duidingen van ‘verwarde personen’, en vanuit de hoedanigheid van iemand die zelf zo is genoemd. En van daaruit kunnen we kijken hoe we onszelf kunnen emanciperen, ‘verward’ of niet.

Het debat over ‘verwarde personen’ is een perfecte casus voor een reflectie op de macht in het vroeg 21e eeuwse Nederland. Het debat weerspiegelt immers de intensivering van machtsverhoudingen, die, zoals ik later in dit boek beargumenteer, zich afspelen tegen een achtergrond van een politiek van angst in een neoliberale risicomaatschappij.¹³ Het debat over ‘verwarde personen’ is als een soort routinematig schouwspel dat de bevolking onderverdeelt in twee groepen. Beide worden bang gemaakt. De ‘normale’ toeschouwer wordt bang van de verhaalvertelling over een vermeende veiligheidscrisis. En de ‘niet-normale’ toeschouwer vreest ervoor om als normovertreder uit het publiek te worden gepikt en het podium op geduwd te worden als zogenaamde schuldige. De angst zit er goed in met termen als ‘tikkende tijdbommen’, ‘Aanjaagteam’ en zelfs een ‘Kafkabrigade’. In de bedwelmende sfeer van deze angst bewegen we, vrij onopgemerkt, richting een neoliberale toekomst waarin de groeiende groep sociaal onzekeren – alsmede de potentieel sociaal onzekeren – strakker wordt gecontroleerd, gedisciplineerd en gecorrigeerd.¹⁴

Er is verbazingwekkend weinig bewustzijn over de onderdrukkende historische en politieke achtergronden die schuilen achter dit schijnbaar triviale debat over ‘verwarde personen’ – dat volgens velen slechts gaat over de capaciteit van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). De machtsverhoudingen die hierbij gematerialiseerd worden, zijn multidimensioneel. Het zijn niet alleen de machtsverhoudingen tussen mentaal normaal en abnormaal, psychiatrisch en niet-psychiatrisch, maar ze spelen op bijna alle fronten van marginalisering van een neoliberale en neokoloniale orde. Het nieuw-gemobiliseerde theater van repressie heeft een psychiatrie-overstijgende karikatuur van de ‘verwarde persoon’: één die als een kameleon hobbelt tussen vele gebieden van verdrukking en marginalisering. Ook de bronnen van de repressie zijn psychiatrie-over-stijgend, en gaan zelfs nog verder terug dan het neoliberalisme. Het gaat om zaken die hele bevolkingsgroepen nog steeds achtervolgen en de vrijheid van ons allen inperkt.

Het is zowel verbazingwekkend als onwenselijk dat politiek filosofen, radicale sociale wetenschappers en activisten deze ontwikkelingen zo onopgemerkt aan zich voorbij laten gaan. Ik denk dat veel politieke denkers deze ontwikkelingen gemist hebben omdat zij zelf niet bij de groep behoren die momenteel onder vuur ligt in een publiek debat: noch in het debat over ‘verwarde personen’, noch in eerdere debatten over ‘integratie’ of ‘terrorisme’. Zodoende kan de relevantie van het ‘verwarde-personendebat’ hen zijn ontgaan, als ‘weer een ander publiek debat over iets dat buiten mijn onderzoeksthema valt’. Als drukke wetenschapper, activist of opiniemaker moet je immers al genoeg informatie tot je nemen.

3 Sunim, H. (2019[2016]). Houden van dingen die niet perfect zijn. Compassie voor jezelf en anderen. [E-book] (H. Volkers, Vert.). Amsterdam: Boekerij, p. 52.

4 Foucault, M. (1965[2013]). Geschiedenis van de Waanzin in de Zeventiende en Achttiende Eeuw. (C.P. Heering-Moorman, Vert.). Boom: Amsterdam.
– (1975[1989]). Discipline, Toezicht en Straf. De geboorte van de gevangenis. Historische Uitgeverij: Groningen.

5 Zie aantal unieke personen (registratiecategorie E33/ ‘verward persoon’ en E14/ ‘poging tot zelfdoding’) uit: RIVM. (2018). Verward gedrag nader bekeken: analyse van E33 en E14 meldingen in de politieregistratie. Bilthoven: RIVM. Geraadpleegd 24 april 2018 van https://www.rivm.nl/verward-gedrag-nader-bekeken-analyse-van-e33-en-e14-meldingen-in-politieregistratie.Zieeveneenshetaantalmeldingen(alleenregistratiecategorieE33)uit:Politie(2018).Personenmetverwardgedrag2017.Politie.nl.Geraadpleegd3januari2019,vanhttps://www.politie.nl/wob/korpsstaf/2018-personen-met-verward-gedrag-2017.html.

6 Of dat echt het geval is, is onderwerp van veel debat. Een minder Eurocentrische zoektocht naar de grondlegger van de sociologie, wijst naar Ibn Khaldun, een Tunesische denker uit de 14e-eeuw.

7 Durkheim, E. (1902). ‘Academic Penalty’ [lezing], geciteerd in Wacquant, L. (2004[2009]). Punishing the Poor. The neoliberal government of social insecurity. Durham: Duke University Press, p. xi. Dit citaat staat niet in de Nederlandstalige editie en is voor het huidige boek vertaald naar het Nederlands door H. Ferran.

8 Wolvers, G. (2015, 16 december). Verwarde mensen: ze duiken steeds vaker op. Reformatorisch Dagblad, p. 14.

9 De term ‘recidiveren’ en ‘recidivisten’ in verband met ‘verward gedrag’ komt voor in het rapport: Kuppens, J., Wijk, Van, A., Ham, Van, T. & Jager, D. (2016). Stijging meldingen verwarde personen in de regio Rotterdam. Een onderzoek naar onderbouwde verklaringen en wenselijke oplossingen. Arnhem: Bureau Beke, pp. 15, 36, 84, 86. De opsplitsing in meldingen tussen ‘nieuwe personen’ en ‘al bekende’ personen komt uit de factsheet van RIVM.

10 Sevil, M. (2018, 28 februari). Verward op straat: het is een nieuwe epidemie. Parool.nl. Geraadpleegd op 9 april 2019 van https://www.parool.nl/nieuws/verward-op-straat-het-is-een-nieuwe-epidemie~b86fbae56/

11 RIVM. (2018). Verward gedrag nader bekeken: analyse van E33 en E14 meldingen in de politieregistratie. Bilthoven: RIVM. Geraadpleegd 24 april 2018 van https://www.rivm.nl/verward-gedrag-nader-bekeken-analyse-van-e33-en-e14-meldingen-in-politieregistratie.

12 Schinkel, W. (2011). De Gedroomde Samenleving. Kampen: Klement.

13 Beck, U. (2005 [1986]). Risk Society. Towards a New Modernity. London: SAGE.

14 Deze trend is, zoals ik in Hoofdstuk 3 zal bespreken, een voortzetting van de maatschappelijke tendensen die de Franse socioloog Loïc Wacquant tien jaar eerder al heeft aangewezen: Wacquant, L. (2009). Punishing the Poor. The Neoliberal Government of Social Insecurity. Durham & London: Duke University Press. Het huidige boek bouwt sterk voort op zijn ideeën. Ik zal proberen duidelijk te maken dat Nederland – en sommige andere landen – daarin een specifieke, meer geavanceerde machtsstrategie hebben aangenomen. De ‘verwarde-personenaanpak’ heeft waarschijnlijk een centrale rol in die strategie. Dit bekijk ik voornamelijk in hoofdstuk 4.